ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 802 1590811 1590714 2026-06-16T12:02:44Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590811 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = قەسری شیرین | ناوی_خۆماڵی = قەسر | ناوەکانی_تر = قصر شیرین | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ایران | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەسر (شارستان)|قەسری شیرین]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ٣٣٣ | ژمارەی_دانیشتووان = ١٨،٤٧٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کوردیی باشووری|باشووری]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]])، [[یارسان]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٣٥٤٢٢ | وێبگە = }} '''قەسر''' یان '''قەسر شیرین''' شارێکە لە [[قەسر (شارستان)|ناوچەی ناوەندی]]ی [[شارستانی قەسری شیرین]]، پارێزگای [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]]، [[کوردستانی ئێران]].<ref name="Kermanshah Province Structure">{{cite report|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Bakhtran province, centered in the city of Bakhtran|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Research Center of the System of Laws of the Islamic Council of Farabi Mobile Library|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113024|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206215420/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113024|publisher=Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board|last=Habibi|first=Hassan|archive-date=6 February 2013|date=19 November 2013|orig-date=Approved 21 June 1369|id=Proposal 3233.1.5.53; Letter 93808/907; Notification 82832/T122K|access-date=29 January 2024}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٦دا ١٨,٤٧٣ کەس بووە. [[ناوچەی ئازادی بازرگانی]]یە و [[کورد]]نشینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Kermanshah Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kermanshah#|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.otaghiranonline.ir/news/33691 |سەردێڕ=Iran launches new free trade zone on border with Iraq}}</ref> ==مێژوو== ===سەردەمی ساسانی=== کارە مێژوویی و وێژەیییەکان دروستکردنی شارەکە بۆ خەسرەو پەروێزی ساسانی دەگەڕێننەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fa.tripyar.com/iran/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87/%D9%82%D8%B5%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86/%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C/%D8%A7%D8%A8%D9%86%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C/%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%82%D8%B5%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86.html |سەردێڕ=بناهای تاریخی قصرشیرین}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=W-22DQAAQBAJ&dq=qasr+e+shirin+khosrow+parviz+build&pg=PA373 |سەردێڕ=Symbols in Arts, Religion and Culture: The Soul of Nature |ژپنک=٩٧٨١٤٤٣٨٥٧٢٨٤|دوایین١=Chwalkowski |یەکەم١=Farrin |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Cambridge Scholars}}</ref> ===جەنگی ئێران و عێراق (١٩٨٠–١٩٨٨)=== قەسری شیرین تا ساڵی ١٢٧٠ی زایینی شارۆچکەیەکی بچووک بوو. لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، وەک شارێکی سنووری بۆ ھەردوو سەربازانی ئەڵمانی و عوسمانی، ھەروەھا سەربازانی ئینگلیزی و ڕووسی خزمەتی دەکرد. قەسری شیرین لە کاتی جەنگی ئێران و عێراقدا تووشی وێرانکاری بوو، بەڵام دواتر دوای کۆتایی ھاتنی جەنگەکە نۆژەنکرایەوە. لە ئێستادا، شارەکە گەشەکردنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە و گۆڕاوە بۆ ناوچەیەکی بەرفراوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=www.sirang.com |یەکەم=Sirang Rasaneh |سەردێڕ=Qasr-e Shirin city, Kermanshah - ITTO |ناونیشان=https://itto.org/iran/city/QasreShirin/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤ |وێبگە=itto.org {{!}} Iran Tourism & Touring |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240421150841/https://itto.org/iran/city/QasreShirin/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ===ئاوەدانکردنەوەی دوای جەنگ–ئێستا=== لە ساڵی ١٩٩٢دا، پڕۆسەی ئاوەدانکردنەوەی دوای جەنگ دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://qavanin.ir/Law/PrintText/95063|سەردێڕ=نسخه چاپی تامين اعتبار و اختصاص مبلغ 34405 ميليون ريال جهت انجام پروژه‌هاي بازسازي به دستگاههاي مجري پروژه‌هاي بازسازي استان باختران|وێبگە=qavanin.ir|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/342708950|سەردێڕ=Learning From Past; Assessment of the Post-War Reconstruction of Qasr-e-Shirin in Iran|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|doi=10.22068/ijaup.30.2.136|journal=International Journal of Architectural Engineering & Urban Planning|بەرگ=٣٠|issue=2 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|دوایین١=Kovacs |یەکەم١=Fereshteh}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٠٦دا، ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان لە [[کۆشکی خەسرەو|قەڵای شیرین]] بووە ھۆی دۆزینەوەی سەکۆی قەڵاکە کە وەک شوێنی دانیشتنی پاشا بەکارھاتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6433 |سەردێڕ=CHN &#124; News |وێبگە=Chnpress.com |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070907185702/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6433 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دامەزراندنی [[ناوچەی ئازادی بازرگانی|ناوچەی ئازادی بازرگانی-پیشەسازیی قەسری شیرین]] لە ٥ی ئایاری ٢٠٢١ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.eghtesadonline.com/Section-iran-economy-67/35116-new-free-trade-zones-conditional-opportunity |سەردێڕ=New Free Trade Zones: A Conditional Opportunity |وێبگە=En.eghtesadonline.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220819210704/https://www.en.eghtesadonline.com/Section-iran-economy-67/35116-new-free-trade-zones-conditional-opportunity |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==دانیشتووانناسی== {{Historical populations | title = مێژووی دانیشتووانی قەسری شیرین | percentages = pagr | 1956| ٢٣,٩٠١ | 1964| ١٩,٩٠٤ | 1976| ٢٣,٢٢٤ | 1986| ٠ | 1990| ٠ | 1996| ١٢,٧٢٦ | 2006<ref name="2006 Kermanshah Province"/>| ١٥,٤٣٧ | 2011<ref name="2011 Kermanshah Province"/>| ١٧,٩٥٩ | 2016<ref name="2016 Kermanshah Province"/>| ١٨,٤٧٣ }} === زمان === پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Kermanshah Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kermanshah#eyJ0IjoieCIsImkiOiJkMWQwODUxNzZjMzk0YmZhOGRmNzhiZWRlMTRkODhkMSIsInMiOjE2NzY3MjU0Njg0NTZ9|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=پێکھاتەی زمانیی قەسری شیرین|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=لە سەد|float=|bars={{bar percent|[[کوردیی باشووری]]|blue|٨٠}} {{bar percent|[[کوردیی ناوەندی]]|gold|١٠}} {{bar percent|[[گۆرانی]]|red|١٠}}}} ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٥,٤٣٧ کەس بووە لە ٣,٨٩٣ خێزاندا.<ref name="2006 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094844/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٧,٩٥٩ کەسی لە ٤,٧٥١ خێزاندا سەرژمێری کرد.<ref name="2011 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118172226/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٨,٤٧٣ کەس لە ٥,٤٧٣ خێزاندا پێوھاوە.<ref name="2016 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403212203/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|format=Excel|archive-date=3 April 2022}}</ref> ==کەش و ھەوا== قەسری شیرین خاوەنی کەش و ھەوایەکی نیمچە وشکی گەرمە (BSh) بەپێی پۆلێنکردنی کەش و ھەوای کوپن. قەسری شیرین ھاوینێکی زۆر گەرم و وشک بەخۆوە دەبینێت کە تێیدا تێکڕای پلەی گەرمی لە تەممووز و ئابدا لە ٣٥ پلەی سەدی تێدەپەڕێت، لەگەڵ بەرزترین پلەی گەرمی ڕۆژانە کە لەسەرووی ٤٠ پلەی سەدییە. بەرزترین پلەی گەرمی تۆمارکراو ٥٠.٨ پلەی سەدی بووە لە تەممووزی ٢٠١٠دا. زستانان مامناوەند بۆ فێنکن و بەستن بە تێکڕا ٤.٦ ڕۆژ لە ساڵێکدا ڕوودەدات. نزمترین پلەی گەرمی تۆمارکراو -٥.٠ پلەی سەدی بووە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧دا.<ref name=Climate>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Statistics of the province - Qasr-e Shirin |ناونیشان=https://www.kermanshahmet.ir/met/amar |بڵاوکەرەوە=Kermanshah meteorological Office |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=Persian}}</ref> شارەکە بە بەرھەمداریی کشتوکاڵی ناسراوە بەھۆی خاکە دەوڵەمەندەکەی و ئاوی زۆری ڕووباری ئەڵوەن، کە بە ناو شارەکەدا تێپەڕ دەبێت. کەش و ھەوا لە زستاندا مامناوەندە بەڵام لە ماوەی ھاویندا گەرم و وشکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.accuweather.com/en/ir/qasr-e-shirin/209387/weather-forecast/209387 |سەردێڕ=Qasr-e Shirin Weather - AccuWeather Forecast for Kermanshah Iran |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120202021535/http://www.accuweather.com/en/ir/qasr-e-shirin/209387/weather-forecast/209387 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەنجامی توێژینەوەیەک کە لە ساڵی ٢٠١٨دا ئەنجامدراوە لەسەر دیاریکردنی کاریگەریی گۆڕانی کەش و ھەوا لەسەر ماسیگرانی قەسری شیرین، دەریخستووە کە گۆڕانی کەش و ھەوا کاریگەرییەکی گەورەی ھەبووە لەسەر لەدەستدانی ماسی، کورتکردنەوەی خولی بەرھەمھێنان، و کەمیی بەرھەمھێنانی ماسی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://rdsj.torbath.ac.ir/article_65524.html?lang=en |سەردێڕ=Determining Vulnerability of fish farmers towards Climate Change a case of Qasr e-shirin Township | journal=Journal of Rural Development Strategies |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٨|بەرگ=٥| issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٥٠|دوایین١=Zarafshani |یەکەم١=Kiumars |دوایین٢=Amirian |یەکەم٢=Shahnaz}}</ref> گەردەلوولە تۆزاوییەکان لە ساڵانی دواییدا خەڵکیان بێزار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84709610/%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D9%8 calculation-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B5%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DB%B7%DB%B0-%D9%85%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA |سەردێڕ=دید افقی ناشی از گرد و خاک در قصرشیرین به ۷۰ متر کاهش یافت |وێبگە=Irna.ir|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> {{Weather box | name = | width = auto | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = قەسری شیرین | temperature colour = | Jan record high C =٢٥.٤ | Feb record high C =٢٨.١ | Mar record high C =٣٤.٦ | Apr record high C =٣٨.٧ | May record high C =٤٤.٣ | Jun record high C =٤٨.٥ | Jul record high C =٥٠.٨ | Aug record high C =٤٩.٨ | Sep record high C =٤٧.٨ | Oct record high C =٤٣.١ | Nov record high C =٣٧.٠ | Dec record high C =٣٠.٤ | year record high C = <!-- Average monthly absolute maximum temperatures --> | Jan avg record high C = | Feb avg record high C = | Mar avg record high C = | Apr avg record high C = | May avg record high C = | Jun avg record high C = | Jul avg record high C = | Aug avg record high C = | Sep avg record high C = | Oct avg record high C = | Nov avg record high C = | Dec avg record high C = | year avg record high C = <!-- Average high temperatures --> | Jan high C =١٥.٦ | Feb high C =١٦.١ | Mar high C =٢٠.٠ | Apr high C =٢٥.٣ | May high C =٣٢.٣ | Jun high C =٣٩.٠ | Jul high C =٤٢.٧ | Aug high C =٤٣.٧ | Sep high C =٤٠.١ | Oct high C =٣٤.٦ | Nov high C =٢٥.٦ | Dec high C =١٨.٦ | year high C = <!-- Mean daily temperature --> | Jan mean C =١٠.٥ | Feb mean C =١٠.٩ | Mar mean C =١٤.٤ | Apr mean C =١٨.٨ | May mean C =٢٥.٣ | Jun mean C =٣١.٢ | Jul mean C =٣٤.٤ | Aug mean C =٣٥.٣ | Sep mean C =٣٢.٠ | Oct mean C =٢٦.٧ | Nov mean C =١٩.٣ | Dec mean C =١٣.٠ | year mean C = <!-- Average low temperatures --> | Jan low C =٥.٠ | Feb low C =٥.٦ | Mar low C =٨.٠ | Apr low C =١٢.٢ | May low C =١٧.٨ | Jun low C =٢٢.٤ | Jul low C =٢٥.١ | Aug low C =٢٥.٨ | Sep low C =٢٢.٩ | Oct low C =١٨.٧ | Nov low C =١٢.٧ | Dec low C =٧.٤ | year low C = | Jan record low C =-٥.٠ | Feb record low C =-٤.٢ | Mar record low C =-٣.٠ | Apr record low C =-٠.٤ | May record low C = ٧.٨ | Jun record low C =١٢.٢ | Jul record low C =١٦.٦ | Aug record low C =١٨.٢ | Sep record low C =١٣.٤ | Oct record low C =٩.٤ | Nov record low C = ٠.٥ | Dec record low C =-٤.٨ | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =٥٤.٨ | Feb precipitation mm =٧٠.٢ | Mar precipitation mm =٤١.٥ | Apr precipitation mm =٤٥.٦ | May precipitation mm =١٩.٠ | Jun precipitation mm =٠.٤ | Jul precipitation mm =٠.١ | Aug precipitation mm =٠.١ | Sep precipitation mm =٠.١ | Oct precipitation mm =٥.٩ | Nov precipitation mm =٦٣.٥ | Dec precipitation mm =٥٧.٥ | year precipitation mm = | Jan rain days =٧.٨ | Feb rain days =٩.٦ | Mar rain days =٦.٨ | Apr rain days =٧.٦ | May rain days =٦.٢ | Jun rain days =٠.٣ | Jul rain days =٠.١ | Aug rain days =٠.١ | Sep rain days =٠.١ | Oct rain days =١.٦ | Nov rain days =٦.٥ | Dec rain days =٧.٧ | year rain days = | humidity colour = | time day = | daily = | Jan humidity =٦٥.٧ | Feb humidity =٦٦.٤ | Mar humidity =٥٧ | Apr humidity =٥٠.٦ | May humidity =٣٧ | Jun humidity =٢١.٥ | Jul humidity =١٩.٩ | Aug humidity =٢٠ | Sep humidity =٢٠.٩ | Oct humidity =٢٨.٨ | Nov humidity =٥٠.٣ | Dec humidity =٦٣.٣ | year humidity = | Jan sun =١٧٢.٩ | Feb sun =١٧٥.٤ | Mar sun =٢٠٢.٥ | Apr sun =٢٢٣.٤ | May sun =٢٦٥.٨ | Jun sun =٣٢٨.٦ | Jul sun =٣٣٩.٢ | Aug sun =٣٤٣.١ | Sep sun =٣٢٨.٨ | Oct sun =٢٦٥.٥ | Nov sun =٢١٠.٧ | Dec sun =١٧٧.٤ | year sun = |source = <ref name="Climate" /> (ئازاری ١٩٩٧–ئازاری ٢٠٢٢) }} ==شوێنە کۆنەکان== * [[بان قەڵا]] * [[چوارقاپی]] * [[کۆشکی خەسرەو]] * [[حووشکوڕی]] * [[کارەوانسەرای عەبباسیی قەسری شیرین]] * [[چەمی شاویار]] * [[قەڵای جوامیر]] * [[حاجی قەڵاسی]] == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کرماشان]] * [[شارستانی قەسری شیرین]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کرماشان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Qasr-e Shirin}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|کوردستان|پارێزگای کرماشان|جوگرافیا}} [[پۆل:شارستانی قەسری شیرین]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] j7o9gdfbtz6pqyle9jrz4j91ggt3lkp 0 1768 1590895 1586832 2026-06-16T16:25:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590895 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وان | ناوی_فەرمی = Van | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = Wan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = {{Photomontage|position=center | photo1a = Van Fortress From Northwest.JPG | photo2a =Hoşap Kalesi (Van, Türkiye).JPG | photo2b = Armenian Church of the Holy Cross, Akdamar Island, 2007.jpg | photo3a = Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg | photo3b = Wan,Mizgefta Hezretî Omer.JPG | size = 280 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری وان }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[پارێزگای وان|وان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | ناسناو = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ١٧٢٦ | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٠٬١٩٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠١٢ <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|باکووری]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٢٧٦ | وێبگە =http://www.van.gov.tr/}} '''وان''' (بە [[کوردیی باکووری]]: Wan) شارێکە لە [[باکووری کوردستان]] و [[تورکیا]] کە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی وان]]دا ھەڵکەوتووە. شارێکی دێرینی باکوورە زور جێگای دێرینی لێ ھەیە.<ref name="Ozoglu">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=State–Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th-and 17th-Century Ottoman Empire|دوایین=Özoğlu |یەکەم=Hakan|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|بەرگ=٢٣|issue=1|ڕێکەوت=ئایاری ١٩٩٦|پەڕەکان=٥–٢٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|doi=10.1080/13530199608705620}}</ref> یەکێک لە گەورەترین شارەکانی باکووری کوردستانە کە دانیشتووانی لە ٣٥٠ھەزار کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیاترە و کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتوکاڵییەوە گەلێ کارگەی پیشەسازیی تێدایە وەک: ڕستن و چنین، کارگەی چیمەنتۆ و پێڵاو دروستکردن. ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی [[پارێزگای وان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:UrartianCaldron02.jpg|وێنۆک|مەنجەڵێکی ئورارتوویی لە [[مۆزەخانەی شارستانییەتەکانی ئانادۆڵ]]]] ھەڵکۆڵین و ڕووپێوییە شوێنەوارییەکان کە لە [[پارێزگای وان]] ئەنجام دراون، ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەدا لانی کەم بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. [[تەپەی تیلکیتەپە]]، کە لە کەناراوەکانی دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە باشووری [[قەڵای وان]] ھەڵکەوتووە، تاکە سەرچاوەی زانیارییە دەربارەی کۆنترین کولتووری وان. === ئورارتوو === [[پەڕگە:Xerxes Cuneiform Van.JPG|وێنۆک|[[نەخشەبەردینی خەشارشا لە وان|نەخشەبەردینی خەشارشای مەزن]] لەسەر تاشەبەردەکانی خوار [[قەڵای وان]]]] لەژێر ناوی کۆنی «[[تووشپا]]»، وان پایتەختی [[ئورارتوو|پاشایەتیی ئورارتوو]] بوو لە سەدەی ٩یەمی پێش زایین. نیشتەجێبوونی سەرەتایی لەسەر کەنارە لێژەکە چڕ ببووەوە کە ئێستا بە [[قەڵای وان]] («ڤان کالێسی») دەناسرێت، نزیک لە لێواری دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژاوای شاری مۆدێرن. نەخشەبەردینی [[خەتی بزماری]] ئورارتوویی کە مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٨ەم و ٧ەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە لێرە دۆزراونەتەوە. ناوی «وان» لە ناوی ناوخۆیی [[زمانی ئورارتوویی|ئورارتوویی]] «بیانیا» وەرگیراوە.<ref>Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan, ''The Armenians: Past And Present In The Making Of National Identity'', p. 31.</ref> خەمڵاندنێکی «پارێزگارانە» لەلایەن [[چارڵز ئەی برنی]] ژمارەی دانیشتووانی [[تووشپا]] و دەوروبەری بە ٥٠،٠٠٠ کەس داناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Burney |یەکەم١=Charles |بەستەری نووسەر١=Charles A. Burney |سەردێڕ=Urartian Irrigation Works |journal=[[Anatolian Studies]] |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٧٢|بەرگ=٢٢|پەڕەکان=١٨٣|doi=10.2307/3642562 |jstor=3642562 |s2cid=131657710 |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/journals/anatolian-studies/article/abs/urartian-irrigation-works/B4FEB0EC0A1B171F760D30841C29E19A |زمان=en |issn=2048-0849 |وتەگێڕانەوە=The construction of the Menua canal would have made a population of fifty thousand in Van itself, the city and its garden suburbs, a conservative estimate. Since the population in the nineteenth century A.D. exceeded that figure, there is no need to suggest a smaller population in the Urartian capital.26 This may have reached its highest level under Rusa II...|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Çevik |یەکەم١=Özlem |سەردێڕ=The Change of Settlement Patterns in Lake Van Basin: Ecological Constrains caused by Highland Landscape |journal=[[:de:Altorientalische Forschungen|Altorientalische Forschungen]] |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|بەرگ=٣٢|issue=1 |doi=10.1524/aofo.2005.32.1.74 |s2cid=163661607 |وتەگێڕانەوە=According to Burney's conservative estimate, the population of Tushpa was 50.000 people.59 [Burney (1972,182).]}}</ref> === پاشایەتیی ئەرمەنستان === ناوچەکە لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین کەوتە ژێر کۆنترۆڵی [[بنەماڵەی ئۆرۆنتی|ئۆرۆنتییەکان]] و دواتر بە خێرایی لە ناوەڕاستی سەدەی ٦ەمی پێش زایین کەوتە دەست [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]. [[قەڵای وان]]، کە لە دەرەوەی ناوەندی شاری وان ھەڵکەوتووە، نەخشەبەردینەیەکی سێ زمانیی [[خەشارشای یەکەم|خەشارشای مەزن]] لە سەدەی ٥ەمی پێش زایینی تێدایە لەسەر بەشێکی لووسی تاشەبەردەکە، کە نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەوییەوە بەرزە لە نزیک قەڵاکە. نەخشەبەردینەکە بە بارودۆخێکی نزیک لە بێبەری ماوەتەوە و دابەش کراوە بۆ سێ ستوونی ٢٧ دێڕی کە بە (لە چەپەوە بۆ ڕاست) [[فارسیی کۆن]]، [[زمانی ئەکەدی|بابلی]] و [[ئیلامی]] نووسراون. لە ٣٣١ پێش زایین، وان لەلایەن [[ئەسکەندەری مەزن]] داگیر کرا و دوای مردنی بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. تا سەرەتای سەدەی ٢یەمی پێش زایین بەشێک بوو لە [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|پاشایەتیی ئەرمەنستان]]. لە سەردەمی پاشای ئەرمەنی، [[تیگرانی مەزن|تیگرانی دووەم]] بوو بە ناوەندێکی گرنگ، کە شاری [[تیگرانۆکێرتا|تیگراناکێرت]]ی لە سەدەی ١ەمی پێش زایین دامەزراند.<ref>The Journal of Roman Studies – Page 124 by Society for the Promotion of Roman Studies</ref> لە سەدە سەرەتایییەکانی پێش زایین، کەوتە دەست [[خانەدانی ئەشکانی]] تا سەدەی ٣یەمی زایینی. بەڵام لەم ماوەیەدا جارێکیش کەوتە دەست [[خانەدانی ئەشکانیی ئەرمەنستان]]. لە «[[مێژووی ئەرمەنستان (مۆفسیس خۆرێناتسی)|مێژووی ئەرمەنستان]]» کە بۆ [[مۆفسیس خۆرێناتسی]] دەگەڕێتەوە، شارەکە بە «تۆسپ» ناوبراوە، کە لە «[[تووشپا]]»ی ئورارتووییەوە ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://rbedrosian.com/Classic/kvan1.htm|سەردێڕ=The Kingdom of van (Urartu) by A. H. Sayce (Cambridge Ancient History vol. III, part 1), pp. 169-186. Urartian History. Remote and Classical Antiquity}}</ref> === بیزەنتینییەکان، ساسانییەکان و ئارتسروونییەکان === {{Quote box | width = 18em | align = left | bgcolor = #B0C4DE | title = لایەندارییە مێژووییەکان | fontsize = 90% | quote = [[پەڕگە:13-Urartu-9-6mta.gif|20px|border]] [[ئورارتوو]] ٨٣٢ پ.ز–٥٩٠ پ.ز<br /> [[پەڕگە:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|20px|border]] [[ساتراپیی ئەرمەنستان]] ٥٧٠ پ.ز–٣٢١ پ.ز<br /> [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|پاشایەتیی ئەرمەنستان]] ٣٢١ پ.ز–٤٢٨ ز<br /> [[ئەرمەنستانی ساسانی|مارزبانیی ئەرمەنستان]] ٤٢٨–٦٤٦<br /> [[پەڕگە:Map of the Caucasus, 740 CE.svg|20px|border]] [[ئەرمینیە]] ٦٥٤–٨٨٤<br /> [[ئەرمەنستانی باگراتی]] ٨٨٤–١٠٢٤<br /> ↳[[پاشایەتیی ڤاسپووراکان]] ٩٠٨–١٠٢٤<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] ١٠٢٤–١٠٧١<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی]] ١٠٧١–١١٠٠ەکان<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ١٢٤٠ەکان–١٣٣٠ەکان<br /> [[پەڕگە:Safavid Flag.svg|20px|border]] [[سەفەوییەکان|ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی]] ١٥٠٢–١٥١٥، ١٥٢٠–١٥٤٨، ١٦٠٤–١٦٣٩<br /> [[پەڕگە:Flag of Ottoman Empire (1517-1793).svg|20px|border]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ١٥١٥–١٥٢٠، ١٥٤٨–١٦٠٤، ١٦٣٩–١٩١٦<br /> [[پەڕگە:Flag of Armenia (1918–1922).svg|20px|border]] [[کۆماری یەکەمی ئەرمەنستان|کۆماری ئەرمەنستان]] ١٩١٨–١٩٢٠<br /> [[پەڕگە:Flag of Turkey.svg|20px|border]] [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|تورکیا]] ١٩٢٢–ئێستا }} دوای ڕووخانی پارتییەکان و دەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتیی نوێی فارسی، کە زیاتر بە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] دەناسرێت،<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/sass/hd_sass.htm The Met Museum Website: The Sasanian Empire (224–651 CE)]</ref> شارەکە کەوتە دەست ئەمانەی دوایی. لە ماوەی زیاتر لە ٧٠٠ ساڵ لە [[جەنگەکانی ڕۆم و فارس]]، ھەندێک لە جەنگەکان لە شوێنی وانی ئێستا و دەوروبەری ئەنجام دران. [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] بۆ ماوەیەکی کورت لە ٦٢٨ بۆ ٦٤٠ ناوچەکەی بەدەستەوە بوو، دوای سەرکەوتن لە [[جەنگی بیزەنتی و ساسانیی ٦٠٢–٦٢٨]]، کە دوای ئەوە لەلایەن عەرەبە موسڵمانەکانەوە داگیر کرا، کە داگیرکارییەکانی خۆیان وەک پارێزگای [[ئەرمینیە]] چەسپاند.<ref>[https://books.google.com/books?id=9lHeh36S8ooC&dq=arabs+consolidated+arminiya&pg=PT1462 The Cambridge Medieval History Series volumes 1–5 by Plantagenet Publishing, 2nd to last paragraph on the page linked to. (no page numbers shown on the online document)]</ref> دابەزینی دەسەڵاتی [[عەرەب]] لە کۆتاییدا ڕێگەی بە فەرمانڕەوا خۆجێیییە [[ئەرمەنییەکان]] دا دووبارە دەربکەونەوە، کە بنەماڵەی [[ئارتسروونی]] بەم زووانە بوونە بەھێزترین.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/artsruni-one-of-the-most-important-princely-families-of-armenia-an-offshoot-of-the-orontids-achaemenian-satraps-and-subsequ Iranica Online Website: Artsruni]</ref> لە سەرەتادا وابەستەی فەرمانڕەواکانی پاشایەتیی [[ئانی]] بوون، لە ٩٠٨ سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند و پاشایەتیی ئەرمەنیی [[پاشایەتیی ڤاسپووراکان]]یان دامەزراند.<ref name="Armenian-History">[http://www.armenian-history.com/history/middle-ages/kingdom-of-vaspurakan Armenian History Website: Kingdom of Vaspurakan]</ref> پاشایەتییەکە پایتەختێکی دیاریکراوی نەبوو: دەربارەکە دەگوازرایەوە کاتێک پاشا نیشتەجێبوونی خۆی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگوازرایەوە، وەک شاری وان، ڤۆستان، [[ئاغتەمار]] و ھتد.<ref name="Armenian-History" /> لە ١٠٢١ دوا پاشای ڤاسپووراکان، [[سێنێکێریم ھۆڤانێس ئارتسروونی]]، تەواوی پاشایەتییەکەی بەخشی بە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]، کە [[تێما (یەکەی کارگێڕیی بیزەنتی)|تێما]]ی ڤاسپووراکانیان لەسەر ناوچەکانی پێشووی ئارتسروونی دامەزراند. وان لە سەردەمی دەسەڵاتی بیزەنتینیدا بە ئیوا ([[یۆنانیی کۆن]]: Εύα) ناوبرا.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Moulet|یەکەم=Benjamin|سەردێڕ=Chapitre I. Hiérarchie ecclésiastique et maillage du territoire|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://books.openedition.org/psorbonne/1959|ئیش=Évêques, power et société à Byzance (viiie-xie siècle) : Territoires, communautés et individus dans la société provinciale byzantine|پەڕەکان=٣٩–١٢٦|زنجیرە=Byzantina Sorbonensia|شوێن=Paris|بڵاوکەرەوە=Éditions de la Sorbonne|زمان=fr|ژپنک=٩٧٨-٢-٨٥٩٤٤-٨٣١-٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> === ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی و ڕۆم === ھێرشەکانی [[سەلجووقییەکان|تورکە سەلجووقییەکان]] بۆ ناو ڤاسپووراکان لە دەیەی ١٠٥٠ دەستی پێکرد. دوای سەرکەوتنیان لە ١٠٧١ لە [[جەنگی مەلازگرد]]، تەواوی ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئەوان.<ref>"The Turks in History", Roderic H. Davison, ''Essays in Ottoman and Turkish History, 1774–1923: The Impact of the West'', (University of Texas Press, 1990), 3.</ref> دوای ئەوان، فەرمانڕەوا موسڵمانە خۆجێیییەکان دەرکەوتن، وەک [[ئەھلاتشاھەکان]] و [[کوردەکان|کوردی]] [[ئەیووبییەکان]] (١٢٠٧). بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ، وان لەلایەن [[سوڵتانییەتی ڕۆم|سەڵتەنەتی سەلجووقیی ئانادۆڵ]] بەدەستەوە بوو تا دەیەی ١٢٤٠ کاتێک لەلایەن [[مەغۆلەکان]] داگیر کرا. لە سەدەی ١٤ەمدا، وان بەدەست [[دەوڵەتی تەیمووری|تەیموورییەکان]] بوو، دوای ئەوانیش یەکێتییەکانی تورکومانی [[قەرەقۆینلۆ]] و [[ئاق قۆینلۆ]]. == جوگرافیا == شاری وان کەوتووەتە سەر [[پارێزگای وان]] کە یەکێک لە پارێزگاکانی [[کوردستان]] لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵاتە]]. شارەکە جگە لە [[دەریاچەی وان]] جێگەی گەشتیاریی تری وەک [[قەڵای وان]] ھەیە. == ڕامیاری == [[پەڕگە:2019 Turkish local elections BDP & HDP.png|وێنۆک|ھەدەپە لە ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ٢٠١٩دا بە زۆرینەیەکی بەرچاو لە [[وان]] سەرکەوت.]] لە [[ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی تورکیا لە ٢٠١٩|ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ٢٠١٩]]، [[بێدیا ئۆزگۆکچە ئەرتان]] لە پارتی [[پارتی دیموکراتی گەلان|ھەدەپە]] وەک سەرۆکی شارەوانیی وان ھەڵبژێردرا. لە ئابی ٢٠١٩ لە پایەکەی دوور خرایەوە و دواتر سزای ٣٠ ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێنرا بە تۆمەتی پشتگیریکردنی تیرۆر وەک بەشێک لە سەرکوتی حکوومەت دژی [[کوردەکان|ڕامیارانی]] کوردی پارتی [[پارتی دیموکراتی گەلان|ھەدەپە]]؛ دەوڵەتی تورکیا وەسییەکی دەوڵەتیی دانەنراوی بە ناوی [[محەممەد ئەمین بیلمەز]] لە شوێنی ئەو دانا. زۆرێک لە سەرۆک شارەوانییە کوردەکانی تریش لە شارە کوردییەکانی تری سەرانسەری ناوچەکە تووشی ھەمان چارەنووس بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Erdogan vows re-seizure of Kurdish municipalities should HDP win local elections|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/17616-Erdogan-vows-re-seizure-of-Kurdish-municipalities-should-HDP-win-local-elections|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.kurdistan24.net|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkey: Kurdish Mayors' Removal Violates Voters' Rights|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2020/02/07/turkey-kurdish-mayors-removal-volates-voters-rights|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Human Rights Watch|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.hrw.org/news/2020/02/07/turkey-kurdish-mayors-removal-volates-voters-rights |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> خۆپیشاندان دژی ئەم بڕیارە دروست بوو کە لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە بە بەکارھێنانی تانکی ئاو سەرکوت کران؛ ھەندێک لە خۆپیشاندەران کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Turkey : Police and militias killing of Kurdish protesters must be investigated and prosecuted|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-0035-2014132|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Human Rights Documents online|doi=10.1163/2210-7975_hrd-0035-2014132|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Three pro-Kurdish mayors replaced in southeastern Turkey|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/three-pro-kurdish-mayors-replaced-southeastern-turkey|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Middle East Eye|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gunes|یەکەم=Cengiz|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Kurdish Political Activism in Turkey: An Overview|ناونیشان=https://mei.nus.edu.sg/index.php/web/publications_TMPL/volume-8-2-kurdish-political-activism-in-turkey-an-overview|journal=Singapore Middle East Papers|doi=10.23976/SMEP.2014008|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> == دانیشتووانناسی == لە کۆتاییی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی شاری وان ٥٢٢،٨٨٥ کەس بووە،<ref name=citypop/> بەڵام سەرۆک شارەوانیی پێشوو بورھان یەنگون وتوویەتی کە ڕەنگە بگاتە ٦٠٠،٠٠٠ کەس.<ref>TESEV. "An Assessment of the Van Action Plan for the Internally Displaced" Accessed at http://www.tesev.org.tr/UD_OBJS/PDF/DEMP/TESEV_VanActionPlanReport.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011054228/http://www.tesev.org.tr/UD_OBJS/PDF/DEMP/TESEV_VanActionPlanReport.pdf|date=2010-10-11}}</ref> ناوچەی ناوەندیی پێشووی وان ڕووبەری ١،٩٣٨.١٤ کیلۆمەتر دووجای داپۆشیبوو، بەڵام دواتر دابەش کرا بۆ دوو ناوچەی نوێ ([[ئیپەکیۆڵو]] و [[تووشبا]]).<ref>see article on [[Van Province]], particularly section on component districts.</ref> ئەمڕۆ، وان زۆرینەیەکی [[کورد]] و کەمینەیەکی [[تورک|تورک]]ی ھەیە.<ref name="Ozoglu">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|ڕێکەوت=ئایاری ١٩٩٦|سەردێڕ=State–Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th-and 17th-Century Ottoman Empire|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|بەرگ=٢٣|issue=1|پەڕەکان=٥–٢٧|doi=10.1080/13530199608705620}}</ref> ئەو زانایانەی لێکۆڵینەوە لە بەکارھێنانی زمان لە ناوچەی وان دەکەن، [[کورمانجی|کورمانجییان]] وەک زمانی ئاخاوتنی باڵادەست لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەی شارەکەدا تۆمار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sherwani |یەکەم=Ari |دوایین٢=Barlik |یەکەم٢=Birsen |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=The present status of Kurdish language in Turkey; a sociolinguistic study of Van community |journal=Journal of Xi'an University of Architecture & Technology |بەرگ=١٢|issue=4 |پەڕەکان=٩٤٤–٩٥٦|issn=1006-7930}}</ref> ڕاپرسییە زمانەوانییە-کۆمەڵایەتییەکانی پارێزگا زۆرینە کوردەکان، لەوانەش وان، ڕێژەیەکی بەرزی بەکارھێنانی ڕۆژانەی زمانی کوردییان لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەدا دۆزیوەتەوە، لەگەڵ ئاستی جیاوازی دووزمانیی [[تورکی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Zeyneloğlu |یەکەم=Sinan |دوایین٢=Sirkeci |یەکەم٢=Ibrahim |دوایین٣=Civelek |یەکەم٣=Yusuf |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Kurdish identity, demographics and related issues |journal=Kurdish Studies |بەرگ=٤|issue=1 |پەڕەکان=٣٧–٦٠}}</ref> === زمان === [[کورمانجی]] ([[کوردیی باکوور]]) زمانی سەرەکییە کە زۆرینەی [[کورد]] لە وان قسەی پێ دەکەن. لێکۆڵینەوەیەکی زمانەوانیی-کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی وان لەلایەن شێروانی و بارلیک (٢٠٢٠) کورمانجیی وەک زمانی زگماکی باڵادەست لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەی شارەکەدا تۆمار کردووە، لە کاتێکدا تورکی وەک زمانی کارگێڕیی گشتی و خوێندنی فەرمی کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sherwani |یەکەم=Ari |دوایین٢=Barlik |یەکەم٢=Birsen |ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=The present status of Kurdish language in Turkey; a sociolinguistic study of Van community |journal=Journal of Xi'an University of Architecture & Technology |بەرگ=١٢|issue=4 |پەڕەکان=٩٤٤–٩٥٦|issn=1006-7930}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Zeyneloğlu |یەکەم=Sinan |دوایین٢=Sirkeci |یەکەم٢=Ibrahim |دوایین٣=Civelek |یەکەم٣=Yusuf |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Kurdish identity, demographics and related issues |journal=Kurdish Studies |بەرگ=٤|issue=1 |پەڕەکان=٣٧–٦٠}}</ref> == قەڵای وان == {{سەرەکی|قەڵای وان}} قەڵای وان یەکێکە لە شوێنەوارە مێژوویییەکان و دیمەنە سەرەنج ڕاکێشەکانی شاری وان لە [[باکووری کوردستان]]ە، کە بە دووری پێنج کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکە.<ref>[http://www.historyofkurd.com/2019/11/04/%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF-%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%95%D9%86%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7-%D8%AF%DB%8E%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%86/ زانیاری و چەند دیمەنێکی قەڵا دێرینەکەی شاری وان]</ref> [[پەڕگە:Vankalesi1.jpg|وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە نزیکەوە]] [[پەڕگە:Van Fortress From Northwest.JPG|وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە دوورەوە]] قەڵاکە بەسەر [[دەریاچەی وان]]دا دەڕوانێ و بووەتە ھۆکاریکی باش بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران بۆ شارەکە. ئەم قەڵایە بەھۆی ئەوەی لە شوێنێکی بەرزدایە و دەڕوانێت بەسەر تەواوی شارەکە و دەریاچەی واندا، بووەتە شوێنێکی گەشتیاری و ژمارەیەکی زۆر گەشتیار ڕووی تێدەکەن.<ref>The Seventy Wonders of the Ancient World</ref><ref>''Who Was Who in America'', v. 5, 1969–1973 https://books.google.com/books?ei=KItvTuLtHcjh0QGj8uWCCg&ct=result&id=jHXhAAAAMAAJ&q=tipple</ref> == زەریاچەی وان == {{وتاری سەرەکی|زەریاچەی وان}} [[پەڕگە:STS079-781-53.jpg|وێنۆک|زەریاچەی وان]] دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە [[باکووری کوردستان]] و لە نێوان دوو پارێزگای [[پارێزگای وان|وان]] و [[پارێزگای بدلیس|بدلیس]] ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Olson |editor1-first=James S. |editor2-last=Pappas |editor2-first=Lee Brigance |editor3-last=Pappas |editor3-first=Nicholas C. J. |سەردێڕ=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |شوێن=[[Westport, Connecticut]] |ژپنک=٠-٣١٣-٢٧٤٩٧-٥|پەڕە=٤٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA40}}</ref> == پشیلەی وان == {{سەرەکی|پشیلەی وان}} [[File:Van kitten.jpg|thumb|right|220px|upright|پشیلەی وان]] پشیلەی وان ڕەگەزێک لە پشیلەکانی خۆماڵی و ناوداری شاری وانە. ئەم پشیلە لەبەر ھەبوونی پێستی سپی و جیاوازبوونی ڕەنگی چاوەکانی زۆر لەبەر چاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Characteristics|ناونیشان=http://www.turkishvancatclub.co.uk/character.html|بڵاوکەرەوە=Turkish Van Cat Club|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150430042132/http://www.turkishvancatclub.co.uk/character.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پەیوەندی نێونەتەوەیی == === دەستە خوشک === وان لەگەڵ دوو شاران دەستە خوشکە کە لە خوارەوە نوسراوەن: {| |- | * {{ئاڵا|تورکیا}}، [[بورسا]]<ref name="Bursa twinnings">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/|سەردێڕ=Kardeş Şehirler|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٣|ئیش=Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın Koordinasyon Merkez|بڵاوکەرەوە=Tüm Hakları Saklıdır|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160523225737/http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{ئاڵا|ئوکراینا}}، [[ئودسا]] |} == پێشانگا == {{چینی ناوەند}} <gallery heights="90px" perrow="6"> File:Former Armenian Town of Van.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:Former Armenian Town of Van1.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:Former Armenian Town of Van2.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:City of Van (view from Van Kalesi).jpg|دیمەنێکی شاری وان لە [[قەڵای وان]]ەوە </gallery> {{کۆتایی}} == ئەمانەش ببینە == * [[باکووری کوردستان]] * [[پارێزگای وان]] * [[دەریاچەی وان]] * [[پشیلەی وان]] * [[قەڵای وان]] * [[ویلایەتی وان]] * [[ئەیالەتی وان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|تورکیا|کوردستان|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Van, Turkey}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای وان]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:وان]] [[پۆل:شوێنەکانی وان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] s06b7qofcmwvl3xgd7vsztwkj2mc68y 0 3047 1590918 1590675 2026-06-16T17:05:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1590918 wikitext text/x-wiki '''ئەحمەد پاشا کوڕی [[سلێمان پاشا]]''' دوا میری [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابانەکان]] بوو، ساڵی ١٨٤٧ لە ئیمارەتەکەیان لادا و ڕەوانەی ئیستەنبولیان کرد، لە ١٨٥٦ بوو بە والی [[یەمەن]] پاشان بوو بە والی وان لە ساڵی ١٨٦٣، ماوەیەکی زۆری پێ ناچێ دەیکەنەوە بە والی یەمەن بە پلەی وەزیر دوای دەبێتە والی ئەرزڕوم (١٨٦٧-١٨٨٠) دوای ئەوە دەبێتە والی ئەتەنە، لە کۆتایی ئەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد <ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == کوڕەکانی == ئەحمەد پاشا، [[خەلیل خالید پاشا]]، [[میر لیوا مستەفا پاشا]]، [[عیزەت پاشا]].<ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{چەسپاندنی سەرچاوەکان وچوارچێوە}} {{سەرچاوەکان}} {{میرەکانی میرنشینی بابان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق}} [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:مردووانی ١٨٧٥]] kbp3nahdn4uv13ctf3oure42fqj1sot 0 3415 1591148 1587007 2026-06-17T11:16:33Z 1silent scientist 51740 /* دابەشبوونی زمان */ 1591148 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=کوردیی ناوەندی |nativename=سۆرانی، [[کوردی]] |image=Central Kurdish-Sorani in Naskh.png |familycolor=indo-european |states={{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]){{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}{{Flag|Iran}}{{ھن}}{{Flag|Iraq}} |region=[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |speakers= ١٢ ملیۆن کەس | date = ٢٠٢٥ | ref = {{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=633}} |fam2=[[زمانەکانی ھیندوئێرانی|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی کوردی|کوردی]] |iso3=ckb |lingua=58-AAA-cae |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکەڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی ناوەندی'''، یان '''سۆرانی''' یەکێک لە [[زار|زارە]] سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]]یە<ref>http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215</ref> کە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵات]] و [[باشووری کوردستان]] قسەی پێ دەکرێت. لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، باشووری [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ([[ناوچەی ھەوشار]] و [[موکریان]]) لە شارەکانی [[شنۆ]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[مەھاباد]]، [[بۆکان]]، [[سەردەشت]]، [[ساینقەڵا]]، [[تیکاب]] و بەشی ھەرە زۆری [[پارێزگای کوردستان|پارێزگای سنە]]، شارەکانی [[سنە]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[مەریوان]]، [[دیواندەرە]]، [[کامیاران]]، [[دێولان]]، [[قوروە]]، [[بیجار]]،[[جوانڕۆ]] و [[ڕوانسەر]] و [[شارستانی سەلاسی باوەجانی|سەلاسی باوەجانی]] و [[سەرپێڵی زەھاو]] ([[دەشتی زەھاو]]) و بەشێک لە شاری [[کرماشان]] و ناوچەیەک لە کولیایی لە [[پارێزگای کرماشان]] بەم شێوەزارە قسە دەکەن. لە [[باشووری کوردستان]] لە پارێزگاکانی [[پارێزگای کەرکووک]]، [[پارێزگای ھەڵەبجە]]، [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای ھەولێر]] بە ئەم شێوەزارە دەدوێن. شێوەزاری فەرمیی [[شانشینی کوردستان]] و [[کۆماری کوردستان]] بووە و ئێستا زمانی فەرمیی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق|کۆماری عێراقە]].<ref>زەبیحی ١٣٦٧، ل ٤٢</ref> [[سلێمانی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]]، [[سنە]]، [[بۆکان]]، [[مەھاباد]]، [[سەقز]]، [[مەریوان]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] لە ئەو شارە گەورانەن کە خەڵکەکەی بە ئەم زارە دەدوێن. == وشە == زاراوەی کوردی سۆرانی نزیکەی ٩٢ ھەزار وشە لەخۆدەگرێت بەپێی فەرھەنگی زانستگای کوردستان.<ref>ماجد مەردۆخ ڕۆحانی (٢٠١٨). فەرھەنگی زانستگای کوردستان. [[سنە]]، [[ئێران]]: پەخشانگای زانستگای کوردستان.</ref> == ئاخێوەران == {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} شارستانە گەورەکانی ئاخێوەری ئەم شێوەزارە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا بە پێی ئاماری ساڵی ٢٠١٦ [[ناوەندی ئاماری ئێران]] ئەمانەن: {| class="wikitable sortable" |- !ڕیز !! شارستان !! ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاماری سەرانسەری 1395ی ھەتاوە شار و گوندەکانی ئێران|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/|وێبگە=آمار|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190906071718/https://www.amar.org.ir/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> !! زمان و شێوەزارەکانی تر |- |١ || [[شارستانی سنە|سنە]]|| ٥٠١٬٤٠٢ || |- |٢ || [[سەقز]]|| ٢۴۸،۵۲۹<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=آمار جمعیت استان کوردستان به تفکیک شهرها در سال 1400|ناونیشان=http://hawalati.ir/2022/06/07/%d8%a2%d9%85%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d9%81%da%a9%db%8c%da%a9-%d8%b4%d9%87%d8%b1/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی هاولاتی|زمان=fa-IR}}{{بەستەری مردوو|url=http://hawalati.ir/2022/06/07/%d8%a2%d9%85%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d9%81%da%a9%db%8c%da%a9-%d8%b4%d9%87%d8%b1/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref>|| |- |٣ || [[بۆکان]]|| ۲۴۲،۱۴۷ || |- |٤ || [[مەھاباد|مەهاباد]]|| ٢۳۷،۸۲۰ || |- |٥ || [[شارستانی میاندواو|میاندواو]] || ٢٢٥،٣٤٥ || زمانی [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]] (زۆرینە) |- |٦ || [[شارستانی مەریوان|مەریوان]] || ١٩٥٬٢٦٣ || |- |٧ || [[شارستانی بانە|بانە]] || ١٥٨٬٦٩٠ || |- |٨ || [[شارستانی قوروە|قوروە]] || ١٤٠٬١٩٢ || |- |٩ || [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] || ١٣٨٬٨٦٤ || |- |١٠ || [[شارستانی نەغەدە|نەغەدە]]|| ١٢١٬٦٠٢ || زمانی ئازەربایجانی |- |۱١ || [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] || ١١٨٬٨٤٩ || |- |١٢ || [[شارستانی کامیاران|کامیاران]] || ١٠٢٬٨٥٦ || |- |١٣ || [[شارستانی ساینقەڵا|ساینقەڵا]] || ٩٢٬٤٥٦ || زمانی ئازەربایجانی |- |١٤ || [[شارستانی بیجاڕ|بیجاڕ]] || ٨٩٬١٦٢ || |- |١٥ || [[شارستانی سەرپێڵی زەھاو|سەرپێڵی زەھاو]] || ٨٥٬٣٤٢ || شێوەزاری [[کوردیی باشووری]] (زۆرینە) |- |١٦ || [[شارستانی تیکاب|تیکاب]] || ٨٠٬٥٥٦ || زمانی ئازەربایجانی |- |١٧ || [[شارستانی دیواندەرە|دیواندەرە]] || ٨٠٬٠٤٠ || |- |١٨ || [[شارستانی جوانڕۆ|جوانڕۆ]] || ٧٥٬١٦٩ || |- |١٩ || [[شارستانی شنۆ|شنۆ]] || ٧٣٬٨٨٦ || |- |٢٠ || [[شارستانی دێولان|دێولان]] || ٦٤٬٠١٥ || |- |٢١ || [[شارستانی پاوە|پاوە]] || ٦٠٬٤٣١ || شێوەزاری [[ھەورامی]] |- |٢٢ || [[شارستانی ڕوانسەر|ڕوانسەر]] || ٤٧٬٦٥٧ || |- |٢٣ || [[شارستانی سەوڵاوا|سەوڵاوا]] || ٤٤٬٩٤٠ || شێوەزاری ھەورامی |- |٢٤ || [[شارستانی سەلاسی باوەجانی|سەلاسی باوەجانی]] || ٣٥٬٢١٩ || |} == ئەلفوبێ == {{وتاری سەرەکی|ئەلفوبێکانی کوردی|ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی}} بۆ نووسینی کوردیی ناوەندی زیاتر لە [[ئەلفوبێی ئارامی زمانی کوردی|ئەلفوبێی ئارامی]] کەڵک وەردەگیرێ و لە پەنا ئەلفوبێی ئارامیش لە [[ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردی|ئەلفوبێی لاتینی]] کەم تا کورتێک کەڵک وەر دەگیرێ. == ھەڵسەنگاندن لەگەڵ کوردیی باکووری == جێناوە سەربەخۆکان لە [[کوردیی باکووری]] و کوردیی ناوەندی؛ {| class="wikitable sortable" !کوردیی ناوەندی !! !! کوردیی باکووری |- | من || || ئەز-من |- | تۆ || || تو-تە |- | ئەو || || ئەو-وی/وێ |- | ئێمە || || ئەم-مە |- | ئێوە || || ھوون-وە |- | ئەوان || || ئەو-وان |} ==دابەشبوونی زمان== *[[زمان]]، واتا زمان بۆ نموونە زمانی کوردی. *[[زار]]، واتا زار کە بچووکترە لە زمان بۆ نموونە زاری کوردیی ناوەندی. *[[شێوەزار]]، واتا شێوەزار یان دەڤۆک کە بچووکترە لە زار بۆ نموونە شێوەزاری موکریانی. موکریانی شێوەزارێکە لە زاری کوردیی ناوەندی(سۆرانی) و سەر بە زمانی کوردییە. == کەمبوونی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردیی سۆرانی == کەمبوونی ڕووبەرەوەی '''ئەرگاتڤ''' لە [[کوردیی سۆرانی]] یەکێکە لە گۆڕانکارییە سێنتاکسییە گەورەکان لە زمانی کوردی. هەروەها دیالێکتەکان وەک [[کوردیی کرمانجی]] و هەندێک جۆری [[کوردیی باشووری]] سیستەمی ڕووبەرەوەی تەواوی ئەرگاتڤیان پاراستووە، بەڵام بە زۆری جۆرەکانی سۆرانی – بە تایبەتی لە [[هەولێر]]، [[سلێمانی]] و [[مهاباد]] – بڕوان لە ڕووبەرەوەی نۆمیناتیڤ ـ ئاکوزاتیڤ کردووە.<ref name=haig2004>Haig, G. (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages''. Mouton de Gruyter.</ref> بەڵام [[دیالێکتی سەنە]] (ناوچەی سەنە لە ئێران) تریسی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ پاراستووە، بەتایبەتی لە فێڵی ڕابردووی ناوزادی.<ref name=mackenzie1961>MacKenzie, D.N. (1961). ''The Dialect of Kurdish of Sulaimaniya and Arbil''. Oxford University Press.</ref> === ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردی === لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ، فاعی فێلی نەبەردەوام بە شێوەیەکی جیاواز نیشان دەدرێت لە فاعی فێلی ساکن، و مفعولی فێلی تەواو و فاعی فێلی ناوەکی لە یەک جۆر دادەنرێن: <blockquote> '''Min kitêb xwend.''' ("من کتێبم خوێند.") ''Min'' = فاعی بە شێوەی ئەرگاتڤ ''kitêb'' = مفعولی ئەبسۆلوتیڤ ''xwend'' = فێلی ڕابردوو </blockquote> === هۆکارەکانی کەمبوونی ئەرگاتڤ لە سۆرانی === {| class="wikitable" |- ! هۆکار !! باسکردن |- | '''پەیوەندی زمان''' || تێکەڵبوون لەگەڵ زمانەکان وەک [[زمانی فارسی]] و [[زمانی تورکی]] کە سیستەمی نۆمیناتیڤیان هەیە، بەرەو گۆڕانکاری دەبات. |- | '''هەوڵی ستانداردکردن''' || هەوڵ بۆ پەیوەندیدانی سۆرانی و گەشەپێدانی زمانێکی نووسراو و بڵاوکراوەی ئاسان، هێرشێکی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ کردووە.<ref name=thackston2006>Thackston, W.M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.</ref> |- | '''سیاسەتی زمانی حکومەتییەکان''' || سیاسەتی ڕێکخراوی حکومەتیی لە عێراق و ئێران ڕێگری کرد لە پەرەپێدانی تایبەتمەندیی زمانی کوردی.<ref name=paul2008>Paul, L. (2008). ''Ergativity in Iranian''. In: Linguistic Typology.</ref> |} === دەنگدانەکانی زمانناسان === * '''Geoffrey Haig (2004):''' "گۆڕانکاریی ڕووبەرەوە لە سۆرانی بە شێوەیەکی دروست وەک بڕگەیەک لە دابەشبوونی تایبەتمەندیی باستانیی زمانی ئێرانی و گەڕانەوە بۆ سیستەمی ئاسانتر لە نۆوسین." * '''Ludwig Paul (2008):''' "کوردیی سۆرانی بە گشتی لە سیستەمی ئەرگاتڤ دووربووە و بە ڕووبەرەوەی ئاکوزاتیڤ نزیکترە." * '''D.N. MacKenzie (1961):''' "لەکاتێکدا ناوچەی هەولێر و سلێمانی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤیان زۆر کەمە، دیالێکتی سەنە ھەندێک لە ئاستی پاراستنی ئەم تایبەتمەندییەی هەن." == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} زەبیحی، عەبدوڕەحمان. ''قامووسی زمانی کوردی''، ورمێ: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ١٣٦٧ == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20170607014338/http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/index.html ڕێزمان و فەرھەنگۆک و چەند دەقی ھەڵبژاردەی سۆرانی لە ماڵپەڕی زانکۆی ھارڤارد (بە ئینگلیزی)] {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|زمانی کوردی|ئێران|عێراق|زمان}} {{کولکە}} {{پۆلی کۆمنز|Sorani language}} [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:زمانەکانی ئێران]] [[پۆل:زمانەکانی عێراق]] [[پۆل:زمانەکانی کوردستان]] 7suhaqlbigd6qssb52n67mn6yoxw3s3 1591149 1591148 2026-06-17T11:20:40Z 1silent scientist 51740 1591149 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=کوردیی ناوەندی |nativename=سۆرانی، [[کوردی]] |image=Central Kurdish-Sorani in Naskh.png |familycolor=indo-european |states={{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]){{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}{{Flag|Iran}}{{ھن}}{{Flag|Iraq}} |region=[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |speakers= ١٢ ملیۆن کەس | date = ٢٠٢٥ | ref = {{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=633}} |fam2=[[زمانەکانی ھیندوئێرانی|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی کوردی|کوردی]] |iso3=ckb |lingua=58-AAA-cae |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکەڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی ناوەندی''' یان '''سۆرانی''' یەکێکە لە [[زار|زارە]] سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]] و دووەم پڕئاخێوترینیانە بە ڕێژەی ٣١٪{{ژێدەر}} لە ئاخێوەرانی زمانەکە.<ref>http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215</ref> کە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵات]] و [[باشووری کوردستان]] قسەی پێ دەکرێت. لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، باشووری [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] ([[ناوچەی ھەوشار]] و [[موکریان]]) لە شارەکانی [[شنۆ]]، [[نەغەدە]]، [[پیرانشار]]، [[مەھاباد]]، [[بۆکان]]، [[سەردەشت]]، [[ساینقەڵا]]، [[تیکاب]] و بەشی ھەرە زۆری [[پارێزگای کوردستان|پارێزگای سنە]]، شارەکانی [[سنە]]، [[سەقز]]، [[بانە]]، [[مەریوان]]، [[دیواندەرە]]، [[کامیاران]]، [[دێولان]]، [[قوروە]]، [[بیجار]]،[[جوانڕۆ]] و [[ڕوانسەر]] و [[شارستانی سەلاسی باوەجانی|سەلاسی باوەجانی]] و [[سەرپێڵی زەھاو]] ([[دەشتی زەھاو]]) و بەشێک لە شاری [[کرماشان]] و ناوچەیەک لە کولیایی لە [[پارێزگای کرماشان]] بەم شێوەزارە قسە دەکەن. لە [[باشووری کوردستان]] لە پارێزگاکانی [[پارێزگای کەرکووک]]، [[پارێزگای ھەڵەبجە]]، [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای ھەولێر]] بە ئەم شێوەزارە دەدوێن. شێوەزاری فەرمیی [[شانشینی کوردستان]] و [[کۆماری کوردستان]] بووە و ئێستا زمانی فەرمیی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق|کۆماری عێراقە]].<ref>زەبیحی ١٣٦٧، ل ٤٢</ref> [[سلێمانی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]]، [[سنە]]، [[بۆکان]]، [[مەھاباد]]، [[سەقز]]، [[مەریوان]]، [[بانە]] و [[پیرانشار]] لە ئەو شارە گەورانەن کە خەڵکەکەی بە ئەم زارە دەدوێن. == وشە == زاراوەی کوردی سۆرانی نزیکەی ٩٢ ھەزار وشە لەخۆدەگرێت بەپێی فەرھەنگی زانستگای کوردستان.<ref>ماجد مەردۆخ ڕۆحانی (٢٠١٨). فەرھەنگی زانستگای کوردستان. [[سنە]]، [[ئێران]]: پەخشانگای زانستگای کوردستان.</ref> == ئاخێوەران == {{نەخشەی کوردیی ناوەندی}} شارستانە گەورەکانی ئاخێوەری ئەم شێوەزارە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا بە پێی ئاماری ساڵی ٢٠١٦ [[ناوەندی ئاماری ئێران]] ئەمانەن: {| class="wikitable sortable" |- !ڕیز !! شارستان !! ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاماری سەرانسەری 1395ی ھەتاوە شار و گوندەکانی ئێران|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/|وێبگە=آمار|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190906071718/https://www.amar.org.ir/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> !! زمان و شێوەزارەکانی تر |- |١ || [[شارستانی سنە|سنە]]|| ٥٠١٬٤٠٢ || |- |٢ || [[سەقز]]|| ٢۴۸،۵۲۹<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=آمار جمعیت استان کوردستان به تفکیک شهرها در سال 1400|ناونیشان=http://hawalati.ir/2022/06/07/%d8%a2%d9%85%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d9%81%da%a9%db%8c%da%a9-%d8%b4%d9%87%d8%b1/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=پایگاه خبری تحلیلی هاولاتی|زمان=fa-IR}}{{بەستەری مردوو|url=http://hawalati.ir/2022/06/07/%d8%a2%d9%85%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d9%81%da%a9%db%8c%da%a9-%d8%b4%d9%87%d8%b1/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref>|| |- |٣ || [[بۆکان]]|| ۲۴۲،۱۴۷ || |- |٤ || [[مەھاباد|مەهاباد]]|| ٢۳۷،۸۲۰ || |- |٥ || [[شارستانی میاندواو|میاندواو]] || ٢٢٥،٣٤٥ || زمانی [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]] (زۆرینە) |- |٦ || [[شارستانی مەریوان|مەریوان]] || ١٩٥٬٢٦٣ || |- |٧ || [[شارستانی بانە|بانە]] || ١٥٨٬٦٩٠ || |- |٨ || [[شارستانی قوروە|قوروە]] || ١٤٠٬١٩٢ || |- |٩ || [[شارستانی پیرانشار|پیرانشار]] || ١٣٨٬٨٦٤ || |- |١٠ || [[شارستانی نەغەدە|نەغەدە]]|| ١٢١٬٦٠٢ || زمانی ئازەربایجانی |- |۱١ || [[شارستانی سەردەشت|سەردەشت]] || ١١٨٬٨٤٩ || |- |١٢ || [[شارستانی کامیاران|کامیاران]] || ١٠٢٬٨٥٦ || |- |١٣ || [[شارستانی ساینقەڵا|ساینقەڵا]] || ٩٢٬٤٥٦ || زمانی ئازەربایجانی |- |١٤ || [[شارستانی بیجاڕ|بیجاڕ]] || ٨٩٬١٦٢ || |- |١٥ || [[شارستانی سەرپێڵی زەھاو|سەرپێڵی زەھاو]] || ٨٥٬٣٤٢ || شێوەزاری [[کوردیی باشووری]] (زۆرینە) |- |١٦ || [[شارستانی تیکاب|تیکاب]] || ٨٠٬٥٥٦ || زمانی ئازەربایجانی |- |١٧ || [[شارستانی دیواندەرە|دیواندەرە]] || ٨٠٬٠٤٠ || |- |١٨ || [[شارستانی جوانڕۆ|جوانڕۆ]] || ٧٥٬١٦٩ || |- |١٩ || [[شارستانی شنۆ|شنۆ]] || ٧٣٬٨٨٦ || |- |٢٠ || [[شارستانی دێولان|دێولان]] || ٦٤٬٠١٥ || |- |٢١ || [[شارستانی پاوە|پاوە]] || ٦٠٬٤٣١ || شێوەزاری [[ھەورامی]] |- |٢٢ || [[شارستانی ڕوانسەر|ڕوانسەر]] || ٤٧٬٦٥٧ || |- |٢٣ || [[شارستانی سەوڵاوا|سەوڵاوا]] || ٤٤٬٩٤٠ || شێوەزاری ھەورامی |- |٢٤ || [[شارستانی سەلاسی باوەجانی|سەلاسی باوەجانی]] || ٣٥٬٢١٩ || |} == ئەلفوبێ == {{وتاری سەرەکی|ئەلفوبێکانی کوردی|ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی}} بۆ نووسینی کوردیی ناوەندی زیاتر لە [[ئەلفوبێی ئارامی زمانی کوردی|ئەلفوبێی ئارامی]] کەڵک وەردەگیرێ و لە پەنا ئەلفوبێی ئارامیش لە [[ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردی|ئەلفوبێی لاتینی]] کەم تا کورتێک کەڵک وەر دەگیرێ. == ھەڵسەنگاندن لەگەڵ کوردیی باکووری == جێناوە سەربەخۆکان لە [[کوردیی باکووری]] و کوردیی ناوەندی؛ {| class="wikitable sortable" !کوردیی ناوەندی !! !! کوردیی باکووری |- | من || || ئەز-من |- | تۆ || || تو-تە |- | ئەو || || ئەو-وی/وێ |- | ئێمە || || ئەم-مە |- | ئێوە || || ھوون-وە |- | ئەوان || || ئەو-وان |} ==دابەشبوونی زمان== *[[زمان]]، واتا زمان بۆ نموونە زمانی کوردی. *[[زار]]، واتا زار کە بچووکترە لە زمان بۆ نموونە زاری کوردیی ناوەندی. *[[شێوەزار]]، واتا شێوەزار یان دەڤۆک کە بچووکترە لە زار بۆ نموونە شێوەزاری موکریانی. موکریانی شێوەزارێکە لە زاری کوردیی ناوەندی(سۆرانی) و سەر بە زمانی کوردییە. == کەمبوونی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردیی سۆرانی == کەمبوونی ڕووبەرەوەی '''ئەرگاتڤ''' لە [[کوردیی سۆرانی]] یەکێکە لە گۆڕانکارییە سێنتاکسییە گەورەکان لە زمانی کوردی. هەروەها دیالێکتەکان وەک [[کوردیی کرمانجی]] و هەندێک جۆری [[کوردیی باشووری]] سیستەمی ڕووبەرەوەی تەواوی ئەرگاتڤیان پاراستووە، بەڵام بە زۆری جۆرەکانی سۆرانی – بە تایبەتی لە [[هەولێر]]، [[سلێمانی]] و [[مهاباد]] – بڕوان لە ڕووبەرەوەی نۆمیناتیڤ ـ ئاکوزاتیڤ کردووە.<ref name=haig2004>Haig, G. (2004). ''Alignment Change in Iranian Languages''. Mouton de Gruyter.</ref> بەڵام [[دیالێکتی سەنە]] (ناوچەی سەنە لە ئێران) تریسی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ پاراستووە، بەتایبەتی لە فێڵی ڕابردووی ناوزادی.<ref name=mackenzie1961>MacKenzie, D.N. (1961). ''The Dialect of Kurdish of Sulaimaniya and Arbil''. Oxford University Press.</ref> === ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردی === لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ، فاعی فێلی نەبەردەوام بە شێوەیەکی جیاواز نیشان دەدرێت لە فاعی فێلی ساکن، و مفعولی فێلی تەواو و فاعی فێلی ناوەکی لە یەک جۆر دادەنرێن: <blockquote> '''Min kitêb xwend.''' ("من کتێبم خوێند.") ''Min'' = فاعی بە شێوەی ئەرگاتڤ ''kitêb'' = مفعولی ئەبسۆلوتیڤ ''xwend'' = فێلی ڕابردوو </blockquote> === هۆکارەکانی کەمبوونی ئەرگاتڤ لە سۆرانی === {| class="wikitable" |- ! هۆکار !! باسکردن |- | '''پەیوەندی زمان''' || تێکەڵبوون لەگەڵ زمانەکان وەک [[زمانی فارسی]] و [[زمانی تورکی]] کە سیستەمی نۆمیناتیڤیان هەیە، بەرەو گۆڕانکاری دەبات. |- | '''هەوڵی ستانداردکردن''' || هەوڵ بۆ پەیوەندیدانی سۆرانی و گەشەپێدانی زمانێکی نووسراو و بڵاوکراوەی ئاسان، هێرشێکی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ کردووە.<ref name=thackston2006>Thackston, W.M. (2006). ''Sorani Kurdish: A Reference Grammar''. Harvard University.</ref> |- | '''سیاسەتی زمانی حکومەتییەکان''' || سیاسەتی ڕێکخراوی حکومەتیی لە عێراق و ئێران ڕێگری کرد لە پەرەپێدانی تایبەتمەندیی زمانی کوردی.<ref name=paul2008>Paul, L. (2008). ''Ergativity in Iranian''. In: Linguistic Typology.</ref> |} === دەنگدانەکانی زمانناسان === * '''Geoffrey Haig (2004):''' "گۆڕانکاریی ڕووبەرەوە لە سۆرانی بە شێوەیەکی دروست وەک بڕگەیەک لە دابەشبوونی تایبەتمەندیی باستانیی زمانی ئێرانی و گەڕانەوە بۆ سیستەمی ئاسانتر لە نۆوسین." * '''Ludwig Paul (2008):''' "کوردیی سۆرانی بە گشتی لە سیستەمی ئەرگاتڤ دووربووە و بە ڕووبەرەوەی ئاکوزاتیڤ نزیکترە." * '''D.N. MacKenzie (1961):''' "لەکاتێکدا ناوچەی هەولێر و سلێمانی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤیان زۆر کەمە، دیالێکتی سەنە ھەندێک لە ئاستی پاراستنی ئەم تایبەتمەندییەی هەن." == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} زەبیحی، عەبدوڕەحمان. ''قامووسی زمانی کوردی''، ورمێ: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ١٣٦٧ == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20170607014338/http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/index.html ڕێزمان و فەرھەنگۆک و چەند دەقی ھەڵبژاردەی سۆرانی لە ماڵپەڕی زانکۆی ھارڤارد (بە ئینگلیزی)] {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|زمانی کوردی|ئێران|عێراق|زمان}} {{کولکە}} {{پۆلی کۆمنز|Sorani language}} [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:زمانەکانی ئێران]] [[پۆل:زمانەکانی عێراق]] [[پۆل:زمانەکانی کوردستان]] n27jhcft40xj5scb7gicm859uesvfcd 0 3853 1590878 1291234 2026-06-16T15:38:58Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590878 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:DebianLenny.png|وێنۆک|300px|سیستمێکی وەکوو [[دیبیان|دێبیان]] بە [[نەرمامێری خۆڕایی]] ھەژمار دەکرێت.]] '''نەرمامێرە خۆڕاییەکان'''(بە [[ئینگلیزی]]: free software) لە جیھانی [[کۆمپیوتەر]]دا بەو [[نەرمامێر]]انە دەوترێت کە بە[[خۆڕایی]] پێشکەش دەکرێن و بەکارھێنەر ھیج [[پارە]] و [[باج]]ێک نادات بۆ بەکارھھێنانیان. == مێژووی سەرھەڵدانی == لە ساڵەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا ١٩٥٠ بیرۆکەی خۆڕایی وەرگرتن و بەکارھێنانی نەرمامێر ھەبووە.<ref>Graham, Lawrence D. (1999)</ref> == پێگەی نەرمامێری خۆڕایی == پێگەی نەرمامێری بەلاش (بە [[ئینگلیزی]]: Free Software Foundation) دامەزراوەیەکی خۆبەخشە کە لە ٠٤/١٠/١٩٨٥ دا بەدەستی [[ڕیچارد ستاڵمان]] دامەزراوە لەپێناوی پشتیوانی کردن و برەودان بە بواری [[نەرمامێر]]ی خۆڕایی و [[ژێدەرکراوە]]. == نموونەی نەرمامێری موفت == ژمارەیەکی ئێجگار زۆر نەرمامێری خۆڕایی ھەیە، نموونەی یەکێک لەو نەرمامێرانەش [[سیستمی بەکارخەری|سیستمی کارپێکرد]]ی [[لینوکس]]ە، وێبگەڕی فایرفۆکس (FireFox)، و ئۆپن ئۆفیس (FireFox) و دەیان بەرنامەی کارگێڕی تر. دەتوانین لە ھەموو بوارەکانی بەکارھێناندا نەرمامێری خۆڕاییمان دەست بکەوێت.<ref>[http://www.chawg.org/wiki/%D9%86%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%DA%B5%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%DB%86%DA%95%D8%A7 چاوگ - لیستی نەرمامێرە بەلاشەکان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705070133/http://chawg.org/wiki/%D9%86%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%DA%B5%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%DB%86%DA%95%D8%A7 |date= ٥ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref> == پەراوێزەکان == {{reflist}} == بەستەری دەرەکی == # [http://www.zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=477 زانستپەروەرانی کورد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001205306/http://zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=477 |date= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ }} # [https://web.archive.org/web/20100115014249/http://www.fsf.org/ FSF] # [http://www.gnu.org/ پرۆژەی GNU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ |date=٢٢ی شوباتی ٢٠١١ }} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Free software}} [[پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان]] [[پۆل:نەرمامێر]] 01srxsvw9pynt3xd7zapc8314wnfbpl 0 4397 1590944 1589940 2026-06-16T17:48:32Z Ari Qasm 57423 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار، خاوێنکردن و ڕێکخستنەوە، چاکسازی، زیادکردن/لابردنی پۆل(ەکان) 1590944 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{citation |author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |title=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |year=2019 |publisher=[[زانکۆی سۆران]] |language=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{citation |author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |access-date=20 April 2025 |publisher=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|last=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|title=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|pages=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. * ''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) * ''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) * ''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. * ''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) * ''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) * ''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{Cite book|last=McDowall|first=David|title=Modern Kürt Tarihi|date=2024-02-15|publisher=Doruk Publishing|isbn=975-553-436-9|language=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} * ''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) * ''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) * ''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) * ''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) * ''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{cite book|last=Jwaideh|first=Wadie|url=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|title=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|publisher=İletişim Yayınları|year=2009|isbn=978-975-470-170-8|location=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{Citation |author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |title=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |date=2013 |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |publisher=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=editor |ڕێکەوت=2026-02-23 |سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-16 |وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{Citation |author-last=Eppel |author-first=Michael |title=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |year=2016 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-4773-0911-7}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{citation |author-last=Eppel |author-first=Michael |title=Routledge Handbook on the Kurds |pages=35–47 |year=2018 |access-date=1 May 2020 |chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |publisher=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |isbn=978-1-138-64664-3 |s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{cite book|last=Ceylan|first=Ebubekir|url=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|title=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|date=30 August 2011|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-041-2|page=50|language=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{Cite book|last=Bidlīsī|first=Sharaf Khān|url=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|title=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|date=1971|publisher=Ant Yayinlari|pages=303-305|language=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{Citation |last=Ates |first=Sabri |title=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |date=2021 |work=The Cambridge History of the Kurds |pages=76 |editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |access-date=2021-12-15 |place=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-47335-4 |editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە= |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{Cite book|last=Aboona|first=Hirmis|url=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|title=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|date=2008|publisher=Cambria Press|isbn=978-1-61336-471-0|pages=173|language=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیری لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە. میرنشینەکە لە کۆتاییدا ھەڵوەشایەوە لە چوارچێوەی ھەڵمەتەکانی [[ناوەندگەرایی|ناوەندگەراییی]] ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{Cite book|last=Moreau|first=Odile|url=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|title=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|date=2007|publisher=Institut français d'études anatoliennes|isbn=978-2-7068-1953-7|pages=117|language=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە و کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە لە حکوومەتدا و کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە ڕەنگی جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-16 |وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی == شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote>جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەش نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵدا دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> == سەرچاوەکان == <references /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] 7swo8hid7c3jtvcl72akvuooqouc2ky 1591023 1590944 2026-06-17T00:08:26Z Ari Qasm 57423 /* جلوبەرگ */ 1591023 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{citation |author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |title=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |year=2019 |publisher=[[زانکۆی سۆران]] |language=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{citation |author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |access-date=20 April 2025 |publisher=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|last=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|title=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|pages=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{Cite book|last=McDowall|first=David|title=Modern Kürt Tarihi|date=2024-02-15|publisher=Doruk Publishing|isbn=975-553-436-9|language=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{cite book|last=Jwaideh|first=Wadie|url=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|title=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|publisher=İletişim Yayınları|year=2009|isbn=978-975-470-170-8|location=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{Citation |author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |title=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |date=2013 |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |publisher=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=editor |ڕێکەوت=2026-02-23 |سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-16 |وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{Citation |author-last=Eppel |author-first=Michael |title=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |year=2016 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-4773-0911-7}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{citation |author-last=Eppel |author-first=Michael |title=Routledge Handbook on the Kurds |pages=35–47 |year=2018 |access-date=1 May 2020 |chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |publisher=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |isbn=978-1-138-64664-3 |s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{cite book|last=Ceylan|first=Ebubekir|url=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|title=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|date=30 August 2011|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-041-2|page=50|language=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{Cite book|last=Bidlīsī|first=Sharaf Khān|url=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|title=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|date=1971|publisher=Ant Yayinlari|pages=303-305|language=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{Citation |last=Ates |first=Sabri |title=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |date=2021 |work=The Cambridge History of the Kurds |pages=76 |editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |access-date=2021-12-15 |place=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-47335-4 |editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە= |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{Cite book|last=Aboona|first=Hirmis|url=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|title=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|date=2008|publisher=Cambria Press|isbn=978-1-61336-471-0|pages=173|language=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیری لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە. میرنشینەکە لە کۆتاییدا ھەڵوەشایەوە لە چوارچێوەی ھەڵمەتەکانی [[ناوەندگەرایی|ناوەندگەراییی]] ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{Cite book|last=Moreau|first=Odile|url=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|title=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|date=2007|publisher=Institut français d'études anatoliennes|isbn=978-2-7068-1953-7|pages=117|language=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە و کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە لە حکوومەتدا و کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-16 |وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی == شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote>جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەش نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵدا دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> == سەرچاوەکان == <references /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] ibsx3hlow3798dscynglv6jecexb1hg 1591028 1591023 2026-06-17T00:52:36Z Ari Qasm 57423 /* سەرچاوەکان */ 1591028 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{citation |author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |title=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |year=2019 |publisher=[[زانکۆی سۆران]] |language=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{citation |author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |access-date=20 April 2025 |publisher=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|last=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|title=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|pages=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ناونیشانی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{Cite book|last=McDowall|first=David|title=Modern Kürt Tarihi|date=2024-02-15|publisher=Doruk Publishing|isbn=975-553-436-9|language=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{cite book|last=Jwaideh|first=Wadie|url=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|title=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|publisher=İletişim Yayınları|year=2009|isbn=978-975-470-170-8|location=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{Citation |author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |title=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |date=2013 |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |publisher=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=editor |ڕێکەوت=2026-02-23 |سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-16 |وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{Citation |author-last=Eppel |author-first=Michael |title=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |year=2016 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-4773-0911-7}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{citation |author-last=Eppel |author-first=Michael |title=Routledge Handbook on the Kurds |pages=35–47 |year=2018 |access-date=1 May 2020 |chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |publisher=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |isbn=978-1-138-64664-3 |s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{cite book|last=Ceylan|first=Ebubekir|url=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|title=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|date=30 August 2011|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-041-2|page=50|language=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{Cite book|last=Bidlīsī|first=Sharaf Khān|url=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|title=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|date=1971|publisher=Ant Yayinlari|pages=303-305|language=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{Citation |last=Ates |first=Sabri |title=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |date=2021 |work=The Cambridge History of the Kurds |pages=76 |editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |access-date=2021-12-15 |place=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-108-47335-4 |editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە= |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{Cite book|last=Aboona|first=Hirmis|url=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|title=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|date=2008|publisher=Cambria Press|isbn=978-1-61336-471-0|pages=173|language=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیری لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە. میرنشینەکە لە کۆتاییدا ھەڵوەشایەوە لە چوارچێوەی ھەڵمەتەکانی [[ناوەندگەرایی|ناوەندگەراییی]] ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{Cite book|last=Moreau|first=Odile|url=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|title=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|date=2007|publisher=Institut français d'études anatoliennes|isbn=978-2-7068-1953-7|pages=117|language=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە و کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە لە حکوومەتدا و کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-16 |وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی == شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote>جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەش نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵدا دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] r8zxgxq11vo9xeogll3pc12dg9iwdg8 0 4482 1591145 1465751 2026-06-17T10:59:38Z 1silent scientist 51740 1591145 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = کورمانجی |nativename=کورمانجی، کرمانجی |states={{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|تورکیا}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئەرمەنستان}} |region =[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |speakers= ٢٣ ملیۆن{{ژێدەر}} |familycolor=indo-european |fam2=[[زمانەکانی ھیندوئێرانی|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانەکانی ئێرانی|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی کوردی|کوردی]] |iso3=kmr |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی باکووری''' یان '''کورمانجی''' یەکێکە لە شێوەزارە سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]] کە ٦٠٪ی ئاخێوەران پێکدەھێنێت.<ref>[http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215 زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی]</ref> زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زارە کوردییەکان، لە ھەر چوار پارچەی [[کوردستان]] دەئاخێورێت، لە [[باشووری کوردستان]] لە [[پارێزگای دھۆک]] و [[شنگال]]، و لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] لە [[قامیشلۆ]] و [[حەسیچە]] و [[دێرک، سووریا|دێرک]] و [[عاموودێ]] و [[کۆبانی]] و [[عەفرین]]، لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یش لە [[خۆی]] و [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] و [[بوژنۆرد]] دەئاخێورێت. == قسەکەرانی کورمانجی لە کوردستان == === باکوور === زۆربەی کوردانی باکووری کوردستان بە کورمانجی دەدوێن. بە زۆری لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] و [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] نیشتەجێن و ئەوانی دیکەش لە ناوچەکانی تری تورکیا. === ڕۆژاوا === ھەموو کوردانی ڕۆژاوای کوردستان کە لە باکوور، باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتی سووریا نیشتەجێن بە کورمانجی دەدوێن. === باشوور === لە [[باشووری کوردستان]] لە زۆر شوێن قسەی پێ دەکرێت، بەڵام بە تایبەتی لە پارێزگاکانی [[ھەولێر]]، [[دھۆک]] و [[نەینەوا]] قسەی پێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=12&p=215 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212201151/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx%3Fl%3D12%26p%3D215 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ڕۆژھەڵات === لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە شارەکانی [[ورمێ]]، [[سلیڤانا]]، [[سێرۆ]]، [[ماکۆ]]، [[سەڵماس]]، [[بوژنۆرد]]، [[قۆچان]] و شارەکانی دیکەی پارێزگاکانی [[پارێزگای ورمێ|ورمێ]] و [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] و ھەندێکیش لە پارێزگای [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی|خۆراسانی ڕەزەوی]]. == ئەمانەش ببینە == * [[کوردیی ناوەندی]] * [[کوردیی باشووری]] * [[کوردیی کەڵھوڕی]] * [[فەیلی]] * [[ھۆرامی]] * [[زازاکی]] * [[لەکی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kurmanji language|کوردیی باکووری}} {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی تورکیا}} {{زمانەکانی سووریا}} {{زمانەکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|عێراق|کوردستان|زمان|زمانی کوردی|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|سووریا}} {{کۆلکە}} [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی‏]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان]] [[پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:زمانەکانی گورجستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئێران]] [[پۆل:زمانەکانی عێراق]] [[پۆل:زمانەکانی ئوردن]] [[پۆل:زمانەکانی کازاخستان]] [[پۆل:زمانەکانی قرغیزستان]] [[پۆل:زمانەکانی لوبنان]] [[پۆل:زمانەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:زمانەکانی سووریا]] [[پۆل:زمانەکانی تورکیا]] [[پۆل:زمانەکانی تورکمانستان]] [[پۆل:زمانەکانی کوردستان]] bmia17xl8246dl7rqpftomty25knwnw 1591146 1591145 2026-06-17T11:11:44Z 1silent scientist 51740 /* قسەکەرانی کورمانجی لە کوردستان */ 1591146 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = کورمانجی |nativename=کورمانجی، کرمانجی |states={{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|تورکیا}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئەرمەنستان}} |region =[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |speakers= ٢٣ ملیۆن{{ژێدەر}} |familycolor=indo-european |fam2=[[زمانەکانی ھیندوئێرانی|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانەکانی ئێرانی|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی کوردی|کوردی]] |iso3=kmr |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی باکووری''' یان '''کورمانجی''' یەکێکە لە شێوەزارە سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]] کە ٦٠٪ی ئاخێوەران پێکدەھێنێت.<ref>[http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215 زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی]</ref> زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زارە کوردییەکان، لە ھەر چوار پارچەی [[کوردستان]] دەئاخێورێت، لە [[باشووری کوردستان]] لە [[پارێزگای دھۆک]] و [[شنگال]]، و لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] لە [[قامیشلۆ]] و [[حەسیچە]] و [[دێرک، سووریا|دێرک]] و [[عاموودێ]] و [[کۆبانی]] و [[عەفرین]]، لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یش لە [[خۆی]] و [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] و [[بوژنۆرد]] دەئاخێورێت. == ئاخێوەران == === باکووری کوردستان === زۆربەی کوردانی [[باکووری کوردستان]] بە کورمانجی دەدوێن. بە زۆری لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] و [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] نیشتەجێن و ئەوانی دیکەش لە ناوچەکانی تری [[تورکیا]]. === ڕۆژاوای کوردستان === ھەموو کوردانی ڕۆژاوای کوردستان کە لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی [[سووریا]] نیشتەجێن بە کورمانجی دەدوێن. === باشووری کوردستان === لە [[باشووری کوردستان]] لە زۆر شوێن قسەی پێ دەکرێت، بەڵام بە تایبەتی لە پارێزگاکانی [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] و [[پارێزگای مووسڵ|نەینەوا]] قسەی پێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=12&p=215 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212201151/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx%3Fl%3D12%26p%3D215 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ڕۆژھەڵاتی کوردستان === لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە شارەکانی [[ورمێ]]، [[سلیڤانا]]، [[سێرۆ]]، [[ماکۆ]]، [[سەڵماس]]، [[بوژنۆرد]]، [[قۆچان]] و شارەکانی دیکەی پارێزگاکانی [[پارێزگای ورمێ|ورمێ]] و [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] و ھەندێکیش لە پارێزگای [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی|خۆراسانی ڕەزەوی]]. === کرمانجیی پێش مۆدێرن === ھەرچەندە کورد لە پێش سەردەمی ئیسلامدا باسیان لێوە کراوە، بەڵام ھیچ زانیارییەک لەسەر زمانی [[کوردی]] پێش سەردەمی ئیسلام لەبەر دەستدا نییە. یەکەم باس لە زمانی کوردیی کرمانجی لەلایەن نووسەری کلدانیی سەدەکانی ناوەڕاست [[ئیبن وەحشییە]] (کۆچی دوایی ٩٣٠/١) لە نامیلکەکەیدا سەبارەت بە ئەلفوبێکان ھاتووە. ڕۆژھەڵاتناس [[جۆزێف ڤۆن ھامەر-پۆرگستاڵ|جۆزێف ھامەر]] ھەروەھا بانگەشەی بوونی ئەلفوبێیەکی بۆ زمانەکە کردووە.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|pp=611–612}} کرمانجی ڕەنگە لە سەدەی ١٠ تا ١٢ھەمدا زمانێکی وێژەیی بووبێت بە پێکھێنانی زۆرێک لە [[پێڕستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان|خانەدانە کوردییەکان]] وەک [[حەسەنوویییەکان]]، [[ڕەوەندی|ڕەوەندییەکان]]، [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] و بەتایبەتی لەژێر دەسەڵاتی [[مەروانییەکان]] کە فەرماندەیی بووژانەوەیەکی ئابووری و کولتووریی بەرچاویان دەکرد. بەڵام، وا ڕاپۆرت کراوە کە زمانی کارگێڕی و ژیانی کولتووریی مەروانییەکان بە تەنیا عەرەبی بووە. لەژێر دەسەڵاتی ئەییووبییەکاندا، زۆرێک لە زانایان ئاماژە بەوە دەکەن کە کرمانجی پێگەیەکی تایبەتی بەدەستھێناوە، بەڵام دانی بەوەدا دەنێن کە بەڵگەکان کەمن بەھۆی نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراوی کرمانجی لە دادگای ئەییووبیدا.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|pp=612–613}} یەکەم بەڵگەی نووسراوی ناسراوی کرمانجی لە بەرھەمە جوگرافییەکەی «موعجەم ئەلبولدان»ی [[یاقووت ئەلحەمەوی]]دایە کە تێیدا چەند وشەیەک لە دەقێکی تەمومژاویدا ناسراونەتەوە. یەکەم دەقی دروستی کرمانجی بریتییە لە [[نێردراوی مەسیحی|نوێژێکی نێردراوی مەسیحی]] بە [[ئەلفوبێی ئەرمەنی|ڕێنووسی ئەرمەنی]] لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٤ھەمەوە.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=613}} گرنگیپێدانێکی گەشەسەندوو بە بەکارھێنانی کرمانجی لە وێژەدا لە سەدەی ١٤ھەمەوە دەستی پێکرد، کاتێک کوردستان خاوەنی سەقامگیرییەکی [[ڕامیاری|ڕامیاری]] و بووژانەوەی ئابووریی ڕێژەیی بوو. بەڵام، تا سەدەی ١٦ھەم نەبوو کە نەریتێکی وێژەیی کرمانجی سەری ھەڵدا. لەم سەردەمەدا، [[شەرەفخانی بدلیسی]] لە [[میرنشینی بدلیس]]ەوە، نووسیویەتی کە سەرکردەیەکی دیاریکراوی [[ئاداکالێ، بایکان|قەڵای دێرزین]] زۆربەی شیعر و لێکدانەوە ئایینییەکانی خۆی بە کرمانجی نووسیوە. جگە لەوەش، لە کاتی گەشتەکانیدا بۆ [[کوردستان]]، [[ئەولیا چەلەبی]] ستایشی دامەزراوەکانی خوێندنی ناوچەکانی [[ئامێدی]] و [[ئاکرێ]]ی کردووە و لە بەرھەمەکەیدا پەخشێکی شیعری کرمانجیی شاعیرێکی ناوخۆیی وەرگرتووە. زانایانی دیار لەم قۆناغەدا کە بەرھەمەکانیان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە، بریتین لە [[مەلای جزیری]]، [[فەقێ تەیران]]، [[عەلی تەرەماخی]] و [[ئەحمەدی خانی]]. بە پێچەوانەی ھاوڕێکانی، خانی بە مەبەست کاری کردووە بۆ کۆدکردنی کرمانجی وەک زمانێکی نووسراو.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=614–617}} کرمانجیی پێش-مۆدێرن لە سەدەی ١٩ھەمدا لەگەڵ دابەزینی میرنشینە کوردییەکان دەستی بە پاشەکشە کرد.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|pp=620–621}} == کرمانجی لە نێوان گرووپەکانی تردا == لە کۆتاییی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانی]]دا، [[ئاشوورییەکان]] لە [[توور عەبدین]] گۆڕانیان بەسەردا ھات لە قسەکردن بە زمانی نەریتی خۆیان [[زمانی تۆرۆیۆ|تۆرۆیۆ]] بۆ کرمانجی یان [[عەرەبی]].<ref>{{cite book |last=Gaunt |first=David |title=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |date=2006 |publisher=Gorgias Press |isbn=978-1-59333-301-0 |page=4 |language=en}}</ref> [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییە]] کوردئاخێوەکانیش بوونیان ھەیە و پێش [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]] نزیکەی ١١٠ گوندی ئەرمەنیی کرمانجی-ئاخێو لە [[بێشیری]] و [[سلیڤان، دیاربەکر|سلیڤان]] ھەبوون.<ref>{{cite book |last=Galip |first=Özlem Belçim |title=New Social Movements and the Armenian Question in Turkey: Civil Society vs |year=2020 |isbn=9783030594008 |pages=161 |publisher=Springer }}</ref><ref>{{cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |title=The Armenian Genocide: A Complete History |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2011 |isbn=9780857730206 |pages=355}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کوردیی ناوەندی]] * [[کوردیی باشووری]] * [[کوردیی کەڵھوڕی]] * [[فەیلی]] * [[ھۆرامی]] * [[زازاکی]] * [[لەکی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kurmanji language|کوردیی باکووری}} {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی تورکیا}} {{زمانەکانی سووریا}} {{زمانەکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|عێراق|کوردستان|زمان|زمانی کوردی|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|سووریا}} {{کۆلکە}} [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی‏]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان]] [[پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:زمانەکانی گورجستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئێران]] [[پۆل:زمانەکانی عێراق]] [[پۆل:زمانەکانی ئوردن]] [[پۆل:زمانەکانی کازاخستان]] [[پۆل:زمانەکانی قرغیزستان]] [[پۆل:زمانەکانی لوبنان]] [[پۆل:زمانەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:زمانەکانی سووریا]] [[پۆل:زمانەکانی تورکیا]] [[پۆل:زمانەکانی تورکمانستان]] [[پۆل:زمانەکانی کوردستان]] 4p6belziu7qgvv2oqwar8dvqq166xpg 1591147 1591146 2026-06-17T11:12:59Z 1silent scientist 51740 /* ئاخێوەران */ 1591147 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = کورمانجی |nativename=کورمانجی، کرمانجی |states={{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|تورکیا}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئەرمەنستان}} |region =[[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |speakers= ٢٣ ملیۆن{{ژێدەر}} |familycolor=indo-european |fam2=[[زمانەکانی ھیندوئێرانی|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانەکانی ئێرانی|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی کوردی|کوردی]] |iso3=kmr |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی باکووری''' یان '''کورمانجی''' یەکێکە لە شێوەزارە سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]] کە ٦٠٪ی ئاخێوەران پێکدەھێنێت.<ref>[http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215 زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی]</ref> زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زارە کوردییەکان، لە ھەر چوار پارچەی [[کوردستان]] دەئاخێورێت، لە [[باشووری کوردستان]] لە [[پارێزگای دھۆک]] و [[شنگال]]، و لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] لە [[قامیشلۆ]] و [[حەسیچە]] و [[دێرک، سووریا|دێرک]] و [[عاموودێ]] و [[کۆبانی]] و [[عەفرین]]، لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یش لە [[خۆی]] و [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] و [[بوژنۆرد]] دەئاخێورێت. == ئاخێوەران == === باکووری کوردستان === زۆربەی کوردانی [[باکووری کوردستان]] بە کورمانجی دەدوێن. بە زۆری لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] و [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] نیشتەجێن و ئەوانی دیکەش لە ناوچەکانی تری [[تورکیا]]. === ڕۆژاوای کوردستان === ھەموو کوردانی ڕۆژاوای کوردستان کە لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی [[سووریا]] نیشتەجێن بە کورمانجی دەدوێن. === باشووری کوردستان === لە [[باشووری کوردستان]] لە زۆر شوێن قسەی پێ دەکرێت، بەڵام بە تایبەتی لە پارێزگاکانی [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] و [[پارێزگای مووسڵ|نەینەوا]] قسەی پێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=12&p=215 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212201151/http://previous.cabinet.gov.krd/p/page.aspx%3Fl%3D12%26p%3D215 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ڕۆژھەڵاتی کوردستان === لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە شارەکانی [[ورمێ]]، [[سلیڤانا]]، [[سێرۆ]]، [[ماکۆ]]، [[سەڵماس]]، [[بوژنۆرد]]، [[قۆچان]] و شارەکانی دیکەی پارێزگاکانی [[پارێزگای ورمێ|ورمێ]] و [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] و ھەندێکیش لە پارێزگای [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی|خۆراسانی ڕەزەوی]]. == مێژوو == === کرمانجیی پێش مۆدێرن === ھەرچەندە کورد لە پێش سەردەمی ئیسلامدا باسیان لێوە کراوە، بەڵام ھیچ زانیارییەک لەسەر زمانی [[کوردی]] پێش سەردەمی ئیسلام لەبەر دەستدا نییە. یەکەم باس لە زمانی کوردیی کرمانجی لەلایەن نووسەری کلدانیی سەدەکانی ناوەڕاست [[ئیبن وەحشییە]] (کۆچی دوایی ٩٣٠/١) لە نامیلکەکەیدا سەبارەت بە ئەلفوبێکان ھاتووە. ڕۆژھەڵاتناس [[جۆزێف ڤۆن ھامەر-پۆرگستاڵ|جۆزێف ھامەر]] ھەروەھا بانگەشەی بوونی ئەلفوبێیەکی بۆ زمانەکە کردووە.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|pp=611–612}} کرمانجی ڕەنگە لە سەدەی ١٠ تا ١٢ھەمدا زمانێکی وێژەیی بووبێت بە پێکھێنانی زۆرێک لە [[پێڕستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان|خانەدانە کوردییەکان]] وەک [[حەسەنوویییەکان]]، [[ڕەوەندی|ڕەوەندییەکان]]، [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] و بەتایبەتی لەژێر دەسەڵاتی [[مەروانییەکان]] کە فەرماندەیی بووژانەوەیەکی ئابووری و کولتووریی بەرچاویان دەکرد. بەڵام، وا ڕاپۆرت کراوە کە زمانی کارگێڕی و ژیانی کولتووریی مەروانییەکان بە تەنیا عەرەبی بووە. لەژێر دەسەڵاتی ئەییووبییەکاندا، زۆرێک لە زانایان ئاماژە بەوە دەکەن کە کرمانجی پێگەیەکی تایبەتی بەدەستھێناوە، بەڵام دانی بەوەدا دەنێن کە بەڵگەکان کەمن بەھۆی نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراوی کرمانجی لە دادگای ئەییووبیدا.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|pp=612–613}} یەکەم بەڵگەی نووسراوی ناسراوی کرمانجی لە بەرھەمە جوگرافییەکەی «موعجەم ئەلبولدان»ی [[یاقووت ئەلحەمەوی]]دایە کە تێیدا چەند وشەیەک لە دەقێکی تەمومژاویدا ناسراونەتەوە. یەکەم دەقی دروستی کرمانجی بریتییە لە [[نێردراوی مەسیحی|نوێژێکی نێردراوی مەسیحی]] بە [[ئەلفوبێی ئەرمەنی|ڕێنووسی ئەرمەنی]] لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٤ھەمەوە.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=613}} گرنگیپێدانێکی گەشەسەندوو بە بەکارھێنانی کرمانجی لە وێژەدا لە سەدەی ١٤ھەمەوە دەستی پێکرد، کاتێک کوردستان خاوەنی سەقامگیرییەکی [[ڕامیاری|ڕامیاری]] و بووژانەوەی ئابووریی ڕێژەیی بوو. بەڵام، تا سەدەی ١٦ھەم نەبوو کە نەریتێکی وێژەیی کرمانجی سەری ھەڵدا. لەم سەردەمەدا، [[شەرەفخانی بدلیسی]] لە [[میرنشینی بدلیس]]ەوە، نووسیویەتی کە سەرکردەیەکی دیاریکراوی [[ئاداکالێ، بایکان|قەڵای دێرزین]] زۆربەی شیعر و لێکدانەوە ئایینییەکانی خۆی بە کرمانجی نووسیوە. جگە لەوەش، لە کاتی گەشتەکانیدا بۆ [[کوردستان]]، [[ئەولیا چەلەبی]] ستایشی دامەزراوەکانی خوێندنی ناوچەکانی [[ئامێدی]] و [[ئاکرێ]]ی کردووە و لە بەرھەمەکەیدا پەخشێکی شیعری کرمانجیی شاعیرێکی ناوخۆیی وەرگرتووە. زانایانی دیار لەم قۆناغەدا کە بەرھەمەکانیان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە، بریتین لە [[مەلای جزیری]]، [[فەقێ تەیران]]، [[عەلی تەرەماخی]] و [[ئەحمەدی خانی]]. بە پێچەوانەی ھاوڕێکانی، خانی بە مەبەست کاری کردووە بۆ کۆدکردنی کرمانجی وەک زمانێکی نووسراو.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|p=614–617}} کرمانجیی پێش-مۆدێرن لە سەدەی ١٩ھەمدا لەگەڵ دابەزینی میرنشینە کوردییەکان دەستی بە پاشەکشە کرد.{{Sfnp|Sheyholislami|2021|pp=620–621}} == کرمانجی لە نێوان گرووپەکانی تردا == لە کۆتاییی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانی]]دا، [[ئاشوورییەکان]] لە [[توور عەبدین]] گۆڕانیان بەسەردا ھات لە قسەکردن بە زمانی نەریتی خۆیان [[زمانی تۆرۆیۆ|تۆرۆیۆ]] بۆ کرمانجی یان [[عەرەبی]].<ref>{{cite book |last=Gaunt |first=David |title=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |date=2006 |publisher=Gorgias Press |isbn=978-1-59333-301-0 |page=4 |language=en}}</ref> [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییە]] کوردئاخێوەکانیش بوونیان ھەیە و پێش [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]] نزیکەی ١١٠ گوندی ئەرمەنیی کرمانجی-ئاخێو لە [[بێشیری]] و [[سلیڤان، دیاربەکر|سلیڤان]] ھەبوون.<ref>{{cite book |last=Galip |first=Özlem Belçim |title=New Social Movements and the Armenian Question in Turkey: Civil Society vs |year=2020 |isbn=9783030594008 |pages=161 |publisher=Springer }}</ref><ref>{{cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |title=The Armenian Genocide: A Complete History |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2011 |isbn=9780857730206 |pages=355}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کوردیی ناوەندی]] * [[کوردیی باشووری]] * [[کوردیی کەڵھوڕی]] * [[فەیلی]] * [[ھۆرامی]] * [[زازاکی]] * [[لەکی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kurmanji language|کوردیی باکووری}} {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی تورکیا}} {{زمانەکانی سووریا}} {{زمانەکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{ڕۆژاوای کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|عێراق|کوردستان|زمان|زمانی کوردی|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|سووریا}} {{کۆلکە}} [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی‏]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان]] [[پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:زمانەکانی گورجستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئێران]] [[پۆل:زمانەکانی عێراق]] [[پۆل:زمانەکانی ئوردن]] [[پۆل:زمانەکانی کازاخستان]] [[پۆل:زمانەکانی قرغیزستان]] [[پۆل:زمانەکانی لوبنان]] [[پۆل:زمانەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:زمانەکانی سووریا]] [[پۆل:زمانەکانی تورکیا]] [[پۆل:زمانەکانی تورکمانستان]] [[پۆل:زمانەکانی کوردستان]] nt5ajund9i95umudlhrejlefurwbb86 0 4844 1591077 1587128 2026-06-17T08:08:39Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591077 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=June 2016}} {{Infobox person | name = ڕیچارد ستۆڵمەن | image = Richard Stallman - Fête de l'Humanité 2014 - 010.jpg | caption = ستۆڵمەن لە ٢٠١٤ | birth_name = ڕیچارد ماتیۆ ستۆڵمەن | birth_date = {{Birth date and age|1953|03|16}} | birth_place = [[نیویۆرک|نیۆیۆرک]] | other_names = RMS | residence = [[کەمبریج]]، [[ماساچۆسێت]]، ئەمریکا | alma_mater = {{unbulleted list | [[زانکۆی ھارڤارد]] | [[ئینستیتۆی تەکنۆلۆژی ماساچۆسێت]]}} | occupation = {{hlist | کردەوەخواز | بەرنامەدارێژ}} | title = [[بونیاتی نەرمەکالای ئازاد]] | known_for = {{hlist | [[بزووتنەوەی نەرمەلکلای ئازاد]] | [[گنوو|گنو]] | [[ئیمەکس]] | [[GNU Compiler Collection|جی سی سی]] | [[جی پی ئێڵ]] | [[کۆپی لێفت]] | [[Free Software Foundation|FSF]]}} | website = {{official URL}} }} '''ڕیچارد ماتیۆ ستۆڵمەن''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Richard Matthew Stallman'') لەدایکبووی ١٦ی ئازاری ١٩٥٣ لە [[نیویۆرک]] - [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، زۆرتر بە کورتکراوەی ناوەکەی واتە '''RMS''' دەیناسن.<ref name="initials"/> کەسایەتییەکی چالاکە لە بانگەوازکردن بۆ پرۆژەکانی [[سەرچاوەکراوە]] و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی سەرچاوەکراوە]]. ڕیچارد ستۆڵمن [[بەرنامەداڕێژ]]ەرێکی بەناوبانگە و شارەزاییەکانی لە بەرنامەداڕشتندا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی لاوێتی و کاتی [[خوێندنی دواناوەندی]]. شۆڕشی ستۆڵمەن بۆ نەرمەکالای ئازادە کە بەکارھێنەران بتوانن دەستی تێوەردەن، بیخوێنن و ھاوبەشی بکەن. واتە ھەر نەرمەکالایێک کە ئەم وەسفانەی تێدا بێ، پێی دەگوترێت نەرمەکالای ئازاد. ستۆڵمەن پرۆژەی [[لینوکس|گنوی]] درووستکرد، بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی ڕێکخست، کۆی وەرگێڕانەکەی گنوی نەرمەکالای ([[GNU Emacs]]) پەرە پێدا و [[مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی گشتی|مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی گشتی گنوی]] دروستکرد (GNU General Public License). ستۆڵمە لە ساڵی ١٩٨٣ پرۆژەی [[گنوو|گنو]](GNU) دەستپێکرد تا کو سیستەمێکی کارپێکردن وەک [[یوونیکس|یونیکس]] کە بە جۆرێک تەواوی لە نەرمەکالای ئازاد درووستبووە، بڵاو بکاتەوە.<ref name="initialgnu"/> بەم کارە ئەو شۆڕشی نەرمەکالای ئازادی وەگڕ خست. ستۆڵمەن خولقێنەر و ڕێخەری نەرمەکالای ئازاد و پرۆژەی گنو بووە. نەرمەکالاکانی کە زۆر سوودی لێوەرگیراوە بەم جۆرەن وەرگێری کۆی نەرمەکالاکان گنو(GNU Compiler Collection),<ref name="gcc-contribs"/> ھەڵەچینی گنو(GNU Debugger),<ref name="RIT"/> دەستکاریکەری ئیمەکس(GNU Emacs text editor)<ref name="multic"/> لە ساڵێ ١٩٨٥ بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی<ref name="fsfbio"/> بونیات نا. ڕیچارد ستۆڵمەن یەکەمین پێشرەوە لە خولقاندنی مانا یان وشەیکۆپی لێفت(copyleft) لە بەرامبەری کۆپی ڕایت بوو. ئەو لەبنەماکانی کۆپی ڕایتیش بۆ دەستکاریکردن و بڵاوکردن و گۆڕانی نەرمەکالا سوود وەردەگرێت. ھەر وەھا یەکەمین نووسەری [[نەرمەکالای ئازاد|مۆڵەتدانەکانی نەرمەکالای ئازاد]] بوو(free <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gadgetssai|ناونیشان=https://www.gadgetssai.in/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.gadgetssai.in|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211107164955/https://www.gadgetssai.in/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>software licenses) و ھەلومەرجەکانی شیدەکاتەوە. ھەر وەھا مۆڵەتدانی بڵاوکردنی گشتی گنو GNU General Public License (GPL)کە بە فەراوانی لە نەرمەکالای ئازاد سوودی لێوەردەگرن.<ref name="wheeler"/> بیرۆکەی فەرھەنگێکی کراوە کە تەواو بەکارھینەران بتوانن ھاوبەشبن تێیدا (وەک ویکیپێدیا) لە ساڵی ١٩٩٩ لە لایەن ستۆڵەن بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |سەردێڕ=بانگەواز بۆ پرۆژەی فەرھەنگی سەرھێڵ |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181025040155/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژیانی سەرەتایی == ڕیچارد ستۆڵمەن لە ساڵێ ١٩٥٣ لە بنەماڵەیێک جوو لە شاری نیویۆرک لەدایکبوو.<ref name="stallman-jewish-source-1"/> دیک و باوکی Alice Lippman، مامۆستا فێرگەکەی و دانیەل ستۆڵمەن لە کاری چاپەمەنی بوون. ستۆڵمەن لەگەڵ بابی پەیوەندیێکی خراپی بوو ھۆکار دەگەڕاوە بۆ ڕەوشتی خواردنەوەی مەی کە بە زۆر بە زڕدایکی دایدەسەپاند و ناچااری دەکرد لەگەڵێ ھاوڕێ بێ. ھەر ڕیچارد ھەمیشە بە ناوی زاڵم لە باوانی ناو دەبرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.psychologytoday.com/articles/201611/the-sorcerers-code|سەردێڕ=The Sorcerer's Code|بڵاوکەرەوە=Psychology Today|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٧|نووسەر=Matthew Hutson}}</ref> ستۆڵمەن لە تەمەنی ھەرزەکاری زۆر خوازیاری فێربوونی کۆمپیوتر بوو، کاتێک ئەو لە گەردەشت ھاوینی بوو توانی کتێبی ڕێنمایی IBM 7094 بخوێنێ.<ref name="mgro">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gross|یەکەم=Michael|سەردێڕ=Richard Stallman: High School Misfit, Symbol of Free Software, MacArthur-Certified Genius|ناونیشان=http://mgross.com/writing/books/the-more-things-change/bonus-chapters/richard-stallman-high-school-misfit-symbol-of-free-software-macarthur-certified-genius/|ئیش=The More Things Change|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠١٤|format=interview transcript|ساڵ=١٩٩٩}}</ref> لە ساڵەکانی ١٩٦٩تا ١٩٦٧ بە چاودێری زانکۆی کۆلۆمبیا لە شەممە لە لێژنەیێکی کۆبوونەوەی کۆمپیوتر ھاوبەشی کرد.<ref name="mgro"/> ھەروەھا ستۆڵمەن بە عینوانی یاریدەدەری خۆبەخش لە دێپارتمانی زیندەزانی زانکۆی ڕاکفلێر بوو. ھەر چەند کە ئەو خوزیاری [[ماتماتیک|بیرکاری]] و [[فیزیک]] بوو.<ref name="freeasinfreedom-chap3"/> ھەرچەند کە مامۆستاکەی گوتی کە تۆ دەبیتە زیندەزا. یەکەمین ئازموونی بۆ کۆمپیوتری ڕاستەقینە کاتی قۆناغەکانی پێش زانکۆ بوو، لە ناوەندی تاقیکردنەوەی IBM لە نیۆیۆرک. ئەو پشووی ھاوین بە ھۆی شیکردنەوەی پرۆگرامێکی ژمێریاری لە ساڵێ ١٩٧٠ لە Fortran دمەزرا.<ref name="mgro"/> ئەو کارەکەی خۆی پاش دوو حەفتە تەواو کرد و باقی کاتەکەی، لە سەر دەستکاریکەرێک بە ناوی APL<ref name="Berättar"/> سەرف کرد.<ref name="emac6"/> ستۆڵمەن ھاوینەکەی داھاتوش لە سەر بەرنامەیێکی ڕێکخەری PL/I لە IBM System/360 گوزەراند.<ref name="emac6"/> == زانکۆی ھارڤارد و MIT == ستۆڵمەن بۆ یەکەم ساڵی لە زانکۆی ھارڤارد لە پاییزی ساڵێ ١٩٧٠ جێگیر دەبێ. ستۆڵمەن دەیزانی بە ھۆی ئیشی زۆر لە بیرکاری ٥٥([[Math 55]].<ref name="freeasinfreedom-chap4"/>) ناسروە بووە. ستۆڵمەن دەڵێ «بۆ یەکەم جار لە ژیانم دا خانوێکم لە ھارڤارد پەیدا کرد».<ref name="mgro"/> لە ساڵێ ١٩٧١ لە کۆتایی وەرزی خوێندنی لە زانکۆی ھارڤارد ستۆڵمە بوو بە پرۆگرامێری تاقیگای ھۆشی زیرەکی MIT. چوو نێو کۆمەڵگای [[ھاکەر]]ەکان بە ناوی RMS کە ھەژمارەکەی لە نێو کۆمپیوتریش بوو.<ref name="initials"/><ref name="The Wikipedia Revolution by Andrew Lih">{{بیرخستنەوەی کتێب| سەردێڕ=The Wikipedia Revolution | ناونیشان=https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha | نووسەر=Lih, Andrew | ساڵ=٢٠٠٩| بڵاوکەرەوە=Hyperion |شوێن=New York City | ژپنک=٩٧٨-١-٤٠١٣-٠٣٧١-٦|oclc=٢٣٢٩٧٧٦٨٦}}</ref> ستۆڵمەن شەھادی فیزیکی(''[[magna cum laude]]'') لە ساڵی ١٩٧٤ لە زانکۆی ھارڤارد وەرگرت.<ref name=Bio>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Stallman|یەکەم١=Richard|سەردێڕ=Serious Bio|ناونیشان=https://www.stallman.org/biographies.html#serious|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> ھەرچەند ستۆڵەمەن لە زانکۆی ھارڤارد نیشتەجێ بوو بەڵام پێی خۆش بوو بۆ بەردەوامی لە خوێندن ماستێرەکەی لە زانکۆی ماساچۆسێت (MIT) خۆی تۆمار بکا. ئەو ماوەی یەکساڵ بەردەوام بوو لە دکتۆرا لە فیزیک بەڵام، خوێندنی بەجێھێشت و بۆ بەردەوام بوون لە بەرنامەنووسی چۆ بە تاقیگای ھۆشی دەستکردی MIT.<ref name="mgro"/><ref name="emac6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams|یەکەم=Sam|سەردێڕ=Free as in freedom: Richard Stallman's crusade for free software|ناونیشان=https://archive.org/details/FreeAsInFreedom|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=O'Reilly|شوێن=Beijing|ژپنک=٠-٥٩٦-٠٠٢٨٧-٤|edition=2nd|chapter=Chapter 6 – The Emacs Commune}}</ref> کاتێک لە بەردەستی گێری ساسمەن ([[Gerald Jay Sussman|Gerry Sussman]]) لە ساڵی ١٩٧٥ یاریدەدەری توێژینەوە بوو.<ref name="emac6"/> ستۆڵمەن بابەتێکی زانستی لەگەڵ ساسمەن لە ١٩٧٧ لە سەر (پێچەوانەکردنی پەیوەندییەکان) بڵاو کردەوە.<ref name="russell"/> لەساڵێ ٢٠٠٩ ئەم بابەتە لە لایەن ستۆڵمەن و سسمەنناسرا کە بە شێوەیێکی بەھێز نیشن درا. شێوازی تۆمارکردنی لاواز لە دەر ئەنجام لەم بابەتە شرپڤەی لەسەر کراوە.<ref name="russell"/> کاتێک ستۆڵمەن بە عینوانی [[ھاککەر]]ێک لە تاقیگای MIT's AI کاری دەکرد، لە پرۆژە نەرمەکالاکانی TECO, Emacs بۆ ITS وە سیستەمی کارگێری لینپ Lisp machine چالاک بوو. (ھەرچەند بەشێکی وەکCONS لە ساڵێ ١٩٧٤–١٩٧٦ وە CADR لە ساڵئ ١٩٧٧–١٩٧٩ بوون بە بازرگانی).<ref name="The Wikipedia Revolution by Andrew Lih"/> لەو کاتە ئەو بوو بە ڕخنەگەرێک لە سەر سیستەمی داخراوە کە لە لایەن ئاژانسی توێژینەوەی پێسکەوتوو لە تاقیگا سنووردار کرابوو. کاتێک تاقیگای زانستی کۆمپیوترMITواتە (LCS) لە ساڵی ١٩٧٧ وشەی نھێنی خستە سەر کۆمپیوترەکانی، ستۆڵمان ھاکی کردوو گووتی لە شوێنی وشەی نھێنی ھیچ دامەنێن و بە چۆڵ بیھێڵنەوە. بە جیاتی وشەی نھێنی دەستپێگەیشتنی کەسێکی نەناسراو بۆ سیستەمەکەتان چالاک بکەن. ئەم کارە بوو بەھۆکارێک کە ئەو کات ٢٠٪ شارەزایان پشتیان گرت و ھاوکاری بوون. پاس ماوەیێک ستۆڵمەن سەرسام بوو لە ھۆگرانی بۆ ئەم پێشنیارە.<ref name="Levy"/> == ڕووداوەکانی ھاندانی گنو == لە کۆتایی ساڵەکانی ١٩٧٠ و سەرەتاکانی ١٩٨٠، فەرھەنگی ھاکەرەکان کە ستۆڵمەن لە نێوی پەرەی سەندبوو لە دۆخی دابەشکردن خۆی دەدی. بۆ ئەوە کە زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بە ھۆی ڕکابەری ڕەقیبەکانیان کۆدەکانیان دادەخست و ڕێگەیان نەدەدا کە سوود لە کۆدی سەرچاوە لە لایەن ھاکەرەکان و خەڵکی خوازیار بگیرێت. ئینجا خۆیان بە لای ماف پاراستنی بەرھەم(copyright) و سنووردار کردنی دەستپێگەیشتن بە نەرمەکالا گرت. نەرمەکالای سەرچاوە داخراوە پێشتریش بوونی ھەبووە بەڵام ئەم شێوازە خەریک بوو دەبوو بە نەریتێک لە سەر کۆمەڵگا.<ref name="Cringely"/> ئەو کاتە کە برایان ڕەید ([[:en:Brian Reid (computer scientist)|Brian Reid]]) لە ساڵی ١٩٧٩ لە سەر زمانی [[:en:Scribe (markup language)|Scribe]] و نەرمەکالای دەستکاریکردنی وشە سنووری دانا. ستۆڵمەن گوتی: «ئەم ئیشە دژ بە مرۆڤایەتییە».<ref name="emac6"/> لەوتووێژێک لە ساڵی ٢٠٠٨، ستۆڵمەن ڕوونی کردەوە کە سنووردارکردنی نەرمەکلا بە بڕوای ئەو تاوانە نە وەرگرتنی شارژ بۆ نەرمەکالا.<ref name="unplugged"/> نەرمەکالای texinfo یستۆڵمەن جیگیرێکی گونجاوە بە مۆڵەتدانی GPL بۆ Scribe.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gnu.org/software/texinfo |سەردێڕ=Texinfo&nbsp;– GNU Documentation System&nbsp;– GNU Project&nbsp;– Free Software Foundation (FSF) |بڵاوکەرەوە=Gnu.org |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150325024920/http://www.gnu.org/software/texinfo/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وشانی فەرمی لە ساڵێ ١٩٨٦ تەواو کرا.<ref>[https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt Gnu Status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt |date=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥ }}, by Richard M. Stallman. 5. Documentation system. I now have a truly compatible pair of programs which can convert a file of texinfo format documentation into either a printed manual or an Info file. Documentation files are needed for many utilities. , February 1986, GNU'S BULLETIN, Volume 1 No.1</ref> لە ساڵی ١٩٨٠ ستۆڵمەن و چەندین ھاورێی [[ھاککەر]]ی، لە تاقیگای ھۆشی زیرەک(AI)، ئامێری چاپکەری لەیزێری(Xerox 9700) کە بە تازەیی دامەزرابوویان ھاک کرد. واتە دەستیان گەیشت بە کۆدەکانی. ئەمەش وا بوو کە ھەرکات بۆ ئیشێ بەکارھێنەر ئەم چاپکەرە شتێکی دەدا لە چاپ و بەکارھێنەر فرە دەبوون، دەبوو بە قەرەباڵغی و پەیامی دەدا بە تەواو بەکارھێنەران، ھەر ئەمەش وای کردبوو کە کۆمپانیای چاپکەر ھیچ ڕێگایێکی دانەنابوو کە بتوانرێت ئەم ھەڵە درووست بکەن، یان تایبەتمەندیێک کە بەکارھێنەران گەرەکیان بوو بە نەرمەکالا زیادی بکەن. ئەمەش ھۆکارێک بۆ ئەوە بوو کە ستۆڵمەن تێبگا کە نەرمەکالای ئازاد دەتوانێ نیازی جیاوازی بەکارھێنەرانی دابین بکا.<ref name="freeasinfreedom-Chap1"/> بیرۆکەی ستۆڵمەن ئازادی بەکارھێنەر لە نەرمەکالای ئازاد بوو، بەو شێوازە کە بەکارھێنەر بتوانێت ئەو نەرمەکالا بخوێنێت ، بیگۆڕێت واتە دەستکاری بکا بەپێی نیازی و ھاوبەشی بکا لە گەڵ ھاوسێکانی[بەکارھێنەرانی دیکە]. بەڵام ھەوڵی فرۆشیارانی نەرمەکالا بۆ بەرگیری لەم کارە کارێکی نامرۆڤانەیە و [[بێ ڕەوشتی]]یە.<ref name=OpenSources/> دەستواژەی «نەرمەکالای گەرەکیەتی ئازاد بێ» زۆر جار بە ھەڵە تێدەگەن، ستۆڵمەن دەڵێ ئەم ھەڵەی تێگەیشتنە لە بیرۆکەی فەلسەفەی منە.<ref name="Salus"/> ستۆڵمەن دەڵێ کە: " بوونی ئازادی ھەم بۆ کۆمەڵگا و ھەم بەکارھێنەران پێویستە زۆر بە نرخە. ئەمەش نە بە ھۆکاری کرداری کە بە چاوی تەکنیکی چاو لە نەرمەکالا بکەین لە ئاستی بەرزەوە. ھەر چەند نەرمەکالای ئازاد دەبێ بە ۆی پێشکەوتنی نەرمەکالا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/pragmatic.html|سەردێڕ=Copyleft: Pragmatic Idealism|بڵاوکەرەوە=Gnu.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200220171042/http://www.gnu.org/philosophy/pragmatic.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێریک ئێس ڕیمۆند(Eric S. Raymond)، یەکێک لە خولقێنەرانی شۆڕشی [[نەرمامێری سەرچاوە کراوە|سەرچاوەکراوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://opensource.org/history|سەردێڕ=History of the Open Source Initiative|بڵاوکەرەوە=Opensource.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> لە مانگێ دوو ١٩٨٤ ستۆڵمەن لە ئیشەکەی لە MIT دەستی کێشاوە. پرۆژەی گنو(GNU)ی کرد بە ئیشی فەرمی خۆی و بە شێوازی تەواو کات لە سەری ئیشی دەکرد. ئەمەش کارێک بوو کە لە مانگی نۆی ١٩٨٣ دەستیپێکردبوو. تائێستا ئەو پەیوەندی لەگەڵ MIT بە شێوازی خۆبەخشانە،<ref>http://news.mit.edu/2001/stallman-1017</ref> بۆ سەردانی زانستگای کۆمپیوتر و تاقیگای ھۆشی زیرەک بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.csail.mit.edu/user/888 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171113215852/http://www.csail.mit.edu/user/888 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نزیک ١٩٩٨، ئەو شوێنە کە ئەو بە نیشتەجێبوونی دەیپارست تا ئێستا دوو بەرامبەر بووە.<ref name="Lifestyle">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stallman |یەکەم=Richard |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Lifestyle |ناونیشان=https://stallman.org/rms-lifestyle.html |وێبگە=Richard Stallman's Personal Site |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> == پڕۆژەی گنو == لە ساڵی ١٩٩٣ ستۆڵمەن ئاگاداریێکی دا لە چەند پێرستی پۆستی ئێلێکترۆنیکی لە [[ئارپانێت]](ARPANET)و یوزنێت(USENET) بۆ سیستەمی کارپێکردنی گنو(GNU).<ref name="newunix"/> ئەو پرۆژەکەی خۆی بە تەنیایی دەستپێکردو گوتی: «بە ناونیشانی گەشەپێدەرێکی سیستەمی کارپێکردن من شارەزایی تەواوەم لە بارەوە ھەیە. ھەر چەند سەرکەوتن بۆم ئیمکانی نەبوو بەڵام ھۆشیار بوومەوە کە من بۆ ئەم کارە ھەڵبژێردراوەم. من سیستەمێکم ھاوشێوەی یونیکس دروست دەکرد کە توانایی ھەڵگرتن و بەکارھێنەرانی یونیکس بیانتوانیبا سوودی لێبگرن و بێنەسەری.»<ref name="gnuproject"/> [[File:Richard Stallman 00.jpg|thumb|left|ستۆڵمەن لە ساڵێ ٢٠٠٣ لە کاتی پەردەلادان لە کۆمپانیای NIXAL (a [[GNU/Linux User Group|GLUG]]) لە [[زانکۆی ئەندازیارانی پێشەسازی ناباجی]]، کەلکەتەی، ھیند]] لەساڵێ ١٩٨٥ ستۆڵمەن بنەماکانی ئاگاداری کە بزوێنەر و ھاندانی بۆ سیستەمێکی کارپێکردنی خۆڕایی بەناوی '''گنوی''' کە ھاوشێوەی یونیکس بوو، بڵاو کردەوە.<ref name="The Wikipedia Revolution by Andrew Lih"/> گنو(GNU)کورتە ناوی گەڕاوەی «گنو یونیکس نییە»(GNU's Not Unix)دانراوە.<ref name="The Wikipedia Revolution by Andrew Lih"/> پاش ئەمە بە خێرایی ستۆڵمەن کۆمپانیایێکی بەناوی بونیاتی نەرمەکالای ئازاد بۆ بەرنامەداڕێژەرانی نەرمەکالای خۆڕایی دانا کە ژێرخانێکی یاساییشی بوو بۆ شۆڕسێ نەرمەکالای ئازاد دابین کرد. ستۆڵمەن سەروکۆماری FSFە، کە ڕێکخراوەی خۆبەخشانی 501(c)(٣) لە ماساچۆسێت بونیات ناوە.<ref name="DuBois"/> ستۆڵمەن واتای کۆپی لێفت(copyleft)ی بۆ پاراستنی بڵاوکردنەوەی دوبارەی نەرمەکالای ئازادی بەرچاوخست. ئەم بڕوانامە بۆ یەکەم بار لە سەر مۆڵەتدانی گشتی نەرمەکالای GNU Emacs جێبەجێکرا. یەکەم مۆڵەتدان لە ساڵی ١٩٨٩ بە ناوی مۆڵەتدانی گشتی گنو(General Public License (GPL))بە فەرمی بڵاو بوو. تا ئەو کات بەشێکی زۆری سیستەمی گنو تەواو کرا بوو. == کردارخوازی == ڕیچارد ستۆڵمەن چەندین نووسراوە و بڵاوکراوەی ھەیە، لەوانە ھەندێکی کراون بە کتێب و چەند جارێک لەچاپ دراونەتەوە. == ژیانی کەسی == ستۆڵمەن دەڵێ کە من کەسێکی بێ باوڕم لە باوانێکی جوو،<ref name="stallman-jewish-source-1"/> جاروو بار دوکمەیێکم ھەیە بۆ خوێندنی ڕخنەگرتن لە خودا.<ref name="freeasinfreedom-chap4"/><ref name="Proulx"/> ستۆڵمەن ئاماژە بە تەلەفۆنە دەستییەکان دەکا بە عینوانی چاودێری ھەڵگر و ئامێری شوێن پەیداکردن.<ref name="gpl3-22june"/> لە دارا بوونی تەلەفۆنی دەستی خۆی پارێزاوە ھۆکارەکەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە تەلەفۆنەکان بەرگیری نەرمەکالای ئازاد دەکەن<ref name="infoweek"/> ھەروەھا بۆ کلیل کارتێک بۆ ڕۆیشتن بۆ ئۆفیسەکەی لە ئیدارە دژایەتی دەکاو ھیچکات وەری نەگرتووە.<ref name="shaggygod"/> بۆ ئەوە کە ئەم کارتانە شوێنی کەسەکان دەکەن لە ھەر شوێنێکی ئۆفیس. بە گوێرەی خۆدی ستۆڵمەن کە دەڵێ :"بێجگە لە چەند ماڵپەڕ و ماڵپەڕی گنوی وە FSF خۆی، لە کۆمپیوتری کەسی ھیچ ماڵپەڕێک سەردان ناکا تاکوو شتێک لە مێژووی وێبگەڕەکەی بە یادگار نەمێنێتەوە[لەبەر ئەوە ھۆشی بە پاراستنی خۆی ھەیە لە لایەن پاشکەوتی کووکیەکانی زانیاری بەکارھێنەری ستۆڵمەن]. بە جیاتی ئەمانە لە ئامێری grab-url-from-mail لە GNU Womb سوود دەگرێ کە دەتوانێ لە سیستەمێکی جودا جێ بەجێ بکرێ، شێوا وایە کە ماڵپەرەکان بە مەیل وەردەگرێت و دەتوانی بیانخوێنێتەوە.<ref name="stallman-computing"/><ref name="strawmen"/> لە دوایین وتەی دەڵێ ئێستا لە تۆڕ([[Tor (anonymity network)|Tor]]) بۆ سەردانی ماڵپەڕەکان سوود دەگرم بێجگە لە [[ویکیپیدیا|ویکیپێدیا]] لە کاتی دەستاکری کردنی.<ref name="SchuesslerInterview"/><ref name="SchuesslerNewspaper"/> ستۆڵمەن نیشتەجێی کەمبریجی ماساچۆسیتە.<ref name="Lifestyle"/> == شانازی و خەڵاتەکان == ١٩٨٦: ئەندامی فخری کۆمەڵگای کۆمپیوتری زانکۆی تەکلنۆلۆژی چاڵمێرز(Chalmers University of Technology)<ref name="CUT"/>{{ھن}} ١٩٩٠ :وەرگرتنی یارمەتی بەردەوامی لە خوێندنی مەک ئارتور(MacArthur Fellowship)<ref name="CUT"/>{{ھن}} ١٩٩٠: خەڵاتی گریس مۆری ھاپێر(Grace Murray Hopper) بۆ ئیشکردن لە سەر دەستکاریکەری ئیمەکس.<ref name="acmawards"/>{{ھن}} ١٩٩٦: دکتۆرای فەخری لە ئەنەستیتیۆی ڕۆیاڵی سوید.<ref name="Hedersdoktorer"/>{{ھن}} ١٩٩٨: خەڵاتی بونیاتی پێشرەوی سنووری ئەلەکترۆنیک.<ref name="pioneer"/>{{ھن}} ١٩٩٩: خەڵاتی یادەوری یوری ڕابینسکی (Yuri Rubinsky).<ref name="ahref"/>{{ھن}} ٢٠٠١: خەڵاتی خولقاندنی ئیشی تێکدا(Takeda) بۆ تەندروستی کۆمەڵگا. (武田研究奨励賞)<ref name="takeda"/><ref name="takeda-mit-2001-10-17"/>{{ھن}} ٢٠٠١: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی گلاسکۆ.(University of Glasgow).<ref name="glasgow"/>{{ھن}} ٢٠٠٢: ئەندامبوون لە ئاکادێمی ئەندازیارانی نیشتمانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name="NAE"/>{{ھن}} ٢٠٠٣: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی وریج برۆسێڵ.<ref name="VUB"/>{{ھن}} ٢٠٠٤: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad Nacional de Salta.<ref name="UNSA"/>{{ھن}} ٢٠٠٤: پرۆفۆسۆری فەخری لە زانکۆی Universidad Nacional de Ingeniería del Perú.<ref name="UNI"/>{{ھن}} ٢٠٠٥: خەڵاتی بۆنیاتی Pistoletto<ref name="UIGV"/>{{ھن}} ٢٠٠٧: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad de Los Angeles de Chimbote<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Steele|یەکەم١=Guy L.|سەردێڕ=The Hacker's Dictionary: A Guide to the World of Computer Wizards|ساڵ=١٩٩١|ناونیشان=https://archive.org/details/newhackersdictio00raym}}</ref>{{ھن}} ٢٠٠٧: دکتۆرای فەخری لە University of Pavia.<ref name="unipv"/>{{ھن}} ٢٠٠٨: پرۆفسۆری فەخری Universidad Inca Garcilaso de la Vega لە پێرۆ{{Citation needed|date=May 2011}}{{ھن}} ٢٠٠٩: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Lakehead University.<ref name="Lakehead"/><ref name="Agora"/>{{ھن}} ٢٠١١: دکتۆرای فەخری لە National University of Córdoba.<ref name="UNC"/>{{ھن}} ٢٠١٢: پرۆفسۆری فەخری لە Universidad César Vallejo de Trujillo{{Citation needed|date=July 2014}}{{ھن}} ٢٠١٢: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad Latinoamericana Cima de Tacna لە پێرۆ.{{Citation needed|date=July 2014}}{{ھن}} ٢٠١٢: دکتۆرای فەخری لە Universidad José Faustino Sanchez Carrió.{{Citation needed|date=July 2014}}{{ھن}} ٢٠١٤: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Concordia لە مۆنتێراڵ<ref name="CONCORDIA"/>{{ھن}} ٢٠١٥: خەڵاتی ACM Software System بۆ ڕێبەری و پەرەپێدانیGCC<ref name="acmawards"/>{{ھن}} ٢٠١٦: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Pierre and Marie Curie<ref name="UPMC"/>{{ھن}} ٢٠١٦: خەڵاتی پزیشکی کۆمەڵاگا بۆ GNU Solidario<ref name="gnuhealthcon2016"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|30em|refs= <ref name="initials">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش=Richard Stallman's 1983 biography | وتەگێڕانەوە= 'Richard Stallman' is just my mundane name; you can call me 'rms' | دوایین= Stallman | یەکەم= Richard | ڕێکەوت= n.d. | سەردێڕ = Humorous Bio | بڵاوکەرەوە= First edition of "The Hacker's Dictionary" | ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="initialgnu">{{بیرخستنەوەی وێب | ناونیشان=https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html | سەردێڕ=Initial GNU announcement | ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ١٩٨٣ | ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ | دوایین=Stallman | یەکەم=Richard | ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090305002259/http://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="gcc-contribs">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Contributors.html | سەردێڕ = GCC Contributors}}</ref><ref name="RIT">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Richard Stallman lecture at the Royal Institute of Technology, Sweden (October 30, 1986) | ناونیشان = https://www.gnu.org/philosophy/stallman-kth.html | ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref><ref name="multic">{{بیرخستنەوەی وێب | ناونیشان = http://www.multicians.org/mepap.html#secii | سەردێڕ = Multics Emacs: The History, Design and Implementation | نووسەر = Bernard S. Greenberg }}; {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gnu.org/software/emacs/emacs-faq.html#Origin-of-the-term-Emacs |سەردێڕ=GNU Emacs FAQ |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130606223922/https://www.gnu.org/software/emacs/emacs-faq.html#Origin-of-the-term-Emacs |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}; {{بیرخستنەوەی وێب | ناونیشان = http://www.jwz.org/doc/emacs-timeline.html | سەردێڕ = Emacs Timeline | نووسەر = Jamie Zawinski }}</ref><ref name="fsfbio">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.fsf.org/about/leadership/ | سەردێڕ=The Free Software Foundation Management | یەکەم=Richard | دوایین=Stallman | ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=Free Software Foundation | لە=Richard M. Stallman, President | ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref><ref name="wheeler">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.dwheeler.com/essays/gpl-compatible.html | سەردێڕ=Make Your Open Source Software GPL-Compatible. Or Else. | ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| دوایین=Wheeler | یەکەم=David A. | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٢ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020423030644/http://www.dwheeler.com/essays/gpl-compatible.html | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=freeasinfreedom-chap3>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Williams, Sam|سەردێڕ=[[Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software]]|بڵاوکەرەوە=O'Reilly Media|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٠-٥٩٦-٠٠٢٨٧-٤}} Chapter 3. Available under the [[GFDL]] in both the initial [http://www.oreilly.com/openbook/freedom/ch03.html O'Reilly edition] (accessed on October 27, 2006) and the updated [http://www.faifzilla.org/ch03.html FAIFzilla edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116000104/http://www.faifzilla.org/ch03.html |date=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}. Retrieved October 27, 2006.</ref><ref name="Berättar">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stallman |یەکەم=Richard M |ناونیشان=http://www.lysator.liu.se/history/garb/txt/87-2-rms.txt |سەردێڕ=RMS Berättar |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181126072301/http://www.lysator.liu.se/history/garb/txt/87-2-rms.txt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="freeasinfreedom-chap4">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Williams, Sam|سەردێڕ=Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software|ناونیشان=http://oreilly.com/openbook/freedom/ch04.html|بڵاوکەرەوە=O'Reilly Media|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٠-٥٩٦-٠٠٢٨٧-٤}}</ref><ref name=russell>{{بیرخستنەوەی کتێب| سەردێڕ = [[Artificial Intelligence: A Modern Approach]] | edition = 3rd | ساڵ = ٢٠٠٩|دوایین١= Russell |یەکەم١= Stuart |دوایین٢= Norvig |یەکەم٢= Peter | authorlink1 = Stuart J. Russell | authorlink2 = Peter Norvig | پەڕە = [https://archive.org/details/artificialintell٠٠russ/page/n٢٢٩ ٢٢٩]}}</ref><ref name="Levy">Levy, S: ''Hackers''. Penguin, 1984</ref><ref name="Cringely">Robert X. [https://www.pbs.org/cringely/nerdtv/shows/#4 Cringely's interview with Brewster Kahle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017014035/http://www.pbs.org/cringely/nerdtv/shows/#4 |date=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ }}, around the 46th minute</ref><ref name="unplugged">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.datamation.com/osrc/article.php/12068_3737586_3/Richard-Stallman-Live-and-Unplugged.htm|سەردێڕ=Richard Stallman, Live and Unplugged|وتەگێڕانەوە=Q: You once said "the prospect of charging money for software was a crime against humanity." Do you still believe this? A: Well, I was not distinguishing the two meanings of free.|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170629211002/http://www.datamation.com/osrc/article.php/12068_3737586_3/Richard-Stallman-Live-and-Unplugged.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=freeasinfreedom-Chap1>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Williams, Sam|سەردێڕ=Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software|ناونیشان=https://archive.org/details/FreeAsInFreedom|بڵاوکەرەوە=O'Reilly Media|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٠-٥٩٦-٠٠٢٨٧-٤}} Chapter 1. Available under the [[GFDL]] in both the initial [http://www.oreilly.com/openbook/freedom/ch01.html O'Reilly edition] (accessed on October 27, 2006) and the updated [http://www.faifzilla.org/ch01.html FAIFzilla edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009092801/http://www.faifzilla.org/ch01.html |date= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}. Retrieved October 27, 2006.</ref><ref name=OpenSources>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Various|سەردێڕ=Open Sources: Voices from the Open Source Revolution|بڵاوکەرەوە=O'Reilly Media|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=١-٥٦٥٩٢-٥٨٢-٣|chapter=Stallman chapter|chapterurl=http://www.oreilly.com/catalog/opensources/book/stallman.html}}</ref><ref name="Salus">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.groklaw.net/article.php?story=20050513135545766 |سەردێڕ=The Daemon, the GNU and the Penguin- by Peter H. Salus |بڵاوکەرەوە=Groklaw.net |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٠٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100505072505/http://www.groklaw.net/article.php?story=20050513135545766 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="newunix">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://groups.google.co.uk/group/net.unix-wizards/msg/4dadd63a976019d7?dmode=source |سەردێڕ=new UNIX implementation |بڵاوکەرەوە=Groups.google.co.uk |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100125115446/http://groups.google.co.uk/group/net.unix-wizards/msg/4dadd63a976019d7?dmode=source |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="gnuproject">{{بیرخستنەوەی وێب | ناونیشان=https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html | سەردێڕ=The GNU Project | یەکەم=Richard | دوایین=Stallman | ساڵ=١٩٩٨ | ئیش=Free Software Foundation | ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٢ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110424064815/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="DuBois">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.fsf.org/working-together/profiles/free-software-foundation/ | سەردێڕ=Free Software Foundation | یەکەم=Steven | دوایین=DuBois | ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ئیش=Free Software Foundation | ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref><ref name="AI9">{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Stallman | یەکەم = Richard M |نووسەر٢= Sussman, Gerald J | ساڵ = ١٩٧٧| سەردێڕ = Forward Reasoning and Dependency-Directed Backtracking in a System for Computer-Aided Circuit analysis | بڵاوکەرەوە = Artificial Intelligence 9 | پەڕەکان = ١٣٥–١٩٦| ناونیشان = http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/6255/AIM-380.pdf?sequence=4}}</ref><ref name="esr">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://esr.ibiblio.org/?p=4386 |سەردێڕ=Why I think RMS is a fanatic, and why that matters |ئیش=Esr.ibiblio.org |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180324053917/http://esr.ibiblio.org/?p=4386 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="PE">{{بیرخستنەوەی وێب| ڕێکەوت = ٢ی شوباتی ٢٠٠٦| سەردێڕ = POSIX 1003.1 FAQ Version 1.12 | ناونیشان = http://www.opengroup.org/austin/papers/posix_faq.html| ڕێکەوتی سەردان = ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٦}}</ref><ref name="Takver">[https://web.archive.org/web/20090601054752/http://melbourne.indymedia.org/news/2004/10/80957.php "Richard Stallman: GNU/Linux and a free society" article by Takver Sunday October 10, 2004 on ''Melbourne Indymedia'' site.] Hosted on the [[Wayback machine]].</ref><ref name=Church>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.stallman.org/saint.html |سەردێڕ=St IGNUcius web page at www.stallman.org |بڵاوکەرەوە=Stallman.org |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠}}</ref><ref name="faif">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams|یەکەم=Sam|سەردێڕ=Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software|بڵاوکەرەوە=O'Reilly Media|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٠٢|ژپنک=٠-٥٩٦-٠٠٢٨٧-٤|ناونیشان=http://www.oreilly.com/openbook/freedom/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref><ref name="lemacs">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.jwz.org/doc/lemacs.html | سەردێڕ = The Lemacs/FSFmacs Schism | ڕێکەوتی سەردان = ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://www.webcitation.org/5lyRUxhVp?url=http://www.jwz.org/doc/lemacs.html}}</ref><ref name=leonard>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.salon.com/2002/04/02/stallman/ |دوایین=Leonard |یەکەم=Andrew |سەردێڕ=Code free or die|ئیش=[[Salon.com]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref><ref name="zagreb">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://fsfeurope.org/documents/rms-fs-2006-03-09.en.html |سەردێڕ=Transcript of Richard Stallman on the Free Software movement, Zagreb; 2006-03-09 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ئیش=[[FSFE]]}}</ref><ref name="IFSO">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ifso.ie/documents/rms-2004-05-24.html |سەردێڕ=IFSO: Richard Stallman: The Dangers of Software Patents; 2004-05-24 (transcript) |بڵاوکەرەوە=Ifso.ie |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130115221652/http://www.ifso.ie/documents/rms-2004-05-24.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="copyright-and-globalization">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/copyright-and-globalization.html |سەردێڕ=Copyright and Globalization in the Age of Computer Networks&nbsp;– GNU Project&nbsp;– Free Software Foundation (FSF) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190427203541/https://www.gnu.org/philosophy/copyright-and-globalization.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="gpl3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/#transcripts |سەردێڕ=GPLv3 – GNU General Public License, version 3 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ئیش=[[FSFE]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080111043428/http://fsfeurope.org/projects/gplv3/#transcripts |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="vrms">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://vrms.alioth.debian.org/ |سەردێڕ=The Virtual Richard M. Stallman package |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ئیش=[[Debian]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160823192755/http://vrms.alioth.debian.org/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="debbug">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://bugs.debian.org/cgi-bin/bugreport.cgi?bug=221807 |سەردێڕ=#221807 - "vrms and RMS disagree sometimes... AND depends on non-free section presence..." - Debian Bug report logs |بڵاوکەرەوە=Bugs.debian.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="free-encyclopedia">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html|ڕێکەوتی سەردان = ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ = The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource|نووسەر = Richard Stallman|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20181025040155/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="encyclopedia">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html|ڕێکەوتی سەردان = ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ = The Free Encyclopedia Project|نووسەر = Richard Stallman|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="chavez">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fsf.org/blogs/rms/entry-20041206 |سەردێڕ=Encounter with President Chavez (2004-12-01 to 2004-12-06) — Free Software Foundation — working together for free software |بڵاوکەرەوە=Fsf.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="chavezthreat">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.stallman.org/archives/2007-may-aug.html#27%20July%202007%20(Chavez%20threatens%20dignitaries)|سەردێڕ=Chavez threatens dignitaries|بڵاوکەرەوە=Stallman.org}}</ref><ref name="chaveztv">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,1535981,00.html|سەردێڕ=Chavez TV beams into South America |ئیش=The Guardian |شوێن=London | ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٠٥| ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٠| یەکەم=Alfonso | دوایین=Daniels}}</ref><ref name="politics-feb">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.stallman.org/archives/2010-nov-feb.html#26%20February%202011%20(Telesur%20Propaganda) | سەردێڕ = 26 February 2011 (Telesur Propaganda) |ئیش= Political notes from 2010: November–February | یەکەم = Richard | دوایین = Stallman |بڵاوکەرەوە=Stallman.org |ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref><ref name="kerala">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.financialexpress.com/fe_full_story.php?content_id=138464 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061208075556/http://www.financialexpress.com/fe_full_story.php?content_id=138464 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Kerala logs Microsoft out |بڵاوکەرەوە=The Financial Express |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠}}</ref><ref name="president-india">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gnu.org.in/node/25 |سەردێڕ=Richard Stallman Meets the President of India |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016191823/http://gnu.org.in/node/25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016191823/http://gnu.org.in/node/25 |date=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ }}</ref><ref name="stallman-royal">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fsf.org/news/stallman-royal.html |سەردێڕ=Meeting between Ségolène Royal and Richard Stallman |بڵاوکەرەوە=Fsf.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="latin-america">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudd-o.com/linux-and-free-software/c2a1success-for-free-software-in-latin-america <!-- Updated on July 25, 2016 from original: http://rudd-o.com/archives/2006/12/13/success-for-free-software-in-latin-america --> |سەردێڕ=Success for free software in Latin America! |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226104358/https://rudd-o.com/linux-and-free-software/c2a1success-for-free-software-in-latin-america |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="kpoe">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wien.kpoe.at/news/article.php/20050803081612703|سەردێڕ=Protest in Brussels against software patents|بڵاوکەرەوە=Wien.kpoe.at|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226104412/http://wien.kpoe.at/news/article.php/20050803081612703|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="mpaa">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mccullagh.org/image/d30-23/richard-stallman-and-flag.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020803023102/http://www.mccullagh.org/image/d30-23/richard-stallman-and-flag.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠٠٢ |سەردێڕ=Protest outside and inside MPAA meeting on DRM |بڵاوکەرەوە=Mccullagh.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="protest-france">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://stopdrm.info/index.php?2006/06/11/89-on-remet-ca-paris |سەردێڕ=Protest in France against DRM |بڵاوکەرەوە=Stopdrm.info |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702062335/http://stopdrm.info/index.php?2006%2F06%2F11%2F89-on-remet-ca-paris |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="protest-ati">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fsf.org/blogs/community/rms-ati-protest.html |سەردێڕ=Protest against ATI nearly led to the arrest of RMS| بڵاوکەرەوە=Free Software Foundation page}}</ref><ref name="amd-open">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ |سەردێڕ=AMD will deliver open graphics drivers |بڵاوکەرەوە=Itknowledgeexchange.techtarget.com |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181205060711/https://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="stallman-jewish-source-1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Basement Interviews-Freeing the Code|بڵاوکەرەوە= IA|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=https://archive.org/download/The_Basement_Interviews/Richard_Stallman_Interview.pdf|ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref><ref name="IMSLP">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://imslp.wikidot.com/ |سەردێڕ=Main page of the IMSLP |بڵاوکەرەوە=wikidot.com |ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20080415201349/http://imslp.wikidot.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٥ی نیسانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="Proulx">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=François Proulx|ناونیشان=https://www.flickr.com/photos/francois/23625436/ |سەردێڕ=Richard Stallman |بڵاوکەرەوە=Flickr |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١١}}</ref><ref name="Jobs">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://stallman.org/archives/2011-jul-oct.html#06_October_2011_(Steve_Jobs) |سەردێڕ=06 October 2011 (Steve Jobs) | یەکەم = Richard | دوایین = Stallman |ئیش= Political notes from 2011: July–October |بڵاوکەرەوە=Stallman.org |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref><ref name="gpl3-22june">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/barcelona-rms-transcript.ca.html#draft2-preview |سەردێڕ=GPLv3 - Transcript of Richard Stallman from the third international GPLv3 conference, Barcelona; 2006-06-22 |زمان=ca |بڵاوکەرەوە=Fsfeurope.org |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110830142131/http://fsfe.org/projects/gplv3/barcelona-rms-transcript.ca.html#draft2-preview |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Clarke">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Clarke |یەکەم=Gavin |ناونیشان=https://www.theregister.co.uk/2011/10/10/stallman_glad_jobs_gone |سەردێڕ=Stallman: Jobs exerted 'malign influence' on computing |بڵاوکەرەوە=Theregister.co.uk |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180918021314/https://www.theregister.co.uk/2011/10/10/stallman_glad_jobs_gone |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="infoweek">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.informationweek.com/news/175802222?pgno=4 |سەردێڕ=A Rare Glimpse into Richard Stallman's World |بڵاوکەرەوە=Informationweek.com |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120403073315/http://www.informationweek.com/news/175802222?pgno=4 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="usesthis">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://richard.stallman.usesthis.com/ |سەردێڕ=the setup is a bunch of nerdy interviews: What do people use to get the job done? |بڵاوکەرەوە=Richard.stallman.usesthis.com |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110717175618/http://richard.stallman.usesthis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="shaggygod">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bostonmagazine.com/articles/the_shaggy_god/ |سەردێڕ=The Shaggy God |بڵاوکەرەوە=Bostonmagazine.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120105024409/http://www.bostonmagazine.com/articles/the_shaggy_god/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105024409/http://www.bostonmagazine.com/articles/the_shaggy_god/ |date= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ }}</ref><ref name="argentina">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Guillermo Rauch|ناونیشان=http://www.devthought.com/2012/06/09/richard-stallman-robbed-in-argentina/|سەردێڕ=Richard Stallman has his bag stolen in Argentina|بڵاوکەرەوە=Devthought.com|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120718014725/http://www.devthought.com/2012/06/09/richard-stallman-robbed-in-argentina/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٢|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718014725/http://www.devthought.com/2012/06/09/richard-stallman-robbed-in-argentina/ |date=١٨ی تەممووزی ٢٠١٢ }}</ref><ref name="stallman-computing">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410035339/https://stallman.org/stallman-computing.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشان=https://stallman.org/stallman-computing.html |سەردێڕ=How I do my computing |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref><ref name="chromeos">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Arthur |یەکەم=Charles |ناونیشان=https://www.theguardian.com/technology/blog/2010/dec/14/chrome-os-richard-stallman-warning|سەردێڕ=Google's ChromeOS means losing control of data, warns GNU founder Richard Stallman|ئیش=guardian.co.uk |بڵاوکەرەوە=Guardian |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref><ref name="strawmen">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 |سەردێڕ=Real men don't attack straw men |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٠٩|نووسەر=Stallman, Richard |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=OpenBSD 'misc' Mailing List |وتەگێڕانەوە=For personal reasons, I do not browse the web from my computer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181116045202/http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="nochrome">Adhikari, Richard. [http://www.technewsworld.com/story/Why-Richard-Stallman-Takes-No-Shine-to-Chrome-71469.html "Why Richard Stallman Takes No Shine to Chrome"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123151909/http://www.technewsworld.com/story/Why-Richard-Stallman-Takes-No-Shine-to-Chrome-71469.html |date=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} ''LinuxInsider'', December 15, 2010.</ref><ref name=CUT>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Event details: Talk by Richard rms Stallman|ناونیشان=http://www.ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748|بڵاوکەرەوە=Chalmers University of Technology|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181106195703/https://ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="boston-review">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stallman|یەکەم=Richard|سەردێڕ=Who does that server really serve?|ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html|بڵاوکەرەوە=[[GNU]], [[Boston Review]]|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191227033625/https://www.gnu.org/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="acmawards">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://awards.acm.org/award_winners/stallman_9380313.cfm |سەردێڕ=Richard Stallman - Award Winner | وێبگە=ACM Awards | بڵاوکەرەوە=[[Association for Computing Machinery]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref><ref name="examples">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hill|یەکەم=Benjamin Mako|سەردێڕ=Show Me the Code|ناونیشان=http://revealingerrors.com/show_me_the_code|ئیش=Revealing Errors|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|authorlink=Benjamin Mako Hill|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٠٩}} {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Assange|یەکەم=Julian|سەردێڕ=Interview Assange and RMS|ناونیشان=http://rt.com/news/wikileaks-revelations-assange-interview/|شوێن=London|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە= RT |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|وتەگێڕانەوە=Facebook, Google, Yahoo– all these major U.S. organizations have built-in interfaces for US intelligence. It's not a matter of serving a subpoena. They have an interface that they have developed for U.S. intelligence to use.}}</ref><ref name="Hedersdoktorer">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kth.se/en/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 |سەردێڕ=KTH &#124; Honorary doctors at KTH |بڵاوکەرەوە=Kth.se |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150417073005/http://www.kth.se/en/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="wired">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wired.com/wired/archive/11.11/linus_pr.html |سەردێڕ=Leader of the Free World, ''Wired'' Magazine, Issue 11.11, November 2003 |بڵاوکەرەوە=Wired.com |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ١٩٩١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="pioneer">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php |سەردێڕ=EFF: Torvalds, Stallman, Simons Win 1998 Pioneer Awards |بڵاوکەرەوە=W2.eff.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171108234837/https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="linux gnu">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/linux-gnu-freedom.html |سەردێڕ=Linux, GNU, Freedom by Richard M. Stallman |بڵاوکەرەوە=Gnu.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="free-open">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html |سەردێڕ=Why "Free Software" is better than "Open Source" |بڵاوکەرەوە=Gnu.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="why-open">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/shouldbefree.html|سەردێڕ=Why Software Should Be Free|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=gnu.org|نووسەر=Richard Stallman|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181015000749/http://www.gnu.org/philosophy/shouldbefree.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="in-a-name">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html |سەردێڕ=What's in a name? by Richard Stallman |بڵاوکەرەوە=Gnu.org |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418205231/http://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html |url-status=dead }}</ref><ref name="torino">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/torino-rms-transcript.en.html#note-on-ip|سەردێڕ=Transcript of Richard Stallman speaking on GPLv3 in Torino|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٠٦|وتەگێڕانەوە=Everyone who uses the term intellectual property is either confused himself or trying to confuse you.|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070127230927/http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/torino-rms-transcript.en.html#note-on-ip|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="mirage">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml |سەردێڕ=Did You Say "Intellectual Property"? It's a Seductive Mirage by Richard M. Stallman |بڵاوکەرەوە=Gnu.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120626074258/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="athens">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mail.fsfeurope.org/pipermail/wsis-pct/2006-April/001115.html |سەردێڕ=Email "IP Justice Comment on Top Policy Issues for Athens" |بڵاوکەرەوە=Mail.fsfeurope.org |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171108235001/http://mail.fsfeurope.org/pipermail/wsis-pct/2006-April/001115.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="fsfindia">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FSF India: A Q & A session with Richard M. Stallman |بڵاوکەرەوە=Free Software Foundation of India |ناونیشان=http://www.gnu.org.in/node/68 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061015205039/http://www.gnu.org.in/node/68 <!-- Bot retrieved archive --> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015205039/http://www.gnu.org.in/node/68 |date=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ }}</ref><ref name="Stallman, Why It Is (2012)">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stallman |یەکەم=Richard |سەردێڕ=Why It Is Important Not to Have Children |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٢|وێبگە=Stallman.org |ناونیشان=https://stallman.org/articles/children.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121102070833/https://stallman.org/articles/children.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="black-and-white">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://torvalds-family.blogspot.com/2008/11/black-and-white.html | سەردێڕ = Black and white | بڵاوکەرەوە = Linus' blog | ڕێکەوت = ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان = ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="macfound">[http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.1142703/k.787E/Fellows_List__August_1990.htm] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120307004157/http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.1142703/k.787E/Fellows_List__August_1990.htm |date=March 7, 2012}}</ref><ref name="ahref">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20000816100041/http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٠٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |سەردێڕ=ahref.com > Guides > Industry > WWW8 Notes: Open-Source Software and Software Patents |ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠١٥|df=mdy-all}}</ref><ref name="takeda">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.takeda-foundation.jp/en/aboutus/topics/p20010911.html |سەردێڕ=The Takeda Foundation |بڵاوکەرەوە=Takeda-foundation.jp |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="takeda-mit-2001-10-17">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Stallman shares Takeda award of nearly $1M | بڵاوکەرەوە = MIT | ڕێکەوت = ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١| ناونیشان = http://web.mit.edu/newsoffice/2001/stallman-1017.html | ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref><ref name="glasgow">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gla.ac.uk/news/archive/2001/february/headline_29920_en.html |سەردێڕ=University of Glasgow :: University news :: Archive of news :: 2001 :: February :: University announces honorary degrees to celebrate 550th anniversary |بڵاوکەرەوە=Gla.ac.uk |ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="NAE">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nae.edu/MembersSection/Directory20412/30606.aspx |سەردێڕ=NAE Website - Dr. Richard M. Stallman |بڵاوکەرەوە=Nae.edu |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="VUB">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html |سەردێڕ=Vrije Universiteit Brussel |بڵاوکەرەوە=Vub.ac.be |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402140640/http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="UNSA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://bo.unsa.edu.ar/cs/R2004/R-CS-2004-0204.html |سەردێڕ=RESOLUCIÓN CS N° 204/04 |بڵاوکەرەوە=Bo.unsa.edu.ar |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110531174108/http://bo.unsa.edu.ar/cs/R2004/R-CS-2004-0204.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=UNI>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Richard Matthew Stallman ofrecerá conferencia orientada al uso del software libre|ناونیشان=http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm|ئیش=Nota de Prensa|بڵاوکەرەوە=Universidad Nacional de Ingeniería del Perú|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120707171139/http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١٢|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707171139/http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ }}</ref><ref name=UIGV>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Universidad Garcilaso realizó Conferencia Magistral a cargo del Dr. Richard Stallman |ناونیشان=http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php |ئیش=Noticias Garcilasinas |بڵاوکەرەوە=Universidad Inca Garcilaso de la Vega |ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120623143602/http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623143602/http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php |date=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ }}</ref><ref name="unipv">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html | سەردێڕ = Laurea in Ingegneria Informatica a Richard Stallman. | نووسەر = University of Pavia | ڕێکەوتی سەردان = ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20111004234138/http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="20minutos">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.20minutos.es/noticia/197555/0/richard/stallman/linux/ |سەردێڕ=El padre del software libre, Premio Internacional Extremadura |بڵاوکەرەوە=20minutos.es |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="Lakehead">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TRVzZogu3qU |سەردێڕ=RMS Given Honorary Degree at Lakehead |بڵاوکەرەوە=YouTube.com |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref name="Agora">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327 |سەردێڕ=Honorary Degree Recipients |بڵاوکەرەوە=Agora.lakeheadu.ca |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130821115904/http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٣|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821115904/http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٣ }}</ref><ref name="UNC">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20111024041223/http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre | ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ | trans-title = Honoris Causa for Richard Stallman, Free Software guru | سەردێڕ = ''Honoris Causa para Richard Stallman, el gurú del software libre'' | نووسەر = National University of Córdoba | زمان = Spanish | ڕێکەوت = ١٦ی ئابی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان = ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref><ref name="CONCORDIA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.concordia.ca/cunews/main/stories/2014/10/01/concordia-awardshonorarydoctoratestoaquebecbusinessleaderaninter.html |سەردێڕ=Concordia awards 3 new honorary doctorates}}</ref><ref name="SchuesslerInterview">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=fkkDvKGcNSo&t=38m01s |سەردێڕ=Richard Stallman: Apple fanboys are foolish people}}</ref><ref name="UPMC">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upmc.fr/en/university/history_and_famous_people/doctors_honoris_causa/the_dhc_ceremony_at_the_sorbonne/the_2016_dhc.html|سەردێڕ=Cérémonie des docteurs honoris causa 2016|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171226104603/http://www.upmc.fr/en/university/history_and_famous_people/doctors_honoris_causa/the_dhc_ceremony_at_the_sorbonne/the_2016_dhc.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="SchuesslerNewspaper">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tagesanzeiger.ch/digital/internet/freiheitskaempfer-rebell-und-papst/story/25800176|سەردێڕ=Freiheitskämpfer, Rebell und Papst}}</ref><ref name="gnuhealthcon2016">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gnuhealthcon.org/2016-las_palmas/awards.html|سەردێڕ=GNU Health Social Medicine Awards 2016|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181208001924/http://www.gnuhealthcon.org/2016-las_palmas/awards.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> }} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی}} {{Bibliowiki|Richard Stallman}} * {{Dmoz|Computers/History/Pioneers/Stallman%2C_Richard/}} * [https://www.gnu.org/philosophy/ Essays on the ''Philosophy of the GNU Project''], almost all written by Stallman * {{Gutenberg author | id=Stallman, Richard}} * {{Internet Archive author |sname=Richard Matthew Stallman}} * {{IMDb name}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جاڤا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Richard Stallman}} [[پۆل:لینوکس]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:جووە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣]] [[پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو]] [[پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا]] [[پۆل:مولحیدانی ئەمریکا]] [[پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد]] [[پۆل:بێخوایانی ئەمریکی]] 4pod7g0q7j87eul7919ir0sxq2p1322 1 4845 1591078 1587129 2026-06-17T08:08:51Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591078 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == دەیگوازمەوە بۆ «ڕیچارد ستۆڵمەن». دژایەتی ھەیە؟--<code style="background:yellow">:)</code>[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|لێدوان]]} ١٤:١٣, ٢٥ ئازار ٢٠١٠ (UTC) :دروستە من بە خوێندنەوە ئەڵمانییەکەی نووسیومە، بیکە بە ستۆڵمەن. سوپاس. ئاراس. ::گوێزراوە بەقوربان.--<code style="background:yellow">:)</code>[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|لێدوان]]} ١٣:٠٥, ٢٨ ئازار ٢٠١٠ (UTC) == سەرچاوەکان == ئیتر دەستکاری ناکەم کاکە {{وب|Qezwan}} بەڵام هێشتا تێک چوە سەرچاوەکان. من هەمیشە سەرچاوەم داناوە و دوایی دووبارە ئاماژەم پێکردۆتەوە کە دڵنیام ئەزانی. مانوو نەبیت.--[[بەکارھێنەر:هیوا|هیوا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:هیوا|لێدوان]]) ‏٠٩:٠٤، ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) : کاک هیوای ئازیز هەقتە بەڵام سەرچاوەکان بە سیوەی بەستراوە دانراوە بۆ ئەوە کە لە خۆدی بەشی سەرچاوە دەبێ بوونی هەبێ. ئەمە لینک لە نێو بابەت نییە تەنها ئاماژە بە بەستەرەکانی سەرچاوە دەکرێ.ئیتر ئەمەش جۆرێکە.من دەیانگەرێنمەوە.بۆ ئەوە بابەتەکە تەواو دەکەم.جا دەرەنجامی کارەکە باشتر دەر دەکەوێ.سپاس [[بەکارھێنەر:Qezwan|قەزوان]] | [[لێدوانی بەکارھێنەر:Qezwan|لێدوان]] ‏٠٩:١٠، ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) :: دەستخۆش و ماندوو نەبیت. وتوێژ بەس کات کوشتنە ئەزانم. دووبارە ببورە.--[[بەکارھێنەر:هیوا|هیوا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:هیوا|لێدوان]]) ‏١٠:٤١، ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 2 بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=589298 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160823192755/http://vrms.alioth.debian.org/ بۆ http://vrms.alioth.debian.org/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110717175618/http://richard.stallman.usesthis.com/ بۆ http://richard.stallman.usesthis.com/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:١٦، ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=589881 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171108234837/https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php بۆ https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٥٤، ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 2 بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=590380 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170629211002/http://www.datamation.com/osrc/article.php/12068_3737586_3/Richard-Stallman-Live-and-Unplugged.htm بۆ http://www.datamation.com/osrc/article.php/12068_3737586_3/Richard-Stallman-Live-and-Unplugged.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171108235001/http://mail.fsfeurope.org/pipermail/wsis-pct/2006-April/001115.html بۆ http://mail.fsfeurope.org/pipermail/wsis-pct/2006-April/001115.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٥٠، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=614970 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181116045202/http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 بۆ http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٤، ٩ی نیسانی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=623079 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170702062335/http://stopdrm.info/index.php?2006%2F06%2F11%2F89-on-remet-ca-paris بۆ http://stopdrm.info/index.php?2006%2F06%2F11%2F89-on-remet-ca-paris زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٠٩، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=636543 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181009092801/http://www.faifzilla.org/ch01.html بۆ http://www.faifzilla.org/ch01.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:٢٠، ١٦ی ئابی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=637422 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181116000104/http://www.faifzilla.org/ch03.html بۆ http://www.faifzilla.org/ch03.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:١٨، ٢١ی ئابی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=643709 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171113215852/http://www.csail.mit.edu/user/888 بۆ https://www.csail.mit.edu/user/888 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢٣، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=644545 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180324053917/http://esr.ibiblio.org/?p=4386 بۆ http://esr.ibiblio.org/?p=4386 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180918021314/https://www.theregister.co.uk/2011/10/10/stallman_glad_jobs_gone بۆ https://www.theregister.co.uk/2011/10/10/stallman_glad_jobs_gone زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181208001924/http://www.gnuhealthcon.org/2016-las_palmas/awards.html بۆ http://www.gnuhealthcon.org/2016-las_palmas/awards.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٣٩، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=644639 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181126072301/http://www.lysator.liu.se/history/garb/txt/87-2-rms.txt بۆ http://www.lysator.liu.se/history/garb/txt/87-2-rms.txt زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٣٩، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=644919 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171226104358/https://rudd-o.com/linux-and-free-software/c2a1success-for-free-software-in-latin-america بۆ https://rudd-o.com/linux-and-free-software/c2a1success-for-free-software-in-latin-america زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٢٦، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=656078 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110531174108/http://bo.unsa.edu.ar/cs/R2004/R-CS-2004-0204.html بۆ http://bo.unsa.edu.ar/cs/R2004/R-CS-2004-0204.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١١، ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ریچارد ستۆڵمن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=665274 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181205060711/https://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ بۆ http://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111004234138/http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html بۆ http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٣٠، ٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=844634 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171113215852/http://www.csail.mit.edu/user/888 بۆ https://www.csail.mit.edu/user/888 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160823192755/http://vrms.alioth.debian.org/ بۆ http://vrms.alioth.debian.org/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181205060711/https://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ بۆ http://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181116045202/http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 بۆ http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181106195703/https://ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748 بۆ http://www.ait.gu.se/aktuellt/kalendarium/Aktuellt_detalj/?eventId=1775246748 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20000816100041/http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html بۆ http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120707171139/http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm بۆ http://www.uni.edu.pe/sitio/novedades/2008/np_081114_stallman.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120623143602/http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php بۆ http://www.uigv.edu.pe/relaciones-publicas/3108_conferenciastallman.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111004234138/http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html بۆ http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130821115904/http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327 بۆ http://agora.lakeheadu.ca/agora.php?st=327 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111024041223/http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre بۆ http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢١، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٦ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=846874 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071016191823/http://gnu.org.in/node/25 بۆ http://www.gnu.org.in/node/25 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20020803023102/http://www.mccullagh.org/image/d30-23/richard-stallman-and-flag.html بۆ http://www.mccullagh.org/image/d30-23/richard-stallman-and-flag.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120105024409/http://www.bostonmagazine.com/articles/the_shaggy_god/ بۆ http://www.bostonmagazine.com/articles/the_shaggy_god/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171108234837/https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php بۆ https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20061015205039/http://www.gnu.org.in/node/68 بۆ http://www.gnu.org.in/node/68 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171226104603/http://www.upmc.fr/en/university/history_and_famous_people/doctors_honoris_causa/the_dhc_ceremony_at_the_sorbonne/the_2016_dhc.html بۆ http://www.upmc.fr/en/university/history_and_famous_people/doctors_honoris_causa/the_dhc_ceremony_at_the_sorbonne/the_2016_dhc.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٣٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=848940 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120403073315/http://www.informationweek.com/news/175802222?pgno=4 بۆ http://www.informationweek.com/news/175802222?pgno=4 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120718014725/http://www.devthought.com/2012/06/09/richard-stallman-robbed-in-argentina/ بۆ http://www.devthought.com/2012/06/09/richard-stallman-robbed-in-argentina/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٣٦، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=867671 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20020423030644/http://www.dwheeler.com/essays/gpl-compatible.html بۆ http://www.dwheeler.com/essays/gpl-compatible.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٢٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=875336 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171226104412/http://wien.kpoe.at/news/article.php/20050803081612703 بۆ http://wien.kpoe.at/news/article.php/20050803081612703 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٥٤، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=892093 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211107164955/https://www.gadgetssai.in/ بۆ https://www.gadgetssai.in/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٠٨، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=997102 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160823192755/http://vrms.alioth.debian.org/ بۆ http://vrms.alioth.debian.org/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢٧، ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1019301 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150402140640/http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html بۆ http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٢٨، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1030261 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150417073005/http://www.kth.se/en/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 بۆ http://www.kth.se/en/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٤٧، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1079914 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130115221652/http://www.ifso.ie/documents/rms-2004-05-24.html بۆ http://www.ifso.ie/documents/rms-2004-05-24.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:١٨، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1094679 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110717175618/http://richard.stallman.usesthis.com/ بۆ http://richard.stallman.usesthis.com/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٥٥، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1107871 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210123151909/http://www.technewsworld.com/story/Why-Richard-Stallman-Takes-No-Shine-to-Chrome-71469.html بۆ http://www.technewsworld.com/story/Why-Richard-Stallman-Takes-No-Shine-to-Chrome-71469.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:١٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1110112 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100125115446/http://groups.google.co.uk/group/net.unix-wizards/msg/4dadd63a976019d7?dmode=source بۆ http://groups.google.co.uk/group/net.unix-wizards/msg/4dadd63a976019d7?dmode=source زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:١٢، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٨ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1330098 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211107164955/https://www.gadgetssai.in/ بۆ https://www.gadgetssai.in/ زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.csail.mit.edu/user/888 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20020423030644/http://www.dwheeler.com/essays/gpl-compatible.html بۆ http://www.dwheeler.com/essays/gpl-compatible.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100125115446/http://groups.google.co.uk/group/net.unix-wizards/msg/4dadd63a976019d7?dmode=source بۆ http://groups.google.co.uk/group/net.unix-wizards/msg/4dadd63a976019d7?dmode=source زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130115221652/http://www.ifso.ie/documents/rms-2004-05-24.html بۆ http://www.ifso.ie/documents/rms-2004-05-24.html زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://vrms.alioth.debian.org/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171226104412/http://wien.kpoe.at/news/article.php/20050803081612703 بۆ http://wien.kpoe.at/news/article.php/20050803081612703 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.mccullagh.org/image/d30-23/richard-stallman-and-flag.html *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://itknowledgeexchange.techtarget.com/enterprise-linux/amd-will-deliver-open-graphics-drivers/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120403073315/http://www.informationweek.com/news/175802222?pgno=4 بۆ http://www.informationweek.com/news/175802222?pgno=4 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://richard.stallman.usesthis.com/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://thread.gmane.org/gmane.os.openbsd.misc/134336/focus=134979 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150417073005/http://www.kth.se/en/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 بۆ http://www.kth.se/en/om/fakta/fame/hedersdoktorer/hedersdoktorer-vid-kth-1.3974 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://w2.eff.org/awards/pioneer/1998.php *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.ahref.com/guides/industry/199907/0727piou2.html *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150402140640/http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html بۆ http://www.vub.ac.be/english/home/DHC/overview.html زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.unipv.eu/on-line/Home/Ateneo/Organidigoverno/Rettore/articolo1229.html *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.unc.edu.ar/seccion/novedades/2011/agosto/honoris-causa-para-richard-stallman-el-guru-del-software-libre تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٠٢، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1411372 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100505072505/http://www.groklaw.net/article.php?story=20050513135545766 بۆ http://www.groklaw.net/article.php?story=20050513135545766 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٠٢، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1454861 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111017014035/http://www.pbs.org/cringely/nerdtv/shows/ بۆ https://www.pbs.org/cringely/nerdtv/shows/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٣٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1466066 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070127230927/http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/torino-rms-transcript.en.html بۆ http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/torino-rms-transcript.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٠٥، ١٥ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1483461 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110830142131/http://fsfe.org/projects/gplv3/barcelona-rms-transcript.ca.html بۆ http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/barcelona-rms-transcript.ca.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:١٣، ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1559048 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080111043428/http://fsfeurope.org/projects/gplv3/ بۆ http://www.fsfeurope.org/projects/gplv3/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٣٨، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1582962 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250916022442/https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html بۆ https://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٣٠، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1584257 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181025040155/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html بۆ https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150325024920/http://www.gnu.org/software/texinfo/ بۆ https://www.gnu.org/software/texinfo زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200220171042/http://www.gnu.org/philosophy/pragmatic.html بۆ https://www.gnu.org/philosophy/pragmatic.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090305002259/http://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html بۆ https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130606223922/https://www.gnu.org/software/emacs/emacs-faq.html بۆ https://www.gnu.org/software/emacs/emacs-faq.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110424064815/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html بۆ https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190427203541/https://www.gnu.org/philosophy/copyright-and-globalization.html بۆ https://www.gnu.org/philosophy/copyright-and-globalization.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181025040155/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html بۆ https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191227033625/https://www.gnu.org/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html بۆ https://www.gnu.org/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181015000749/http://www.gnu.org/philosophy/shouldbefree.html بۆ https://www.gnu.org/philosophy/shouldbefree.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120626074258/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml بۆ https://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٣٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1587128 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150623180723/https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt بۆ https://www.gnu.org/bulletins/bull1.txt زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٢٤، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ستۆڵمەن]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591077 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210418205231/http://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html بۆ https://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٠٨، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) i8jltxtvkz527lsaq525v1bce4l4o9q 1 7411 1590835 1590750 2026-06-16T12:13:13Z Zemen 40346 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1590835 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fh1c4yzd3k1ipq9pm4hox51ihcktk0n 1590836 1590835 2026-06-16T12:16:47Z Aza 86 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1590836 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7w0y3h2n6v1cjhcif75mon5o543tr9e 1590837 1590836 2026-06-16T12:18:43Z Zemen 40346 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1590837 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] کاک ئارام پێشووتر ڕوونی کردبووەوە کە گەڕانی گووگڵ نابێتە سەرچاوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) otm15fzxzal8a5coyy4b37y7nrgobbs 1590994 1590837 2026-06-16T21:08:12Z Aza 86 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1590994 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] کاک ئارام پێشووتر ڕوونی کردبووەوە کە گەڕانی گووگڵ نابێتە سەرچاوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نیشانەی باوبوونی وشەکەیە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fp52ktci6vpdwoeajd7l045yekyt3ci 1590995 1590994 2026-06-16T21:09:44Z Aza 86 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1590995 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] کاک ئارام پێشووتر ڕوونی کردبووەوە کە گەڕانی گووگڵ نابێتە سەرچاوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نیشانەی باوبوونی وشەکەیە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەمە خۆ وەرگێڕان نییە تا بڵێی ھەڵەیە. ئەمە ناوە، بەو جۆرەش باوە ناو کورددا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٩، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) i63ljkjgg47syfjy1vrxx3mgkp9m4c4 1590996 1590995 2026-06-16T21:13:16Z Zemen 40346 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1590996 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] کاک ئارام پێشووتر ڕوونی کردبووەوە کە گەڕانی گووگڵ نابێتە سەرچاوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نیشانەی باوبوونی وشەکەیە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەمە خۆ وەرگێڕان نییە تا بڵێی ھەڵەیە. ئەمە ناوە، بەو جۆرەش باوە ناو کورددا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٩، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وابێ ھەر کاک ئارامیش بوو گوتی: «دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت دەستکاریی ئەنجامەکان بکەیت». ھیچ بەڵگەیەکت نییە کە ئەم ناوە بێزراوە عەرەبییە لەناو کوردا باو بێ. ماوەیەک ڕادەوەستم گەر کەسێک سەرنجی نەبوو، بۆ یوکلییەیدێس دەیگوازمەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 4woc4ijsxkbnusrc47o3sdg6yc4ossr 1591010 1590996 2026-06-16T22:22:34Z مامۆستا 39489 1591010 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] کاک ئارام پێشووتر ڕوونی کردبووەوە کە گەڕانی گووگڵ نابێتە سەرچاوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نیشانەی باوبوونی وشەکەیە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەمە خۆ وەرگێڕان نییە تا بڵێی ھەڵەیە. ئەمە ناوە، بەو جۆرەش باوە ناو کورددا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٩، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وابێ ھەر کاک ئارامیش بوو گوتی: «دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت دەستکاریی ئەنجامەکان بکەیت». ھیچ بەڵگەیەکت نییە کە ئەم ناوە بێزراوە عەرەبییە لەناو کوردا باو بێ. ماوەیەک ڕادەوەستم گەر کەسێک سەرنجی نەبوو، بۆ یوکلییەیدێس دەیگوازمەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::: @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] لە هەموو کتێبە کوردییەکان بە ئیقلیدیس نوسراوە بە کتێبەکانی وەزارەتی پەروەدەوە ئەمەش بەڵگەی باوبوونە، دووەم گووتنی ( ئەم ناوە بێزراوە عەرەبییە) بریتییە لە سوکایەتیکردن بە زمانی عەرەبی و سوکایەتیکردن لە ویکیپیدیا ڕێگەپێنەدراوە و دەبێتە هۆی بەربەستکردن. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٢٢:٢٢، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) frqoxp3ohpre3othfxd2ntj4gwd4n7x 1591022 1591010 2026-06-17T00:04:50Z Zemen 40346 /* ناو */ وەڵامدانەوە 1591022 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] گۆکردنی لە یۆنانیدا «یوکلییەیدێس»ە. گرنگ ئەوەیە لە ناو کورددا ناوەکە چۆن باو بووە. پێم وایە ھەر ئیقلیدس باو بێ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وایە و پێت وایە نایخوا، چ داتا و ئامارێکت لایە بڵێ ئیقلیدز لەناو کوردا باوە؟ کەواتە دەبێ «یوکلییەیدێس» بێت، ئەوە ناوی بووە، تۆ بۆ دەیگۆڕی؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئاماری گەڕانی گووگڵ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] کاک ئارام پێشووتر ڕوونی کردبووەوە کە گەڕانی گووگڵ نابێتە سەرچاوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نیشانەی باوبوونی وشەکەیە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەمە خۆ وەرگێڕان نییە تا بڵێی ھەڵەیە. ئەمە ناوە، بەو جۆرەش باوە ناو کورددا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٠٩، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] پێم وابێ ھەر کاک ئارامیش بوو گوتی: «دەتوانیت بە ئارەزووی خۆت دەستکاریی ئەنجامەکان بکەیت». ھیچ بەڵگەیەکت نییە کە ئەم ناوە بێزراوە عەرەبییە لەناو کوردا باو بێ. ماوەیەک ڕادەوەستم گەر کەسێک سەرنجی نەبوو، بۆ یوکلییەیدێس دەیگوازمەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:١٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::: @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] لە هەموو کتێبە کوردییەکان بە ئیقلیدیس نوسراوە بە کتێبەکانی وەزارەتی پەروەدەوە ئەمەش بەڵگەی باوبوونە، دووەم گووتنی ( ئەم ناوە بێزراوە عەرەبییە) بریتییە لە سوکایەتیکردن بە زمانی عەرەبی و سوکایەتیکردن لە ویکیپیدیا ڕێگەپێنەدراوە و دەبێتە هۆی بەربەستکردن. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٢٢:٢٢، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ئەوە لە زووەوە بڕاوەتەوە گەر وەزارەتی پەروەردە بکەینە پێوەر، دەبێت ناوی دروستی سەدان وتار بگۆڕین بۆ ناوێکی ھەڵە. بانگەشەی 'ھەموو کتێبە کوردییەکان' بێ ھێنانی سەرچاوە قسەیەکی بەتاڵە، باشە، منیش دەڵێم لە ھەموو کتێبە کوردییەکان یوکلییەیدێسە... و تکایە چەواشە مەکە، مەبەستم ئەو ناوە بووە کە عەرەب سەقەتی کردوە، نەک بە زمانێکم گوتبێ 'بێزراو'. گەر سووکایەتیشە با عەرەبێک بێتە جواب و سکاڵام لێ بکا، نەک بەکارهێنەرێ هەڕەمەکی لێرە ببێتە محامی زمانەکەیان و محاسەبەم بکا. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٠٤، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) dryz5zj4l8yx2hz79cbeopxbna0tcfq 0 8053 1590917 1590725 2026-06-16T17:04:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] 1590917 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Klimt Mulher sentada.jpg|وێنۆک|تابلۆی گوستاڤۆ کلیمت خانمێک دانیشتووە بە ڕانی کراوەوە ١٩١٦؛ خانمێک نیشاندەدات کە خۆی دەوروژێنێت بە لەڕێگای وروژاندنی دەستیی زێی (پەنجەکردن).]] [[پەڕگە:Woman masturbating.tif|وێنۆک|خۆوروژاندنی مێ]] [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|خۆوروژاندنی نێر]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (22).jpg|وێنۆک|تابلۆی ئێدوارد هێنری؛ کوڕێک نیشاندەدات کە خۆیدەوروژێنێت لەکاتی خەیاڵکردنی سێکسی]] '''خۆوروژاندن''' یان هەندێکجار '''دەستپەڕ''' جۆرێکی وروژاندنی سێکسییە کە تێیدا کەسەکە ئەندامەکانی زاوزێی خۆی دەوروژێنێت بۆ چێژ یان گەیشتن بە [[ئۆرگازم]]<ref>https://www.britannica.com/topic/safe-sex</ref>. لە مرۆڤدا هەمیشە ئۆرگازمە لە هەردوو ڕەگەزدا؛ لە نێردا هەندێکجار ناسراوە بە ڕژان. ئەم وروژاندنە لەوانەیە [[دەست]]، کەلوپالی رۆژانە، [[یاریی سێکسی|یاری سێکسی]] ، یان زۆر بە دەگمەنی ([[دەم]]) لەخۆبگرێت. خۆوروژاندن جۆرێکی [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|چالاکی سێکسی مرۆڤە]] کە دەکرێت بەبێ یان لەگەڵ هاوبەشێک ئەنجامبدرێت<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Masturbation</ref>؛ خۆوروژاندن لەوانەیە بەتەنیا یان لەگەڵ هاوبەشێک بەیەکەوە بکرێت یان بە سەیرکردنی هاوبەشەکەی تر کە خۆیدەوروژێنێت بکرێت و هەندێکجایش دەکرێت و خۆوروژاندن دەتوانرێت بە [[جووتبوونی دەرەکی]] بناسرێت.<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> خۆوروژاندن لە هەردوو ڕەگەزدا کردارێکی ئاساییە دەکرێت سوودی هەبێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/sex-pleasure-and-sexual-dysfunction/masturbation/masturbation-healthy#:~:text=Masturbation%20can%20actually%20be%20good,and%20make%20you%20feel%20good.</ref>. ==ئەمانەش ببینە== * [[سێکس|جووتبوون]] * [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|جووتبوونە چالاکییەکانی مرۆڤ]] {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی|دەروونناسی}} =سەرچاوەکان= {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:کردە سێکسییەکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] 8vsmvaj7q2dpm5lthklsaw8cdi8uz97 0 9345 1590877 1590634 2026-06-16T15:01:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590877 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox settlement |name = قەزای شەقڵاوە |other_name = {{عەرەبی|قضاء شقلاوة}} |native_name = |settlement_type = [[قەزاکانی عێراق|قەزا]] |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position =right |pushpin_map_caption = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = |subdivision_type = وڵات |subdivision_name ={{flag|Iraq}} |subdivision_type1 = ھەرێم |subdivision_name1 = {{flag|Iraqi Kurdistan}} |subdivision_type2 =[[پارێزگاکانی عێراق|پارێزگا]] |subdivision_name2 = [[پارێزگای ھەولێر]] |seat = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_total_km2 = |population_footnotes = |population_density_km2 = |timezone = AST |utc_offset = +٣ |latd=|latm=|lats=|latNS=N |longd= |longm=|longs=|longEW=E |population_as_of = ٢٠١٠ |population_total = ١٣١٬٦٦٠ |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |website = |footnotes = }} '''قەزای شەقڵاوە''' یەکێک لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]ە کە لە ٢١٠ گوند پێکدێت. قەزای شەقڵاوە لە سەردەمی دەسەڵاتی [[عوسمانی]]یەکانەوە کراوەتە ناحیە و یەکەم بەڕێوەبەری ئەو شارەدێیە [[شەفیقە فەندی]] بووە و لە ساڵی [[١٩٥٢]] بووەتە قەزا و یەکەم قایمقامی ئەو شارۆچکەیەیش [[شاکر فەتاح]] بووە. ناوەندی قەزای شەقڵاوە شارۆچکەی [[شەقڵاوە]]یە و کەوتووەتە بەشی باکووری رۆژھەڵاتی [[ھەولێر]] و ٥٠ کیلۆمەتر لە ھەولێرەوە دوورە. شەقڵاوە لە لێواری [[چیای سەفین]] بە دۆلێکی فراوانی کشتوکاڵ دەست پێدەکات و لە رۆژھەڵات و باکووردا بە زنجیرە چیای سەفین سنوردراوە و بە دراستانی چروپر داپۆشراوە کە بەرزاییەکەی ٢٢٤٠ مەتر دەبێت. لە ھاویندا بە ھەوایەکی فێنک و مامناوەندی لە کوردستاندا وەسف دەکرێت کە پلەی گەرمی لە ھاویندا ٣٠ بۆ ٣٥ پلەی سەدی دەبێت و لە زستانیشدا ١٠ پلەی سەدییە. ئاوھەوای لە زستاندا ساردە و بەفروبارانێکی زۆری لێ دەبارێت. لە ھاویندا کەشوھەوایەکی فێنک و مامناوەندی ھەیە و بۆیە گەشتیاران لە سەرانسەری عێراق و وڵاتانی دنیادا، روو لەو شوێنە دەکەن. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٣١٬٦٦٠ کەس بووە. == ناو == ناوی قەزای شەقڵاوە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[شەقڵاوە]]یە. ناونانی شاری [[شەقڵاوە]]، کە بە بووکی گەشتیاریی [[کوردستان]] و فێنکاییەکەی ناسراوە، مێژوویەکی دێرینی ھەیە و مێژوونووسان و زمانەوانان چەندین بۆچوونی جیاوازیان لەسەر بنەچەی ناوەکەی خستووەتە ڕوو. گرنگترین و باوترین ئەو بۆچوونانە ئەمانەن: * بۆچوونی سروشتی و زمانی (شەق + ئاو): ئەم بۆچوونە پێی وایە ناوەکە لە جوگرافیا و سروشتی پڕ لە ئاوی ناوچەکەوە ھاتووە: ** شەق: لە زمانی کوردیدا بە واتای قڵیش، کەرتبوون، یان درز دێت. لێرەدا مەبەست لەو شیو و دۆڵە قڵیشاوانەیە کە لە نێوان چیاکانی کڕەک و سەفیندا ھەن. ** ئاو: بەھۆی بوونی چەندین کانی، سەرچاوە و ڕووباری بچووک لە ناوچەکەدا. ** واتای گشتی: ناوەکە لە بنەڕەتدا "شەقاو" یان "شەقەڵاو" بووە، واتە "ئەو ئاوەی کە لە نێوان تاشەبەرد و کەرتبوونی چیاکانەوە دێتە خوارەوە"، یان "ئەو شوێنەی کە کفت و شەق بووە بەھۆی زۆریی ئاوەوە". بە تێپەڕبوونی کات گۆڕدراوە بۆ "شەقڵاوە". * بۆچوونی مێژوویی (شەقڵانی یەکەم): ھەندێک سەرچاوەی مێژوویی و شوێنەواری ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوی شارەکە پەیوەندی بە مێژوویەکی زۆر کۆنەوە ھەیە: ** پێیانوایە لە سەردەمی پاشایەتی کۆندا، پاشایەک یان فەرمانڕەوایەکی ناوچەکە ناوی "شەقڵان" یان "شەقڵاو" بووە و شارەکە بەناوی ئەوەوە ناونراوە. ** لە ھەندێک دەق و نەخشە دێرینەکانی سریانی و ئارامیدا، ناوی ئەم ناوچەیە بە شێوازی "شەقڵاباد" یان "شەقڵا" ھاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ئاوەدانییەکی زۆر کۆن کە پێکھاتەی جیاوازی ئایینی (موسوڵمان و کریستیان) تێیدا پێکەوە ژیاون. * بۆچوونی ئاژەڵداری (شەقڵ): بۆچوونێکی تر کە کەمتر باوە، بەڵام لە ناوچەکەدا دەگێڕدرێتەوە، دەڵێت "شەقڵ" لە زمانی کۆندا بە واتای جۆرە ئامرازێک یان نیشانەیەک ھاتووە کە بۆ ئاژەڵان بەکارھاتووە، یان ئاماژەیە بۆ شێوازی لەوەڕاندن لەو دۆڵە فێنکەدا، بەڵام زۆربەی لێکۆڵەران پاڵپشتی دوو بۆچوونەکەی یەکەم دەکەن. * سەرچاوەی ناوی شەقڵاوە تا ئێستا یەکلا نەبووەتەوە، کۆنترین سەرچاوەش کەوا ناوی شەقڵاوەی تێدا ھاتبێ ({{نووسەی عەرەبی|معجم البلدان}})ی [[یاقووتی حەمەوی]]یە. لە ساڵی ١٢٢٨ز یان ٦٢٦ی کۆچی کە بە (شقلاباذ) ناوی ھێناوە و دەلێ :({{نووسەی عەرەبی|بفتح شین وسکون القاف، قریة کبیرة ملیحة فی لحف الجبل المطل علی اربل ذات کروم کثیرة، و بساتین وافرة، ینقل عنبھا الی اربل العام بطولە فیکفیھم، بینھا و بین اربل ثمانیة فراسخ}})، واتا : گوندێکی گەورە و دڵگرە لە بناری ئەو چیایەی بەسەر [[ھەولێر]] درێژ بووەتەوە، مێوی زۆرە، باخی بەرفراوانی ھەیە، ترێیەکەی بە درێژایی ساڵ بۆ [[ھەولێر]] دەگوێزرێتەوە کە بەشیان دەکات، مەودای ھەتا ھەولێر ٨ قۆناغە. * لە چەندین سەرچاوەی تریشدا ناوی شەقڵاوە ھاتووە و ئەوەی لەمەڕ چۆنیەتی ناولێنانی ھاتووە ھەمووی بە بۆچوونی نووسەرەکانیان بۆچوونی کەسانی ترن، ھەندێکیان پێیان وایە لە شەقبوونی ئەو دۆلە ھاتووە کە شەقڵاوەی تێدا دروست بووە، کە لە نێوان [[چیای سەفین]] و بەرزایی [[سۆرک]] دروست بووە ، ھەندێکی تر پێیان وایە کە ئەم ناوە لە [[شاقوڵی بەگ]] وەرگیرابێ کە لە سەردەمی [[سلێمانی قانوونی]] حوکمڕانیی ئەو ناوچەیەی کردووە؛ مەلا [[جەمیل ڕۆژبەیانی]]ش پێیوایە لە یەکگرتنی ھەردوو وشەی (شەقڵ) و (ئاوا) ھاتووە ، بە مانای ئاوەدان بە دار، [[شاماشە میخایل]] دەڵێ ھەر شەقاوەک ئاوە، بە ھەر حاڵ ، بەڵام تا ئێستا بۆچوونەکەی مەلا جەمیل لە ھەموویان زیاتر لە ڕاستیەوە نزیکە، چونکە خەڵکی ناوچەکە بە داریان گوتووە (شەقرا) و (ئاوا)ش بۆ زۆر شوێنی تر بووەتە پاشگر کە مانای ئاوەدانی دەبەخشیت، ئێستاش خەڵکی ناوچەکە دەڵێن (شەقراوە) نەک (شەقڵاوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناحیەکان == * '''[[خۆشناو (شارەدێ)|ھیران]]''': ٢٠% دانیشتوان لە ناو ناحیەن و ٨٠% دانیشتوان لە لادێکانی سەر بەو ناحیە نیشتەجێن رووبەری گشتی: ٤٩١کم دووجا باری رووی زەوی: دەشت:١٠% گرد:٣٥ % چیا:٥٥% ژمارەی گەرەک:٦ گەرەک _(دۆرێ سولاوک، بێلینگە، دەرەمان، گەلی ھیران، ھیرانی خوارو، ھیرانی نوێ). * '''[[بالیسان]]''' رووبەر: ٨٨کم دووجا ژمارەی گوند: ١٥ باری رووی زەوی: دەشت: ٣٠ %، گرد:١٠%، چیا:٦٠% == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20140717070551/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330756931 قەزای شەقڵاوە-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای شەقڵاوە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] ot9yfe67zlvhkku3u742gujb0ubbqxd 1590976 1590877 2026-06-16T20:01:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1590976 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox settlement |name = قەزای شەقڵاوە |other_name = {{عەرەبی|قضاء شقلاوة}} |native_name = |settlement_type = [[قەزاکانی عێراق|قەزا]] |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position =right |pushpin_map_caption = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = |subdivision_type = وڵات |subdivision_name ={{flag|Iraq}} |subdivision_type1 = ھەرێم |subdivision_name1 = {{flag|Iraqi Kurdistan}} |subdivision_type2 =[[پارێزگاکانی عێراق|پارێزگا]] |subdivision_name2 = [[پارێزگای ھەولێر]] |seat = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_total_km2 = |population_footnotes = |population_density_km2 = |timezone = AST |utc_offset = +٣ |latd=|latm=|lats=|latNS=N |longd= |longm=|longs=|longEW=E |population_as_of = ٢٠١٠ |population_total = ١٣١٬٦٦٠ |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |website = |footnotes = }} '''قەزای شەقڵاوە''' یەکێک لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]ە کە لە ٢١٠ گوند پێکدێت. قەزای شەقڵاوە لە سەردەمی دەسەڵاتی [[عوسمانی]]یەکانەوە کراوەتە ناحیە و یەکەم بەڕێوەبەری ئەو شارەدێیە [[شەفیقە فەندی]] بووە و لە ساڵی [[١٩٥٢]] بووەتە قەزا و یەکەم قایمقامی ئەو شارۆچکەیەیش [[شاکر فەتاح]] بووە. ناوەندی قەزای شەقڵاوە شارۆچکەی [[شەقڵاوە]]یە و کەوتووەتە بەشی باکووری رۆژھەڵاتی [[ھەولێر]] و ٥٠ کیلۆمەتر لە ھەولێرەوە دوورە. شەقڵاوە لە لێواری [[چیای سەفین]] بە دۆلێکی فراوانی کشتوکاڵ دەست پێدەکات و لە رۆژھەڵات و باکووردا بە زنجیرە چیای سەفین سنوردراوە و بە دراستانی چروپر داپۆشراوە کە بەرزاییەکەی ٢٢٤٠ مەتر دەبێت. لە ھاویندا بە ھەوایەکی فێنک و مامناوەندی لە کوردستاندا وەسف دەکرێت کە پلەی گەرمی لە ھاویندا ٣٠ بۆ ٣٥ پلەی سەدی دەبێت و لە زستانیشدا ١٠ پلەی سەدییە. ئاوھەوای لە زستاندا ساردە و بەفروبارانێکی زۆری لێ دەبارێت. لە ھاویندا کەشوھەوایەکی فێنک و مامناوەندی ھەیە و بۆیە گەشتیاران لە سەرانسەری عێراق و وڵاتانی دنیادا، روو لەو شوێنە دەکەن. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٣١٬٦٦٠ کەس بووە. == ناو == ناوی قەزای شەقڵاوە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[شەقڵاوە]]یە. ناونانی شاری [[شەقڵاوە]]، کە بە بووکی گەشتیاریی [[کوردستان]] و فێنکاییەکەی ناسراوە، مێژوویەکی دێرینی ھەیە و مێژوونووسان و زمانەوانان چەندین بۆچوونی جیاوازیان لەسەر بنەچەی ناوەکەی خستووەتە ڕوو. گرنگترین و باوترین ئەو بۆچوونانە ئەمانەن: * بۆچوونی سروشتی و زمانی (شەق + ئاو): ئەم بۆچوونە پێی وایە ناوەکە لە جوگرافیا و سروشتی پڕ لە ئاوی ناوچەکەوە ھاتووە: ** شەق: لە زمانی کوردیدا بە واتای قڵیش، کەرتبوون، یان درز دێت. لێرەدا مەبەست لەو شیو و دۆڵە قڵیشاوانەیە کە لە نێوان چیاکانی کڕەک و سەفیندا ھەن. ** ئاو: بەھۆی بوونی چەندین کانی، سەرچاوە و ڕووباری بچووک لە ناوچەکەدا. ** واتای گشتی: ناوەکە لە بنەڕەتدا "شەقاو" یان "شەقەڵاو" بووە، واتە "ئەو ئاوەی کە لە نێوان تاشەبەرد و کەرتبوونی چیاکانەوە دێتە خوارەوە"، یان "ئەو شوێنەی کە کفت و شەق بووە بەھۆی زۆریی ئاوەوە". بە تێپەڕبوونی کات گۆڕدراوە بۆ "شەقڵاوە". * بۆچوونی مێژوویی (شەقڵانی یەکەم): ھەندێک سەرچاوەی مێژوویی و شوێنەواری ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوی شارەکە پەیوەندی بە مێژوویەکی زۆر کۆنەوە ھەیە: ** پێیانوایە لە سەردەمی پاشایەتی کۆندا، پاشایەک یان فەرمانڕەوایەکی ناوچەکە ناوی "شەقڵان" یان "شەقڵاو" بووە و شارەکە بەناوی ئەوەوە ناونراوە. ** لە ھەندێک دەق و نەخشە دێرینەکانی سریانی و ئارامیدا، ناوی ئەم ناوچەیە بە شێوازی "شەقڵاباد" یان "شەقڵا" ھاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ئاوەدانییەکی زۆر کۆن کە پێکھاتەی جیاوازی ئایینی (موسوڵمان و کریستیان) تێیدا پێکەوە ژیاون. * بۆچوونی ئاژەڵداری (شەقڵ): بۆچوونێکی تر کە کەمتر باوە، بەڵام لە ناوچەکەدا دەگێڕدرێتەوە، دەڵێت "شەقڵ" لە زمانی کۆندا بە واتای جۆرە ئامرازێک یان نیشانەیەک ھاتووە کە بۆ ئاژەڵان بەکارھاتووە، یان ئاماژەیە بۆ شێوازی لەوەڕاندن لەو دۆڵە فێنکەدا، بەڵام زۆربەی لێکۆڵەران پاڵپشتی دوو بۆچوونەکەی یەکەم دەکەن. * سەرچاوەی ناوی شەقڵاوە تا ئێستا یەکلا نەبووەتەوە، کۆنترین سەرچاوەش کەوا ناوی شەقڵاوەی تێدا ھاتبێ ({{نووسەی عەرەبی|معجم البلدان}})ی [[یاقووتی حەمەوی]]یە. لە ساڵی ١٢٢٨ز یان ٦٢٦ی کۆچی کە بە (شقلاباذ) ناوی ھێناوە و دەلێ :({{نووسەی عەرەبی|بفتح شین وسکون القاف، قریة کبیرة ملیحة فی لحف الجبل المطل علی اربل ذات کروم کثیرة، و بساتین وافرة، ینقل عنبھا الی اربل العام بطولە فیکفیھم، بینھا و بین اربل ثمانیة فراسخ}})، واتا : گوندێکی گەورە و دڵگرە لە بناری ئەو چیایەی بەسەر [[ھەولێر]] درێژ بووەتەوە، مێوی زۆرە، باخی بەرفراوانی ھەیە، ترێیەکەی بە درێژایی ساڵ بۆ [[ھەولێر]] دەگوێزرێتەوە کە بەشیان دەکات، مەودای ھەتا ھەولێر ٨ قۆناغە. * لە چەندین سەرچاوەی تریشدا ناوی شەقڵاوە ھاتووە و ئەوەی لەمەڕ چۆنیەتی ناولێنانی ھاتووە ھەمووی بە بۆچوونی نووسەرەکانیان بۆچوونی کەسانی ترن، ھەندێکیان پێیان وایە لە شەقبوونی ئەو دۆلە ھاتووە کە شەقڵاوەی تێدا دروست بووە، کە لە نێوان [[چیای سەفین]] و بەرزایی [[سۆرک]] دروست بووە ، ھەندێکی تر پێیان وایە کە ئەم ناوە لە [[شاقوڵی بەگ]] وەرگیرابێ کە لە سەردەمی [[سلێمانی قانوونی]] حوکمڕانیی ئەو ناوچەیەی کردووە؛ مەلا [[جەمیل ڕۆژبەیانی]]ش پێیوایە لە یەکگرتنی ھەردوو وشەی (شەقڵ) و (ئاوا) ھاتووە ، بە مانای ئاوەدان بە دار، [[شاماشە میخایل]] دەڵێ ھەر شەقاوەک ئاوە، بە ھەر حاڵ ، بەڵام تا ئێستا بۆچوونەکەی مەلا جەمیل لە ھەموویان زیاتر لە ڕاستیەوە نزیکە، چونکە خەڵکی ناوچەکە بە داریان گوتووە (شەقرا) و (ئاوا)ش بۆ زۆر شوێنی تر بووەتە پاشگر کە مانای ئاوەدانی دەبەخشیت، ئێستاش خەڵکی ناوچەکە دەڵێن (شەقراوە) نەک (شەقڵاوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناحیەکان == * '''[[خۆشناو (شارەدێ)|ھیران]]''': ٢٠% دانیشتوان لە ناو ناحیەن و ٨٠% دانیشتوان لە لادێکانی سەر بەو ناحیە نیشتەجێن رووبەری گشتی: ٤٩١کم دووجا باری رووی زەوی: دەشت:١٠% گرد:٣٥ % چیا:٥٥% ژمارەی گەرەک:٦ گەرەک _(دۆرێ سولاوک، بێلینگە، دەرەمان، گەلی ھیران، ھیرانی خوارو، ھیرانی نوێ). * '''[[بالیسان]]''' رووبەر: ٨٨کم دووجا ژمارەی گوند: ١٥ باری رووی زەوی: دەشت: ٣٠ %، گرد:١٠%، چیا:٦٠% == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20140717070551/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330756931 قەزای شەقڵاوە-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای شەقڵاوە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] avijkcf1jagliz3u991otulbklxoe3e 0 10143 1590819 1590660 2026-06-16T12:03:54Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590819 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-جوگرافیا}} '''فەلەستین''' (بە[[عەرەبی]]: ''فلسطین''، بە[[ئینگلیزی]]: ''Palestine''، بە[[لاتینی]]: ''Palaestina''، بە[[عیبری]]: ''פַּלַשְׂתִּינָה'' یان ''פִלַסְטִין'') ناوچەیەکی مێژوویییە لەناو جەرگەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و بەشی باشووری ڕۆژاوای وڵاتی [[شام]] پێک دەھێنێت، لەمڕۆدا دەورەدراوە بە وڵاتە عەرەبییەکان و بەشێکی زۆری دانیشتووانەکەی بە [[زمانی عەرەبی]] ئەدوێن، بەڵام بەشەکەی تر بە عیبری ئەدوێن و شوێنکەوتووی ئایینی یەھودیین، کۆچکردوو و نەوەی نەتەوەکانی ترن، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی دەریای سپی ناوەڕاست و [[ئاسیا]] بە [[باکووری ئەفریقا]] دەگەیەنێت لە شوێنی بە یەکگەیشتنی دوو قارەکەدا. ئەم ناوچەیە چەندین شاری مێژووی و ئایینی گرنگ لە خۆدەگرێت بۆ ھەرسێ ئایینییە یەکتاپەرستییەکە، لەسەرووی ھەموویانەوە (قودس و بەیت لەحم و خەلیل و ناسڕە و ئەریحا و تەبرییە). لە ڕووی سیاسی و ئاسایشەوە بە نائارامترین ناوچەی جیھان دادەنرێت بەھۆی ئەو ناکۆکیانەی لە نێوان [[ئیسرائیل]] و فەلەستینییەکاندا ھەیە، فەلەستینی بە دانیشتووە عەرەبەکانی ناوچەکە دەوترێت. == مێژوو == مێژووی فەلەستین تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوە بە تێکستە ئایینییەکانی یەھودی و مەسیحی و [[ئیسلام]]ی، و مێژووی فەلەستین بەندە بە بوونە سیاسی و نیشتەجێبوونەکەی. [[پەڕگە:CanaanMap.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|نەخشەیەکی فەلەستینی کۆن، بوونی کەنعانییەکان دەردەخات]] فەلەستین خاکی پەیامەکانە و لانکەی شارستانی مرۆڤایەتییە، و قیبلەی یەکەمی [[موسڵمانان|موسڵمانانە]] و کۆنترین شاری تێدایە کە ئەریحایە، بیست ویەک شارستانی جیاوازی بە خۆیەوە بینییووە لە ھەزارەی ھەشتەمی پێش زایینییەوە، لەسەر خاکی فەلەستین چەندین ڕاستی مێژوویی ئەدوێن لەسەر مێژووی ئەم خاکە، و کەنعانییەکان یەکەم جار نیشتەجێبوون لەم خاکەدا، ھیرۆدەتس و مێژوونەسە [[یۆنان]]ی و لاتینییەەکانی تر ناوی فەلەستینیان ناوە لە کەنارەکانی خاکی فەلەستین، و ھەندیک جار ئەم ناوەیان بۆ ھەموو زەوییەکانی نێوان کەنار و دۆڵی ئوردن بەکارھێناوە، و لە سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆمانی، فەلەستین بە ھەموو ناوچەکانی دەوروبەری قودس وتراوە، ھەروەھا ئەم ناوە لە سەردەمی بیزەنتییەکان بەکارھاتووە بۆ ئاماژەکردن بەو ناوچانەی کەوتوونەتە ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن، و درێژ دەبێتەوە لە نێوان شاخی کرمل و غەزە لە باشوورەوە. [[پەڕگە:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|وێنۆک|200px|پلانی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ دابەشکردنی فەلەستین، ساڵی ١٩٤٧ز]] پاشماوەی ئاسەواری مرۆڤ لە ناوچەی باشووری دەریاچەی تەبڕیا دۆزرایەوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠٠ ساڵ پێش زایینی، و لە سەردەمی بەردینی نوێدا (١٠٠٠٠ – ٥٠٠٠پ. ز) کۆمەڵگەی کشتوکاڵی جێگیری تیادامەزراوە، و لە سەردەمی مسیندا (٥٠٠٠ – ٣٠٠٠ پ. ز) ئامڕازی مسی و بەردی دۆزراوەتەوە لە قەراغەکانی ئەڕیحا و بیری سەبع و [[دەریای مردوو]]، وکەنعانییەکان لە [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچەدوورگەی عەرەبییەوە]] گەیشتوونەتە فەلەستین لە نێوان (٣٠٠٠ – ٢٥٠٠ پ. ز) و لە دەورووبەری ١٢٥٠ پ. ز بەپێی گێرانەوەی (یەھودییەکانی سەردەمی دیرین)، بەنی ئیسڕائیل دەستیان گرتووە بەسەر چەند بەشێکی ناوخۆی وڵاتی کەنعانی ناوخۆ، و لە نێوان ساڵانی ٩٦٥ – ٩٢٨ پ. ز مەلیک سولەیمان پەیکەرێکی بنیاتنا لە قودس و لە ساڵی ٩٢٨ پ. ز دەوڵەتی بەنی ئیسرائیل دابەشبوو بۆ شانشینی ئیسرائیل و یەھودا، ولە ساڵی ٧٢١ پ. ز ئاشوورییەکان دەستیان گرت بەسەر شانشینی ئیسڕائیلدا، و لە ساڵی ٥٨٦ پ. ز بابلییەکان شانشینی یەھوزایان تێک شکاند و خەڵکەکەیان ڕاگواست بەرەو [[بابل]] و پەیکەرەکەیان ڕوخاند. ساڵی ٥٣٩ پ. ز فارس دەستیان گرت بەسەر بابلدا و ڕێگەیان دا بە یەھود بگەڕێنەوە و پەیکەرێکی تریان بنیاتنا، و لە ساڵی ٣٣٣ پ. ز ئەسکەندەری گەورە دەستی گرت بەسەر وڵاتی فارسدا و فەلەستینی خستە ژێر حوکمی یۆنانی، و بە مردنی ساڵی ٣٢٣ پ. ز بەتاڵیسە میسڕییەکان و سلوقییە [[سوورییەکان]] حوکمی فەلەستینیان گرتە دەست، سلوقییەکان ھەوڵیاندا ئایین و ڕۆشنبیری ھیلینیستی (یۆنانی) بسەپێنن، بەڵام لە ساڵی ١٦٥ پ. ز بەپێی مێژووی یەھودی، مکابییەکان شۆڕشیان کرد بەسەر سلووقییەکاندا و ھەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێکی یەھودی سەربەخۆیان دا، و لە ساڵی ٦٣ پ. ز فەلەستین خرایە پاڵ ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی، ڕۆمان بە سەرکردایەتی تیتۆس قودسیان تێکدا لە ساڵی ٧٠ پ. ز، و دووبارە بنیاتنرایەوە لە سەردەمی ئیمپڕاتۆر ھادریانس و ناوی ئیلیا کابیتۆلینای لێنرا لە ساڵی ١٣٥ پ. ز، و فارس سووتاندیان لە ساڵی ٦١٤ز، و موسڵمانان لە ساڵی ٦٣٨ز فەتحیان کرد لە سەردەمی خەلیفە [[عومەری کوڕی خەتاب]]دا، دوای ئەوەی کلیلەکانی لە بەتڕیکەکەی (سەفرونیوس) وەرگرت، و عەرەب ناویان نا قودس، و خاچھەڵگرەکان لە ساڵی ١٠٩٩ز دەستیان بەسەردا گرت، و موسڵمانان بە سەرکردایەتی [[سەلاحەددینی ئەییووبی]] گێڕایانەوە لە دوای شەڕی حەتین ساڵی ١١٨٧ز، و لە سەدەی شازدە تا سەرەتای سەدەی بیستەم [[قودس]] لەژێر حوکمی [[دەوڵەتی عوسمانی|عوسمانییەکاندا]] بوو، و لە سەرەتای سەدەی پازدەدا [[سوڵتان]] ([[سوڵتان سولەیمان قانونی]])ی عوسمانی ھەستا بە چاکسازی و نوێکردنەوەی شارەکە و دامەزراندنەوەی دیوارەکانی کە ھەتا ئێستا دەوری شارە دێرینەکەیان داوە. لە سەردەمەکانی ناوەڕاستدا [[مەمالیکەکان]] شکان لەسەر دەستی عوسمانییەکان لە دەوروبەری ساڵی ١٥١٧ز و [[دەوڵەتی عوسمانی]] حوکمی فەلستینی گرتە دەست لە ساڵی ١٥١٦، و قوستەنتینییەیان کرد بە فەرمانڕەوایەکی ناوخۆیی لەسەری و وڵات لە ڕووی کارگێڕییەوە دابەش دەبوو بۆ پێنج ناوچە کە ناودەبران بە سناجق ئەوانیش؛ قودس و غەزە و سەفەد و نابلس و عەجلون بوون، و تا ڕادەیەکی زۆر حوکم لەژێر دەستی فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکاندا بوو، دووبارە بنیاتی شوێنە گشتییەکانی قودس کرایەوە لەسەر دەستی سولەیمان قانونی ساڵی ١٥٣٧ز. بەشە جیاوازەکانی فەلەستین و وڵاتی [[شام]] بە گشتی کەوتە ژێر دەسەڵاتی خێزان و دەسەڵاتی جیاوازەوە لە ماوەی دەوڵەتی عوسمانیدا لە نێوان والی و دوژمنەکانی دەوڵەتی ناوەندی. فەلەستین مایەوە لەژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان تا ساڵانی ١٩١٧–١٩١٨ یان تا شەڕی جیھانی یەکەم، لە دوای ئەو بەپێی ڕیکەوتننامەی سایکس بیکۆ دابەشکراو وەک ناوچەکانی تری [[شام]] و [[عێراق]]. لە ساڵانی سەرەتای سەدەی بیستدا، بزووتنەوەی سەھیۆنی ھەستا بە ڕێکخستنی کۆچکردنی یەھوودییەکان بۆ فەلەستین، و ھەستان بە ئەنجامدانی چەند تاوانێکی دەمارگیری و [[ڕەگەزپەرستی]] لە دژی دانیشتووانی فەلەستین، فەلەستینییەکانیان دەرکرد لە خاکەکانیان بە زۆرەملێ و چەک، پاشان مەجلیسی یەھودی دامەزراندنی دەوڵەتی یەھودی ڕاگەیاند کە ناو دەبرێت بە خاکەکانی ٤٨ و نەتەوە یەکگرتووەکان و زۆربەی وڵاتەکانی جیھان دانیان پێداناوە وەک دەوڵەتی ئیسرائیل، دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل ڕاگەیەنرا ساڵی ١٩٤٨ز، لەو ساڵە و لە دواتردا چەندین ڕووبەڕووبوونەوە کەوتەوە لەلایەن فەلەستینی و وڵاتە عەرەبییەکان کە بڕیارەکەی نەتەوە یەکگرتووەکانیان ڕەت دەکردەوە بە دابەشکردنی خاکەکە بۆ خاکی عەرەبی و ئیسرائیلی. == فەلەستین لە ڕووی ئایینییەوە == فەلەستین گرنگییەکی ئایینی ھەیە لە ھەر سێ ئایینی ئاسمانی [[ئیسلام]] و مەسیحی و یەھودی، و لە مێژووەکەیدا چەندین ناکۆکی ئایینی لێ کەوتووەتەوە وەک ھەڵمەتی خاچھەڵگرەکان و ھەروەھا ھەندێک ناکۆکی عەرەبی ئیسرائیلی دەگەڕێننەوە بۆ ھۆکاری ئایینی. === لە ئیسلامدا === [[پەڕگە:3omarimosque.jpg|250px|وێنۆک|مزگەوتی عومەری لە غەزە وەک ڕێزلێنانێک بۆخەلیفە عومەری کوڕی خەتاب دروست کراوە.]] فەلەستین شوێنێکی گەورەی ھەی لای موسڵمانان، ئەو خاکە پیرۆزەیە کە خوا لە قورئاندا ناوی ھێناوە لە سوورەتی ئیسرادا؛ سبحان الذی أسری بعبدە لیلا من المسجد الحرام إلی المسجد الأقصی الذی بارکنا حولە، واتە؛ پاکی و بێگەردی و ستایش بۆ ئەو زاتەی کە شەوڕەوی کرد لە بەشێکی کەمی شەودا بەبەندەی خۆی لە مزگەوتی (حرام، [[کەعبە]]ی پیرۆزەوە) بۆ مزگەوتی (الاقصی) لە (بیت المقدس) کە دەوروبەریمان پیرۆزو پڕ بەرەکەت کردووە، تا ھەندێک نیشانەو [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگە]] و دەسەڵاتداری و توانایی خۆمانی نیشان بدەین، بەڕاستی ئەو زاتە بیسەرو بینایە. ھەروەھا خوا ناوی خاکی پیرۆزی فەلەستینی لە ئایەتی ٧١ی سوورەتی ئەنبیادا ھێناوە، «نجیناە ولوطاً إلی الأرض التی بارکنا فیھا للعالمین» واتە؛ ئێمە ئەویش و - لوط - ی برازایشمان ڕزگار کرد و ناردمانن بۆ (وڵاتی شام) ئەو سەرزەمینەی کە بەرەکەتمان بەسەردا ڕژاندووە بۆ ھەموو خەڵکی. ھەروەھا لە ئایەتی ٨١ی سوورەتی ئەنبیادا، ولسلیمان الریح عاصفة تجری بأمرە إلی الأرض التی بارکنا فیھا وکنا بکل شیء عالمین، واتە؛ بۆ سولەیمانیش بایەکی بەھێزو تیژمان ڕەخساند کە بەرمانی ئەو، جاروبار ھاتوچۆی دەکرد بۆ ئەو زەوییەی کە بەرەکەتمان بەسەردا ڕژاندبوو و ئێمە بەھەموو شتێک زاناو شارەزاین، و کاتێک خوای گەورە فەرمانی کرد بە پێغەمبەر [[موسا]] و بەنی ئیسرائیل بچنە فەلەستینەوە فەرموویەتی؛ «وإذ قلنا ادخلوا ھذە القریة فکلوا منھا حیث شئتم رغداً وادخلوا الباب سجداً وقولوا حطّة نغفر لکم خطایاکم وسنزید المحسنین»، واتە؛ یادی ئەو نیعمەتە بکەنەوە کاتێک وتمان: بچنە ئەم شارەوە (کە قودسە)، جا ھەرچی حەزی لێدەکەن لەوێ لە ھەر جێیییەکی بەفراوانی و خۆشی بیخۆن، لە دەروازەی شارەکە بەرێزو کڕنووشی (پێزانینییەوە) بچەنە ژورەوە و بڵێن: خوایە لە تاوانەکانمان ببوورە، ئەو کاتە ئێمەش لە ھەڵە و تاوانەکانتان دەبوورین، ئێمە پاداشتی چاکەکاران لە ئاییندەدا زۆر بە زیادەوە دەدەینەوە؛ و گوندەکە مەبەستی ئەریحایە، و لەم وتەیییەدا «یا قوم ادخلوا الأرض المقدسة التی کتب اللە لکم ولا ترتدوا علی أدبارکم فتنقلبوا خاسرین» واتە؛ ئەی قەوم و عەشیرەتم بچنە ناو ئەو زەوییە پیرۆزەی (القدس)، کە خوا پێویستی کرد لەبەر سوودی خۆتان بچنە ناوی، پاشگەز مەبنەوەو پاشەکشێ مەکەن تا خەسارەتمەندو زەرەرمەند نەبن؛ و لە باسی مەریمی عەزرادا خوا دەفەرموێت؛ «فحملتە فانتبذت بە مکانا قصیاً»، واتە؛ دەستبەجێ مریەم سکی پڕ بوو، (بەغەم و [[پەژارە]]وە) بەرەو شوێنێکی دوور ڕۆیشت. شوێنی مەبەست دۆڵێکە دەکەوێتە نێوان بەیت لەحم و قودس. [[پەڕگە:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|وێنۆک|220px|ڕاست|شاری قودس، پایتەختی فەلەستین]] و قودس گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لای موسڵمانان و مزگەوتی ئەقسا وەک ناسراوە یەکەم قیبلەی موسڵمانان بووە، و پێغەمبەر [[محەممەد]] لێوەی سەرکەوتووە بۆ ئاسمان و ئەم مزگەوتە قیبلەی موسڵمانان بوو بۆ ماوەی شازدە یان حەڤدە مانگ، ھەتا خوا داوای لێکردن قیبلە بگۆڕن، لە دوای ئەوە قیبلەی موسڵمانان بوو بە [[کەعبە]] لە مەککەی پیرۆز، و [[موسڵمان|موسڵمانان]] ناوی بەیتولموقەدەس یان قودسیان لە شارەکەنا لەبەر پیرۆزییەکەی، ھەوەھا موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە [[مەقامی ئیبراھیم]] و کوڕەکانی و حەفیدە پێغەمبەرەکانی (ئیسماعیل و ئیسحاق و یەعقوب) و خێزانەکانیان ھەیە لە حەرەمی ئیبراھیمی لە خەلیل، و تێیدا پێغەمبەر [[عیسا]] لە دایک بووە، و لە فەلەستیندا چەندین مزگەوتی مێژوویی و دیمەنی ئیسلامی ھەیە وەک مزگەوتی عومەر و مزگەوتی براق لە قودس و مزگەوتی عومەری لە غەزە و بەیت لەحم لەگەڵ مەقامی چەندین پێغەمبەر وەک مەقامی خدر و ئلیاس و داود و ساڵح. و ئەوەی زیاتر خاکەکانی شام و بەیتولموقەدەس بەڕێز دەکات، [[فەڕز]]کردنی پێنچ نوێژەکەیە لەسەر خاکەکانی. === لە مەسیحییەتدا === [[پەڕگە:Bethlehem Christmas2.JPG|وێنۆک|210px|ئاھەنگ گێڕانی مەسیحییەکان لە گۆڕەپانی کەنیسەی مەھد لە شاری بەیت لەحم]] فەلەستین لای مەسیحییەکان بە زەوییە پیرۆزەکان ناو دەبرێت، بەپێی بیروباوەڕی مەسیحی یەسوعی مەسیح تێیدا لە دایک بووە و ژیاوە، و زۆرترین ڕووداوەکانی سەردمی نوێ و ژمارەیەک لە ڕووداوەکانی سەردەمی دێرین ڕوویانداوە، و بەپێی میراتی مەسیحی مژدەی مەسیحییەت لە جەلیل و یەھوزاوە دەرچووە، یان لە باکوور و ناوەڕاستی فەلەستینەوە، و لە ھەموو جیھاندا بڵاو بووەتەوە، لەبەر ئەوە فەلەستین چەندین شوێنی پیرۆزی مەسیحییەکان لە خۆدەگرێت لەسەروو ھەموویانەوە شاری بەیت لەحمە، کە شوینی لەدایکبوونی مەسیح (کەنیسەی مەھد) دەگرێتەوە و شاری ناسڕە کە مریەمی عەزرا مژدەی لە دایکبوونی ڕۆحی قودس (عیسا)ی پێدراوە تێیدا، و شاری قودس یان بە ناوە مەسیحییەکەی (ئورشلیم) کە عیسا خەڵکی یەھوزای بانگ کرد بۆ ئەوەی شوێنی بکەون دوایین ھەنگاوەکانی لە ڕێگەی ئالامدا بوو دوای ئەوە لە خاچدرا، و مەسیحییەکان لەو باوەڕەدان کە ئارامگای عیسا ھەیە لە کەنیسەی قیامەدا لەو شارەدا، ھەروەھا لە ڕۆژاوای [[جەنین]]دا کەنیسەی بەرقین ھەیە کە کە لەو شوێنەدا عیسا موعجیزەکانی چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی ئەنجامداوە، ھەروەھا مەسیحییەکان چەند ناوچەیەکی تری فەلەستین پیرۆز ڕادەگرن لە جەلیل بە تایبەتی دەوری دەریاچەی تەبڕیا و لەسەر کەنارەکانی ڕووباری ئوردن، ھەروەھا مەسیحییەکان چەند شوێنێکی تر پیرۆز ڕادەگرن لە سەردەمی دێریندا کە موسڵمانان و مەسیحی ھەردووکیان بە پیرۆزیان دەزانن وەک حەرەمی قودسی و حەرەمی ئیبراھیمی و خەلیل و ئەوانی تر، مەسیحییەت لە فەلەستیندا ھەر لە سەرەتاو کاریگەر بووە بە ئاڕاستەی جیاواز، لە سەرەتای سەدەی یەکی زایینییەوە لەسەر خاکە پیرۆزەکان چەند تائیفەیەکی جیاوازی مەسیحی ژیاون و ھەتا ئەمڕۆ بوونی مەسیحی لە فەلەستین بەردەوامە. کەنیسەی قیامە لە قودس بە یەکێک لە گرنگترین کەنیسەکانی جیھان دادەنرێت، و ھەزران مەسیحی بۆ حەج دێن ساڵانە لە بەیت لەحم و قودس و ناسڕەوە و ناوچە جیاوازەکانی تری فەلەستینەوە. === لە یەھودییدا === یەھود یان جوولەکە بە فەلەستین دەڵێن "אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל (دەربڕینەکەی ئیڕێ یسرائیل یان إیرتس یسرائیل) واتە وڵاتی ئیسرائیل یان زەوییە پیرۆزەکان یان زەوی میعاد بەپێی ئەوەلە سەردەمە دێرینە مەسیحییەکاندا ھاتووە، بەپێی بیروباوەڕی یەھودی فەلەستین ئەو زەوییەیە کە شانشینی ئیسرائیلی لەسەر دامەزراوە پێش ئەوەی دابەش بێت بۆ ئیسرائیلی باکوور و یەھوزا، و یەھودەکانی ئێستا خۆیان بە نەوەی خەڵکی شانشینی یەھوزا دەزانن کە پایتەختەکەیان ئورشلیم (یان شاری قودس) بووە، و لەو باوەڕەدان کە پەیکەری سولەیمانی تیابووە، و ناوەندی یەھودی دێرینە، و تائیفەی سامریین کە نزیکن لە یەھودەوە لە ئایینی و ڕۆشنبیریدا شاخی جرزیم بە پیرۆز دەزانن لە نزیک نابلس. لە میراتی یەھودیدا، قودس و خەلیل و تەبڕیا و سەفد بە چوار شارە پیرۆزەکە دادەنێن کە گرنگییەکی تایبەتیان ھەیە لە ئایینی یەھودی و مێژووی یەھودییدا، دیواری ڕۆژاوا (لای موسڵمانان بە دیواری براق) ناوبراوە، زۆرترین نوێژکەری یەھودی لێ کۆدەبێتەوە لە ئێستادا بە درێژایی ساڵ بە تایبەت لە جەژنە یەھوودییەکاندا، ھەروەھا یەھود حەرەمی ئیبراھیمی بە پیرۆز دەزانن وەک موسڵمانان و مسیحییەکان و لەگەڵ چەند ناوچەیەکی جیاوازی جەلیلدا. لە شەریعەتی یەھودییدا چەند ڕاسپاردەیەک ھەیە تەنھا لە زەوییە پیرۆزەکان دەکرێت جێبەجێ بکرێت و زۆربەی ئەم ڕاسپاردانە پەیوەستن بە کاروباری کشتوکاڵییەوە و دیارترین ڕاسپاردەی شمیتایە. == ناونان و سنوور == [[پەڕگە:Israel Topography.png|وێنۆک|200px|نەخشەی تۆپۆگرافی فەلەستین]] یەکەم کەس کە ناوی فەلەستینی بەکار ھێناوە بۆ باشووری وڵاتی [[شام]] مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆت بووە لە دانراوەکانیدا لە سەدەی ٥ پ. ز، و ھیرۆدۆت ناوی فەلەستینی بەکارھێناوە وەک زاراوەیەکی جوگرافی و ئاماژەی بە وڵاتی شام وڵاتی ڕافیدەین کردووە بە سووریا و باشوورەکەی بە فەلەستین " (Παλαιστινη "پَڵیْسْتِینِیە یان سووریای فەلەستینی، وا دیارە کە ھێرۆدۆت ئەم ناوەی لە ناوی پلشت وەرگرتووە وک ئاماژەیەک بۆ کەنارەکانی باشووری نێوان [[یافا]] و دۆڵی عەریش کە شاری فەلەستینییە بووە، وناوی فەلەستین بەکارنەھاتووە وەک ناوچەیەک کە سنوورێکی سیاسی دیاریکراوی ھەبێت تەنھا لە سەدەی دوازدەی زایینیدا نەبێت، کاتێک ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ویلایەتی یەھوزای ھەڵوەشاندەوە بەھۆی یاخیبوونی یەھوودییەکان لە ساڵی ١٣٢ز و ویلایەتی سووریای فەلەستینی لە شوێنیدا دامەزراند. ئەو سنوورەی ئەمڕۆ ئاماژەی پێ دەکرێت وەک سنووری فەلەستینی مێژوویی دەرئەنجامی زنجیرەیەک لە وتوێژ و ڕێکەوتنی نێوان ئیمپڕاتۆرییەتەکانە کە دەستیان بەسەر [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا]] گرت لە سەرەتای سەدەی بیست، کە ھەر ئەوەش بوو بەھۆی داڕشتنی سنوورە سیاسەکان بە گشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. == جوگرافیا == فەلەستین لە ڕووی جوگرافییەوە لە چوار ناوچە پێک دێت؛ * دەشتە تەختەکان * بەرزایییەکان (شاخەکانی جەلیل وەک شاخی قەفزە و نابلس و قودس و خەلیل) * نزمایییەکانی ئوردن * بیابانی نەقب دەشتە تەختەکان پێک دێت لە دەشتی عەککا ل نیوان ناقورە و حەیفا و دەشتی کەناری گەورە کە شاخی کرمل لە دەشتی عەککای جیا دەکاتەوە؛ و فەلەستین چەندین شاری کەناری لە خۆ دەگرێت لەسەر کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست و گرنگترینیان (عەککا و [[حەیفا]] و تەل ئەبیب [[یافا]] و نتانیا و ئەشدود و عەسقەلانن) و غەزە کە بە گرنگترین شاری فەلەستین دادەنرێت لە ڕووی جوگرافی و ئابوری و دیمۆگرافییەوە. لە شارە کەنارییەکان و دەوروبەریاندا نزیکەی %٦٠ دانیشتووان نیشتەجێن (نزیکەی %٧٥ لە دانیشتووی یەھودن، و %٤٠ دانیشتووی عەرەبن)، و گەورەترین ناوەندە پیشەسازی و بازرگانییەکانیان تیایدایە و ئەم ناوچە کەناریانە بە تایبەت تەل ئەبیب و غەزە زۆرترین چڕی دانیشتووانیان ھەیە. فەلەستین چەند ناوچەیەکی بە بڕشت لە خۆ دەگرێت گرنگترینیان کێڵگەی باکووری و بن عامر و ھەندێک کێڵگەی ترن لە ناوەڕاستی وڵاتەکە، و پشت دەبەستن بە بارینی باران کە لە ماوەی پێنج مانگدا دەبارێت لە (تشرینی دووەمەوە تا ئازار)، و دەریاچەی تەبریا بە گرنگترین سەرچاوەی ئاوی سروشتی دادەنرێت بۆ خواردنە و ئاودێری لە ناوچەکەدا. == دیمۆگرافیا == === زمان === زمانەکان لە فەلەستیندا بەم شێوەیە بڵاوبوونەتەوە. ==== پێش زایینی ==== [[پەڕگە:Negev sign.jpg|وێنۆک|200px|ھێمایەکی ئاگادارکردنەوە، بە سێ زمان نوسراوە]] لە پێش زایینیدا لە فەلەستین زمانی کەنعانی دەرکەوتووە کە کەنعانی و فینیقی و عیبرانییەکان پێی ئەدووان، ئەم زمانانە لە فینیقی دەچن کە بنەڕەتەکەی لە لوبنانە و کەنعانییەکانی باکووری فەلەستین پێی ئەدووان و عیبری بڵاو بوو لە ناوچە شاخاوییەکان (زفەی غەربی و قودسی ئێستا) و ناوچە کەنارییەکانی باکوور کەنعانییەکان قسەیان پێکردووە و دوای ئەوان عیبرانییەکان پێی دووان دوای ئەوەی ھاتنە ناو فەلەستینەوە، بەڵام کەنارەکانی باشوور کە ناوچەکانی غەزەی ئێستا و عەسقەلان دەگرێتەوە زمانی فەلەستینی لەناویاندا بڵاو بووە. ==== لە دوای زایینی ==== لە دوای ئەوەی بابلی یەھودیان دەرکرد و زمانە کەنعانییەکان لەناوچوون، لە فەلەستیندا زمانە ئارامییەکان بڵاوبوونەوە کە کەنعانییەکان پێی ئەدووان لەگەڵ یەھود و مەسیحی، و بەردەوام بوون پێی تا زمانی عەرەبی بڵاو بوویەوە لە فەلەستیندا وەک زمانی دایک بۆ دانیشتووانەکەی، کە نزیکەی ١٠ سەدە قسەیان پێدەکرد، بەڵام لە ئێستادا نزیکەی %٤٥ی دانیشتووانی فەلەستینە مێژوویییەکە پێی ئەدوێن وەک زمانی دایک، ئەمەش بەھۆی کارەساتی ٤٨ کە بەسەریاندا ھات، و فەلەستینییەکان بە دیالێکتی فەلەستینی ئەدوێن کە یەکێکە لە دیالێکتەکانی عەرەبی گشتی، ئەمیش دەتوانرێت دابەش بکرێت بۆ چەند دیالێکتێک. [[پەڕگە:Detail felsendom.jpg|وێنۆک|200px|نوسینی عەرەبی لە قودس]] لە دوای ئینتیدابی بەریتانیا لەسەر فەلەستین زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی و عیبری بە زمانی ڕەسمی ناوچەی فەلەستینییە مێژوویەکە دانرا لەبەرئەوەی یەکێک لە ناوچەکانی ژێر ئینتیدابی بەریتانی بوو، و [[زمانی عیبری]] ھاتە فەلەستینەوە لە سەدەکانی نۆزدە و بیستدا لەگەڵ کۆچکردنە چڕوپڕەکانی یەھود و دامەزراندنی مۆڵگەی نیشتەجێبوونی یەھودی لەسەر خاکی فەلەستین، بەڵام پێشتر قسەکردن بە عیبری زۆر دیاریکراو بوو تەنھا لەسەر ئاستی حاخامە یەھودییەکانی ناوچەکەدا بوو. لە دوای کارەساتی فەلەستینی ١٩٤٨، زمانی عیبری و عەرەبی دوو زمانی ڕەسمی و بنەڕەتین بۆ دانیشتووانی ناو ئیسرائیل، کە ژمارەی دانیشتووە عەرەبەکان دەگاتە %٢٠٫٢ی دانیشتووانی دەوڵەتی عیبری، ھەروەھا زمانی عیبری دابەش دەبێت بۆ عیبری دێرین و عیبری نوێ. بەڵام لە غەزە و زفەی غەربی (کە ناوچەکانی دەسەڵاتی فەلەستینین) زۆربەی دانیشتووەکانی بە عەرەبی ئەدوێن کە خۆیان فەلەستینی ئەسڵن یان پەنابەرن و لە شارەکانی ترەوە ھاتوون، جێگەی ئاماژەیە کە ھەردوو نەتەوەکە ھەردوو زمانەکە (عەرەبی و عیبری) بە باشی دەزانن، لەگەڵ زمانی ئینگلیزی وەک زمانی بیانی، ھەروەھا کەمایەتی ھەن بە زمانی ئەرمەنی ئەدوین کە خۆیان فەلەستینین بەڵام لە نەژادی ئەرمەنییەوە ھاتوون، ھەروەھا زمانەکانی تری وەک ڕوسی و ڕۆمانی و یدیشی و ئەمھەری ھەن کە زمانی کۆچکردووە یەھودییەکانن. === دانیشتووان === یەکەم ئاسەواری ناسراو لە فەلەستیندا دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزێک بە ناوی کەنعانییەکان و ھۆزی ئەموورییەکان، ئەم دوو نەتەوەە ھۆزی کۆچکردوو بوون لە [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچەدوورگەی عەرەبییەوە]] لە باکوورەوە و جێگیر بوون لە واتی [[شام]] و لە فەلەستین بە تایبەتی، ئەمەش جێگیرە و ھەموو میژونوسە ڕۆژھەڵاتی و ڕۆژاوایییەکان لەسەری ڕێکەوتوون، پاشان چەند نەتەوەیەکی تر نیشتەجیی بوون کە لە دوورگەکانی دەریای سپی ناوەراستەوە ھاتبوون بە تایبەت لە دوورگەی (کریت)ەوە کە ئەمانەش بلیستینییەکان بوون وناوی فەلەسەتین لەوانەوە ھاتووە، و بە تێپەڕبوونی کات بلستینی و کەنعانییەکان نەمان و ھیچ ئاسەوارێکیان نەماوەتەوە. پێش ئەوەی کۆچکردنە ڕێکخراوەکان دەست پێ بکات بۆ خاکەکانی فەلەستین لە سەرەتای سەدەی بیست تا ڕوودانی کارەساتەکە و دامەزراندنی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]]، فەلەستینییەکان زۆرینەی دانیشتووانی فەلەستینیان پێک دەھێنا، لە کاتی ئێستادا لە ناوچە فەلەستینییە مێژوویەکەدا کە دەوڵەتی ئیسرائیلی لێ دامەزرا ساڵی ١٩٤٨، زۆربەی یەھودییەکان لە ھەموو لایەکی جیھانەوە کۆچیان کرد بۆ فەلەستین بەتایبەت لە [[ئەڵمانیا|ئەلمانیا]] و [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]] و [[ڕوسیا|ڕوسیاوە]] و لە وڵاتە عەرەبییەکانی وەک [[یەمەن]] و [[عێراق]] و [[مەغریب|مەغریبەوە]]. و لە ناوچەکانی غەزە و زفەی غەربیدا زۆرترین دانیشتووانە ڕەسەنەکانی فەلەستین دەژین لەگەڵ پەنابەرەکان لە ناوچەکانی ترەوە ھاتوون کە دەوڵەتی ئیسرائیلی لێ دامەزرا، ھەروەھا چەند کەمایەتییەک مۆڵگەی ئیسرائیلی ھەیە لە یەکە نیشتەجێبووەکاندا لە زفەی غەربی و کەرتی غەزەدا پێشتر؛ و جێگەی ئاماژەیە کە لە ئێستادا زیاتر لە ٥ ملیۆن پەنابەری فەلەستینی ھەیە دەژین لە دەرەوەی زەوییە فەلەستینییەکان و زۆربەیان کۆدەبنەوە لە [[ئوردن]] و [[سووریا]] و [[لوبنان]]. لەگەڵ سەدان ھەزار فەلەستینی تر کە بە ھەموو لایەکی جیھاندا بڵاو بوونەوە بە تایبەت لە وڵاتەکانی کەنداو و [[ئەمریکاکان]]. ئەم خشتەیەی خوارەوە پێکھاتووی دانیشتووانی قەزاکانی فەلەستین ڕوون دەکاتەوە لە کاتی ئینتیدابی بەریتانیدا. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="8" style="background: #E9E9E9; font-size: 110%" align="center" | دانیشتووانی فەلەستین ساڵی ١٩٤٥ |- |width="٨٠"|'''قەزا''' |'''موسڵمان''' |'''ڕێژە''' |'''یەھوودی''' |'''ڕێژە''' |'''مەسیحی''' |'''ڕێژە''' |'''کۆ''' |- | rowspan="١" | عەککا |٥١٬١٣٠ |٦٩٪ |٣٬٠٣٠ |٤٪ |١١٬٨٠٠ |١٦٪ |٧٣٬٦٠٠ |- | rowspan="١" | بیئری سەبع |٦٬٢٧٠ |٩٠٪ |٥١٠ |٧٪ |٢١٠ |٣٪ |٧٬٠٠٠ |- | rowspan="١" | بیسان |١٦٬٦٦٠ |٦٧٪ | ٧٬٥٩٠ |٣٠٪ |٦٨٠ |٣٪ |٢٤٬٩٥٠ |- | rowspan="١" | غەزە |١٤٥٬٧٠٠ |٩٧٪ |٣٬٥٤٠ |٢٪ |١٬٣٠٠ |١٪ |١٥٠٬٥٤٠ |- | rowspan="١" | حەیفا |٩٥٬٩٧٠ |٣٨٪ |١١٩٬٠٢٠ |٤٧٪ |٣٣٬٧١٠ |١٣٪ |٢٥٣٬٤٥٠ |- | rowspan="١" | خەلیل |٩٢٬٦٤٠ |٩٩٪ |٣٠٠ |<١٪ |١٧٠ |<١٪ |٩٣٬١٢٠ |- | rowspan="١" | یافا |٩٥٬٩٨٠ |٢٤٪ |٢٩٥٬١٦٠ |٧٢٪ |١٧٬٧٩٠ |٤٪ |٤٠٩٬٢٩٠ |- | rowspan="١" | جەنین |٦٠٬٠٠٠ |٩٨٪ | ڕێژەیەکی کەم |<١٪ |١٬٢١٠ |٢٪ |٦١٬٢١٠ |- | rowspan="١" | قودس |١٠٤٬٤٦٠ |٤٢٪ |١٠٢٬٥٢٠ |٤٠٪ |٤٦٬١٣٠ |١٨٪ |٢٥٣٬٢٧٠ |- | rowspan="١" | نابلس |٩٢٬٨١٠ |٩٨٪ | ژمارەیەکی کەم |<١٪ |١٬٥٦٠ |٢٪ |٩٤٬٦٠٠ |- | rowspan="١" | ناسڕە |٣٠٬١٦٠ |٦٠٪ |٧٬٩٨٠ |١٦٪ |١١٬٧٧٠ |٢٤٪ |٤٩٬٩١٠ |- | rowspan="١" | ڕامەڵە |٤٠٬٥٢٠ |٨٣٪ | ڕێژەیەکی کەم |<١٪ |٨٬٤١٠ |١٧٪ |٤٨٬٩٣٠ |- | rowspan="١" | ڕەملە |٩٥٬٥٩٠ |٧١٪ |٣١٬٥٩٠ |٢٤٪ |٥٬٨٤٠ |٤٪ |١٣٤٬٠٣٠ |- | rowspan="١" | سەفەد |٤٧٬٣١٠ |٨٣٪ |٧٬١٧٠ |١٣٪ |١٬٦٣٠ |٣٪ |٥٦٬٩٧٠ |- | rowspan="١" | تەبیڕیا |٢٣٬٩٤٠ |٥٨٪ |١٣٬٦٤٠ |٣٣٪ |٢٬٤٧٠ |٦٪ |٤١٬٤٧٠ |- | rowspan="١" | توڵ کەرەم |٧٦٬٤٦٠ |٨٢٪ |١٦٬١٨٠ |١٧٪ |٣٨٠ |١٪ |٩٣٬٢٢٠ |- | rowspan="١" | کۆ |١٬٠٧٦٬٧٨٠ |٥٨٪ |٦٠٨٬٢٣٠ |٣٣٪ |١٤٥٬٠٦٠ |٩٪ |١٬٨٤٥٬٥٦٠ |- |colspan ="8" style="background: #E9E9E9; font-size: 90%" | Data from the Survey of Palestine<ref>cite book|title=A Survey of Palestine: Prepared in December, 1945 and January, 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry |page= 12–13|volume=1|publisher= Institute for Palestine Studies| year=1991|id = ISBN 0-88728-211-3</ref> |} تێبینی؛ لە ھەندی لە نەخشە نیمچەفەڕمییەکاندا دوو قەزای تر بۆ ئەم شازدە قەزایە زیاد کراون ئەوانیش قەزای بەیت لەحم و ئەڕیحان. == سیاسەت == [[پەڕگە:GlobalIntifada.png|وێنۆک|150px|ڕاست|وێنەیەک ھێمایە بۆ ڕاپەڕینی فەلەستین بە فڵچەی کارلۆس لاتوف]] وشیاری سیاسی لە فەلەستیندا زوو دەستی پێکرد ھەر لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانییەوە ڕۆڵێکی دیاری ھەبوو، و ڕۆشنبیرە فەلەستینییەکان بۆ بەرەنگاری کۆچکردنی یەھود بۆ وڵاتەکەیان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو و نزیکەی ١٧ پارتی سیاسیان ڕێکخست بۆ دەربڕینی بیروڕاکانیانو بەرگریکردن لە مافەکانیان. ئەمڕۆ ناوچەکە لە ڕووی سیاسییەوە ناوچەیەکی ناکۆک دەگرێتەوە، زیاتر لە جارێک ڕووبەڕووی دابەشبوون بۆیەوە، یەکەمیان ساڵی ١٩٣٧ و دووەمیان ساڵی ١٩٤٧، و لە فەلەستینی مێژووییدا دوو پێکھاتووی سیاسی ھەیە یەکێکیان ئیسڕائیلە کە لەسەر خاکی فەلەستین دامەزرا لە دوای کارەساتی ساڵی ١٩٤٨ز، و دووەمیان دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینە لە شارە فەلەستینییەکانی وەک زفەی غەربی و کەرتی غەزەدا ھەن لە ساڵی ١٩٩٤ز، بەڵام لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە تەنھا ئیسڕائیل دانی پێدانراوە. ئیسڕائیل بە داگیرکەری بە لایەنێکی داگیرکەر دادەنرێت بۆ خاکە عەرەبییەکانی زفەی غەربی و کەرتی غەزە بەپێی ڕێکەوتننامەی جنێف و بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی ٢٤٢، و فەلەستینییەکان داوای کۆتایی ھێنان بە داگیرکردنی وڵاتەکەیان دەکەن کە لە ئەنجامی شەڕی ١٩٦٧ ڕوویدا و ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین ساڵی ١٩٨٧ (ڕاپەڕینی بەرد) ڕوویدا و دووەمیان لە ساڵی ٢٠٠٠ بوو ناونرا ڕاپەڕینی ئەقسا، کە ھەردووکیان درێژبوونەوەی ڕاپەڕینی نوێی فەلەستین بوون کە ساڵی ١٩٦٤ دەستی پێکرد لە دوای دامەزراندنی ڕێکخراوی ئازادکرنی فەلەستینی. [[پەڕگە:UN Partition Plan For Palestine 1947 Arabic.png|وێنۆک|150px|نەخشەی دابەشکردنی فەلەستین ١٩٤٧]] === کۆچکردن === بەپێی ئاماری فەڕمی ٣٬٣٧٤٬٢٧٥ یەھودی کۆچیان کرد بۆ فەلەستین لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە ھەتا ساڵی ٢٠٠٦، لەمانەش ٣٣٣٠٤ بە شێوەیەکی یاسایی کۆچیان کرد، لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٤٥ نزیکەی (٥٠٠٠٠–٦٠٠٠٠)یەھود کۆچیان بۆکرد بە شێوەیەکی نا[[یاسا]]یی لەو ماوەیەدا، کە ئەم کۆچکردنانە بوو بەھۆی زیادبوونی دانیشتووە یھودییەکان. لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ و تا شەڕی ١٩٤٨ نزیکەی ٧٥٠٠٠٠ عەرەبی فەلەستینی لە وڵاتەکەیان دەرکران، دوای شەڕ فەلەستین دابەشکرا لە نیوان ئیسرائیل و ئوردن و میسر، ئیسڕائیل ڕەگەزنامەی ئیسرائیلی دا بەوانەی لە خاکەکید مابوونەوە و ڕێگەی نەدا عەرەبرەکانی دەرەوەی ئەو سنوورە بگەڕێنەوە، ئوردن ڕەگەزنامەی دا بەوانەی لە زفەی غەربی بوون لەگەڵ پەنابەرەکان، بەڵام دانیشتووانی کەرتی غەزە و پەنابەرەکانی بە بێ ڕەگەزنامە مانەوە دوای ئەوەی میسر ڕەگەزنامەیان نەداتێ، پەنابەرەکان ئەمڕۆ نزیکەی نیوەی نەتەوەی فەلەستینی پێک دەھێنن کە دەگەنە ٤٬٦ ملیۆن کەس (١٩٩٥). === دابەشکردنی فەلەستین === نەتەوە یەکگرتووەکان لە ھەوڵێکیدا بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ ناکۆکی عەرەبی ئیسڕائیلی لەسەر خاکی فەلەستین ساڵی ١٩٤٧ لیژنەیەکی بۆ ئەو مەبەستە پێکەوەنا، ئەم لیژنەیەش ھەستان بە دانانی دوو پڕۆژە یەکەمیان؛ دامەزراندنی دوو دەوڵەتی سەربەخۆ و شاری قودس لەلایەن بەڕێوەبردنە نێودەوڵەتییەکانەوە بەڕێوە ببرێت، و پڕۆژەی دووەم؛ دامەزراندنی فیدرالی بوو کە ھەردوو دەوڵەتەکە لە خۆبگرێت، و زۆربەیان لایەنگری پڕۆژەی یەکەمیان کرد، و نەتەوە یەکگرتووەکان ھەستا بە پەسەندکردنی پڕۆژەکە لەگەڵ ئەنجامدانی چەند دەستکارییەک لە سنووری ھاوبەشی نێوان دوو دەوڵەتەکە، و بڕیاری دابەشکردنەکە جێبەجێ دەبێت لەو ڕۆژەی ھێزەکانی ئینتیدابی بەریتانی دەکشێتەوە لە فەلەستین. بڕیاری دابەش بوونەکە %٥٥ی خاکی فەلەستینی دا بە دەوڵەتی یەھودی، و پڕۆژەی دابەشکردنەکە دانرا بەپێی ئەو شوێنانەی کۆمەڵەی یەھودییەکنی تیا بوو تا ھەموویان بکەونە ناو دەوڵەتی یەھودییەوە. == شار وگوندەکان == === شارە فەلەستینییەکان لە ئیسڕائیل === دوای کۆتایی شەڕی عەرەبی – ئیسرائیلی ساڵی ١٩٤٨ (کارەسات)، ڕێکەوتنی ڕودس بەسترا کە ئاگربەستی سەپاند لە نێوان ئیسرائیل و ھەریەک لە میسر و سووریا و ئوردن و لوبنان، و بەپێی ئەم ڕێکەوتنانە وێنەی ھێڵی سەوز کێشرا، کە بە فەڕمی داگیرکرا وەک ھێڵی ئاگربەست، بەڵام بە کردار بوو بە سنووری دەوڵەتی ئیسرائیل لەگەڵ وڵاتە عەرەبییەکانی دەوروپشتی، لە ناو ھێڵی سەوز یان ئیسرائیلدا ژمارەیەک شار و گوندی عەرەبی فەلەستینی و شاری تری تێکەڵ کە ھەردوو عەرەب و یەھوودی نێشتەجێبوون ھەیەھەروەک بەشی ڕۆژاوای شاری قودسی گرتووەتەوەو بە دانیشتووی عەرەبی ئەو شارانە ئەوترێت فەلەستینی ٤٨. ئەو شارە فەلەستینی و تێکەڵانەی دەکەونە ھێڵی سەوز یان ئیسرائیلەوە ئەمانەن. ==== شارە تیکەڵەکان ==== * حەیفا * یافا * لەد * بیئری سەبع * عەککا * ڕەمڵە ==== شارە عەرەبییەکان ==== * ناسڕە * ئوم فەحم * تەییبە * تییرە * ڕەھت * شفا عەمر * باقەی غەربی * سەخنین * قلنسوە * چەند شارێکی تر ھەن کە زۆربەی دانیشتووانیان عەرەبی فەلەستینی بوون بەڵام بوون بە شاری یەھودی دوای ئەوەی یەھود کۆچیان بۆ کرد و عەرەبەکانی لێ دەرکران لە شەری ١٩٤٨دا؛ * تەبڕیا * سەفەد * بیسان * مەجدەل (عەسقەلان) * ئیسدود (ئەشدود) === شارە فەلەستینییەکانی زفەی ڕۆژاوا === لە ساڵی ١٩٦٧ ئیسرائیل زفەی غەربی و کەرتی غەزەی داگیر کرد لە ماوەی شەڕی ١٩٦٧، ھەموو شارەکانی زفەی غەربی کە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە ئوردن بوون، لەسەر ھەموویانەوە قودسی ڕۆژھەڵات کەوتنە دەستی ئیسرائیل. (زفە %٢١ی ڕووبەری فەلەستین ئەگرێتوە نزیکەی ٥٨٦٠ کم/٢ * قودس * ڕامەڵڵا * خەلیل * بەیت لەحم * نابلس * [[جەنین]] * توڵکەرەم * ئەڕیحا * قەلقیلییە === شارە فەلەستینییەکان لە کەرتی غەزە === غەزە لە %١٫٣ی ڕووبەری فەلەستین پێک دەھێنێت کە نزیکەی ٣٦٠کم/٢، و زۆربەی پەنابەر ناوخۆیییەکانی لە خۆگرتووە کە وایلێکردووە ببێتە چڕترین ناوچەی جیھان لە ژمارەی دانیشتوواندا. * غەزە * خانیونس * [[ڕەفەح]] * دەیر بەلح * [[بەیت لاھیا]] * [[بەیت حانون]] === گوندە وێرانکراوەکانی فەلەستین === لە ماوەی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل و بەتایبەت لە شەری ١٩٤٨، ھێزە سەھیۆنییەکان شارستانی و ئاسەواری ٤١٨ گوندیان لە گوندە مێژوویەکانی فەلەستین وێران کرد، ئەم گوندانە سەر بە قەزاکانی خەلیل و ڕەمەڵە و قودس و ناسڕە و بیئر سەبع و بیسان و [[جەنین]] و حەیفا و سەفەد و تەبڕیا و توڵکەرەم و عەککا و [[غەززە]] ویافا بوون. == پێشانگا == {{چینی ناوەند}} <gallery> پەڕگە:Flag of Palestine - long triangle.svg|ئاڵای فەلەستین پەڕگە:Coat of arms of Palestine.svg|ھێمای فەلەستین پەڕگە:Satellite image of Israel in January 2003.jpg|وێنەیەکی فەلەستین لە بۆشاییی ئاسماندا پەڕگە:Mill_(British_Mandate_for_Palestine_currency,_1927).jpg|سکەی فەلەستینی لەکاتی بەڕێوەبردنی فەلەستین لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو]]، ساڵی ١٩٢٧ پەڕگە:Stamp_palestine_10_mils.jpg|ستامپی فەلەستینی پەڕگە:British_Mandate_Palestinian_passport.jpg|پاسپۆرتی فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی شانشینی یەکگرتوو پەڕگە:Al-Aqsa05.JPG|مزگەوتی ئەقسای پیرۆز لە قودس پەڕگە:Mausoleo Arafat (Muqata, Ramallah) 02.JPG|پەیکەری یادەوەری لە ڕامەڵڵا پەڕگە:Orient House P6080034.JPG|بەیت شەرق لە قودس پەڕگە:Jerycho6.jpg|ئەریحا،کۆنترینشار کە خەڵکی تیابووبێت پەڕگە:St mary magdalene church closeup2.jpg|کەنیسەی مرییەم لە قودس پەڕگە:Basilica of the Annunciation.jpg|کەنیسەی بەشارە لە ناسڕە پەڕگە:Jordan River Bushy.jpg|بەشی ڕۆژئاوایی ڕووباری ئوردن پەڕگە:Seraya - Ottoman fortress - Safed.jpg|یەکەی حوکمی عوسمانی لە سەفەد پەڕگە:Alley in Jaffa.jpg|گەڕەکێکی کۆن لە یافا پەڕگە:Nablus soap.jpg|کارگەی سابونی کۆن لە نابلس پەڕگە:Gulf of Eilat.jpg|کەنداوی عەقەبە، باشووری فەلەستین. پەڕگە:Ruins of a church in Shivta in the Negev.jpg|ئاسەواری ئەنباتەکان لە بیابانی نەقب </gallery> {{کۆتایی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110604174515/http://www.palestineremembered.com/ar/index.html موقع فلسطین فی الذاکرة] * جامعة القدس المفتوحة، الباحث محمد عثمان الزعاترة. * فلسطین حاضر ومستقبل، تألیف سفیان عثمان الزعاترة ومحمد أحمد عشا. == کتێبنامە == {{refbegin|30em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Transformation of Palestine | editor-last = Abu-Lughod | editor-first = Ibrahim |ساڵ= ١٩٧١|بڵاوکەرەوە= Northwestern Press |شوێن= Evanston, Illinois}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = The Rise of the Sanjak of Jerusalem in the Late Nineteenth Century |دوایین= Abu-Manneh |یەکەم= Butrus |ساڵ= ١٩٩٩|سەردێڕ= The Israel/Palestine Question | editor-last = Pappé | editor-first = Ilan |بڵاوکەرەوە= Routledge |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=OjuKhNEmFvoC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٩٤٨-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Textbooks in the Palestinian National Authority |دوایین= Adwan |یەکەم= Sami |ساڵ= ٢٠٠٦|سەردێڕ= Protection of Children During Armed Political Conflict: A Multidisciplinary Perspective | editor1-last = Greenbaum | editor1-first = Charles W. | editor2-last = Veerman | editor2-first = Philip E. | editor3-last = Bacon-Shnoor | editor3-first = Naomi |بڵاوکەرەوە= Intersentia | chapter-url = https://books.google.com/books?id=9FTxoncXDwwC&pg=PA242 |پەڕەکان= ٢٣١–٢٥٦|ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٥٠٩٥-٣٤١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Land of the Bible: A Historical Geography |دوایین= Aharoni |یەکەم= Yohanan |بڵاوکەرەوە= Westminster John Knox Press |وتەگێڕانەوە= The desert served as an eastern boundary in times when Transjordan was occupied. But when Transjordan became an unsettled region, a pasturage for desert nomads, then the Jordan Valley and the Dead Sea formed the natural eastern boundary of Western Palestine. |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=AMtoyNxWw0UC |ڕێکەوت= ١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩|پەڕە= ٦٤|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٤٢٦٦-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The history of ancient Palestine |دوایین= Ahlström |یەکەم= Gösta Werner |ساڵ= ١٩٩٣|بڵاوکەرەوە= [[Fortress Press]] |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٠٠٦-٢٧٧٠-٦}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= The Justice of Occupation |دوایین= Alexandrowicz |یەکەم= Ra'anan | newspaper = [[The New York Times]] |ناونیشان= https://www.nytimes.com/2012/01/25/opinion/the-justice-of-occupation.html?_r=0 |ڕێکەوت= ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Editorial: Scurrying Towards Bethlehem |دوایین= Anderson |یەکەم= Perry |ساڵ= ٢٠٠١|بەستەری نووسەر= Perry Anderson | magazine = [[New Left Review]] |بەرگ= ١٠|ناونیشان= https://newleftreview.org/article/download_pdf?id=2330 |ڕێکەوتی سەردان= ١٣ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20181001124430/https://newleftreview.org/article/download_pdf?id=2330 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Tiglath Pileser III |دوایین= Anspacher |یەکەم= Abraham Samuel |ساڵ= ١٩١٢|ناونیشان= https://archive.org/stream/tiglathpileserii00anspuoft#page/48/mode/1up | via = [[Internet Archive]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Claim of Dispossession |دوایین= Avneri |یەکەم= Arieh L. |ساڵ= ١٩٨٤|بڵاوکەرەوە= Hidekel Press |شوێن= Tel Aviv |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٧٨٥٥-٩٦٤-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Byzantine-Islamic Transition in Palestine: An Archaeological Approach |دوایین= Avni |یەکەم= Gideon |ساڵ= ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= Oxford University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=ZLucAgAAQBAJ&pg=PA301 |ژپنک= ٩٧٨-٠-١٩-٩٦٨٤٣٣-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Population of Israel |دوایین= Bachi |یەکەم= Roberto |ساڵ= ١٩٧٤|بەستەری نووسەر= Roberto Bachi |بڵاوکەرەوە= Institute of Contemporary Jewry, Hebrew University |شوێن= Jerusalem}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Early Sedentism in the Near East: A Bumpy Ride to Village Life |دوایین١= Belfer-Cohen |یەکەم١= Anna |دوایین٢= Bar-Yosef |یەکەم٢= Ofer |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Life in Neolithic Farming Communities: social organization, identity, and differentiation | editor-last = Kuijt | editor-first = Ian |بڵاوکەرەوە= Kluwer Academic/Plenum Publishers |شوێن= New York |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٦-٤٦١٢٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Autonomous Egypt from Ibn Tulun to Kafur 868-969 |دوایین= Bianquis |یەکەم= Thierry |ساڵ= ١٩٩٨|سەردێڕ= The Cambridge History of Egypt | editor1-last = Daly | editor1-first = Martin W. | editor2-last = Petry | editor2-first = Carl F. |بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |بەرگ= ٢|پەڕەکان= ٨٦–١١٩| chapter-url = https://books.google.com/books?id=Wk4X_d1sTjYC&pg=PA86 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٤٧١٣٧-٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Where was Palestine? pre-World War I perception |دوایین= Biger |یەکەم= Gideon | journal = AREA (Journal of the Institute of British Geographers) |ساڵ= ١٩٨١|بەرگ= ١٣|ژمارە= ٢|پەڕەکان= ١٥٣–١٦٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Boundaries of Modern Palestine, 1840–1947 |دوایین= Biger |یەکەم= Gideon |ساڵ= ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە= RoutledgeCurzon |لە= passim |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=wUqRAgAAQBAJ |ژپنک= ٩٧٨-١-١٣٥-٧٦٦٥٢-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Jerusalem in the Time of the Crusades: Society, Landscape and Art in the Holy City Under Frankish Rule |دوایین= Boas |یەکەم= Adrian J. |ساڵ= ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=0TuCAgAAQBAJ&pg=PA1 |پەڕەکان= ١٩–٢٠|ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-٢٣٠٠٠-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Ancient Records of Egypt: The first through the seventeenth dynasties |دوایین= Breasted |یەکەم= James Henry |ساڵ= ٢٠٠١|بەستەری نووسەر= James Henry Breasted |بڵاوکەرەوە= University of Illinois Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=mJPs-PA0AEUC&pg=PA24 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٩٩٠-١}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The Population of Western Palestine in the Roman-Byzantine Period |دوایین= Broshi |یەکەم= Magen | journal = Bulletin of the American Schools of Oriental Research |ساڵ= ١٩٧٩|بەرگ= ٢٣٦| issue = 236 |پەڕەکان= ١–١٠| doi = 10.2307/1356664 | jstor = 1356664 | pmid = ١٢٣٣٨٤٧٣| s2cid = 24341643}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A New Introduction to Islam | edition = 2nd |دوایین= Brown |یەکەم= Daniel W. |بڵاوکەرەوە= Wiley-Blackwell}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions: Edition 2 |دوایین= Brummitt |یەکەم= R.K. |ساڵ= ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە= International Working Group on Taxonomic Databases For Plant Sciences (TDWG) |ناونیشان= http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/tdwg/TDWG_geo2.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160125135239/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/tdwg/TDWG_geo2.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ژپنک= ٩٧٨-٠-٩١٣١٩٦-٧٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Damascus: A History |دوایین= Burns |یەکەم= Ross |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=1_bQTrpf62cC&q=damascus |ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-٢٧١٠٥-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Hamidian Palestine: Politics and Society in the District of Jerusalem 1872–1908 |دوایین= Büssow |یەکەم= Johann |ساڵ= ٢٠١١|بڵاوکەرەوە= BRILL |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA5 |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٠٥٦٩-٧}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Josephus and Population Numbers in First-century Palestine |دوایین= Byatt |یەکەم= Anthony |بەستەری نووسەر= Anthony Byatt | journal = Palestine Exploration Quarterly |ساڵ= ١٩٧٣|بەرگ= ١٠٥|پەڕەکان= ٥١–٦٠| doi = 10.1179/peq.1973.105.1.51}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Peoples of Western Asia | edition = Illustrated |دوایین= Cavendish |یەکەم= Marshall |ساڵ= ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە= Marshall Cavendish Corporation |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=qA5LnP1pZacC&pg=PA559 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٦١٤-٧٦٧٧-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Greco-Roman Culture and the Galilee of Jesus |دوایین= Chancey |یەکەم= Mark A |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٨٤٦٤٧-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Firearms: a Global History to 1700 |دوایین= Chase |یەکەم= Kenneth |ساڵ= ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٨٢٢٧٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Christian Survivor: How Roman Christianity Defeated Its Early Competitors |دوایین= Crotty |یەکەم= Robert Brian |ساڵ= ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە= Springer |وتەگێڕانەوە= The Babylonians translated the Hebrew name [Judah] into Aramaic as Yehud Medinata ('the province of Judah') or simply 'Yehud' and made it a new Babylonian province. This was inherited by the Persians. Under the Greeks, Yehud was translated as Judaea and this was taken over by the Romans. After the Jewish rebellion of 135 CE, the Romans renamed the area Syria Palaestina or simply Palestine. The area described by these land titles differed to some extent in the different periods. |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=6X6hDgAAQBAJ&pg=PA25 |پەڕە= ٢٥ f.n. ٤|ژپنک= ٩٧٨-٩٨١-١٠-٣٢١٤-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Israel and the Assyrians: Deuteronomy, the Succession Treaty of Esarhaddon, and the Nature of Subversion |دوایین= Crouch |یەکەم= C. L. |بڵاوکەرەوە= SBL Press |وتەگێڕانەوە= Judah's reason(s) for submitting to Assyrian hegemony, at least superficially, require explanation, while at the same time indications of its read-but-disguised resistance to Assyria must be uncovered... The political and military sprawl of the Assyrian empire during the late Iron Age in the southern Levant, especially toward its outer borders, is not quite akin to the single dominating hegemony envisioned by most discussions of hegemony and subversion. In the case of Judah it should be reiterated that Judah was always a vassal state, semi-autonomous and on the periphery of the imperial system, it was never a fully-integrated provincial territory. The implications of this distinction for Judah's relationship with and experience of the Assyrian empire should not be underestimated; studies of the expression of Assyria's cultural and political powers in its provincial territories and vassal states have revealed notable differences in the degree of active involvement in different types of territories. Indeed, the mechanics of the Assyrian empire were hardly designed for direct control over all its vassals' internal activities, provided that a vassal produced the requisite tribute and did not provoke trouble among its neighbors, the level of direct involvement from Assyria remained relatively low. For the entirety of its experience of the Assyrian empire, Judah functioned as a vassal state, rather than a province under direct Assyrian rule, thereby preserving at least a certain degree of autonomy, especially in its internal affairs. Meanwhile, the general atmosphere of Pax Assyriaca in the southern Levant minimized the necessity of (and opportunities for) external conflict. That Assyrians, at least in small numbers, were present in Judah is likely – probably a qipu and his entourage who, if the recent excavators of Ramat Rahel are correct, perhaps resided just outside the capital – but there is far less evidence than is commonly assumed to suggest that these left a direct impression of Assyria on this small vassal state... The point here is that, despite the wider context of Assyria's political and economic power in the ancient Near East in general and the southern Levant in particular, Judah remained a distinguishable and semi-independent southern Levantine state, '''part of but not subsumed by the Assyrian empire''' and, indeed, benefitting from it in significant ways. |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=Xd3PBAAAQBAJ&pg=PA18 |ڕێکەوت= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ژپنک= ٩٧٨-١-٦٢٨٣٧-٠٢٦-٣}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605-594 BC) |بڵاوکەرەوە= [[British Museum]] |ناونیشان= https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |ڕێکەوت= n.d. |ڕێکەوتی سەردان= ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ref = {{harvid|British Museum|n.d.}}}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= Demography in Israel/Palestine: Trends, Prospects, Policy Implications |دوایین= DellaPergola |یەکەم= Sergio |ساڵ= ٢٠٠١|بەستەری نووسەر= Sergio DellaPergola | journal = IUSSP XXIVth General Population Conference in Salvador de Bahia, Brazil, 18–24 August 2001 |ناونیشان= http://archive.iussp.org/Brazil2001/s60/S64_02_dellapergola.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20161202023038/http://archive.iussp.org/Brazil2001/s60/S64_02_dellapergola.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|chapter=The frontier of Egypt in the Early Bronze Age: preliminary soundings at Tell es-Sakan (Gaza Strip) |سەردێڕ=Archaeological Perspectives on the Transmission and Transformation of Culture in the Eastern Mediterranean |دوایین١=de Miroschedji |یەکەم١=Pierre |دوایین٢=Sadeq |یەکەم٢=Moain |ساڵ=٢٠٠٥|editor-first=Joanne |editor-last=Clarke |بڵاوکەرەوە=Council for British Research in the Levant |jstor=j.ctv310vqks.24 |jstor-access=free |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv310vqks.24}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Rediscovering Palestine: merchants and peasants in Jabal Nablus 1700–1900 |دوایین= Doumani |یەکەم= Beshara |ساڵ= ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە= University of California Press |شوێن= Berkeley |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٠٣٧٠-٩}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= Canaanites and Philistines |دوایین= Drews |یەکەم= Robert |ساڵ= ١٩٩٨| journal = Journal for the Study of the Old Testament |بەرگ= ٢٣| issue = 81 |پەڕەکان= ٣٩–٦١| doi = 10.1177/030908929802308104 | s2cid = 144074940}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Early Years of Nebuchadnezzar II (ABC 5) |ناونیشان= https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |ڕێکەوت= ١ی نیسانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان= ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٩| ref = {{harvid|Chronicle of Nebuchadnezzar II|2006}}}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین= Eck |یەکەم= Werner |سەردێڕ= The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View | journal = The Journal of Roman Studies |ساڵ= ١٩٩٩|بەرگ= ٨٩|پەڕەکان= ٧٦–٨٩|بڵاوکەرەوە= Society for the Promotion of Roman Studies | doi = 10.2307/300735 | jstor = 300735 |ناونیشان= https://www.jstor.org/stable/300735 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= subscription}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Forged: writing in the name of God |دوایین= Ehrman |یەکەم= B. |ساڵ= ٢٠١١|بڵاوکەرەوە= HarperCollins |ژپنک= ٩٧٨-٠-٠٦-٢٠٧٨٦٣-٦}} * {{cite encyclopedia| title = Encyclopedia of Prehistory, Vol. 8: South and Southwest Asia | edition = 1st | editor1-last = Ember | editor1-first = Melvin | editor1-link = Melvin Ember | editor2-last = Peregrine | editor2-first = Peter Neal | editor2-link = Peter N. Peregrine | year = 2001 | publisher = Springer | location = New York and London | page = 185 | isbn = 978-0-306-46262-7 }} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Syria-Palestine under Achaemenid Rule |دوایین= Ephal |یەکەم= Israel |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= The Cambridge Ancient History |بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |بەرگ= ١١|پەڕەکان= ١٣٩–| chapter-url = https://books.google.com/books?id=nNDpPqeDjo0C&pg=PA139 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٢٨٠٤-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Dead Sea Scrolls and the Hasmonean State |دوایین= Eshel |یەکەم= Hanan |ساڵ= ٢٠٠٨|بەستەری نووسەر= Hanan Eshel |بڵاوکەرەوە= William B. Eerdmans and Yad Ben-Zvi Press |شوێن= Grand Rapids, Michigan/Cambridge and Jerusalem, Israel |زنجیرە= Studies in the Dead Sea Scrolls and Related Literature (SDSS) |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٦٢٨٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Eshel |یەکەم= Hanan |سەردێڕ= The Late Roman-Rabbinic Period | chapter = The Bar Kochba Revolt, 132–135 | editor-last = Katz | editor-first = Steven T. |زنجیرە= The Cambridge History of Judaism |بەرگ= ٤|پەڕەکان= ١٠٥–١٢٧|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ساڵ= ٢٠٠٦|ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٢٤٨-٨}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Estimated Population in the Palestinian Territory Mid-Year by Governorate, 1997–2016 |بڵاوکەرەوە= Palestinian Central Bureau of Statistics |ناونیشان= http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |ڕێکەوت= ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦| ref = {{harvid|PCBoS: Estd Population|2016}} |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Negev: The Challenge of a Desert |دوایین= Evenari |یەکەم= Michael |ساڵ= ١٩٨٢|بڵاوکەرەوە= Harvard University Press |وتەگێڕانەوە= As the cradle of Christianity, Palestine became the center of religious worship for a vast empire |پەڕە= ٢٦|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٤-٦٠٦٧٢-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The encyclopedia of Christianity |دوایین١= Fahlbusch |یەکەم١= Erwin |دوایین٢= Lochman |یەکەم٢= Jan Milic |دوایین٣= Bromiley |یەکەم٣= Geoffrey William |دوایین٤= Barrett |یەکەم٤= David B. |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Wm. B. Eerdmans Publishing |شوێن= Grand Rapids |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sCY4sAjTGIYC&pg=PA18 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٢٤١٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestine and the Palestinians | edition = 2nd |دوایین١= Farsoun |یەکەم١= Samih K. |دوایین٢= Aruri |یەکەم٢= Naseer |ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە= Westview Press |شوێن= Boulder CO |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٣٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Some Observations on the Name of Palestine |دوایین= Feldman |یەکەم= Louis | journal = Hebrew Union College Annual |ساڵ= ١٩٩٠|بەرگ= ٦١|پەڕەکان= ١–٢٣| jstor = 23508170}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Some Observations on the Name of Palestine |دوایین= Feldman |یەکەم= Louis H. |ساڵ= ١٩٩٦|بەستەری نووسەر= Louis Feldman | orig-year = First published 1990 |سەردێڕ= Studies in Hellenistic Judaism |بڵاوکەرەوە= Brill |شوێن= Leiden | chapter-url = https://books.google.com/books?id=pACJYw0bg3QC&pg=PA553 |پەڕەکان= ٥٥٣–٥٧٦|ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-١٠٤١٨-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Quest for the Historical Israel |دوایین١= Finkelstein |یەکەم١= I |دوایین٢= Mazar |یەکەم٢= A. |دوایین٣= Schmidt |یەکەم٣= B. |ساڵ= ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە= Society of Biblical Literature |شوێن= Atlanta, GA |ژپنک= ٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٢٧٧-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts |دوایین١= Finkelstein |یەکەم١= Israel |دوایین٢= Silberman |یەکەم٢= Neil Asher |ساڵ= ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە= Simon & Schuster |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Palestinia Hagiography (Fourth-Eighth Centuries) |دوایین= Flusin |یەکەم= Bernard |ساڵ= ٢٠١١|سەردێڕ= The Ashgate Research Companion to Byzantine Hagiography | editor-last = Efthymiadis | editor-first = Stephanos |بڵاوکەرەوە= Ashgate Publishing |بەرگ= ١| chapter-url = https://books.google.com/books?id=_MQEQOWFrAMC&pg=PA215 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٥٠٣٣-١}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ= Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly |newspaper= [[Haaretz]] |ناونیشان= http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385 |ڕێکەوت= ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ref= {{harvid|''Haaretz''|2011}} |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |دوایین= Gawerc |یەکەم= Michelle |ساڵ= ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە= Lexington Books |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |پەڕە= ٤٤|ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٣٩١-٦٦١٠-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Jewish-Transjordanian Relations 1921–48: alliance of bars sinister |دوایین= Gelber |یەکەم= Yoav |ساڵ= ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٦٧٥-٦}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |بڵاوکەرەوە= United Nations |ناونیشان= https://www.un.org/press/en/2012/ga11317.doc.htm |ڕێکەوت= ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان= ١٣ی ئابی ٢٠١٥| ref = {{harvid|UN GA/11317|2012}}}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= ''Palestine'' and Other Territorial Concepts in the 17th Century |دوایین= Gerber |یەکەم= Haim | journal = International Journal of Middle East Studies |ساڵ= ١٩٩٨|بەرگ= ٣٠| issue = 4 |پەڕەکان= ٥٦٣–٥٧٢| doi = 10.1017/S0020743800052569 | s2cid = 162982234}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Israel, the West Bank and International Law |دوایین= Gerson |یەکەم= Allan |ساڵ= ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە= Routledge |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=nyl9BoCABEsC |پەڕە= ٢٨٥|ژپنک= ٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣٠٩١-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of Palestine, 634–1099 |دوایین= Gil |یەکەم= Moshe |ساڵ= ١٩٩٧|بەستەری نووسەر= Moshe Gil |بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٥٩٩٨٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = The Growing Economic Involvement of Palestine with the West, 1865–1914 |دوایین= Gilbar |یەکەم= Gad G. |ساڵ= ١٩٨٦|سەردێڕ= Palestine in the Late Ottoman Period: political, social and economic transformation | editor-last = Kushner | editor-first = David |بڵاوکەرەوە= Brill Academic Publishers | chapter-url = https://books.google.com/books?id=XgRDT9wMUhYC&pg=PA188 |پەڕەکان= ١٨٨–٢١٠|ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٧٧٩٢-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Ottoman Palestine: 1800–1914: studies in economic and social history | editor-last = Gilbar | editor-first = Gad G. |ساڵ= ١٩٩٠|بڵاوکەرەوە= Brill |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٧٧٨٥-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Routledge Atlas of the Arab-Israeli Conflict |دوایین= Gilbert |یەکەم= Martin |ساڵ= ٢٠٠٥|بەستەری نووسەر= Martin Gilbert |بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-٣٥٩٠٠-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Jews and Christians: Getting Our Stories Straight |دوایین= Goldberg |یەکەم= Michael |ساڵ= ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە= Wipf and Stock Publishers |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XLBKAwAAQBAJ&pg=PA147 |ژپنک= ٩٧٨-١-٥٧٩١٠-٧٧٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah v. 1 |دوایین= Grabbe |یەکەم= Lester L. |ساڵ= ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە= T & T Clark |ناونیشان= {{Google books|-MnE5T_0RbMC|پەڕە=PA٣٥٥|text=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the|plainurl=yes}} |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٦٧-٠٨٩٩٨-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Legal Foundation and Borders of Israel Under International Law |دوایین= Grief |یەکەم= Howard |ساڵ= ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە= Mazo Publishers |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=yqk3XE196GsC&pg=PA33 |ژپنک= ٩٧٨-٩٦٥-٧٣٤٤-٥٢-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Giving the Sense: understanding and using Old Testament historical texts | edition = Illustrated |دوایین١= Grisanti |یەکەم١= Michael A. |دوایین٢= Howard |یەکەم٢= David M. |ساڵ= ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە= Kregel Publications |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=stMd0QV97IYC&pg=PA160 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٢٥٤-٢٨٩٢-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Großer Atlas zur Weltgeschichte | edition = 2nd | trans-title = Atlas of World History |بڵاوکەرەوە= Georg Westermann Verlag |شوێن= Braunschweig |ساڵ= ٢٠٠١|ژپنک= ٩٧٨-٣-٠٧-٥٠٩٥٢٠-١| ref = {{harvid|GWV|2001}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Courting Conflict: The Israeli Military Court System in the West Bank and Gaza |دوایین= Hajjar |یەکەم= Lisa |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= University of California Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=mcjoHq2wqdUC&pg=PA96 |پەڕە= ٩٦|ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٤١٩٤-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: an investigation | editor-last = Hansen | editor-first = Mogens Herman |ساڵ= ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە= Kgl. Danske Videnskabernes Selskab |شوێن= Copenhagen |ژپنک= ٩٧٨-٨٧-٧٨٧٦-١٧٧-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia |دوایین= Harris |یەکەم= David Russell |ساڵ= ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٥٧٢٨-٥٣٧-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Jewish People in Classical Antiquity: from Alexander to Bar Kochba |دوایین١= Hayes |یەکەم١= John H. |دوایین٢= Mandell |یەکەم٢= Sara R |ساڵ= ١٩٩٨|بڵاوکەرەوە= Westminster John Knox Press |شوێن= Louisville KY |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٥٧٢٧-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Histories, full text of all books (Book I to Book IX) |دوایین= Herodotus |ساڵ= ١٨٥٨|بەستەری نووسەر= Herodotus | editor-last = Rawlinson | editor-first = George | editor-link = George Rawlinson |ناونیشان= http://classics.mit.edu/Herodotus/history.html}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Herodotus, The Histories, book 3, chapter 91, section 1 |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0125:book=3:chapter=91:section=1 | ref = {{harvid|Herodotus 3:91:1}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Allenby and British Strategy in the Middle East, 1917–1919 |دوایین= Hughes |یەکەم= Mark |ساڵ= ١٩٩٩|بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٩٢٠-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestine Papers 1917–1922 |دوایین= Ingrams |یەکەم= Doreen |ساڵ= ١٩٧٢|بڵاوکەرەوە= John Murray |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٠٧٦-٠٦٤٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Palestine and Israel |دوایین= Jacobson |یەکەم= David | journal = Bulletin of the American Schools of Oriental Research |ساڵ= ١٩٩٩|بەرگ= ٣١٣| issue = 313 |پەڕەکان= ٦٥–٧٤| doi = 10.2307/1357617 | jstor = 1357617 | s2cid = 163303829}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= When Palestine Meant Israel |دوایین= Jacobson |یەکەم= David |ساڵ= ٢٠٠١| journal = Biblical Archaeology Review |بەرگ= ٢٧| issue = 3 |ناونیشان= http://members.bib-arch.org/publication.asp?PubID=BSBA&Volume=27&Issue=3&ArticleID=3}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration |بڵاوکەرەوە= Israel Central Bureau of Statistics |ناونیشان= http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2016 |ڕێکەوت= ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦| ref = {{harvid|ICBoS: Jews|2016}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Reading as a Philistine |دوایین١= Jobling |یەکەم١= David |بەستەری نووسەر١= David Jobling |دوایین٢= Rose |یەکەم٢= Catherine |ساڵ= ١٩٩٦|سەردێڕ= Ethnicity and the Bible | editor-last = Brett | editor-first = Mark G. |بڵاوکەرەوە= BRILL | chapter-url = https://books.google.com/books?id=RfFRhC4FpZkC&pg=PA404 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٩١-٠٤١٢٦-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Religions of the Ancient World: a guide |دوایین= Johnston |یەکەم= Sarah Iles |ساڵ= ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە= MA: Harvard University Press |شوێن= Cambridge, MA |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٥١٧-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Revolt in Palestine in the Eighteenth Century: The Era of Shaykh Zahir Al-ʻUmar |دوایین= Joudah |یەکەم= Ahmad Hasan |ساڵ= ١٩٨٧|بڵاوکەرەوە= Kingston Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=zQAdAAAAMAAJ&q=dayr+hanna |ژپنک= ٩٧٨-٠-٩٤٠٦٧٠-١١-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Byzantium and the Early Islamic Conquests | edition = Reprint, illustrated |دوایین= Kaegi |یەکەم= Walter Emil |ساڵ= ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=YSULouFrzx4C&pg=PA41 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٤٨٤٥٥-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Studies on Ottoman Social and Political History |دوایین= Karpat |یەکەم= Kemal H |ساڵ= ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە= Brill |شوێن= Leiden |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢١٠١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Dilemmas of Attachment: Identity and Belonging among Palestinian Christians |دوایین= Kårtveit |یەکەم= Bård |ساڵ= ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= BRILL |وتەگێڕانەوە= is widely regarded as the cradle of Christianity |پەڕە= ٢٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٧٦٣٩-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestinian Identity. The Construction of Modern National Consciousness |دوایین= Khalidi |یەکەم= Rashid |ساڵ= ١٩٩٧|بەستەری نووسەر= Rashid Khalidi |بڵاوکەرەوە= [[Columbia University Press]] |شوێن= New York |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٣١-١٠٥١٥-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = The Palestinians and 1948: the underlying causes of failure |دوایین= Khalidi |یەکەم= Rashid |ساڵ= ٢٠٠٧|بەستەری نووسەر= Rashid Khalidi | orig-year = 1st ed. 2001 |سەردێڕ= The War for Palestine: Rewriting the History of 1948 | edition = 2nd | editor1-last = Rogan | editor1-first = Eugene L. | editor2-last = Shlaim | editor2-first = Avi |بڵاوکەرەوە= [[Cambridge University Press]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=h3EOJGiBBpQC&pg=PR5 |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=h3EOJGiBBpQC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٦٩٩٣٤-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines and Early Israel 1300–1100 BC |دوایین= Killebrew |یەکەم= Ann E. |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Society of Biblical Literature |ژپنک= ٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٠٩٧-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestinians: The Making of a People |دوایین١= Kimmerling |یەکەم١= Baruch |دوایین٢= Migdal |یەکەم٢= Joel S |ساڵ= ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە= Harvard University Press |شوێن= Cambridge MA |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٤-٦٥٢٢٣-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Palestinian People: A History |دوایین١= Kimmerling |یەکەم١= Baruch |دوایین٢= Migdal |یەکەم٢= Joel S. |بەستەری نووسەر١= Baruch Kimmerling |بەستەری نووسەر٢= Joel S. Migdal |ساڵ= ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە= Harvard University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=6NRYEr8FR1IC&q=Hebron+Ibrahim+August+1834 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١١٢٩-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Civilisations in Conflict?: Islam, the West and Christian Faith |دوایین= Kirk |یەکەم= J Andrew |ساڵ= ٢٠١١|بڵاوکەرەوە= OCMS |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=ckEzKBFqQPQC&pg=PA46 |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٧٠٣٤٥-٨٧-٣}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= The Evolution of the Egypt-Israel Boundary: From Colonial Foundations to Peaceful Borders |دوایین= Kliot |یەکەم= Nurit |بڵاوکەرەوە= International Boundaries Research Unit |بەرگ= ١| issue = 8 |ناونیشان= https://www.dur.ac.uk/ibru/publications/download/?id=207 |ڕێکەوت= ١٩٩٥|ژپنک= ٩٧٨-١-٨٩٧٦٤٣-١٧-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Legal Aspects of the Palestine Problem with Special Regard to the Question of Jerusalem |دوایین= Köchler |یەکەم= Hans |ساڵ= ١٩٨١|بەستەری نووسەر= Hans Köchler |بڵاوکەرەوە= Braumüller |شوێن= Vienna |ژپنک= ٩٧٨-٣-٧٠٠٣-٠٢٧٨-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |دوایین= Krämer |یەکەم= Gudrun |ساڵ= ٢٠١١|بڵاوکەرەوە= Princeton University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=tWrW_CKODdQC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٩١-١٥٠٠٧-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The law of belligerent occupation in the Supreme Court of Israel |دوایین= Kretzmer |یەکەم= David |بەستەری نووسەر= David Kretzmer | journal = International Review of the Red Cross |ساڵ= ٢٠١٢|بەرگ= ٩٤| issue = 885 |پەڕەکان= ٢٠٧–٢٣٦|ناونیشان= https://www.icrc.org/eng/assets/files/review/2012/irrc-885-kretzmer.pdf | doi = 10.1017/S1816383112000446 | s2cid = 32105258}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Fatah and the Politics of Violence: the institutionalization of a popular Struggle |دوایین= Kurz |یەکەم= Anat N |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Sussex Academic Press |شوێن= Brighton |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٤٥١٩-٠٣٢-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Jews and Muslims in the Arab world: haunted by pasts real and imagined | edition = Illustrated |دوایین١= Lassner |یەکەم١= Jacob |دوایین٢= Troen |یەکەم٢= Selwyn Ilan |ساڵ= ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە= Rowman & Littlefield |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=NYNCUXGoFWMC&pg=PA55 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٥٨٤٢-٧}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The Religion of Idumea and Its Relationship to Early Judaism |دوایین= Levin |یەکەم= Yigal | journal = Religions |ڕێکەوت= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|بەرگ= ١١| issue = 10 |پەڕە= ٤٨٧| doi = 10.3390/rel11100487 | issn = 2077-1444 | doi-access = free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Archaeology of Ancient Judea and Palestine |دوایین= Lewin |یەکەم= Ariel |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Getty Publications |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٩٢٣٦-٨٠٠-٦}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Studies in the Ottoman Archives—I |دوایین= Lewis |یەکەم= Bernard | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies |ساڵ= ١٩٥٤|بەرگ= ١٦| issue = 3 |پەڕەکان= ٤٦٩–٥٠١| doi = 10.1017/s0041977x00086808 | s2cid = 162304704}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Islam in History: ideas, people and events in the Middle East |دوایین= Lewis |یەکەم= Bernard |ساڵ= ١٩٩٣|بەستەری نووسەر= Bernard Lewis |بڵاوکەرەوە= Open Court Publishing |شوێن= Chicago |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٢٦-٩٥١٨-٢}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Features of the demography of Palestine |دوایین= Loftus |یەکەم= J. P. | journal = Population Studies |ساڵ= ١٩٤٨|بەرگ= ٢|پەڕەکان= ٩٢–١١٤| doi = 10.1080/00324728.1948.10416341}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The United Kingdom and the Beginning of the Mandates System, 1919–1922 |دوایین= Louis |یەکەم= Wm Roger | journal = [[International Organization (journal)|International Organization]] |ساڵ= ١٩٦٩|بەرگ= ٢٣| issue = 1 |پەڕەکان= ٧٣–٩٦| doi = 10.1017/S0020818300025534 | s2cid = 154745632}} * {{Cite EB1911 | last1 = Macalister | first1 = Robert Alexander Stewart | last2 = Cook | first2 = Stanley Arthur | last3 = Hart | first3 = John Henry Arthur | author1-link = R. A. Stewart Macalister | author2-link = Stanley Arthur Cook | editor-last = Chisholm | editor-first = Hugh | volume = 20 | wstitle = Palestine | pages = 600–626 | ref = {{harvid|EB|1911}} }} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Magness |یەکەم= Jodi |سەردێڕ= The Archaeology of the Holy Land: From the Destruction of Solomon's Temple to the Muslim Conquest |بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ساڵ= ٢٠١٢|ژپنک= ٩٧٨-١-١٣٩-٠١٣٨٣-٣|ناونیشان= https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-of-the-holy-land/22D828E7C9A290BCB132BF5234F02332}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestine Inside Out: An Everyday Occupation |دوایین= Makdisi |یەکەم= Saree |ساڵ= ٢٠١٠|بەستەری نووسەر= Saree Makdisi |بڵاوکەرەوە= W. W. Norton & Company |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=2dBM3Ago2BAC&pg=PA299 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٩٣-٣٣٨٤٤-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of the Jewish People |دوایین١= Malamat |یەکەم١= Abraham |دوایین٢= Tadmor |یەکەم٢= Hayim |ساڵ= ١٩٧٦| editor-last = Ben-Sasson | editor-first = Haim Hillel |بڵاوکەرەوە= Harvard University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC&pg=PA226 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٤-٣٩٧٣١-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Arabs and Zionism Before World War I |دوایین= Mandel |یەکەم= Neville J |ساڵ= ١٩٧٦|بڵاوکەرەوە= University of California Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٢٤٦٦-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Protection, conservation and valorisation of Palestinian Cultural Patrimony |دوایین= Maniscalco |یەکەم= Fabio |ساڵ= ٢٠٠٥|بەستەری نووسەر= Fabio Maniscalco |بڵاوکەرەوە= Massa Publisher |ژپنک= ٩٧٨-٨٨-٨٧٨٣٥-٦٢-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Prosopography of the Later Roman Empire, Volume III: AD 527–641 |دوایین١= Martindale |یەکەم١= John R. |دوایین٢= Jones |یەکەم٢= A.H.M. |دوایین٣= Morris |یەکەم٣= John |ساڵ= ١٩٩٢|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=fBImqkpzQPsC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٠١٦٠-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Invented Traditions, Archaeology and Post-Colonialism in Palestine-Israel |دوایین= Masalha |یەکەم= Nur |ساڵ= ٢٠٠٧|بەستەری نووسەر= Nur Masalha |بڵاوکەرەوە= Zed Books |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=LAUeWo8NDK4C&pg=PA32 |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٤٢٧٧-٧٦١-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Population of Palestine |دوایین= McCarthy |یەکەم= Justin |ساڵ= ١٩٩٠|بڵاوکەرەوە= Columbia University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧١١٠-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Hashemite Kingdom of Jordan |سەردێڕ= Jordan: A Country Study | editor-last = Metz | editor-first = Helen Chapin | editor-link = Helen Chapin Metz |ساڵ= ١٩٨٩|بڵاوکەرەوە= GPO for the Library of Congress |ناونیشان= http://countrystudies.us/jordan/10.htm |ژپنک= ٩٧٨-٠-١٦-٠٣٣٧٤٦-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Divided Economy of Mandatory Palestine |دوایین= Metzer |یەکەم= Jacob |ساڵ= ١٩٩٨|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |زنجیرە= Cambridge Middle East Studies, Series Number 11 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٤٦٥٥٠-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Alexander to Constantine: Archaeology of the Land of the Bible |دوایین١= Meyers |یەکەم١= Eric M. |دوایین٢= Chancey |یەکەم٢= Mark A. |بڵاوکەرەوە= Yale University Press |بەرگ= III |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=Vw-u7j4JxNYC |ڕێکەوت= ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٤١٧٩-٥}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Will Palestinians outnumber Israeli Jews by 2016? |دوایین= Mezzofiore |یەکەم= Gianluca | newspaper = International Business Times |ناونیشان= http://www.ibtimes.co.uk/will-palestinians-outnumber-israeli-jews-by-2016-1481628 |ڕێکەوت= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان= ١٨ی ئایاری ٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Mercer Dictionary of the Bible |دوایین= Mills |یەکەم= Watson E |ساڵ= ١٩٩٠|بڵاوکەرەوە= Mercer University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٦٥٥٤-٣٧٣-٧}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= PA Weighs 'State of Palestine' Passport |دوایین= Miskin |یەکەم= Maayana |وێبگە= Arutz Sheva |وتەگێڕانەوە= A senior PA official revealed the plans in an interview with ''Al-Quds'' newspaper. The change to 'state' status is important because it shows that 'the state of Palestine is occupied,' he said. |ناونیشان= http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |ڕێکەوت= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist–Arab Conflict, 1881–1999 |دوایین= Morris |یەکەم= Benny |ساڵ= ٢٠٠١|بەستەری نووسەر= Benny Morris | orig-year = First published 1999 |بڵاوکەرەوە= [[Alfred A. Knopf]] |شوێن= New York |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=ZawVAQAACAAJ |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Jews in Iran |دوایین= Neusner |یەکەم= J. |ساڵ= ١٩٨٣|سەردێڕ= The Cambridge History of Iran, Volume 3 (2); the Seleucid, Parthian and Sasanian periods | editor-last = Yarshater | editor-first = Ehsan |بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٦٩٣-٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Noth |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Noth |سەردێڕ=Zur Geschichte des Namens Palästina |journal=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |بەرگ=٦٢|issue=1/2 |ساڵ=١٩٣٩|پەڕەکان=١٢٥–١٤٤|بڵاوکەرەوە=Deutscher Verein zur Erforschung Palästinas |jstor=27930226}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = The Christian Communities, religion, politics and church-state relations in Jerusalem: an historical survey |دوایین= O'Mahony |یەکەم= Anthony |ساڵ= ٢٠٠٣|سەردێڕ= The Christian communities of Jerusalem and the Holy Land: Studies in History, Religion and Politics |بڵاوکەرەوە= University of Wales Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٠٨٣-١٧٧٢-٣}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= Palestine | encyclopedia = [[Jewish Encyclopedia]] |بڵاوکەرەوە= Funk & Wagnalls |ناونیشان= http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=31&letter=P&search=palestine |ڕێکەوت= ١٩٠٦| ref = {{harvid|Jewish Encyclopedia|1906}}}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |بڵاوکەرەوە= [[Reuters]] |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان= ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢| ref = {{harvid|Reuters: recognition|2012}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Introduction |دوایین= Pappé |یەکەم= Ilan |ساڵ= ١٩٩٤|بەستەری نووسەر= Ilan Pappé |سەردێڕ= The Making of the Arab–Israeli Conflict, 1947–1951 |بڵاوکەرەوە= [[I.B.Tauris]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=zAJZCKAwtPMC&pg=PR5 |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=zAJZCKAwtPMC |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٨١٩-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Israel/Palestine Question |دوایین= Pappe |یەکەم= Ilan |ساڵ= ١٩٩٩|بەستەری نووسەر= Ilan Pappe |بڵاوکەرەوە= Taylor & Francis |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=OjuKhNEmFvoC&pg=PA38 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٩٤٨-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Land and Economy in Ancient Palestine |دوایین= Pastor |یەکەم= Jack |ساڵ= ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە= Routledge |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-١٥٩٦٠-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Acre: The Rise and Fall of a Palestinian City, 1730–1831 |دوایین= Phillipp |یەکەم= Thomas |ساڵ= ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە= Columbia University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=95I5QVdp4_gC&q=Zahir+Umar&pg=PA242 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٣١-٥٠٦٠٣-٨}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Population, by Population Group |بڵاوکەرەوە= Israel Central Bureau of Statistics |ناونیشان= http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2016 |ڕێکەوت= ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦| ref = {{harvid|ICBoS: Population|2016}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Emergence of the Palestinian-Arab National Movement, 1918–1929 |دوایین= Porath |یەکەم= Yehoshua |ساڵ= ١٩٧٤|بڵاوکەرەوە= Frank Cass |شوێن= London |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧١٤٦-٢٩٣٩-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |دوایین= Redmount |یەکەم= Carol A |ساڵ= ١٩٩٩|سەردێڕ= The Oxford History of the Biblical World | editor-last = Coogan | editor-first = Michael D. |بڵاوکەرەوە= Oxford University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٧٠٧-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Physical geography of the Holy Land |دوایین= Robinson |یەکەم= Edward |ساڵ= ١٨٦٥|بڵاوکەرەوە= Crocker & Brewster |شوێن= Boston}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850–1921 |دوایین= Rogan |یەکەم= Eugene L |ساڵ= ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە= Cambridge University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٨٩٢٢٣-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Placenames of the World: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites | edition = 2nd, illustrated |دوایین= Room |یەکەم= Adrian |ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە= McFarland |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&pg=PA285 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٢٢٤٨-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Lithics After the Stone Age: a handbook of stone tools from the Levant |دوایین= Rosen |یەکەم= Steven A |ساڵ= ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە= Rowman Altamira |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٦١٩-٩١٢٤-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of Israel: from the rise of Zionism to our time | edition = 2nd |دوایین= Sachar |یەکەم= Howard M. |ساڵ= ٢٠٠٦|بەستەری نووسەر= Howard Sachar |بڵاوکەرەوە= Alfred A. Knopf |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٦٥٦٣-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Culture and Resistance: Conversations with Edward W. Said |دوایین= Said |یەکەم= Edward |ساڵ= ٢٠٠٣|بەستەری نووسەر= Edward Said |بڵاوکەرەوە= Pluto Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=SUt6EAoH0xgC&pg=PA33 |پەڕە= ٣٣|ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٤٥٣-٢٠١٧-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Blaming the Victims: spurious scholarship and the Palestinian Question |دوایین١= Said |یەکەم١= Edward |دوایین٢= Hitchens |یەکەم٢= Christopher |بەستەری نووسەر١= Edward Said |ساڵ= ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە= Verso |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٥٩٨٤-٣٤٠-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Matthew's Christian-Jewish Community |دوایین= Saldarini |یەکەم= Anthony |ساڵ= ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە= University of Chicago Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=btSZh4_vzqoC&pg=PA28 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٣٤٢١-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Modern History of Jordan |دوایین= Salibi |یەکەم= Kamal Suleiman |ساڵ= ١٩٩٣|بڵاوکەرەوە= I.B.Tauris |پەڕەکان= ١٧–١٨|ژپنک= ٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٣٣١-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Sanger |یەکەم= Andrew |سەردێڕ= Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 | chapter = The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla | editor1-last = Schmitt | editor1-first = M.N. | editor2-last = Arimatsu | editor2-first = Louise | editor3-last = McCormack | editor3-first = Tim |ساڵ= ٢٠١١|بەرگ= ١٣|پەڕە= ٤٢٩| chapter-url = https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 | doi = 10.1007/978-90-6704-811-8_14 |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٦٧٠٤-٨١١-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The History of the Jews in the Greco-Roman World |دوایین= Schäfer |یەکەم= Peter |ساڵ= ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە= Psychology Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=YBarWAR2qVkC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٤١٥-٣٠٥٨٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Internet View of the Arabic World |دوایین= Schiller |یەکەم= Jon |ساڵ= ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە= PublishAmerica |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA98 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٣٩٢-٦٣٢٦-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Tel Aviv: From Dream to City |دوایین= Schlor |یەکەم= Joachim |ساڵ= ١٩٩٩|بڵاوکەرەوە= Reaktion Books |ژپنک= ٩٧٨-١-٨٦١٨٩-٠٣٣-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Population Characteristics of Jerusalem and Hebron Regions According to Ottoman Census of 1905 |دوایین= Schmelz |یەکەم= Uziel O. |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Ottoman Palestine: 1800–1914 | editor-last = Gilbar | editor-first = Gar G |بڵاوکەرەوە= Brill |شوێن= Leiden |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٧٧٨٥-٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The Demographic Development of Palestine 1850–1882 |دوایین= Scholch |یەکەم= Alexander | journal = International Journal of Middle East Studies |ساڵ= ١٩٨٥|بەرگ= XII | issue = 4 |پەڕەکان= ٤٨٥–٥٠٥| doi = 10.1017/S0020743800029445 | jstor = 00207438 | s2cid = 154921401}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Keilinschriften und Geschichtsforschung ("KGF", in English "Cuneiform inscriptions and Historical Research") |دوایین= Schrader |یەکەم= Eberhard |ساڵ= ١٨٧٨|بەستەری نووسەر= Eberhard Schrader |بڵاوکەرەوە= J. Ricker'sche Buchhandlung |زمان= de |ناونیشان= https://archive.org/stream/keilinschriften00schrgoog#page/n136/mode/1up | via = [[Internet Archive]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Schwartz |یەکەم= Seth |سەردێڕ= Revolt and Resistance in the Ancient Classical World and the Near East | chapter = The Impact of the Jewish Rebellions, 66–135 CE: Destruction or Provincialization? | editor-first = John J. | editor-last = Collins | editor2-first = J.G. | editor2-last = Manning |زنجیرە= Culture and History of the Ancient Near East |بەرگ= ٨٥|پەڕەکان= ٢٣٤–٢٥٢|بڵاوکەرەوە= Brill |ساڵ= ٢٠١٦|ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٣٠١٨-٤| doi = 10.1163/9789004330184_016}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= International Law and the Classification of Conflicts |دوایین= Scobbie |یەکەم= Iain |ساڵ= ٢٠١٢|بەستەری نووسەر= Iain Scobbie | editor-last = Wilmshurst | editor-first = Elizabeth |بڵاوکەرەوە= Oxford University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 |پەڕە= ٢٩٥|ژپنک= ٩٧٨-٠-١٩-٩٦٥٧٧٥-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Nebi Musa, 1920 |دوایین= Segev |یەکەم= Tom |ساڵ= ٢٠٠١|بەستەری نووسەر= Tom Segev | orig-year = Original in 2000 |سەردێڕ= One Palestine, Complete: Jews and Arabs Under the British Mandate |ئەوانی تر= Trans. Haim Watzman |بڵاوکەرەوە= [[Henry Holt and Company]] |شوێن= London | chapter-url = https://books.google.com/books?id=XvT8CWv2DakC&pg=PA127 |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XvT8CWv2DakC |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٦٥٨٧-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of the Crusades | editor-last = Setton | editor-first = Kenneth |ساڵ= ١٩٦٩|بڵاوکەرەوە= University of Wisconsin Press}} In six volumes: [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?id=History.CrusOne ''The first hundred years''] (2nd ed. 1969); [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=header&id=History.CrusTwo ''The later Crusades, 1189–1311''] (1969); [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=header&id=History.CrusThree ''The fourteenth and fifteenth centuries''] (1975); [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=header&id=History.CrusFour ''The art and architecture of the crusader states''] (1977); [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=header&id=History.CrusFive ''The impact of the Crusades on the Near East''] (1985); [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=header&id=History.CrusSix ''The impact of the Crusades on Europe''] (1989) * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestine: a Guide |دوایین= Shahin |یەکەم= Mariam |ساڵ= ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە= Interlink Books |ژپنک= ٩٧٨-١-٥٦٦٥٦-٥٥٧-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Israel a history, translated from Hebrew by Anthony Berris |دوایین= Shapira |یەکەم= Anita |ساڵ= ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= Weidenfeld and Nicolson |شوێن= London |پەڕە= ١٥|ژپنک= ٩٧٨-١-٦١١٦٨-٣٥٢-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Holy Land in History and Thought: papers submitted to the International Conference on the Relations between the Holy Land and the World Outside It, Johannesburg, 1986 |دوایین= Sharon |یەکەم= Moshe |ساڵ= ١٩٨٨|بڵاوکەرەوە= Brill Archive |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=Ec4UAAAAIAAJ&pg=PP15 |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨٨٥٥-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= The Population of Iron Age Palestine in the Light of a Sample Analysis of Urban Plans, Areas, and Population Density |ناونیشان= https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-american-schools-of-oriental-research_summer-1980_239/page/n26 |دوایین= Shiloh |یەکەم= Yigal | journal = Bulletin of the American Schools of Oriental Research |ساڵ= ١٩٨٠|بەرگ= ٢٣٩| issue = 239 |پەڕەکان= ٢٥–٣٥| doi = 10.2307/1356754 | jstor = 1356754 | s2cid = 163824693}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Reshaping Palestine: from Muhammad Ali to the British Mandate, 1831–1922 |دوایین= Sicker |یەکەم= Martin |ساڵ= ١٩٩٩|بڵاوکەرەوە= Praeger/Greenwood |شوێن= New York |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٦٣٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Diplomatic Recognition of States ''in statu nascendi'': The Case of Palestine |دوایین= Silverburg |یەکەم= Sanford R. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics | editor-last = Silverburg | editor-first = Sanford R. |بڵاوکەرەوە= Diplomatic Recognition of States |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٤٢٤٨-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Palestine in Late Antiquity |دوایین= Sivan |یەکەم= Hagith |ساڵ= ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە= Oxford University Press |پەڕە= ٢|ژپنک= ٩٧٨-٠-١٩-١٦٠٨٦٧-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = The Gentiles in Judaism |دوایین= Smith |یەکەم= Morton |ساڵ= ١٩٩٩|بەستەری نووسەر= Morton Smith |سەردێڕ= Cambridge History of Judaism |بڵاوکەرەوە= CUP |بەرگ= ٣|پەڕە= ٢١٠| chapter-url = https://books.google.com/books?id=MA-4VX5gWS4C&pg=PA210 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٣٧٧-٣}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= State of Palestine name change shows limitations | agency = AP |وتەگێڕانەوە= Israel remains in charge of territories the world says should one day make up that state. |ناونیشان= https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |ڕێکەوت= ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣| ref = {{harvid|AP|2013}}}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Shifting Ottoman Conceptions of Palestine-Part 1: Filistin Risalesi and the two Jamals |دوایین= Tamari |یەکەم= Salim | journal = Jerusalem Quarterly |ساڵ= ٢٠١١| issue = 49 |پەڕەکان= ٢٨–٣٧|ناونیشان= http://www.jerusalemquarterly.org/images/ArticlesPdf/47-%20Shifting%20Ottoman.pdf}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Essenes, the Scrolls, and the Dead Sea |دوایین= Taylor |یەکەم= Joan E. |بڵاوکەرەوە= Oxford University Press |وتەگێڕانەوە= Up until this date the Bar Kokhba documents indicate that towns, villages and ports where Jews lived were busy with industry and activity. Afterwards there is an eerie silence, and the archaeological record testifies to little Jewish presence until the Byzantine era, in En Gedi. This picture coheres with what we have already determined in Part I of this study, that the crucial date for what can only be described as genocide, and the devastation of Jews and Judaism within central Judea, was 135 CE and not, as usually assumed, 70 CE, despite the siege of Jerusalem and the Temple's destruction |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XWIMFY4VnI4C&q=bar+kokhba%22+genocide%22&pg=PA243 |ڕێکەوت= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ژپنک= ٩٧٨-٠-١٩-٩٥٥٤٤٨-٥}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Temple of Jerusalem {{!}} Description, History, & Significance {{!}} Britannica |ناونیشان= https://www.britannica.com/topic/Temple-of-Jerusalem |ڕێکەوتی سەردان= ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢| ref = {{harvid|''Temple of Jerusalem''}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A History of the Israeli-Palestinian Conflict |دوایین= Tessler |یەکەم= Mark |ساڵ= ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە= Indiana University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=3kbU4BIAcrQC&pg=PA163 |ژپنک= ٩٧٨-٠-٢٥٣-٢٠٨٧٣-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History | editor1-last = Tucker | editor1-first = Spencer C. | editor1-link = Spencer C. Tucker | editor2-last = Roberts | editor2-first = Priscilla |ساڵ= ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە= ABC-CLIO |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC |پەڕە= ١٥٥٣|ژپنک= ٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٨٤٢-٢}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Lack of sufficient services in Gaza could get worse without urgent action, UN warns |نووسەر= UN News Centre |بڵاوکەرەوە= UN Publications |ناونیشان= https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=42751#.UP35DaF4YZc |ڕێکەوت= ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The True Herod |دوایین= Vermes |یەکەم= Géza |ساڵ= ٢٠١٤|بەستەری نووسەر= Géza Vermes |بڵاوکەرەوە= Bloomsbury |ژپنک= ٩٧٨-٠-٥٦٧-٤٨٨٤١-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = Production, exchange and regional trade in the Islamic Wast Mediterranean: old structures, new systems? |دوایین= Walmsley |یەکەم= Alan |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= The Long Eighth Century: Production, Distribution and Demand | editor1-last = Hansen | editor1-first = Inge Lyse | editor2-last = Wickham | editor2-first = Chris |بڵاوکەرەوە= BRILL |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-١١٧٢٣-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Role of National Courts in Applying International Humanitarian Law |دوایین= Weill |یەکەم= Sharon |ساڵ= ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= Oxford University Press |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=bDnnAgAAQBAJ&pg=PA22 |پەڕە= ٢٢|ژپنک= ٩٧٨-٠-١٩-٩٦٨٥٤٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب| chapter = The Nabataeans in History (Before AD 106) |دوایین= Wenning |یەکەم= Robert |ساڵ= ٢٠٠٧|سەردێڕ= The World of the Nabataeans: Volume 2 of the International Conference the World of the Herods and the Nabataeans Held at the British Museum, 17–19 April, 2001 | editor-last = Politis | editor-first = Konstantinos D |بڵاوکەرەوە= Franz Steiner Verlag |شوێن= Wiesbaden |زنجیرە= Oriens Et Occidens |ژپنک= ٩٧٨-٣-٥١٥-٠٨٨١٦-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Invention of Ancient Israel: The Silencing of Palestinian History |دوایین= Whitelam |یەکەم= Keith W. |ساڵ= ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە= Routledge |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sHYeAgAAQBAJ&pg=PA40 |ژپنک= ٩٧٨-١-٣١٧-٧٩٩١٦-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Haifa in the Late Ottoman Period, A Muslim Town in Transition, 1864–1914 |دوایین= Yazbak |یەکەم= Mahmoud |ساڵ= ١٩٩٨|بەستەری نووسەر= Mahmoud Yazbak |بڵاوکەرەوە= Brill Academic Pub |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=DPseCvbPsKsC |ژپنک= ٩٧٨-٩٠-٠٤-١١٠٥١-٩}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ= An Ottoman century: the district of Jerusalem in the 1600s |دوایین= Zeevi |یەکەم= Dror |ساڵ= ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە= SUNY Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٩١٥-٠}} {{refend}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|بەشەکانی غەززە|فەلەستین|ئوردن|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{ناکۆکیی نێوانویکی}} {{پۆلی کۆمنز|Palestine}} [[پۆل:فەلەستین|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:جوگرافیای ئیسرائیل]] [[پۆل:جوگرافیای ئوردن]] [[پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان]] ige9x1todberp7bflc0rm479mhpcx2s 0 10545 1590984 1590666 2026-06-16T20:02:56Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590984 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = قەزای ڕەواندز |other_name = {{عەرەبی|قضاء راوندوز}} |native_name = |settlement_type = [[قەزاکانی عێراق|قەزا]] |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position =right |pushpin_map_caption = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = |subdivision_type = وڵات |subdivision_name ={{flag|Iraq}} |subdivision_type1 = ھەرێم |subdivision_name1 = {{flag|Iraqi Kurdistan}} |subdivision_type2 =[[پارێزگاکانی عێراق|پارێزگا]] |subdivision_name2 = [[پارێزگای ھەولێر]] |seat = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_total_km2 = |population_footnotes = |population_density_km2 = |timezone = AST |utc_offset = +٣ |latd=|latm=|lats=|latNS=N |longd= |longm=|longs=|longEW=E |population_as_of = ٢٠١٠ |population_total = ٢٢٬٦٠٨ |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |website = |footnotes = }} '''قەزای ڕەواندز''' یەکێکە لە قەزاکانی ئیدارەی سۆران لە [[پارێزگای ھەولێر]] کە تەنھا حەوت کیلۆمەتر لە ناوەندی شاری سۆرانەوە دوورە و دەکەوێتە دووری ١١٧ کیلۆمیتری باکووری شاری [[ھەولێر]]. قەزای ڕەواندز لە باکووردا لەگەڵ [[چیای زۆزک]] و حەسەن بەگ، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ [[چیای ھەندرێن]] و [[دۆڵی بالەکایەتی]]، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ گردۆڵگەکانی کۆتایی چیای گوندی باپشتیان و گۆرزە و [[چیای برادۆست]] و لە باشووردا لەگەڵ [[چیای کۆڕەک]] و ئارمۆشە ھاوسنوورە.<ref>[http://www.hawlergov.org/ku/region.php?id=1330757521 قەزای ڕەواندز - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311115941/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330757521 |date=١١ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە بە ناحیە و گوندەکانییەوە ٢٢٬٦٠٨ کەس بووە. == ناو == * ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[ڕەواندز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * ڕەگ و ڕیشەی ناوی ڕەواندز لێکدانەوەی بیروڕای جیاواز لە خۆی دەگرێت: ** سەرەتا ھەندێکیان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە لە دوو ووشەی (ڕەوەند+ دز) پێکھاتووە، ئەمەش دەگێڕنەوە بۆ نێوی خێلی [[ڕەوادی|ڕەوەندی]] کە نیشتەجێ ی ناوچەکە بوون، ئەوان خانەدانێکی سەرھۆز و پێشەنگی ھۆزی کوردی [[ھەزەبانی|ھۆزەبانی]] بوون. دزیش بە مانای [[قەڵا]] دێت، واتە قەڵای خێڵی ڕەوەندی بوو و بە تێپەربوونی کات سواوە بۆتە(ڕەوەندز- ڕەواندز). ** ھەندێکی تر سەرچاوەی ناو ڕەواندز بۆ (ڕوبین دژ) دەگێڕنەوە کە بە مانای قەڵای پۆڵایین دێت، ھەڵگڕانی ئەو بیڕورایەش ئەو دێرە ھۆنراوەیە دەکەن بە بەڵگەی بۆ چوونەکانیان کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد پاشای ڕەواندزی (١٨١٣-١٨٣٦)]] لەسەر یەکێک لە دەرگای کۆنگەرەکەی ڕەواندز نووسیویەتی: ((دوکنگرم رانھام برد و پیکر (رواندز) شد(روین دژ) بادیگر)) واتا (دوو بورجم بیناکرد لە سەر دوو بنەما ڕەواندز دیسانەوە بووە بە قەڵای پۆڵاین (ڕۆبین دژ). ** لەلایەکی دیکەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ڕەواندز لە دوو ووشەی ڕەوان یان ڕەھوان+ دز پێک ھاتووە و واتای شوێنی حەوانەوە دەبەخشێت. بە تایبەت [[ڕەوەند]]ەکان لە کاتی ھاموشۆکردنیان لە گەرمیان و کوێستانەکان کردویانەتە وێستگەی حەسانەوەیان. ** ھەروەھا [[محەممەدی مەلا کەریم]] ئاماژە بۆ بیروڕایەکی تر دەکات ودەڵێ "سەرەڕای ئەمە ئەشکرێ ئەگەر (ڕوواندز) ڕاستر بێ لە (ڕەواندز)، بە واتای (قەڵای ڕووان) بێ واتە (قەڵای چەمان)، واتە ئەوقەڵایەی کەتووەتە سەرچەم، لەبەرئەوەی (ڕۆ) لە [[زمانی کوردی|کوردی]]دا بە واتای چەم زۆر بە کاردێت، ڕەواندزیش چۆمێکی گەورە بە نزیکیدا ئەڕوا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://archive.org/details/پێغەمبەر-و-سەردەمی-خەلافەتەکان-ئیسلامی-نزیک-ڕۆژھەڵات-لە-شەشەمەوە-t/page/221/mode/2up?view=theater|سەردێڕ=پێغەمبەر و سەردەمی خەلافەتەکان: ڕۆژھەڵاتی نزیکی ئیسلامی لە سەدەی ٦ تا ١١|ساڵ=٢٠٠٤|پەڕەکان=٢٢١}}</ref> == گوندەکان == قەزای ڕەواندز لە دوو ناحیە و ٤٣ گوند پیکھاتووە. === ناحیەکان === * [[ڕەواندز]] * [[وەرتێ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١}}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ڕەواندز}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] 8enepunlhu0srgrgfig7kitcm2l3ycu 0 10575 1590824 1590599 2026-06-16T12:04:44Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590824 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی =غەززە | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Gaza City.JPG | قەبارەی_وێنە =250px | شرۆڤەی_وێنە = شوێنی غەززە لە فەلەستیندا | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Palestinian | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[فەلەستین]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[فەلەستین]] | جۆری_دابەشکراو١ = ناوچە | ناوی_دابەشکراو١ = [[کەرتی غەززە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای غەززە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٨ | بەرزایی_بە_م = ١٥ | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٤٩٬٢٢١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]]<ref>[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/census2007/ind_loca_09.pdf دەزگای ناوەندی ئاماری فەلەستینی 2009]</ref> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٧٠٨ | وێبگە = [http://www.mogaza.org/ شارەوانی غەززە] }} '''غەززە''' دەکەوێتە [[کەرتی غەززە]]وە، بە گەورەترین شاری [[فەلەستین]] دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە، و دووەم شاری گەورەیە لە ڕووبەردا، و بە چڕترین ناوچەی کۆبوونەوەی فەلەستینییەکان دادەنرێت، %٦٠ی دانیشتووانی کەرتی غەززە لەم شارەدان، ھەروەھا بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی فەلەستین دادەنرێت لەبەر ئەو گرنگییە ستراتیژی و بیناسازی و ئابوورییەی ھەیەتی ھاوکات زۆرینەی بنکەکەی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستینی تێدایە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٣ ئیسرائیل غەزەی داگیرکرد و کۆتای بە دەوڵەتی [[فەڵەستین]]، ھات غەزەشی کردە پایتەختی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]]، بە درێژایی مێژوو، غەزە شارێکی سەربەخۆ نەبووە، کەوتووەتە دەستی ھێزە بەریتانییەکان لە میانەی [[شەڕی جیھانی یەکەم]]دا، و بوو بە بەشێک لە ئینتیدابی بەریتانی لەسەر فەلەستین، و لە ئەنجامی شەری عەرەب و ئیسرائیلدا ساڵی ١٩٤٨، بەڕیوەبردنی غەززە کەوتە دەستی میسرەوە و چەند چاکسازییەکی لە شارەکەدا ئەنجامدا، [[ئیسرائیل]] کەرتی غەززەی داگیرکرد لە ساڵی ١٩٦٧، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٣ شارەکە گەڕێنرایەوە بۆ دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی، و لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٦، شەر کەوتەوە لە نێوان بزووتنەوەی فەتح و بزووتنەوەی بەرگری ئیسلامی (حەماس)، و وبزوتنەوەی فەتح ڕازی نەبوو دەسەڵاتی غەززە بگوازێتەوە بۆ حەماس، لەو کاتەوە غەززە کەوتە ژێر گەمارۆدانەوە لەلایەن ئیسرائیل و میسرەوە، بەڵام لە دوای شۆڕشی نوێی میسر، [[میسر]] ھەستا بە کردنەوەی ڕێگەی [[ڕەفەح]] وەک ئاسانکردنێک بۆ خەڵکی غەززە بەڵام بڕیارەکە ھیچی وای نەگۆڕی لە سەختی بارودۆخەکە. == مێژوو == سەرچاوە مێژوویییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە غەززەدا ھەبووە پێش ٣٠٠٠ ساڵ، بۆ یەکەم جار لە ھێڵکارییەکی [[فیرعەون]] تەحتەمسی سێیەم (سەدەی ١٥ی پێش زایین) ناوی غەززە ھاتووە،<ref>[http://www.mogaza.org/index.php?page=gaza-ancicdan مێژووی غەززە]</ref> ھەروەھا ناوی غەززە لە ناو نامەکانی تل عمارنەدا ھاتووە، سێ سەد ساڵ دوای داگیرکردنی فیرعەون بۆ شارەکە ھۆزێکی فەلەستینی دابەزیوون بۆ شارەکە وناوچەکانی دەوروپشتی. ساڵی ٦٣٥ز [[موسڵمانان]] فەتحیانکرد و بوو بە ناوەندێکی ئیسلامی گرنگ بەتایبەت لەبەرئەوەی بەناوبانگ بوو بە بوونی ئارامگەی باپیرەی دووەمی پێغەمبەر [[محەممەد]] (د. خ) تێیدا، ھیشامی کوڕی عەبد مەناف لەبەرئەوە زۆرجار ناودەبرێت بە غەززەی ھاشم. ھەروەھا ئەم شارە شوێنی ھانە دنیای یەکێک لە [[چوار پێشەواکەی سوننە]]یە ([[ئیمام شافعی]])، و [[خاچھەڵگرەکان]] دەستیان گرتووە بەسەر شارەکەدا لە ماوەی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|ھەڵمەتە خاچھەڵگرییەکان]]، بەڵام گەڕایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان دوای سەرکەوتنی [[سەلاحەددینی ئەیووبی]] بەسەریاندا لە شەری حەتیندا ساڵی ١١٨٧ز. دووەم شاری گەورەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە دوای [[قودس]] و بارەگای کاتی دەسەلاتی نیشتیمانی فەلەستینە، دوای چەندین ساڵ لە داگیرکردنی ئیسرائیل شارەکە بێبەش بووە لە ناسنامە مێژوویییەکەی، و ئێستا شارەکە دەستی کردووە بە گێڕانەوە ڕابردووەکەی، لێکۆڵینەوە میژوویی و دێرینەکان ئەیسەلمێنن کە غەززە لە کۆنترین شارەکانی جیھانە، لەبەر ئەو شوێنە جوگرافییە گرنگەی ھەیەتی دەکەێتە نێوان [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]]وە و لە نیوان بیابان لە باشوورەوە و [[دەریای ناوەڕاست]] لە باکوورەوە، ھاوکات زەوییە بە پیتەکانی و شوێنە بازرگانییە دەوڵەمەندەکەی ھۆکارێکی تەواون بۆ ئەوەی بە درێژایی مێژوو لەلایەن چەندین ھێزەوە گیراوە. === خەلافەتی عوسمانی === چووە ژێر حوکمی [[دەوڵەتی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانییەوە]] لە سەدەی شازدەدا و مایەوە لەژێر حوکمیان دا تا ساڵی ١٩١٧، کاتێک ھێزە بەریتانییەکان دەستیان بەسەرداگرت لە ساڵی ١٩١٧ لە میانەی [[شەڕی جیھانی یەکەم]]دا، دوای سێ شەڕی گەورە کە ھەزاران قوربانی لە ھەردوولا کەوتەوە. === داگیرکردنی بەریتانی و ئیسرائیلی === بوو بە بەشێک لە [[فەلەستین]] لە ماوەی داگیرکردنی بەریتانییدا و خرایە سەر دەوڵەتی فەلەستینی بە بڕیارێکی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بڕیاری دابەشکردنی فەلەستین بۆ دوو دەوڵەتی عەرەبی و یەھوودی ساڵی ١٩٤٧، بەڵام [[میسر]] چووە شارەکەوە ساڵی ١٩٤٨و لە شوباتی ١٩٤٩دا ئاگربەست کەوتەوە لە نیوان میسر و ئیسرائیل و میسر ھەستا بە پاراستنی شارەکە لەبەرئەوە بوو بە شوێنگەی زۆر لە پەنادەرە فەلەستینییەکان کاتی دەرچوونیان لە شوێنی خۆیان. [[پەڕگە:Gaza (1881-1884) (A).jpg|وێنۆک|280px|موسڵمانان قورئان دەخوێنن لە غەززە، وێنەکە کێشراوە لەلایەن ھاری فین]] لە ماوەی دوژمنکاری سییانی لەسەر میسر ساڵی ١٩٥٦ ئیسرائیل شارەکەی داگیرکرد و دەستی گرت بەسەر نیمچەدوورگەی سینای میسریدا، بەڵام فشاری جیھانی لەسەر ئیسرائیل ناچاری کشانەوەیان کرد، جارێکی تر داگیرکرایەوە لە شەڕی شەش ڕۆژییدا لە ١٩٦٧ دا، شارەکە مایەوە لەژێر داگیرکاری ئیسرائیل تا ساڵی ١٩٩٤، دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی بەڕێوەبردنی شارەکەی گرتە دەست بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتنی ئۆسلۆ ساڵی ١٩٩٣، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئیسرائیل کردبوویان بە بنکە لە ماوەی داگیرکردنی غەززەدا لە ١٩٦٧ تا ١٩٩٤، لەگەڵ بوونی دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی شارەکە بە کردار لەژێر دەستی ئیسرائیلدا بوو تا ساڵی ٢٠٠٦، کاتێک ئیسرائیل کشایەوە لە غەززە و دەستی کرد بە گەمارۆدانی لە ڕووی وشکانی و دەریایی و ئاسمانییەوە. === شەڕی ناوخۆ و گەمارۆی ئیسرائیلی === دوای ئەوەی بزووتنەوەی حەماس ژمارەیەکی زۆر لە کورسییەکانی پەرلەمانی فەلەستینی بە دەستھێنا، کۆمەڵێک پێکدادان لە نێوان ئەندامانی ھەردوو بزووتنەوەی فەتح و حەماسدا ڕوویدا، لە ناوەندی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا کێشەکە گەیشتە بەرزترین ئاستی و بزووتنەوەی حەماس بە تەواوی دەستی گرت بەسەر [[کەرتی غەززە]] و ھەموو دام و دەزگاکانیدا. لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ و سەرتای ٢٠٠٨دا ھێزەکانی ئیسرائیل ھەستان بە گەمارۆدانی کەرتی غەززە، و کارەبا و سووتەمەنییان لێ بڕی، و نەخۆشەکانیان بیبەشکرد لە چارەسەر، وڕێگەیان لە دەوڵەتە عەرەبییەکانی دەوروپشتی گرت تا سووتەمەنی پێ بگەیەنن، و تا ئێستا گەمارۆکە دانراوە لەسەر غەززە، و ژمارەیەکی زۆر فەلەستینییەکان کوژران لە ئەنجامی بوردومانەکانی ئیسرائیلدا. ڕێکخراوە مرۆڤدۆستە نێودەوڵەتییەکان ھەوڵی شکاندنی ئەو گەمارۆیەیان داوە، بە ناردنی کەشتیگەلی یارمەتی لەگەڵ ژمارەیەک چالاکەواندا، و بە ھەڵگرتنی یارمەتی، بەڵام ئیسرائیل ڕێگەی لە گەیشتنی ئەو کەشتیانە گرت و لەو ھەوڵانەش کەشتیگەلی ئازادی بوو ساڵی ٢٠١٠ و کە ڕووبوڕووی ھێرشی سەربازی ئیسرائیلی بوویەوە؛ و لە دوای شۆڕشی نوێی میسر ڕێگەی [[ڕەفەح]] لە نێوان [[میسر]] و غەززەدا کرایەوە بەڵام ئەم بڕیارە ھیچ کاریگەرییکی وای نەبوو لەسەر بارودۆخی شارەکە. == جوگرافیا == [[پەڕگە:Gaza Beach.jpg|وێنۆک|280px|کەناری دەریا لە شاری غەززە]] ناوەڕاستی غەززە دەکەوێتە سەر بەرزایییەک بە بەرزی ١٤ مەتر لە سەروو ئاستی دەریاوە،<ref name="globalsecurity.org">[http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm]</ref> بەشێکی زۆری شارە نوێکە لە خوارووی بەرزایییەکەدا بنیاتنراوە، و دەوروبەری غەززە پێک دەھێنێت، بە تایبەت لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە، ھەر یەک لە کەنار و بەندەری غەززە دەکەونە دووری ٣کم² لە ناوەندی شارەکەوە، و شاری غەززە ٧٨کم² دوورە لە یاشووری ڕۆژاوای قودسەوە، و ٧١ کم² لە باشوور تەل ئەبیبەوە دوورە، و لە دووری ٣٠کم² لە باکووری شاری [[ڕەفەح]]، ناوچەکانی دەوروپشتی [[بەیت لاھیا]] و بەیت حانون و جەبالیا دەگرێتەوە لە باکوورەوە، و گوندی ئەبوومەدین و خێوەتگەی بریج و شاری دەیر بلح دەگرێتەوە لە باشوورەوە. ڕووبەرەکەی سەر بە [[شارەوانی]]یە دەگاتە نزیکەی ٤٥کم،<ref>[https://web.archive.org/web/20180517021335/http://santillana.com.ec/robots.txt شاری غەززە]</ref> (لە ئینتیدابی بەریتانیدا، ناوچە شارستانییەکانی دەگەیشتە نزیکەی ٧٩٦٠کم² و ناوچە گەندنشینییەکان ١٤٣٠٦٣کم² پێک دەھێنا<ref name="Hadawi, 1970, p.٤٥">Hadawi, 1970, p.٤٥.</ref> و ڕووبەری ناوچە پاراوەکان ٢٤٠٤٠کم² بوو و ناوچەی کێڵگە گەنمییەکان ڕووبەرەکەی دەگەیشتە ١١٧٨٩٩کم/٢<ref>Hadawi, 1970, p.٨٦.</ref>). خەڵکی غەززە پشت بە ئاوی ژێر زەوی دەبەستن وەک سەرچاوەی سەرەکی بۆ خواردنەوە و بەکارھێنانی کشتوکاڵی و ناوماڵ، دۆڵی غەززە بە نزیکترین ڕووباری بچووکی ئاوی دادەنرێت لە باشوورەوە، کە بڕێکی کەم ئاو لە خۆ دەگرێت لە زستاندا و لە ھاویندا وشک دەبێت، زۆربەی درێژبوونە ئاوییەکانی دەگوێزرێتەوە بۆ ئیسڕائیل،<ref>Lipchin, 2007, p.١٠٩</ref> ئاوەکانی ژێر زەوی بە درێژایی کەنارەکانی کەرتی غەززە خەزێنەی سەرەکی ئاوە لە کەرتی غەززەدا، و زۆربەی لە بەردە لمینییەکانی سەردەمی سەھۆڵبەندان پێک ھاتووە. شاری غەززە دەکەوێتە سەر [[ھێڵی درێژی]] ٣٤ و ھێڵی پانی ٣١. == کەشوھەوا == غەززە بە کەش وھەوایییەکی مام ناوەند و زستانێکی ھاوسەنگی وشک جیادەکرێتەوە، ھاوین گەرمە<ref name="globalsecurity.org"/> و وەرزی بەھار لە مانگی ئازا و نیساندا دەست پێدەکان، مانگە زۆر گەرمەکانی مانگی تەممووز و ئابن، و مانگی کانوونی دووەم بە ساردترین مانگ دادەنرێت، بارانەکەی کەمە و لە نێوان مانگی تشرینی دووەم و ئازاردا دەبارێت، ناوەندی بارانبارینی ساڵانەی دەگاتە ١١٦ملم،<ref>[http://local.msn.com/worldweather.aspx?eid=١١٨٨٤&q=Gaza-Gaza%٢٠Strip کەشوھەوای غەززە]{{بەستەری مردوو|url=http://local.msn.com/worldweather.aspx?eid=١١٨٨٤&q=Gaza-Gaza%25Ù¢Ù%A0Strip |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> و با ھەڵدەکات بەسەر شارەکەدا لە باشووری ڕۆژاواوە و بەرزترین تێکڕای خێرایییەکەی لە زستاندا دەگاتە ٦٠کم لە کاتژمێرێکدا. == دانیشتوان == {| class="wikitable" style="float:left; margin-left:١٥Px;" |- ! ساڵ ! ژمارەی دانیشتووان |- | ١٥٩٦ || style="text-align:center;"|٦٬٠٠٠<ref name="Abdulfattah 1977, p.٥٢">Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p.٥٢</ref> |- | ١٨٣٨ || style="text-align:center;"|١٥٬٠٠٠–١٦٬٠٠٠<ref name="Robinson, 1841, p.٣٩">Robinson, 1841, p.٣٩.</ref> |- | ١٨٨٢ || style="text-align:center;"|١٦٬٠٠٠<ref name="Meyer">Meyer, 1907, p.١٠٨.</ref> |- | ١٨٩٧ || style="text-align:center;"|٣٦٬٠٠٠<ref name="Meyer"/> |- | ١٩٠٦ || style="text-align:center;"|٤٠٬٠٠٠<ref name="Meyer"/> |- | ١٩١٤ || style="text-align:center;"|٤٢٬٠٠٠<ref name="IIPA">IIPA, 1966, p. ٤٤.</ref> |- | ١٩٢٢ || style="text-align:center;"|١٧٬٤٢٦<ref name="PR1">cite web |url=http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Gaza_526/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704150217/http://palestineremembered.com/GeoPoints/Gaza_526/index.html |date= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٨ }} |title=Welcome to Gaza City: Town Statistics and Facts |accessdate=٢٠٠٩-٠١-١٩ |work=Palestine Remembered |publisher=British Mandate survey in 1922}}</ref> |- | ١٩٤٥ || style="text-align:center;"|٣٢٬٢٥٠<ref name="Hadawi, 1970, p.٤٥">Hadawi, 1970, p.٤٥.</ref> |- | ١٩٨٢ || style="text-align:center;"|١٠٠٬٢٧٢<ref>Census by Israel Central Bureau of Statistics</ref> |- | ١٩٩٧ || style="text-align:center;"|٣٠٦٬١١٣<ref>[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t١.aspx ئاماری فەلەستینی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_٩٧/gaz_t١.aspx |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> |- | ٢٠٠٤ (خەمڵێنراو) || style="text-align:center;"|٣٤٢٬٢٤٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |سەردێڕ=ئاماری فەلەستینی ٢٠٠٤-٢٠٠٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120207051127/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ٢٠٠٦ (خەمڵێنراو) || style="text-align:center;"|٣٩٥٬٦٨٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |سەردێڕ=ائاماری فەلەستینی |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120207051127/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ٢٠٠٩ ||style="text-align:center;"|٤٤٩٬٢٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |سەردێڕ=ژمارەی دانیشتووانی غەززە ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120207051127/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |} بەپێی ئامارە [[عوسمانییەکان]] لە ساڵی ١٥٥٧دا ژمارەی پیاوەکان گەیشتووەتە ٢٤٧٧،<ref>Cohen and Lewis, 1978.</ref> و بەپێی ئامارەکانی ١٥٩٦ ژمارەی موسڵمانەکان بەم شێوەیە بووە، (٤٥٦ خێزان، ١١٥ سەڵت، ٥٩ کەسایەتی ئایینی، ١٩ کەمئەندام) ھاوکات ١١٩ سەربازی عوسمانی لێبووە، و مەسیحییەکان ژمارەی خێزانەکانیان ٢٩٤ بووە لەگەڵ حەوت بێ خێزان، و ژمارەی خێزانە یەھوودییەکان ٧٣ خێزان و ٨ خێزانیش سامری بوون، کۆی ھەمووی ٦٠٠٠ کەس بووە و لە پلەی سێیەمدا بووە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانە لە فەلەستینی عوسمانیدا لە دوای قودس و سەفەد.<ref name="Abdulfattah 1977, p.٥٢"/> ساڵی ١٨٣٨، ژمارەی موسڵمانان ٤٠٠٠کەس بووە و مەسیحییەکان ١٠٠ کەس بوون و باجیان داوە لە بەرامبەر پاراستنی ژیانیان، و پێش [[شەڕی جیھانی یەکەم]] ژمارەی دانیشتووانی غەززە گەیشتووەتە ٤٢٠٠٠ کەس، بەڵام بەھۆی شەڕەکەوە ژمارەی دانیشتووانی دابەزی. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٩٧ ژمارەی دانیشتووانی غەززە لەگەڵ خێوەتگەی کەناریدا گەیشتووەتە ٣٥٣١١٥ کەس، و جیادەکرێتەوە بە زۆری گەنجان بە ڕێژەی %٦٠٬٨. === ئایین === زۆربەی دانیشتووانی غەززە لەسەر ئایینی [[سوننە|ئیسلامی سوننەن]]،<ref name="Abu-Lughod 2007, p.١٥٥">Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.١٥٥.</ref> و کاتێک غەززە سەر بە [[دەوڵەتی فاتیمی]] بوو [[شیعە]] دەستیان گرتبوو بەسەریدا، بەڵام دوای ئەوەی سەرکردە [[سەلاحەددینی ئەییووبی]] گێڕایەوە پەیڕەوی سوننە گەڕایەوە بۆی. ژمارەیەکی کەم کەمایییەتی مەسیحی لە شارەکەدایە نزیکەی ٣٥٠٠ کەس لە شارەکەدا دەژین، و زۆربەی مەسیحییەکان لە ناوچەی حەی زەیتون دەژین؛ و کۆمەڵگەی یەھوودی لە نزیکەی پێش ٣٠٠٠ ساڵەوە لە شارەکەدا ھەن، لە ساڵی ١٤٨١ نزیکەی ٦٠ خێزانی یەھوودی ھەبوون، زۆربەیان غەززەیان بە جێ ھێشت دوای شۆڕشی فەلەستینی ١٩٢٩، و لە غەززەدا ٨٠ یەھوودی ھەبوو لە ساڵی ١٩٤٥، و زۆربەیان شارەکەیان بە جێ ھێشت لە دولی شەڕی ساڵی ١٩٤٨، بەھۆی نەبوونی متمانە لە نێوانیان لەگەڵ عەرەبدا.<ref>[https://web.archive.org/web/20180413105719/http://astrozvezda.ru/energiya_zvezd_i_pischa مێژووی نیشتەجێگەی ئیسرائیل لە غەززە]</ref> غەززەی چەند بینایەکی کۆنی پەرستشی تێدایە وەک مزگەوتی عومەری و مزگەوتی سەید ھیشام کە مەزاری باپیری دووەمی پێغەمبەر محەمدی تێدایە. === گەڕەک و خێوەتگەکانی غەززە === غەززە لە چەن گەڕکێک پێک ھاتووە کە ئەمە ناوەکانیان؛ گەڕەکی شوجاعییە، توفاح، [[ڕیمال]]، نەسڕ، زەیتوون، دەرج، سەبڕە شێخ ڕەزوان و تەل لھەوا. ھەروەھا چەندین خێوەتگە یان کامپی لە خۆگرتووە کە ئەمانەن؛ خێوەتگەی جەبالیا، شاگی، نەسیرات، دەیر بلح، بریج، مغازی، [[خان یوونس]] و ڕەفەح. == ئابووری == شارەکە تا ئێستا گرنگی ھەیە لە شوێنە ستراتیژییەکەیدا کە دەکەوێتە نێوان ھەردوو قاڕەی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و دەکەوێتە سەر کەناری دەریای سپی ناوەڕاست، ئەمەش وایلێکردووە بەندرێکی گرنگ بێت بۆ بازرگانی و ڕاوەماسی، بەڵام بارگرانی گواستنەوەی شتومەکەکان لە ڕێگەی [[ئیسرائیل]] و نەبوونی ئاسانکاری گواستنەوە لەگەڵ میسردا وای کردووە کە قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی زۆر کەم بێت، گەشەی ئابووری غەززە %٨ بوو لە ساڵی ٢٠١٠ و %٥٫٤ بوو لە ٢٠٠٩دا ئەمەش بەھۆی چالاکی ئابووری کە بە شێوەیەکی گەورە پاڵپشتی دەکرێت بەھۆی کۆمەک و یارەمەتیدانە دەرەکییەکان، کە ھۆکاری سەرکەی ئەو گەشەکردنەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.businessweek.com/news/2010-12-08/palestinians-lure-banks-with-first-sukuk-bills-islamic-finance.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101212090617/http://www.businessweek.com/news/2010-12-08/palestinians-lure-banks-with-first-sukuk-bills-islamic-finance.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دراوی جیاواز بەکار دێت لەوانە؛ دیناری ئوردنی، دۆلاری ئەمریکی و شیکلی ئیسرائیلی. تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی تاک دەگاتە ١٬٧٦٣ دۆلاری ئەمریکی (بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٩٧). * لە پیشەسازییدا بە گشتی غەززە بە گوشراوی زەیتوون و سابوون بەناو بانگە، ھەروەا دروستکردنی گۆزەی گڵین و چنین و ڕستن و کەڵوپەلی دروستکراو لە خەیزەران و پیشەسازی شووشەی ڕەنگاوڕەنگ. * لە گەشت وگوزرادا، بە شێوەیەکی گشتی پشت دەبەستێت بە کەنارەکانی کە جیادەکرێتەوە بە لمە ئاڵتوونییە بریقەدارەکەی، ھەروەھا پشت دەبەستێت بە بوونی ناوچە مێژوویییە گرنگەکان ھەروەھا کەشوھەوا ھاوسەنگ و ناوەندەکەی ھانی خەڵک دەدات سەردانی بکەن. [[پەڕگە:Gaza painting - David Roberts.jpg|وێنۆک|280px|وێنەیەکی کێشراوی غەززە لەلایەن داڤید ڕۆبێرت، ١٨٣٩]] لە گرنگترین شوێنەوارەکانی؛ مزگەوتی سەید ھاشمە، کە مەزاری باپیری پێغەمبەر محەممەدی تێدایە و لەسەر دەستی [[مەمالیکەکان]] دروست کرا و سوڵتان عەبدول حەمیدی عوسمانی ھەستا بە نوێکردنەوەی ساڵی ١٨٥٠ز، ھەروەھا مزگەوتی ئیبن مەڕوان و مزگەوتی عومەری گەورە و مزگەوتی کاتب الولایە و قەڵای ڕەزوان و کەنیسەی ڕۆم ئەرسەدۆکس لە ناوچە ئاسەوارییە گرنگەکانی ترن. == ڕۆشنبیری == بەپێی ئاماری ١٩٩٧ فەلەستینی زیاتر %٩٠ی دانیشتووانی غەززە لەسەرووتەمەنی ١٠ ساڵییەوە خوێندەوارییان ھەیە، و لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە غەززەدا ٢١٠ خوێندنگە ھەبووە، و ژمارەیەک زانکۆی تێدایە لەوانە زانکۆی ئیسلامی – غەززە کە لەلایەن شێخ [[ئەحمەد یاسین]]ەوە دروست کرا لە ساڵی ١٩٧٨، و [[زانکۆی ئەزھەر]] – غەززە و زانکۆی ئەقسا – غەززە و زانکۆی فەلەستین و زانکۆی ئومە و زانکۆی قودس. و کتێبخانەی گشتی کەرتی غەززە نزیکەی ١٠٠٠٠ کتێبی ئینگلیزی و عەرەبی و فەڕەنسی لە خۆگرتووە، و ڕووبەرەکەی دەگاتە ١٤١٠کم، و لە ساڵی ١٩٩٩دا کرایەوە، ھەروەھا چەندین ناوەندی پەروەردەی و پیشەیی سەر بە وەزارەتی خوێندنی باڵا ھەن. ھاوکات چەندین یانەی وەرزشی ھەیە لە غەززەدا و یاریگای فەلەستین نزیکەی ١٠٠٠٠ کەس دەگرێت، بەڵام لە ئەنجامی بۆردومانەکانی ئیسرائیلدا زەرەرێکی گەورەی لێکەوتووە. خواردنی سەرەکی زۆربەی دانیشتووانی غەززە ماسییە، و ئیشی سەرەکی لە غەززەدا ڕاوەماسییە و چاکدەکرێت بە برژاوی و سوورەوکراوی، ھەروەھا کاریگەریی چێشتخانەی میسری کاریگەری ھەیە لەسەر خواردنی خەلکی غەززە. == ڕەنجکێشانی شارەکە == شارەکە ئازار دەچێژێت بە دەست دەسەڵاتی ئیسڕائیلەوە کە ڕووبەڕووی چەندین بۆردومانی ھەڕەمەکی و گرتن بووەتەوە، و گەمارۆی تەواوی شارەکەی داوە، و نایەڵێت نە بەندەرە دەریایییەکان بەکاربھێنن و نە فڕۆکەخانە و نە ڕێگە وشکانییەکان. === گەمارۆدان === دەسەڵاتی ئیسرائیلی ھەستاوە بە گەمارۆدانی [[کەرتی غەززە]] بەمەش شاری غەززە لەژێر گەمارۆدایە و ڕێگەی گرتووە لەوەی کەلوپەلی بینا و سووتەمەنییەکان و پێداویستییەکانیان پێ بگات بە ھەموو جۆرێک، کە ئمەش گورزێکی کوشندەی داوە لە ئابووری غەززە، و لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠٠٩ بە تەواوی لە کەرتی غەززەی دا، و ئیسرائیل دەڵێت بزووتنەوەی حمماس ھەڕەشە لە ئاسایشی دەکات، بەڵام خەڵکی غەززە لە بەرامبەر ئەمەدا تونێلیان لێداوە لە سنووری خاکەکانی میسرەوە و ئەمەش یارمەتی ئەوەی داوە کە پێویستییەکانیان پێ بگات، و ساڵێک دوای ھێرشەکانی ئیسرائیل ڕێکەوتنێک بەسترا کە بوو بەھۆی ھێورکردنەوەی بارودۆخەکە، و کردنەوەی ڕێڕەوی غەززە ڕێگەی دا بە ھاتوچۆی خەڵک بۆ دەرەوە و ناوەوە. ھەروەھا شارەکە گیرۆدەی پچڕانی تەزووی کارەبایە بە بیانووی نەبوونی سووتەمەنی. === کوشتارگەی غەززە === کوشتارگەی غەززە یان سووتانی غەززە کردارێکی ئیسرائیلی بوو بۆ ماوەی پێنج ڕۆژ لە شوباتی ٢٠٠٨دا بە بانگەشەی گرتنی ئەندامانی حەماس، و ئەم ناوی لێنرا دوای ئەوەی وەزیری بەرگری ئیسرائیل ئیھود باراک کردارەکەی ئیسرائیلی بە ئیبادەکردنی ڕەگەزی یان سووتاندنی فەلەستینییەکان ناوبرد لەسەر کوشتنی دوو سەربازی ئیسرائیلی بە دەستی [[حەماس]]، لە ئەنجامی ئەمەشدا ١١٦ فەلەستینی کوژران کە ٢٦ مناڵیان لە نێودابوو. جارێکی تر لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨دا ئیسرائیل ھیرشی بردەوە سەر غەززە، ھەتا بیست ڕۆژ قوربانییەکانی ئەم ھەلمەتە گەیشتە ١٣٠٠ کەس کە زۆربەیان ژن و مناڵ بوون، و نزیکەی ٥٣٠٠ برینداری لێکەوتەوە. ئەم ماوەیەش گەورەترین ڕاپەڕینی جیھانی لێکەوتەوە دژی ئەو کوشتارگەیە و دەزگاکانی ڕاگەیاندن وێنە ئازاراوییەکانی شارەکەیان بڵاوئەکردەوە، سەدان ھەزار کەس لە نەتەوە جیاوازەکان دەھاتنە سەر شەقامەکان و داوای وەستاندنی ھێرشەکانی ئیسرائیلیان دەکرد، و غەززە بەمە بوو بە شارێکی جیھانی و ھێمای گەورەی فەلەستینی، و زۆربەی ھونەرمەندە جیھانیی و عەرەبەکان ھەستان بە پاڵپشتیکردنی خەڵکی غەززە و دڵدانەوەیان لەو کارەساتە، لەوانە گۆرانیبێژی ئەمریکی مایکل ھارت بوو کە گۆرانی بۆ غەززە وت. === دیواری پۆڵایین === لە ئەیلوولی ٢٠٠٩ میسر ڕای گەیاند کە دیوارێکی پۆڵایین دروست دەکات لە نێوان ڕەفەح و کەرتی غەززەدا بە قووڵی ٣٠م و درێژی ١٠کم، بۆ ئەوەی ڕێگەی لە ڕۆیشتنی فەلەستینییەکان و بردنی چەک بگرێت، ھەروەھا نەیەڵێت ھیچ جۆرە شتومەکێکی میسری بگاتە زەوییە داگیرکراوەکان، مەبەست لەم دیوارەش دەستگرتن بوو بەسەر ئەو تونێلانەی کە غەززەی ئەگایاند بە میسر کە تاکە سەرچاوە بوون بۆ دابینکردنی پێداویستی فەلەستینییەکان، و لە میسردا دەعوایەکی یاسایی بەرزکراوەتەوە لە دژی ئەم دیوارە. == شارە ھاوشێوەکان == غەززە ھاوشێوەیە لەگەڵ؛ * {{flagicon|فەڕەنسا}} [[دونکیرک]]، [[فەڕەنسا]] (١٩٩٦)<ref>[https://web.archive.org/web/20071109212344/http://www.ville-dunkerque.fr/fr/entreprendrea-dunkerque/l-economie/dunkerque-internationale/index.html "La Communauté Urbaine de Dunkerque a signé des accords de coopération avec:"]</ref> * {{flagicon|ئیسرائیل}} [[تێل ئاڤیڤ]]، [[ئیسرائیل]] (١٩٩٨)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/952850.html |سەردێڕ="تێل ئاڤیڤ بڕیاریدا گرێبەستی شاری دوانە لەگەڵ غەززە بمێنێتەوە" |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090416064727/http://www.haaretz.com/hasen/spages/952850.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flagicon|ئیتالیا}} [[تورین]]، [[ئیتالیا]] (١٩٩٧)<ref>[http://www.comune.torino.it/relint/inglese/cittagemellate/gaza.shtml "شارە دوانەکان"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805162328/http://www.comune.torino.it/relint/inglese/cittagemellate/gaza.shtml |date= ٥ی ئابی ٢٠١١}}</ref> * {{flagicon|ئێران}} [[تەورێز]]، [[ئێران]]<ref>[http://www5.irna.ir] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326014735/http://www3.irna.ir/|date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> * {{flagicon|نۆرویژ}} [[تورمسوو]]، [[نۆرویژ]] (٢٠٠١)<ref>[http://www.tromso.kommune.no/index.gan?id=478&subid=0 "Vennskapsbyer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027130749/http://www.tromso.kommune.no/index.gan?id=478&subid=0 |date=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * {{flagicon|پورتوگال}} [[کاسکایس]]، [[پورتوگال]]<ref>[http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Cascais/Relacoes_internacionais/Cidades_Geminadas/ "Cidades Geminadas"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111073847/http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Cascais/Relacoes_internacionais/Cidades_Geminadas/ |date=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> * {{flagicon|ئیسپانیا}} [[بەرشەلۆنە]]، [[ئیسپانیا]] (١٩٩٨)<ref>[http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html "Barcelona internacional – Ciutats agermanades"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216085914/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0%2C4022%2C229724149_257215678_1%2C00.html |date=١٦ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> * {{flagicon|ئیسپانیا}} [[قسڕش]]، [[ئیسپانیا]] (٢٠١٠)<ref>[http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=529644 "Cáceres prepara su hermanamiento con la palestina Gaza"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912024546/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=529644 |date=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == سەرچاوەکان == * [http://www.youtube.com/watch?v=Qs0QAtpRxLc ڕەنجکێشانی خەڵکی غەززە (ڤیدیۆ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226184617/https://www.youtube.com/watch?v=Qs0QAtpRxLc |date=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ }} * [https://web.archive.org/web/20100306051153/http://www.almathaf.ps/ پێگەی تایبەت بە مۆزەخانەی غەززە] * [http://www.islamonline.net/English/In_Depth/GazaHolocaustMuseum/topic_01/index.shtml مۆزەخانەی شوھەدا، سووتانی غەززە ٢٠٠٩] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926195824/http://www.islamonline.net/English/In_Depth/GazaHolocaustMuseum/topic_01/index.shtml |date=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠ }} * [https://web.archive.org/web/20100315030206/http://www.eingaza.com/vb/index.php پێگەی تایبەت بە پشتیوانی غەززە] * [http://www.as2020.com/wp/?p=٣٠٨ گرتنی غەززە ٢٠٠٩]{{بەستەری مردوو|url=http://www.xn--as-8xdaib.com/wp/?p=Ù£Ù%A0٨ |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} * [https://web.archive.org/web/20100419143731/http://www.amjad.ws/general/support-gaza/ پاڵپشتی غەززە بکە] * [http://maps.google.com/maps?t=k&hl=en&ll=٣١٫٥١٥٣٣٧٬٣٤٫٤٦١٨٨&spn=٠٫٠٩٩٢١٩٬٠٫١٦١٠١٨&om=١ غەززە لە نەخشەکانی گۆگڵ] * [http://portail.islamboutique.fr/gaza٢٠٠٨ وێنە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523103348/http://portail.islamboutique.fr/gaza%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A8 |date=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ }} * [http://www.aljazeera.net/news/archive/archive?ArchiveId=١١٦٥٨٠٥ زانیاری لەسەر کەرتی غەززە]{{بەستەری مردوو|url=http://www.aljazeera.net/news/archive/archive?ArchiveId=١١٦٥٨Ù%A0٥ |date=ئابی ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|فەلەستین|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Gaza City}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئیمپراتۆرێتیی بیزانس]] [[پۆل:غەززە]] [[پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین]] by2s3pfampt4sskgw0qa8j9148611e3 1590914 1590824 2026-06-16T17:03:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:نژیاروانی|نژیاروانی]] 1590914 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی =غەززە | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Gaza City.JPG | قەبارەی_وێنە =250px | شرۆڤەی_وێنە = شوێنی غەززە لە فەلەستیندا | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Palestinian | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[فەلەستین]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[فەلەستین]] | جۆری_دابەشکراو١ = ناوچە | ناوی_دابەشکراو١ = [[کەرتی غەززە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای غەززە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٨ | بەرزایی_بە_م = ١٥ | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٤٩٬٢٢١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]]<ref>[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/census2007/ind_loca_09.pdf دەزگای ناوەندی ئاماری فەلەستینی 2009]</ref> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٧٠٨ | وێبگە = [http://www.mogaza.org/ شارەوانی غەززە] }} '''غەززە''' دەکەوێتە [[کەرتی غەززە]]وە، بە گەورەترین شاری [[فەلەستین]] دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە، و دووەم شاری گەورەیە لە ڕووبەردا، و بە چڕترین ناوچەی کۆبوونەوەی فەلەستینییەکان دادەنرێت، %٦٠ی دانیشتووانی کەرتی غەززە لەم شارەدان، ھەروەھا بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی فەلەستین دادەنرێت لەبەر ئەو گرنگییە ستراتیژی و بیناسازی و ئابوورییەی ھەیەتی ھاوکات زۆرینەی بنکەکەی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستینی تێدایە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٣ ئیسرائیل غەزەی داگیرکرد و کۆتای بە دەوڵەتی [[فەڵەستین]]، ھات غەزەشی کردە پایتەختی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]]، بە درێژایی مێژوو، غەزە شارێکی سەربەخۆ نەبووە، کەوتووەتە دەستی ھێزە بەریتانییەکان لە میانەی [[شەڕی جیھانی یەکەم]]دا، و بوو بە بەشێک لە ئینتیدابی بەریتانی لەسەر فەلەستین، و لە ئەنجامی شەری عەرەب و ئیسرائیلدا ساڵی ١٩٤٨، بەڕیوەبردنی غەززە کەوتە دەستی میسرەوە و چەند چاکسازییەکی لە شارەکەدا ئەنجامدا، [[ئیسرائیل]] کەرتی غەززەی داگیرکرد لە ساڵی ١٩٦٧، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٣ شارەکە گەڕێنرایەوە بۆ دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی، و لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٦، شەر کەوتەوە لە نێوان بزووتنەوەی فەتح و بزووتنەوەی بەرگری ئیسلامی (حەماس)، و وبزوتنەوەی فەتح ڕازی نەبوو دەسەڵاتی غەززە بگوازێتەوە بۆ حەماس، لەو کاتەوە غەززە کەوتە ژێر گەمارۆدانەوە لەلایەن ئیسرائیل و میسرەوە، بەڵام لە دوای شۆڕشی نوێی میسر، [[میسر]] ھەستا بە کردنەوەی ڕێگەی [[ڕەفەح]] وەک ئاسانکردنێک بۆ خەڵکی غەززە بەڵام بڕیارەکە ھیچی وای نەگۆڕی لە سەختی بارودۆخەکە. == مێژوو == سەرچاوە مێژوویییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە غەززەدا ھەبووە پێش ٣٠٠٠ ساڵ، بۆ یەکەم جار لە ھێڵکارییەکی [[فیرعەون]] تەحتەمسی سێیەم (سەدەی ١٥ی پێش زایین) ناوی غەززە ھاتووە،<ref>[http://www.mogaza.org/index.php?page=gaza-ancicdan مێژووی غەززە]</ref> ھەروەھا ناوی غەززە لە ناو نامەکانی تل عمارنەدا ھاتووە، سێ سەد ساڵ دوای داگیرکردنی فیرعەون بۆ شارەکە ھۆزێکی فەلەستینی دابەزیوون بۆ شارەکە وناوچەکانی دەوروپشتی. ساڵی ٦٣٥ز [[موسڵمانان]] فەتحیانکرد و بوو بە ناوەندێکی ئیسلامی گرنگ بەتایبەت لەبەرئەوەی بەناوبانگ بوو بە بوونی ئارامگەی باپیرەی دووەمی پێغەمبەر [[محەممەد]] (د. خ) تێیدا، ھیشامی کوڕی عەبد مەناف لەبەرئەوە زۆرجار ناودەبرێت بە غەززەی ھاشم. ھەروەھا ئەم شارە شوێنی ھانە دنیای یەکێک لە [[چوار پێشەواکەی سوننە]]یە ([[ئیمام شافعی]])، و [[خاچھەڵگرەکان]] دەستیان گرتووە بەسەر شارەکەدا لە ماوەی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|ھەڵمەتە خاچھەڵگرییەکان]]، بەڵام گەڕایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان دوای سەرکەوتنی [[سەلاحەددینی ئەیووبی]] بەسەریاندا لە شەری حەتیندا ساڵی ١١٨٧ز. دووەم شاری گەورەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە دوای [[قودس]] و بارەگای کاتی دەسەلاتی نیشتیمانی فەلەستینە، دوای چەندین ساڵ لە داگیرکردنی ئیسرائیل شارەکە بێبەش بووە لە ناسنامە مێژوویییەکەی، و ئێستا شارەکە دەستی کردووە بە گێڕانەوە ڕابردووەکەی، لێکۆڵینەوە میژوویی و دێرینەکان ئەیسەلمێنن کە غەززە لە کۆنترین شارەکانی جیھانە، لەبەر ئەو شوێنە جوگرافییە گرنگەی ھەیەتی دەکەێتە نێوان [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]]وە و لە نیوان بیابان لە باشوورەوە و [[دەریای ناوەڕاست]] لە باکوورەوە، ھاوکات زەوییە بە پیتەکانی و شوێنە بازرگانییە دەوڵەمەندەکەی ھۆکارێکی تەواون بۆ ئەوەی بە درێژایی مێژوو لەلایەن چەندین ھێزەوە گیراوە. === خەلافەتی عوسمانی === چووە ژێر حوکمی [[دەوڵەتی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانییەوە]] لە سەدەی شازدەدا و مایەوە لەژێر حوکمیان دا تا ساڵی ١٩١٧، کاتێک ھێزە بەریتانییەکان دەستیان بەسەرداگرت لە ساڵی ١٩١٧ لە میانەی [[شەڕی جیھانی یەکەم]]دا، دوای سێ شەڕی گەورە کە ھەزاران قوربانی لە ھەردوولا کەوتەوە. === داگیرکردنی بەریتانی و ئیسرائیلی === بوو بە بەشێک لە [[فەلەستین]] لە ماوەی داگیرکردنی بەریتانییدا و خرایە سەر دەوڵەتی فەلەستینی بە بڕیارێکی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بڕیاری دابەشکردنی فەلەستین بۆ دوو دەوڵەتی عەرەبی و یەھوودی ساڵی ١٩٤٧، بەڵام [[میسر]] چووە شارەکەوە ساڵی ١٩٤٨و لە شوباتی ١٩٤٩دا ئاگربەست کەوتەوە لە نیوان میسر و ئیسرائیل و میسر ھەستا بە پاراستنی شارەکە لەبەرئەوە بوو بە شوێنگەی زۆر لە پەنادەرە فەلەستینییەکان کاتی دەرچوونیان لە شوێنی خۆیان. [[پەڕگە:Gaza (1881-1884) (A).jpg|وێنۆک|280px|موسڵمانان قورئان دەخوێنن لە غەززە، وێنەکە کێشراوە لەلایەن ھاری فین]] لە ماوەی دوژمنکاری سییانی لەسەر میسر ساڵی ١٩٥٦ ئیسرائیل شارەکەی داگیرکرد و دەستی گرت بەسەر نیمچەدوورگەی سینای میسریدا، بەڵام فشاری جیھانی لەسەر ئیسرائیل ناچاری کشانەوەیان کرد، جارێکی تر داگیرکرایەوە لە شەڕی شەش ڕۆژییدا لە ١٩٦٧ دا، شارەکە مایەوە لەژێر داگیرکاری ئیسرائیل تا ساڵی ١٩٩٤، دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی بەڕێوەبردنی شارەکەی گرتە دەست بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتنی ئۆسلۆ ساڵی ١٩٩٣، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئیسرائیل کردبوویان بە بنکە لە ماوەی داگیرکردنی غەززەدا لە ١٩٦٧ تا ١٩٩٤، لەگەڵ بوونی دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی شارەکە بە کردار لەژێر دەستی ئیسرائیلدا بوو تا ساڵی ٢٠٠٦، کاتێک ئیسرائیل کشایەوە لە غەززە و دەستی کرد بە گەمارۆدانی لە ڕووی وشکانی و دەریایی و ئاسمانییەوە. === شەڕی ناوخۆ و گەمارۆی ئیسرائیلی === دوای ئەوەی بزووتنەوەی حەماس ژمارەیەکی زۆر لە کورسییەکانی پەرلەمانی فەلەستینی بە دەستھێنا، کۆمەڵێک پێکدادان لە نێوان ئەندامانی ھەردوو بزووتنەوەی فەتح و حەماسدا ڕوویدا، لە ناوەندی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا کێشەکە گەیشتە بەرزترین ئاستی و بزووتنەوەی حەماس بە تەواوی دەستی گرت بەسەر [[کەرتی غەززە]] و ھەموو دام و دەزگاکانیدا. لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ و سەرتای ٢٠٠٨دا ھێزەکانی ئیسرائیل ھەستان بە گەمارۆدانی کەرتی غەززە، و کارەبا و سووتەمەنییان لێ بڕی، و نەخۆشەکانیان بیبەشکرد لە چارەسەر، وڕێگەیان لە دەوڵەتە عەرەبییەکانی دەوروپشتی گرت تا سووتەمەنی پێ بگەیەنن، و تا ئێستا گەمارۆکە دانراوە لەسەر غەززە، و ژمارەیەکی زۆر فەلەستینییەکان کوژران لە ئەنجامی بوردومانەکانی ئیسرائیلدا. ڕێکخراوە مرۆڤدۆستە نێودەوڵەتییەکان ھەوڵی شکاندنی ئەو گەمارۆیەیان داوە، بە ناردنی کەشتیگەلی یارمەتی لەگەڵ ژمارەیەک چالاکەواندا، و بە ھەڵگرتنی یارمەتی، بەڵام ئیسرائیل ڕێگەی لە گەیشتنی ئەو کەشتیانە گرت و لەو ھەوڵانەش کەشتیگەلی ئازادی بوو ساڵی ٢٠١٠ و کە ڕووبوڕووی ھێرشی سەربازی ئیسرائیلی بوویەوە؛ و لە دوای شۆڕشی نوێی میسر ڕێگەی [[ڕەفەح]] لە نێوان [[میسر]] و غەززەدا کرایەوە بەڵام ئەم بڕیارە ھیچ کاریگەرییکی وای نەبوو لەسەر بارودۆخی شارەکە. == جوگرافیا == [[پەڕگە:Gaza Beach.jpg|وێنۆک|280px|کەناری دەریا لە شاری غەززە]] ناوەڕاستی غەززە دەکەوێتە سەر بەرزایییەک بە بەرزی ١٤ مەتر لە سەروو ئاستی دەریاوە،<ref name="globalsecurity.org">[http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm]</ref> بەشێکی زۆری شارە نوێکە لە خوارووی بەرزایییەکەدا بنیاتنراوە، و دەوروبەری غەززە پێک دەھێنێت، بە تایبەت لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە، ھەر یەک لە کەنار و بەندەری غەززە دەکەونە دووری ٣کم² لە ناوەندی شارەکەوە، و شاری غەززە ٧٨کم² دوورە لە یاشووری ڕۆژاوای قودسەوە، و ٧١ کم² لە باشوور تەل ئەبیبەوە دوورە، و لە دووری ٣٠کم² لە باکووری شاری [[ڕەفەح]]، ناوچەکانی دەوروپشتی [[بەیت لاھیا]] و بەیت حانون و جەبالیا دەگرێتەوە لە باکوورەوە، و گوندی ئەبوومەدین و خێوەتگەی بریج و شاری دەیر بلح دەگرێتەوە لە باشوورەوە. ڕووبەرەکەی سەر بە [[شارەوانی]]یە دەگاتە نزیکەی ٤٥کم،<ref>[https://web.archive.org/web/20180517021335/http://santillana.com.ec/robots.txt شاری غەززە]</ref> (لە ئینتیدابی بەریتانیدا، ناوچە شارستانییەکانی دەگەیشتە نزیکەی ٧٩٦٠کم² و ناوچە گەندنشینییەکان ١٤٣٠٦٣کم² پێک دەھێنا<ref name="Hadawi, 1970, p.٤٥">Hadawi, 1970, p.٤٥.</ref> و ڕووبەری ناوچە پاراوەکان ٢٤٠٤٠کم² بوو و ناوچەی کێڵگە گەنمییەکان ڕووبەرەکەی دەگەیشتە ١١٧٨٩٩کم/٢<ref>Hadawi, 1970, p.٨٦.</ref>). خەڵکی غەززە پشت بە ئاوی ژێر زەوی دەبەستن وەک سەرچاوەی سەرەکی بۆ خواردنەوە و بەکارھێنانی کشتوکاڵی و ناوماڵ، دۆڵی غەززە بە نزیکترین ڕووباری بچووکی ئاوی دادەنرێت لە باشوورەوە، کە بڕێکی کەم ئاو لە خۆ دەگرێت لە زستاندا و لە ھاویندا وشک دەبێت، زۆربەی درێژبوونە ئاوییەکانی دەگوێزرێتەوە بۆ ئیسڕائیل،<ref>Lipchin, 2007, p.١٠٩</ref> ئاوەکانی ژێر زەوی بە درێژایی کەنارەکانی کەرتی غەززە خەزێنەی سەرەکی ئاوە لە کەرتی غەززەدا، و زۆربەی لە بەردە لمینییەکانی سەردەمی سەھۆڵبەندان پێک ھاتووە. شاری غەززە دەکەوێتە سەر [[ھێڵی درێژی]] ٣٤ و ھێڵی پانی ٣١. == کەشوھەوا == غەززە بە کەش وھەوایییەکی مام ناوەند و زستانێکی ھاوسەنگی وشک جیادەکرێتەوە، ھاوین گەرمە<ref name="globalsecurity.org"/> و وەرزی بەھار لە مانگی ئازا و نیساندا دەست پێدەکان، مانگە زۆر گەرمەکانی مانگی تەممووز و ئابن، و مانگی کانوونی دووەم بە ساردترین مانگ دادەنرێت، بارانەکەی کەمە و لە نێوان مانگی تشرینی دووەم و ئازاردا دەبارێت، ناوەندی بارانبارینی ساڵانەی دەگاتە ١١٦ملم،<ref>[http://local.msn.com/worldweather.aspx?eid=١١٨٨٤&q=Gaza-Gaza%٢٠Strip کەشوھەوای غەززە]{{بەستەری مردوو|url=http://local.msn.com/worldweather.aspx?eid=١١٨٨٤&q=Gaza-Gaza%25Ù¢Ù%A0Strip |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> و با ھەڵدەکات بەسەر شارەکەدا لە باشووری ڕۆژاواوە و بەرزترین تێکڕای خێرایییەکەی لە زستاندا دەگاتە ٦٠کم لە کاتژمێرێکدا. == دانیشتوان == {| class="wikitable" style="float:left; margin-left:١٥Px;" |- ! ساڵ ! ژمارەی دانیشتووان |- | ١٥٩٦ || style="text-align:center;"|٦٬٠٠٠<ref name="Abdulfattah 1977, p.٥٢">Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p.٥٢</ref> |- | ١٨٣٨ || style="text-align:center;"|١٥٬٠٠٠–١٦٬٠٠٠<ref name="Robinson, 1841, p.٣٩">Robinson, 1841, p.٣٩.</ref> |- | ١٨٨٢ || style="text-align:center;"|١٦٬٠٠٠<ref name="Meyer">Meyer, 1907, p.١٠٨.</ref> |- | ١٨٩٧ || style="text-align:center;"|٣٦٬٠٠٠<ref name="Meyer"/> |- | ١٩٠٦ || style="text-align:center;"|٤٠٬٠٠٠<ref name="Meyer"/> |- | ١٩١٤ || style="text-align:center;"|٤٢٬٠٠٠<ref name="IIPA">IIPA, 1966, p. ٤٤.</ref> |- | ١٩٢٢ || style="text-align:center;"|١٧٬٤٢٦<ref name="PR1">cite web |url=http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Gaza_526/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704150217/http://palestineremembered.com/GeoPoints/Gaza_526/index.html |date= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٨ }} |title=Welcome to Gaza City: Town Statistics and Facts |accessdate=٢٠٠٩-٠١-١٩ |work=Palestine Remembered |publisher=British Mandate survey in 1922}}</ref> |- | ١٩٤٥ || style="text-align:center;"|٣٢٬٢٥٠<ref name="Hadawi, 1970, p.٤٥">Hadawi, 1970, p.٤٥.</ref> |- | ١٩٨٢ || style="text-align:center;"|١٠٠٬٢٧٢<ref>Census by Israel Central Bureau of Statistics</ref> |- | ١٩٩٧ || style="text-align:center;"|٣٠٦٬١١٣<ref>[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t١.aspx ئاماری فەلەستینی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_٩٧/gaz_t١.aspx |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> |- | ٢٠٠٤ (خەمڵێنراو) || style="text-align:center;"|٣٤٢٬٢٤٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |سەردێڕ=ئاماری فەلەستینی ٢٠٠٤-٢٠٠٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120207051127/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ٢٠٠٦ (خەمڵێنراو) || style="text-align:center;"|٣٩٥٬٦٨٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |سەردێڕ=ائاماری فەلەستینی |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120207051127/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ٢٠٠٩ ||style="text-align:center;"|٤٤٩٬٢٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |سەردێڕ=ژمارەی دانیشتووانی غەززە ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120207051127/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/pop13.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |} بەپێی ئامارە [[عوسمانییەکان]] لە ساڵی ١٥٥٧دا ژمارەی پیاوەکان گەیشتووەتە ٢٤٧٧،<ref>Cohen and Lewis, 1978.</ref> و بەپێی ئامارەکانی ١٥٩٦ ژمارەی موسڵمانەکان بەم شێوەیە بووە، (٤٥٦ خێزان، ١١٥ سەڵت، ٥٩ کەسایەتی ئایینی، ١٩ کەمئەندام) ھاوکات ١١٩ سەربازی عوسمانی لێبووە، و مەسیحییەکان ژمارەی خێزانەکانیان ٢٩٤ بووە لەگەڵ حەوت بێ خێزان، و ژمارەی خێزانە یەھوودییەکان ٧٣ خێزان و ٨ خێزانیش سامری بوون، کۆی ھەمووی ٦٠٠٠ کەس بووە و لە پلەی سێیەمدا بووە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانە لە فەلەستینی عوسمانیدا لە دوای قودس و سەفەد.<ref name="Abdulfattah 1977, p.٥٢"/> ساڵی ١٨٣٨، ژمارەی موسڵمانان ٤٠٠٠کەس بووە و مەسیحییەکان ١٠٠ کەس بوون و باجیان داوە لە بەرامبەر پاراستنی ژیانیان، و پێش [[شەڕی جیھانی یەکەم]] ژمارەی دانیشتووانی غەززە گەیشتووەتە ٤٢٠٠٠ کەس، بەڵام بەھۆی شەڕەکەوە ژمارەی دانیشتووانی دابەزی. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٩٧ ژمارەی دانیشتووانی غەززە لەگەڵ خێوەتگەی کەناریدا گەیشتووەتە ٣٥٣١١٥ کەس، و جیادەکرێتەوە بە زۆری گەنجان بە ڕێژەی %٦٠٬٨. === ئایین === زۆربەی دانیشتووانی غەززە لەسەر ئایینی [[سوننە|ئیسلامی سوننەن]]،<ref name="Abu-Lughod 2007, p.١٥٥">Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.١٥٥.</ref> و کاتێک غەززە سەر بە [[دەوڵەتی فاتیمی]] بوو [[شیعە]] دەستیان گرتبوو بەسەریدا، بەڵام دوای ئەوەی سەرکردە [[سەلاحەددینی ئەییووبی]] گێڕایەوە پەیڕەوی سوننە گەڕایەوە بۆی. ژمارەیەکی کەم کەمایییەتی مەسیحی لە شارەکەدایە نزیکەی ٣٥٠٠ کەس لە شارەکەدا دەژین، و زۆربەی مەسیحییەکان لە ناوچەی حەی زەیتون دەژین؛ و کۆمەڵگەی یەھوودی لە نزیکەی پێش ٣٠٠٠ ساڵەوە لە شارەکەدا ھەن، لە ساڵی ١٤٨١ نزیکەی ٦٠ خێزانی یەھوودی ھەبوون، زۆربەیان غەززەیان بە جێ ھێشت دوای شۆڕشی فەلەستینی ١٩٢٩، و لە غەززەدا ٨٠ یەھوودی ھەبوو لە ساڵی ١٩٤٥، و زۆربەیان شارەکەیان بە جێ ھێشت لە دولی شەڕی ساڵی ١٩٤٨، بەھۆی نەبوونی متمانە لە نێوانیان لەگەڵ عەرەبدا.<ref>[https://web.archive.org/web/20180413105719/http://astrozvezda.ru/energiya_zvezd_i_pischa مێژووی نیشتەجێگەی ئیسرائیل لە غەززە]</ref> غەززەی چەند بینایەکی کۆنی پەرستشی تێدایە وەک مزگەوتی عومەری و مزگەوتی سەید ھیشام کە مەزاری باپیری دووەمی پێغەمبەر محەمدی تێدایە. === گەڕەک و خێوەتگەکانی غەززە === غەززە لە چەن گەڕکێک پێک ھاتووە کە ئەمە ناوەکانیان؛ گەڕەکی شوجاعییە، توفاح، [[ڕیمال]]، نەسڕ، زەیتوون، دەرج، سەبڕە شێخ ڕەزوان و تەل لھەوا. ھەروەھا چەندین خێوەتگە یان کامپی لە خۆگرتووە کە ئەمانەن؛ خێوەتگەی جەبالیا، شاگی، نەسیرات، دەیر بلح، بریج، مغازی، [[خان یوونس]] و ڕەفەح. == ئابووری == شارەکە تا ئێستا گرنگی ھەیە لە شوێنە ستراتیژییەکەیدا کە دەکەوێتە نێوان ھەردوو قاڕەی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و دەکەوێتە سەر کەناری دەریای سپی ناوەڕاست، ئەمەش وایلێکردووە بەندرێکی گرنگ بێت بۆ بازرگانی و ڕاوەماسی، بەڵام بارگرانی گواستنەوەی شتومەکەکان لە ڕێگەی [[ئیسرائیل]] و نەبوونی ئاسانکاری گواستنەوە لەگەڵ میسردا وای کردووە کە قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی زۆر کەم بێت، گەشەی ئابووری غەززە %٨ بوو لە ساڵی ٢٠١٠ و %٥٫٤ بوو لە ٢٠٠٩دا ئەمەش بەھۆی چالاکی ئابووری کە بە شێوەیەکی گەورە پاڵپشتی دەکرێت بەھۆی کۆمەک و یارەمەتیدانە دەرەکییەکان، کە ھۆکاری سەرکەی ئەو گەشەکردنەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.businessweek.com/news/2010-12-08/palestinians-lure-banks-with-first-sukuk-bills-islamic-finance.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101212090617/http://www.businessweek.com/news/2010-12-08/palestinians-lure-banks-with-first-sukuk-bills-islamic-finance.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دراوی جیاواز بەکار دێت لەوانە؛ دیناری ئوردنی، دۆلاری ئەمریکی و شیکلی ئیسرائیلی. تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی تاک دەگاتە ١٬٧٦٣ دۆلاری ئەمریکی (بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٩٧). * لە پیشەسازییدا بە گشتی غەززە بە گوشراوی زەیتوون و سابوون بەناو بانگە، ھەروەا دروستکردنی گۆزەی گڵین و چنین و ڕستن و کەڵوپەلی دروستکراو لە خەیزەران و پیشەسازی شووشەی ڕەنگاوڕەنگ. * لە گەشت وگوزرادا، بە شێوەیەکی گشتی پشت دەبەستێت بە کەنارەکانی کە جیادەکرێتەوە بە لمە ئاڵتوونییە بریقەدارەکەی، ھەروەھا پشت دەبەستێت بە بوونی ناوچە مێژوویییە گرنگەکان ھەروەھا کەشوھەوا ھاوسەنگ و ناوەندەکەی ھانی خەڵک دەدات سەردانی بکەن. [[پەڕگە:Gaza painting - David Roberts.jpg|وێنۆک|280px|وێنەیەکی کێشراوی غەززە لەلایەن داڤید ڕۆبێرت، ١٨٣٩]] لە گرنگترین شوێنەوارەکانی؛ مزگەوتی سەید ھاشمە، کە مەزاری باپیری پێغەمبەر محەممەدی تێدایە و لەسەر دەستی [[مەمالیکەکان]] دروست کرا و سوڵتان عەبدول حەمیدی عوسمانی ھەستا بە نوێکردنەوەی ساڵی ١٨٥٠ز، ھەروەھا مزگەوتی ئیبن مەڕوان و مزگەوتی عومەری گەورە و مزگەوتی کاتب الولایە و قەڵای ڕەزوان و کەنیسەی ڕۆم ئەرسەدۆکس لە ناوچە ئاسەوارییە گرنگەکانی ترن. == ڕۆشنبیری == بەپێی ئاماری ١٩٩٧ فەلەستینی زیاتر %٩٠ی دانیشتووانی غەززە لەسەرووتەمەنی ١٠ ساڵییەوە خوێندەوارییان ھەیە، و لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە غەززەدا ٢١٠ خوێندنگە ھەبووە، و ژمارەیەک زانکۆی تێدایە لەوانە زانکۆی ئیسلامی – غەززە کە لەلایەن شێخ [[ئەحمەد یاسین]]ەوە دروست کرا لە ساڵی ١٩٧٨، و [[زانکۆی ئەزھەر]] – غەززە و زانکۆی ئەقسا – غەززە و زانکۆی فەلەستین و زانکۆی ئومە و زانکۆی قودس. و کتێبخانەی گشتی کەرتی غەززە نزیکەی ١٠٠٠٠ کتێبی ئینگلیزی و عەرەبی و فەڕەنسی لە خۆگرتووە، و ڕووبەرەکەی دەگاتە ١٤١٠کم، و لە ساڵی ١٩٩٩دا کرایەوە، ھەروەھا چەندین ناوەندی پەروەردەی و پیشەیی سەر بە وەزارەتی خوێندنی باڵا ھەن. ھاوکات چەندین یانەی وەرزشی ھەیە لە غەززەدا و یاریگای فەلەستین نزیکەی ١٠٠٠٠ کەس دەگرێت، بەڵام لە ئەنجامی بۆردومانەکانی ئیسرائیلدا زەرەرێکی گەورەی لێکەوتووە. خواردنی سەرەکی زۆربەی دانیشتووانی غەززە ماسییە، و ئیشی سەرەکی لە غەززەدا ڕاوەماسییە و چاکدەکرێت بە برژاوی و سوورەوکراوی، ھەروەھا کاریگەریی چێشتخانەی میسری کاریگەری ھەیە لەسەر خواردنی خەلکی غەززە. == ڕەنجکێشانی شارەکە == شارەکە ئازار دەچێژێت بە دەست دەسەڵاتی ئیسڕائیلەوە کە ڕووبەڕووی چەندین بۆردومانی ھەڕەمەکی و گرتن بووەتەوە، و گەمارۆی تەواوی شارەکەی داوە، و نایەڵێت نە بەندەرە دەریایییەکان بەکاربھێنن و نە فڕۆکەخانە و نە ڕێگە وشکانییەکان. === گەمارۆدان === دەسەڵاتی ئیسرائیلی ھەستاوە بە گەمارۆدانی [[کەرتی غەززە]] بەمەش شاری غەززە لەژێر گەمارۆدایە و ڕێگەی گرتووە لەوەی کەلوپەلی بینا و سووتەمەنییەکان و پێداویستییەکانیان پێ بگات بە ھەموو جۆرێک، کە ئمەش گورزێکی کوشندەی داوە لە ئابووری غەززە، و لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠٠٩ بە تەواوی لە کەرتی غەززەی دا، و ئیسرائیل دەڵێت بزووتنەوەی حمماس ھەڕەشە لە ئاسایشی دەکات، بەڵام خەڵکی غەززە لە بەرامبەر ئەمەدا تونێلیان لێداوە لە سنووری خاکەکانی میسرەوە و ئەمەش یارمەتی ئەوەی داوە کە پێویستییەکانیان پێ بگات، و ساڵێک دوای ھێرشەکانی ئیسرائیل ڕێکەوتنێک بەسترا کە بوو بەھۆی ھێورکردنەوەی بارودۆخەکە، و کردنەوەی ڕێڕەوی غەززە ڕێگەی دا بە ھاتوچۆی خەڵک بۆ دەرەوە و ناوەوە. ھەروەھا شارەکە گیرۆدەی پچڕانی تەزووی کارەبایە بە بیانووی نەبوونی سووتەمەنی. === کوشتارگەی غەززە === کوشتارگەی غەززە یان سووتانی غەززە کردارێکی ئیسرائیلی بوو بۆ ماوەی پێنج ڕۆژ لە شوباتی ٢٠٠٨دا بە بانگەشەی گرتنی ئەندامانی حەماس، و ئەم ناوی لێنرا دوای ئەوەی وەزیری بەرگری ئیسرائیل ئیھود باراک کردارەکەی ئیسرائیلی بە ئیبادەکردنی ڕەگەزی یان سووتاندنی فەلەستینییەکان ناوبرد لەسەر کوشتنی دوو سەربازی ئیسرائیلی بە دەستی [[حەماس]]، لە ئەنجامی ئەمەشدا ١١٦ فەلەستینی کوژران کە ٢٦ مناڵیان لە نێودابوو. جارێکی تر لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨دا ئیسرائیل ھیرشی بردەوە سەر غەززە، ھەتا بیست ڕۆژ قوربانییەکانی ئەم ھەلمەتە گەیشتە ١٣٠٠ کەس کە زۆربەیان ژن و مناڵ بوون، و نزیکەی ٥٣٠٠ برینداری لێکەوتەوە. ئەم ماوەیەش گەورەترین ڕاپەڕینی جیھانی لێکەوتەوە دژی ئەو کوشتارگەیە و دەزگاکانی ڕاگەیاندن وێنە ئازاراوییەکانی شارەکەیان بڵاوئەکردەوە، سەدان ھەزار کەس لە نەتەوە جیاوازەکان دەھاتنە سەر شەقامەکان و داوای وەستاندنی ھێرشەکانی ئیسرائیلیان دەکرد، و غەززە بەمە بوو بە شارێکی جیھانی و ھێمای گەورەی فەلەستینی، و زۆربەی ھونەرمەندە جیھانیی و عەرەبەکان ھەستان بە پاڵپشتیکردنی خەڵکی غەززە و دڵدانەوەیان لەو کارەساتە، لەوانە گۆرانیبێژی ئەمریکی مایکل ھارت بوو کە گۆرانی بۆ غەززە وت. === دیواری پۆڵایین === لە ئەیلوولی ٢٠٠٩ میسر ڕای گەیاند کە دیوارێکی پۆڵایین دروست دەکات لە نێوان ڕەفەح و کەرتی غەززەدا بە قووڵی ٣٠م و درێژی ١٠کم، بۆ ئەوەی ڕێگەی لە ڕۆیشتنی فەلەستینییەکان و بردنی چەک بگرێت، ھەروەھا نەیەڵێت ھیچ جۆرە شتومەکێکی میسری بگاتە زەوییە داگیرکراوەکان، مەبەست لەم دیوارەش دەستگرتن بوو بەسەر ئەو تونێلانەی کە غەززەی ئەگایاند بە میسر کە تاکە سەرچاوە بوون بۆ دابینکردنی پێداویستی فەلەستینییەکان، و لە میسردا دەعوایەکی یاسایی بەرزکراوەتەوە لە دژی ئەم دیوارە. == شارە ھاوشێوەکان == غەززە ھاوشێوەیە لەگەڵ؛ * {{flagicon|فەڕەنسا}} [[دونکیرک]]، [[فەڕەنسا]] (١٩٩٦)<ref>[https://web.archive.org/web/20071109212344/http://www.ville-dunkerque.fr/fr/entreprendrea-dunkerque/l-economie/dunkerque-internationale/index.html "La Communauté Urbaine de Dunkerque a signé des accords de coopération avec:"]</ref> * {{flagicon|ئیسرائیل}} [[تێل ئاڤیڤ]]، [[ئیسرائیل]] (١٩٩٨)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/952850.html |سەردێڕ="تێل ئاڤیڤ بڕیاریدا گرێبەستی شاری دوانە لەگەڵ غەززە بمێنێتەوە" |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090416064727/http://www.haaretz.com/hasen/spages/952850.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flagicon|ئیتالیا}} [[تورین]]، [[ئیتالیا]] (١٩٩٧)<ref>[http://www.comune.torino.it/relint/inglese/cittagemellate/gaza.shtml "شارە دوانەکان"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805162328/http://www.comune.torino.it/relint/inglese/cittagemellate/gaza.shtml |date= ٥ی ئابی ٢٠١١}}</ref> * {{flagicon|ئێران}} [[تەورێز]]، [[ئێران]]<ref>[http://www5.irna.ir] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326014735/http://www3.irna.ir/|date=٢٦ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> * {{flagicon|نۆرویژ}} [[تورمسوو]]، [[نۆرویژ]] (٢٠٠١)<ref>[http://www.tromso.kommune.no/index.gan?id=478&subid=0 "Vennskapsbyer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027130749/http://www.tromso.kommune.no/index.gan?id=478&subid=0 |date=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * {{flagicon|پورتوگال}} [[کاسکایس]]، [[پورتوگال]]<ref>[http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Cascais/Relacoes_internacionais/Cidades_Geminadas/ "Cidades Geminadas"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111073847/http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Cascais/Relacoes_internacionais/Cidades_Geminadas/ |date=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> * {{flagicon|ئیسپانیا}} [[بەرشەلۆنە]]، [[ئیسپانیا]] (١٩٩٨)<ref>[http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html "Barcelona internacional – Ciutats agermanades"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216085914/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0%2C4022%2C229724149_257215678_1%2C00.html |date=١٦ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> * {{flagicon|ئیسپانیا}} [[قسڕش]]، [[ئیسپانیا]] (٢٠١٠)<ref>[http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=529644 "Cáceres prepara su hermanamiento con la palestina Gaza"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912024546/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=529644 |date=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == سەرچاوەکان == * [http://www.youtube.com/watch?v=Qs0QAtpRxLc ڕەنجکێشانی خەڵکی غەززە (ڤیدیۆ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226184617/https://www.youtube.com/watch?v=Qs0QAtpRxLc |date=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ }} * [https://web.archive.org/web/20100306051153/http://www.almathaf.ps/ پێگەی تایبەت بە مۆزەخانەی غەززە] * [http://www.islamonline.net/English/In_Depth/GazaHolocaustMuseum/topic_01/index.shtml مۆزەخانەی شوھەدا، سووتانی غەززە ٢٠٠٩] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926195824/http://www.islamonline.net/English/In_Depth/GazaHolocaustMuseum/topic_01/index.shtml |date=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠ }} * [https://web.archive.org/web/20100315030206/http://www.eingaza.com/vb/index.php پێگەی تایبەت بە پشتیوانی غەززە] * [http://www.as2020.com/wp/?p=٣٠٨ گرتنی غەززە ٢٠٠٩]{{بەستەری مردوو|url=http://www.xn--as-8xdaib.com/wp/?p=Ù£Ù%A0٨ |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} * [https://web.archive.org/web/20100419143731/http://www.amjad.ws/general/support-gaza/ پاڵپشتی غەززە بکە] * [http://maps.google.com/maps?t=k&hl=en&ll=٣١٫٥١٥٣٣٧٬٣٤٫٤٦١٨٨&spn=٠٫٠٩٩٢١٩٬٠٫١٦١٠١٨&om=١ غەززە لە نەخشەکانی گۆگڵ] * [http://portail.islamboutique.fr/gaza٢٠٠٨ وێنە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523103348/http://portail.islamboutique.fr/gaza%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A8 |date=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ }} * [http://www.aljazeera.net/news/archive/archive?ArchiveId=١١٦٥٨٠٥ زانیاری لەسەر کەرتی غەززە]{{بەستەری مردوو|url=http://www.aljazeera.net/news/archive/archive?ArchiveId=١١٦٥٨Ù%A0٥ |date=ئابی ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|فەلەستین|جوگرافیا|نژیاروانی}} {{پۆلی کۆمنز|Gaza City}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئیمپراتۆرێتیی بیزانس]] [[پۆل:غەززە]] [[پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین]] 96n151mlpm93matpksheedc1qkc69dh 0 12242 1590830 1590536 2026-06-16T12:05:44Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590830 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Peshitta psalms in Aramaic.png|thumb|چاپێکی '''[[زمانی ئارامی|ئارامی]]''' لە پەرتووکی مەزامیری پەیمانی کۆن|400px|left]] '''پەیمانی کۆن''' گەورەترین بەشی [[پەرتووکی پیرۆز]]ە کە ھەموو پەرتووکەکانی [[جوولەکایەتی]] لەخۆ دەگرێت بە [[تەورات]] و [[نیڤیئیم]] و گشتییانەوە. بەپێی [[کڵێسای کاسۆلیک]] پەیمانی کۆن پێک دێت لە ٤٦ پەرتووک کە ھەریەکەیان بە (بەسەرھات) ناو دەبرێن. بەڵام لەلای [[پڕۆتێستانت]]ەکان تەنیا ٣٩ پەرتووکیان جێی رەزامەندییە، ئەوانەش ئەو پەرتووکانەن کە بە عیبری نووسراون و ئەوانەی بە یۆنانی نووسرا بوون رەتکرانەوە. بەپێی نەریتی [[جوو]]، پەیمانی کۆن دابەش دەبێت بۆ [[تەورات]]، کە پێک دێت لە پێنج پەرتووک کە دەگەڕێتەوە بۆ [[مووسا]]، پاشان [[نیڤیئیم]] کە بریتییە لە پەرتووکی پێغەمبەران و [[کیتۆڤیم]] کە پێی دەوترێت نووسینەکان/پەرتووکەکان. بەڵام لە نەریتی مەسیحیدا پەیمانی کۆن دابەش بووە بۆ [[تەورات]]، بەسەرھاتەکانی دانایی، بەسەرھاتەکانی مێژوو، بەسەرھاتەکانی پێغەمبەران. ==مێژوو== === لێکۆڵینەوە سەرەتایییەکان === ھەندێک لە چیرۆکەکانی پێنج پەرتووکەکە لەوانەیە لە سەرچاوە کۆنەکانەوە وەرگیرابن. زانایانی وەک [[ئەندرێو ئاڕ. جۆرج|ئەندرێو ئاڕ. جۆرج]] ئاماژە بە لێکچوونی نێوان [[گێڕانەوەی لافاوەکەی پەیدابوون]] و [[ئەفسانەی لافاوەکەی گیلگامێش]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=George |یەکەم=A. R. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=21xxZ_gUy_wC&pg=PA70 |سەردێڕ=The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٧٨٤١-١|پەڕە=٧٠}}</ref> لێکچوونەکانی نێوان چیرۆکی بنەچەی [[مووسا]] و چیرۆکەکەی [[سارگۆنی ئەکەدی]] لەلایەن دەروونشیکەر [[ئۆتۆ ڕانک]] لە ١٩٠٩دا تێبینی کران<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The myth of the birth of the hero: a psychological interpretation of mythology |author-first1=Otto |author-last1=Rank |ساڵ=١٩١٤|ناونیشان=https://archive.org/details/mythofbirthofher1914rank |ئەوانی تر=English translation by F. Robbins and Smith Ely Jelliffe |بڵاوکەرەوە=The Journal of nervous and mental disease publishing company |شوێن=New York}}</ref> و لەلایەن نووسەرانی سەدەی ٢٠ەمەوە، وەک [[ھ. ج. وێڵز]] و [[جۆزێف کامبڵ]] ناوبانگیان دەرکرد.<ref name="Wells">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wells |یەکەم=H. G. |سەردێڕ=The Outline of History: Volume&nbsp;1 |ساڵ=١٩٦١|orig-date=1937 |بڵاوکەرەوە=Doubleday |پەڕەکان=٢٠٦, ٢٠٨, ٢١٠, ٢١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Campbell |یەکەم=Joseph |سەردێڕ=The Masks of God, Vol. 3: Occidental Mythology |ساڵ=١٩٦٤|پەڕە=١٢٧}}</ref> [[جەیکۆب برۆنۆوسکی]] دەنووسێت کە «پەرتووکی پیرۆز ... بەشێکی فۆلکلۆر و بەشێکی تۆمارە. مێژوو ... لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە دەنووسرێت، و [[ئیسرائیلییەکان]]، کاتێک بە نێو [[یەریکۆ]] (نزیکەی١٤٠٠ پ.ز)]دا تێپەڕین، بوونە ھەڵگرانی مێژوو.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bronowski|یەکەم=Jacob|ناونیشان=http://archive.org/details/ascentofman0000bron_y1z2|سەردێڕ=The Ascent of Man|بڵاوکەرەوە=BBC Books|ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٦٣-٢٠٩٠٠-٣|شوێن=London|پەڕەکان=٧٢–٧٣, ٧٧|orig-date=1973}}</ref> === لێکۆڵینەوە نوێیەکان === لە ٢٠٠٧دا، مێژوونووسێکی جووڵەکەی کۆن [[لێستەر ئێڵ. گراب]] ڕوونی کردەوە کە زانایانی پێشووتری پەرتووکی پیرۆز وەک [[یۆلیۆس ڤێلھاوزن]] (١٨٤٤–١٩١٨) دەکرا وەک «ماکسیمالیست» وەسف بکرێن، کە دەقی پەرتووکی پیرۆزیان قبووڵ دەکرد مەگەر ئەوەی پێچەوانەکەی بسەلمێنرێت. بە بەردەوامبوون لەسەر ئەم نەریتە، ھەم «مێژوویییەتی بنەڕەتی»ی باوکان و ھەم «داگیرکردنی یەکگرتووی خاکەکە» تا دەوروبەری حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان قبووڵکراو بوون. بە پێچەوانەوە، گراب دەڵێت ئەوانەی لە بوارەکەیدان ئێستا «ھەموویان مینیمالیستن—بۆ لانی کەم، کاتێک باسەکە دێتە سەر سەردەمی باوکان و نیشتەجێبوون. ... زۆر کەم کەس ئامادەن وەک [ماکسیمالیستەکان] کار بکەن].»<ref name="GRABBE p.">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grabbe|یەکەم=Lester L.|سەردێڕ=Understanding the History of Ancient Israel|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=British Academy|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٧٢٦٤٠١-٠|پەڕەکان=٥٧–٥٨|chapter=Some Recent Issues in the Study of the History of Israel|doi=10.5871/bacad/9780197264010.003.0005}}</ref> لە ٢٠٢٢دا، شوێنەوارناس [[ئەڤراھام فاوست]] کورتەی لێکۆڵینەوە نوێیەکانی خستە ڕوو و مشتومڕی لەسەر ئەوە کرد کە لە کاتێکدا مێژووە سەرەتایییەکانی ئیسرائیل بە قورسی پشتیان بە گێڕانەوەکانی پەرتووکی پیرۆز دەبەست، بەڵام جێی متمانەیییەکەیان بە تێپەڕبوونی کات زیاتر کەوتووەتە ژێر پرسیار. ئەو بەردەوام بوو کە مشتومڕە سەرەکییەکان سەرنجیان خستووەتە سەر مێژوویییەتی [[باوکان]]، [[کۆچی بەکۆمەڵ]]، داگیرکاریی ئیسرائیلییەکان، و [[پاشایەتیی یەکگرتوو]]، کە بەڵگە شوێنەوارناسییەکان زۆرجار ئاڵنگاریی ئەم گێڕانەوانە دەکەن. ئەو گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە لە کاتێکدا خوێندنگەی مینیمالیستی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو بە تەواوی یان تا ڕادەیەک بەھای مێژوویی پەرتووکی پیرۆزیان ڕەت کردەوە، بەڵام لێکۆڵینەوە سەرەکییەکان لەو کاتەوە تا ئێستا ڕێگەیەکی ھاوسەنگتریان گرتووەتە بەر، و دانیان بەوەدا ناوە کە ھەندێک لە نەریتەکانی پەرتووکی پیرۆز لەگەڵ دۆزینەوە شوێنەوارناسییەکاندا دەگونجێن، بەتایبەتی لە [[سەدەی ٩یەمی پ.ز]] بەدواوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Ancient Israelite World |دوایین=Faust |یەکەم=Avraham |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ساڵ=٢٠٢٢|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٧٧٣٢٤-٨|پەڕە=٧٨-٧٩|editor-last=Keimer |editor-first=Kyle H. |chapter=Between the Biblical Story and History: Writing an Archaeological History of Ancient Israel |editor-last2=Pierce |editor-first2=George A. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4beREAAAQBAJ&pg=PA78}}</ref> ==پێکھاتە== پێنج پەرتووکی یەکەم—[[پەرتووکی پەیدابوون|پەیدابوون]]، [[پەرتووکی کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]]، [[پەرتووکی لێڤییەکان]]، [[پەرتووکی ژمارەکان|ژمارەکان]] و [[پەرتووکی تەسنیە]]—لە [[یەھود مەدیناتا|سەردەمی فارسی (٥٣٨–٣٣٢ پ.ز)]] گەیشتنە شێوەی ئێستایان، و نووسەرەکانیان بژاردەی ئەو دەربەدەرە گەڕاوانە بوون کە لەو کاتەدا کۆنترۆڵی [[پەرستگای دووەم|پەرستگا]]یان دەکرد.{{Sfn | Blenkinsopp | 1998 | p = 184}} پەرتووکەکانی [[پەرتووکی یۆشەع|یۆشەع]]، [[پەرتووکی دادوەران|دادوەران]]، [[پەرتووکی ڕووس|ڕووس]]، [[پەرتووکەکانی ساموئێل|ساموئێل]] و [[پەرتووکەکانی پاشایان|پاشایان]] بەدوایاندا دێن، کە مێژووی ئیسرائیل لە [[داگیرکردنی کەنعان]] تا [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (٥٨٧ پ.ز)|گەمارۆدانی ئورشەلیم نزیکەی ٥٨٧ پ.ز]] پێکدەھێنن. کۆدەنگییەکی بەرفراوان لە نێوان زانایاندا ھەیە کە ئەمانە وەک کارێکی تاقانە (ئەوەی پێی دەوترێت «[[مێژووی تەسنیەیی]]») لە سەردەمی [[دەربەدەریی بابل]] لە سەدەی ٦ەمی پ.زدا دروست بوون.{{Sfn | Rogerson | 2003 | pp = 153–54}} ھەردوو [[پەرتووکەکانی ھەواڵی ڕۆژان]] تا ڕادەیەکی زۆر ھەمان ناوەڕۆکی پێنج پەرتووکەکە و مێژووی تەسنیەیی دادەپۆشن و پێدەچێت مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٤ەمی پ.ز بگەڕێتەوە.{{Sfn | Coggins | 2003 | p = 282}} پەرتووکەکانی ھەواڵی ڕۆژان و [[عەزرا–نێحمیا]] پێدەچێت لە ماوەی سەدەی ٣یەمی پ.زدا تەواو بووبن.{{Sfn | Grabbe | 2003 | pp = 213–14}} پەیمانی کۆنی کاتۆلیک و ئۆرسۆدۆکس دوو (پەیمانی کۆنی کاتۆلیک) بۆ چوار (ئۆرسۆدۆکس) [[پەرتووکەکانی مەکابییەکان]] لەخۆدەگرن، کە لە سەدەکانی ٢ەم و ١ەمی پ.زدا نووسراون. ئەم پەرتووکە مێژووییانە نزیکەی نیوەی ناوەڕۆکی گشتیی پەیمانی کۆن پێکدەھێنن. لەوانەی تریش، پەرتووکی پێغەمبەرە جیاوازەکان—[[پەرتووکی ئیشایا|ئیشایا]]، [[پەرتووکی یەرمیا|یەرمیا]]، [[پەرتووکی حەزقیال|حەزقیال]]، و دوازدە «[[پێغەمبەرە بچووکەکان]]»—لە نێوان سەدەکانی ٨ەم و ٦ەمی پ.زدا نووسراون، بێجگە لە [[پەرتووکی یوونس|یوونس]] و [[پەرتووکی دانیال|دانیال]]، کە زۆر دواتر نووسراون.{{Sfn | Miller | 1987 | pp = 10–11}} پەرتووکەکانی «دانایی»—[[پەرتووکی ئەییووب|ئەییووب]]، [[پەرتووکی پەندەکان|پەندەکان]]، [[کۆکەرەوە]]، [[زەبوورەکان]]، [[گۆرانیی گۆرانییەکان]]—مێژووی جیاوازیان ھەیە: پەندەکان لەوانەیە تا [[سەردەمی ھێلینی|سەردەمی ھێلینی]] (٣٣٢–١٩٨ پ.ز) تەواو بووبێت، ئەگەرچی ناوەڕۆکێکی زۆر کۆنترشی تێدایە؛ ئەییووب تا سەدەی ٦ەمی پ.ز تەواو بوو؛ کۆکەرەوە تا سەدەی ٣یەمی پ.ز.{{Sfn | Crenshaw | 2010 | p = 5}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ژێرپەڕەی مەسیحییەت}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|مێژوو|مەسیحییەت|جوویەتی}} {{پۆلی کۆمنز|Old Testament}} [[پۆل:پەیمانی کۆن]] [[پۆل:دەقە ئایینییەکانی یەهوودییەت]] f9qpdvphllr0yae4f69bvz1sddlpky3 0 12244 1590829 1590541 2026-06-16T12:05:34Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590829 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیمانی نوێ''' (بە [[گریکی کوەینە]]: Καινή Διαθήκη) بریتییە لە بەشی دووەمی [[کتێبی پیرۆز|پەرتووکی پیرۆز]] لەلای [[مەسیحی]]یەکان. پەیمانی نوێ پێک دێت لە ٢٧ پەرتووک، کە بریتیین لە چوار [[ئینجیل]]ەکە: [[ئینجیلی مەتا|ئینجیلی مەتتا]]، [[ئینجیلی مەرقۆس]]، [[ئینجیلی لۆقا]] و [[ئینجیلی یۆحەنا|ئینجلیزی یۆحەننا]]، ھەروەھا [[کرداری نێردراوەکان]] و چواردە نامەی [[پۆڵسی تەڕسووسی|پۆڵس]] و حەوت نامەی تری لەلایەن نێردراو قوتابییەکانی دیکەوە و دوا پەرتووکیش [[پەرتووکی خەون|پەرتووکی ئاشکراکردن]]ە، پەیمانی نوێ تەواو کاری [[پەیمانی کۆن]]ە کە وەکوو زنجیرەک لە پەیمانی کۆن دەست پێ دەکات تاوەکوو پەیمانی نوێ. لە پەیمانی نوێدا یەزدان ئەو پەیمانانەی جێبەجێ کرد کە لە پەیمانی کۆن دابووی، ئەوە بوو لە پەیمانی نوێ کوڕە تاقاناکەی [[یەسووع|یەسوعی]] مەسیح بووە کەفارەتی ئەو گوناھ و نەفرەتەی لە دێرزەمانەوە بەرۆکی مرۆڤایەتی گرتبوو، کە پێشتر ھەموو مرۆڤێک گوناھ بار بوو، ئەبوو بە قوربانی و خوێن ڕشتنی ئاژەڵێک گوناھەکەی لەسەر خۆی لادابا و ئەو قوربانیە دەبووە کەفارەتی ئەو کەسە، بەڵام یەزدان پەیمانێکی نوێی بەست ئەویش ئەوە بوو ئەم نەفرەتی سزای گوناھ و مردنەی ھەڵگرت بە لە خاچ دانی [[مەسیح]] و ڕژانی خوێنی، کە بووە دوا قوربانی و بۆ مرۆڤایەتی و چیتر پێویست ناکات مرۆڤ قوربانی بکات، چونکە بەرخی خودا باجەکەی لە پێناو ھەموواندا. ==ڕیزبەندیی پەرتووکەکان== ڕیزبەندییەک کە پەرتووکەکانی پەیمانی نوێی تێدا دەردەکەون لە نێوان ھەندێک کۆمەڵە و نەریتە کڵێسایییەکاندا جیاوازە. لە ڕۆژاوای لاتینیدا، پێش [[ڤولگەیت]] (وەشانێکی لاتینیی سەرەتای سەدەی پێنجەمی پەرتووکی پیرۆز)، چوار ئینجیلەکە بەم ڕیزبەندییەی خوارەوە ڕێکخرابوون: «مەتتا»، «یۆحەننا»، «لۆقا»، و «مەرقۆس». [[پەشیتا]]ی سریانی نامە گشتییە گەورەکان («یەعقووب»، «١ی پەترۆس»، و «١ی یۆحەننا») ڕاستەوخۆ دوای کرداری نێردراوان و پێش نامەکانی پۆڵس دادەنێت. ڕیزبەندیی چاپێکی سەرەتاییی نامەکانی پۆڵس لەسەر بنەمای قەبارەی نامەکانە: لە درێژترینەوە بۆ کورتترین، ھەرچەندە «١ و ٢ی کۆرنسۆس» و «١ و ٢ی تێسالۆنیکی» بەیەکەوە ھێڵراونەتەوە. نامە شوانکارییەکان دیارە بەشێک نەبوون لە «کۆمەڵە نامەکانی پۆڵس» کە ئەم ڕیزبەندییەی لێ کەوتووەتەوە و دواتر لە دوای «٢ی تێسالۆنیکی» و پێش «فلیمۆن» دانراون. «[[نامە بۆ عیبرانییەکان]]» بە جۆرەھا شێوە خراوەتە ناو «کۆمەڵە نامەکانی پۆڵس» یان لە دوای «٢ی تێسالۆنیکی»، یان لە دوای «فلیمۆن» (واتا لە کۆتاییی کۆتاییدا)، یان لە دوای «ڕۆمایەکان». [[یاسای لوتەر]]، کە لە [[پەرتووکی پیرۆزی لوتەر]]ی سەدەی ١٦دا دەدۆزرێتەوە، بەردەوامە لە دانانی «عیبرانییەکان»، «یەعقووب»، «یەھوودا»، و «ئاشکراکردن (بینین)» لە کۆتاییدا. ئەمە ڕەنگدانەوەی بیروڕای چاکساز مارتن لوتەرە سەبارەت بە یاساییبوونی ئەم پەرتووکانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bible-researcher.com/links10.html|سەردێڕ=Web Directory: German Bible Versions|بڵاوکەرەوە=Bible Research|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Luther's Antilegomena|ناونیشان=http://www.bible-researcher.com/antilegomena.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=www.bible-researcher.com}}</ref> ==نووسەران== پێدەچێت پەرتووکەکانی پەیمانی نوێ ھەموویان یان زۆربەیان لەلایەن مەسیحییە جووەکانەوە نووسرابن کە لە ژێر [[جوودیا (پارێزگای ڕۆمانی)|داگیرکاریی ڕۆم]]دا دەژیان.{{sfn|Powell|2009|p=16}} زۆربەی کات نووسەری ئینجیلی لۆقا و پەرتووکی «کرداری نێردراوان» وەک بێگانەیەک یان جوویەکی ھێلینیستی لەقەڵەم دەدرێت.<ref name="Strelan2013">Strelan, Rick (2013). ''Luke the Priest: The Authority of the Author of the Third Gospel''. Farnham, ENG: Routledege-[[Ashgate Publishing|Ashgate]]. pp. 102–05.</ref> ھەندێک لە زانایان نووسەری ئینجیلی مەرقۆس و مەتتا بە بێگانە دادەنێن، بەڵام زۆربەیان جەخت لەسەر نووسەری مەسیحیی جوو دەکەنەوە.<ref>For discussion of Mark, see Schröter, Jens (2010). "Gospel of Mark". In Aune, David. ''The Blackwell Companion to the New Testament''. New York: Wiley-Blackwell. pp. 281ff.</ref><ref>For discussion of Matthew, see Repschinski, Boris (1998). "Forschungbericht: Matthew and Judaism". ''The Controversy Stories in the Gospel of Matthew''. Göttingen, GER: Vandenhoeck & Ruprecht. pp. 13–61.</ref> بەڵگە نوێیەکان دەریدەخەن کە تەنھا نوخبە خوێندەوارەکان دوای جەنگەکانی جوو و ڕۆم توانای بەرھەمھێنانی پەخشانی ناو ئینجیلەکانیان ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Walsh |یەکەم=Robin Faith |سەردێڕ=The Origins of Early Christian Literature – Contextualizing the New Testament within Greco-Roman Literary Culture |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨١١٠٨٨٨٣٥٧٣}}</ref> بابەتی نووسەری ئینجیلەکان لە نێوان زانایانی ئینجیلی و ڕەخنەییدا بە دابەشی ماوەتەوە و ناوەکان لە نەریتی کڵێساوە ھاتوون. ئینجیلەکان بێناون، وەک چۆن لە ژیاننامەکانی پلوتارک و سوێتۆنیۆسدا باو بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Skinner|یەکەم=Christopher|سەردێڕ=Mark, Volume 2 (New Word Biblical Themes)|بڵاوکەرەوە=Zondervan Academic|ساڵ=٢٠٢٥|ژپنک=٩٧٨-٠٣١٠١٢٦٨٥٠|پەڕەکان=٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Vytlacilova |یەکەم=Magdalena |سەردێڕ=Why Does the Genre of the Gospels Matter? The Gospels' Genre and Historical Jesus Research |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٨٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٦١}}</ref> ئینجیلی یۆحەننا بانگەشەی ئەوە دەکات کە لەسەر شایەتحاڵیی ئەو «خوێندکارەی عیسا خۆشی دەویست» دامەزراوە، بەڵام ناوی نانێت. نووسەری لۆقا-کردار بانگەشەی دەکرد کە ھاوەڵی پۆڵسی نێردراوە، و زۆربەی زانایان ئەمە قبووڵ دەکەن.<ref name="auto3"/> بارت ئێرمان پێیوایە زۆرێک لە پەرتووکەکانی پەیمانی نوێ لەلایەن ئەو کەسانەوە نەنووسراون کە ناوەکانیان پێوەیە.{{sfn|Ehrman|2006|p=143}} ناوەکان لە ناوەڕاستی سەدەی دووەمی زایینیدا بۆ ئینجیلەکان جێگیر کراون.<ref name="Nickle2001">{{بیرخستنەوەی کتێب|author-last1=Nickle|author-first1=Keith Fullerton |edition=Second|سەردێڕ=The Synoptic Gospels: An Introduction|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5SSytjasmAgC&pg=PA43|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٣٤٩-٦|پەڕە=٤٣}}</ref> زۆرێک لە زانایان پێیان وایە ھیچ کام لە ئینجیلەکان لە ناوچەی فەلەستین نەنووسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Theissen|یەکەم١=Gerd|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The Gospels in Context|شوێن=London, ENG|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury-Continuum|پەڕە=٢٩٠}}</ref> زۆربەی زانایان لەسەر لەپێشینەیی مەرقۆسن، واتا مەرقۆس یەکەم ئینجیل بووە کە نووسراوە. زۆر کەس دەڵێن نووسەرانی [[ئینجیلی مەتا|ئینجیلی مەتتا]] و [[ئینجیلی لۆقا|ئینجیلی لۆقا]] سوودیان لە [[ئینجیلی مەرقۆس|ئینجیلی مەرقۆس]] و «سەرچاوەی Q» وەرگرتووە.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Runesson|یەکەم=Anders|سەردێڕ=Jesus, New Testament, Christian Origins|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Eerdmans|ژپنک=٩٧٨٠٨٠٢٨٦٨٩٢٣}}</ref> بۆچوونە جێگرەوەکانی تریش کە دەڵێن لۆقا مەتتای بەکارھێناوە یان بەپێچەوانەوە، ڕوو لە زیادبوونن.<ref name="TSP2022">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Synoptic Problem 2022: Proceedings of the Loyola University Conference|بڵاوکەرەوە=Peeters Pub and Booksellers|ساڵ=٢٠٢٣|ژپنک=٩٧٨٩٠٤٢٩٥٠٣٤٤}}</ref> ئەم سێ ئینجیلە بە [[ئینجیلە ھاوشێوەکان]] ناودەبرێن چونکە چیرۆکی ھاوشێوە و ڕیزبەندیی یەکسانیان تێدایە. زانایان کۆکن لەسەر ئەوەی ئینجیلی یۆحەننا دوای ھەمووان و بە بەکارھێنانی نەریتێکی جیاواز نووسراوە. زۆربەی زانایان کۆکن لەسەر ئەوەی نووسەری لۆقا «کرداری نێردراوان»یشی نووسیوە. ئەم دوو پەرتووکە وەک دوو نیوەی یەک کار (لۆقا-کردار) دادەنرێن. وا دەرکەوتووە ھەمان نووسەر [[لۆقا]] و کرداری نێردراوانی نووسیوە، و وەک دەقەکانی لۆقا ئاماژەیان بۆ دەکرێت.<ref>Horrell, D. G. (2006). ''An Introduction to the Study of Paul''. 2nd ed. London, Bloomsbury-T&T Clark. p. 7.</ref> بەڵگەی ڕاستەوخۆ لە پێشەکی ھەر دوو پەرتووکەکەوە دێت کە ئاراستەی [[تیۆفیلۆس (پەرتووکی پیرۆز)|تیۆفیلۆس]] کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://biblehub.com/acts/1-1.htm|سەردێڕ= Acts 1:1}}</ref> پێشەکی «کرداری نێردراوان» ئاماژە بە «پەرتووکی پێشووترم» دەکات سەبارەت بە خزمەتی عیسا. لێکچوونی زمانی و تیۆلۆژی لە نێوان ھەردوو کارەکەدا ھەیە کە ئاماژە بە نووسەرێکی ھاوبەش دەکەن.<ref>Sean A. Adams, "The Relationships of Paul and Luke: Luke, Paul's Letters, and the 'We' Passages of Acts." In ''Paul and His Social Relations'', edited by Stanley E. Porter and Christopher D. Land (Leiden: Brill, 2012), 132–34. {{ISBN|978-9004242111}}</ref> ھەندێک لە زانایان گومانیان لە یەکێتیی نووسەری لۆقا و کردار ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kenny |یەکەم=Anthony |بەستەری نووسەر=Anthony Kenny |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=A Stylometric Study of the New Testament |شوێن=Oxford |بڵاوکەرەوە=Clarendon Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٦١٧٨-٠}}</ref> نەیارانی ئەم بۆچوونە دەڵێن لۆقا-کردار جیاوازی تیۆلۆژی تێدایە کە لەگەڵ نامە ڕەسەنەکانی پۆڵس یەکناگرنەوە.<ref>"The principle essay in this regard is P. Vielhauer, 'On the "Paulinism" of Acts', in L.E. Keck and J. L. Martyn (eds.), Studies in Luke-Acts (Philadelphia: Fortress Press, 1975), 33-50, who suggests that Luke's presentation of Paul was, on several fronts, a contradiction of Paul's own letters (e.g. attitudes on natural theology, Jewish law, christology, eschatology). This has become the standard position in German scholarship, e.g., Conzelmann, Acts; J. Roloff, Die Apostelgeschichte (NTD; Berlin: Evangelische, 1981) 2-5; Schille, Apostelgeschichte des Lukas, 48-52. This position has been challenged most recently by Porter, "The Paul of Acts and the Paul of the Letters: Some Common Misconceptions', in his Paul of Acts, 187-206. See also I.H. Marshall, The Acts of the Apostles (TNTC; Grand Rapids: Eerdmans; Leister: InterVarsity Press, 1980) 42-44; E.E. Ellis, The Gospel of Luke (NCB; Grand Rapids: Eerdmans; London: Marshall, Morgan and Scott, 2nd edn, 1974) 45-47.", Pearson, "Corresponding sense: Paul, dialectic, and Gadamer", Biblical Interpretation Series, p. 101 (2001). Brill.</ref> ئەم گۆڕانکارییانە وەک گەورەترین ئاڵنگاری لە بەردەم لێکۆڵینەوەکانی پەیمانی نوێدا ماونەتەوە. ===نامەکانی پۆڵس=== نامەکانی پۆڵس بریتین لەو سێزدە پەرتووکەی پەیمانی نوێ کە بە شێوەیەکی نەریتی بۆ [[پۆڵسی تەرسووسی]] دەگەڕێنرێنەوە. حەوت لەو نامانە بە «بێ مشتومڕ» پۆلێن دەکرێن و زانایان لەسەر ئەوە کۆکن کە ئەمانە کاری ڕەسەنی پۆڵسن: [[ڕۆمایەکان]]، [[١ی کۆرنسۆس]]، [[٢ی کۆرنسۆس]]، [[گالاتیا]]، [[فیلیپی]]، [[١ی تێسالۆنیکی]] و [[فلیمۆن]]. شەش نامەی تر کە ناوی پۆڵسیان پێوەیە ھەمان کۆدەنگیی ڕژدی زانستییان لەسەر نییە، کە ئەوانیش بریتین لە [[ئەفەسۆس]]، [[کۆلۆسی]]، [[٢ی تێسالۆنیکی]]، [[١ی تیمۆساووس]]، [[٢ی تیمۆساووس]] و [[تیتووس]].{{sfn|Guthrie|1990|p=621–622}} «نامە بۆ عیبرانییەکان» کە بێناوە، سەرەڕای ئەوەی ئەگەرێکی کەم ھەیە پۆڵس نووسیبێتی، بەڵام زۆر جار وەک یەکێک لە ١٤ نامەکەی پۆڵس پۆلێن دەکرێت.<ref name=hebot01>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wallace |یەکەم=Daniel B. |ناونیشان=https://bible.org/seriespage/19-hebrews-introduction-argument-and-outline |سەردێڕ=Hebrews: Introduction, Argument, and Outline |بڵاوکەرەوە=Bible.org |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤}}</ref> ھەندێک لە زانایان سێ نامەی یەکەم بە «نامە دووەمییەکانی پۆڵس» ناو دەبەن و گومانیان لە ڕەسەنایەتییان ھەیە. سەبارەت بە نامە شوانکارییەکان، زۆربەی زانایان ئەمانە بە «ساختەناونراو» دادەنێن.{{sfn|Ehrman|2004a|p=385}} «نامە بۆ لاودیکییەکان» و «نامەی سێیەم بۆ کۆرنسۆس» نموونەی کاری وا دادەنرێن کە بە ناوی پۆڵسەوە بانگەشەیان بۆ کراوە. زانایانی سەردەم بە گشتی نووسەریی پۆڵس بۆ «نامە بۆ عیبرانییەکان» ڕەت دەکەنەوە.<ref>{{harvnb|Ehrman|2004a|p=323}}</ref> ئەم نامانە ھەموویان خاوەن تەوەر، شێواز و سیستمێکی وێژەیی یەکگرتوون. ھەموو ئەم نامانە بە ئاسانی لەگەڵ کرۆنۆلۆژیای گەشتەکانی پۆڵس لە «کرداری نێردراوان»دا دەگونجێن. ===نامەکانی تر=== نووسەری «نامەی یەعقووب» خۆی لە ئایەتی یەکەمدا وەک «یەعقووب، بەندەی خودا و عیسای مەسیحی خوداوەند» دەناسێنێت. لە ناوەڕاستی سەدەی ٣وە، نووسەرانی باوکناس ئاماژەیان کردووە کە نامەکە لەلایەن [[یەعقووبی دادپەروەر]]ەوە نووسراوە.<ref>[http://www.catholicity.com/encyclopedia/j/james,epistle_of_st.html "Epistle of St. James"]. ''1914 Catholic Encyclopedia''.</ref> زانایانی کۆن و نوێ ھەمیشە لەسەر نووسەری ئەم پەرتووکە دابەش بوون. زۆر کەس پێیان وایە نامەکە لە کۆتاییی سەدەی ١ یان سەرەتای سەدەی ٢ نووسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://earlychristianwritings.com/james.html |سەردێڕ=Epistle of James |بڵاوکەرەوە=Early Christian Writings |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> نووسەری «نامەی یەکەمی پەترۆس» خۆی وەک [[نێردراو|نێردراوێکی]] عیسای [[مەسیح]] دەناسێنێت. بڕوای نووسەربوونی [[پەترۆس]] لەلایەن چەندین باوکی کڵێساوە وەک ئیرانیۆس و تێرتۆلیان پشتڕاست کراوەتەوە. بە پێچەوانەی نامەی دووەم، تا سەدەی ١٨ مشتومڕێکی کەم لەسەر نووسەری ئەم نامەیە ھەبوو. زۆرێک لە زانایانی پەرتووکی پیرۆز گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە پەترۆس نووسەری «نامەی دووەمی پەترۆس» نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=What Are They Saying About the Catholic Epistles? |یەکەم=Philip B. |دوایین=Harner |پەڕە=٤٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xenz0ZMWDNsC&pg=PA49 |بڵاوکەرەوە=Paulist Press |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٩١-٤١٨٨-٣}}</ref> زانایانی وەک کرووگەر و زاھن بەرگری لە ڕەسەنایەتیی نامەی دووەمی پەترۆس دەکەن.<ref>Kruger, M.J. (1999). [https://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/42/42-4/42-4-pp645-671_JETS.pdf "The Authenticity of 2 Peter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612141202/https://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/42/42-4/42-4-pp645-671_JETS.pdf |date=12 June 2021 }}. ''[[Journal of the Evangelical Theological Society]]''. '''42''' (4): 645–71.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zahn |یەکەم=S. T. |بەستەری نووسەر=Theodor Zahn |translator-last1=Trout |translator-first1=John Moore |translator-last2=Mather |translator-first2=William Arnot |translator-last3=Hodous |translator-first3=Louis |translator-last4=Worcester |translator-first4=Edward Strong |translator-last5=Worrell |translator-first5=William Hoyt |translator-last6=Dodge |translator-first6=Rowland Backus |ساڵ=١٩٠٩|سەردێڕ=Introduction to the New Testament |ناونیشان=https://archive.org/details/introductionton00thaygoog |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بەرگ=II |edition=English translation of 3rd German |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Charles Scribner's Sons |پەڕە=٢٥٠}}</ref> ناونیشانی نامەی یەھوودا بەم شێوەیە: «یەھوودا، بەندەی عیسای مەسیح و برای یەعقووب».<ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=Jude%201%3A1&version=NRSV Jude 1:1] ([[New Revised Standard Version|NRSV]])</ref> مشتومڕ لەسەر ئەوەی نووسەرەکە نێردراوەکەیە یان برای عیسا، ھەرچۆنێک بێت بەردەوامە.<ref>Bauckham, R. J. (1986). ''Word Biblical Commentary, Vol. 50''. Word (UK) Ltd. pp. 14ff.</ref> ===کارەکانی یۆحەننا=== ئینجیلی یۆحەننا، سێ نامەکەی و «پەرتووکی ئاشکراکردن» لێکچوونی زۆریان تێدایە.{{sfn|Van der Watt|2008|p=1}} زۆربەی زانایان ئەمانە وەک یەک کۆمەڵەی وێژەی یۆحەننایی دەبینن.{{sfn|Harris|2006|p=479}} نەریتی مەسیحی [[یۆحەننای نێردراو]] وەک نووسەری ئینجیلی یۆحەننا دەناسێنێت. زۆربەی زانایان ئایەتی ٢١:٢٤ وەک بانگەشەیەک بۆ نووسەربوونی خوێندکارە خۆشەویستەکە لێک دەدەنەوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Barnes|یەکەم=Albert|سەردێڕ=Barnes' Notes on the New Testament|ساڵ=١٩٦٢|orig-year=1832|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qvXCoSQ1y0EC&pg=PA360|بڵاوکەرەوە=Kregel Publications|پەڕە=٣٦٠|ژپنک=٩٧٨-٠٨٢٥٤٩٣٧١٣}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن ئەو خوێندکارە تەنھا سەرچاوەی نەریتەکان بووە. بارت ئێرمان دەڵێت ھیچ کام لە نووسەرانی ئینجیلەکان شایەتحاڵی ڕاستەوخۆ نەبوون.{{sfn|Ehrman|2003|p=235}} ھەندێک زانا پێیان وایە بەشی ٢١ی یۆحەننا دواتر زیاد کراوە.<ref name="thompsonm">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thompson|یەکەم=Marianne|سەردێڕ=John: A Commentary|بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-٠٦٦٤٢٢١١١٩|پەڕەکان=٤٣٢}}</ref> بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی دەستنووس بۆ ئەم مەبەستە نەدۆزراوەتەوە. زۆرێک لە زانایان ئێستا بەشی ٢١ وەک بەشێکی ڕەسەنی دەقەکە دەبینن.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keith|یەکەم=Chris|سەردێڕ=The Gospel as Manuscript: An Early History of the Jesus Tradition as Material Artifact|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠٢٠|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٩٣٨٤٣٧٢|پەڕەکان=١٤٢–١٤٣}}</ref> نووسەر لە چەند ئایەتێکدا بانگەشەی شایەتحاڵبوون دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goodacre|یەکەم=Mark|سەردێڕ=Thomas and the Gospels: The Case for Thomas's Familiarity with the Synoptics|بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing Co.|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠٨٠٢٨٦٧٤٨٣|پەڕەکان=١٧٥}}</ref> لە سەدەی ٢٠دا یۆحەننا وەک کارێکی بەکۆمەڵ دەبینرا، بەڵام ئێستا زیاتر بە کاری یەک نووسەر دادەنرێت.{{sfn|Edwards|2015|p=ix}} زۆربەی زانایانی نوێ دەستبەرداری ئەو بڕوایە بوون کە یۆحەننای کوڕی زەبدی نووسەرەکە بێت.<ref name="Licona 2016 XIII-XIV2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Licona|یەکەم=Mike|سەردێڕ=Why are there Differences in the Gospels? What we can Learn from Ancient Biography|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٠٢٦٤٢٦٠|پەڕەکان=١١٥}}</ref> شێوازی نووسینەوەی ئینجیلەکان لەگەڵ مێتۆدی نووسەرە جووەکان دەگونجێت.<ref name="Keener 2019">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keener|یەکەم=Craig|بەستەری نووسەر=Craig Keener|سەردێڕ=Christobiography: Memory, History, and the Reliability of the Gospels|بڵاوکەرەوە=Eerdmans|ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨٧٦٧٥-١}}</ref> نووسەری «پەرتووکی ئاشکراکردن» ناوی خۆی بە «یۆحەننا» دەبات.<ref>{{bibleverse|Rev. 1:1, 4, 9; 22:8|multi=yes}}</ref> ئەو باس لەوە دەکات کە لە کاتی بینینەکانیدا لە [[پاتمۆس]] بووە. بەو ھۆیەوە زۆر جار بە [[یۆحەننای پاتمۆس]] ناو دەبرێت. بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ نێردراوەکە وەک یەک کەسایەتی ناسێنراون. وا بڕوا دەکرا کە لە سەردەمی دۆمیتیاندا بۆ ئەوێ دەربەدەر کرابێت. جەستن شەھید ئاماژە بەوە دەکات کە یۆحەننا سەرچاوەی پەرتووکەکەیە.<ref>Justin Martyr. ''[[Dialogue with Trypho]]''. Chapter LXXXI.</ref> ئیرانیۆسیش ئەم بابەتەی وەک خاڵێکی جێگیر وەرگرتووە. زانایانی نوێ لە نێوان بۆچوونی جیاوازدا دابەش بوون. بێن ویزەرینگتۆن دەڵێت بەڵگە زمانییەکان دەریدەخەن کە ئەستەمە ھەمان نووسەر ھەردوو پەرتووکەکەی نووسێبێت.<ref>Witherington, Ben (2003). ''Revelation''. Cambridge University Press. p. 2.</ref> ئەم جیاوازییانە وەک ئاڵنگارییەک لە بەردەم لێکۆڵینەوەی ڕەگناسیی ئەم دەقانەدا ماونەتەوە. ھەرچۆنێک بێت، ئەم وێژەی یۆحەننایییە ڕەنگدانەوەی سیستم و باوەڕی مەسیحییەتە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ژێرپەڕەی مەسیحییەت}} {{پۆلی کۆمنز|New Testament}} {{شریتی دەروازە|ئایین|کتێب|مەسیحییەت}} [[پۆل:پەیمانی نوێ]] [[پۆل:یەھوودییەت]] [[پۆل:دەقە ئایینییەکانی یەھوودییەت]] nsq6jqum04pafxag3hdqz762m46bace 0 12921 1590799 1590789 2026-06-16T12:00:44Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590799 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەرعەش | ناوی_فەرمی = Kahramanmaraş | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = گورگوم | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١.٠٠٤.٤١٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٧]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٣٤٤(٩٠+) | وێبگە = [http://www.kahramanmaras.bel.tr/ www.kahramanmaras.bel.tr] }} '''قەھرەمانمەرعەش'''، '''مەرعەش'''، '''ماراش''' یان '''گورگوم''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەرعەش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٧]] ژمارەی دانیشتووانی ١.٠٠٤.٤١٤ کەس بووە. == مێژوو == === مێژووی پێشوو === [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe_vorn.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Trabzon Caddesi.jpg|وێنۆک|200px|شەقامی تەرابزۆن، ناوەندی شاری مەرعەش]] لە سەرەتای [[چەرخی ئاسن]]دا (کۆتاییی سەدەی ١١یەمی پ.ز تا نزیکەی ٧١١ پ.ز<ref>Bryce, Trevor (2012). ''The World of The Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History''. OUP Oxford. {{ISBN|978-0-19-921872-1}}, pp. 125-128.</ref>)، مەرەش پایتەختی دەوڵەتی سووری-ھیتی [[گورگوم]] (بە [[لوویی ھیرۆگلیفی]] کورکوما) بوو. لای نیشتەجێبووە [[زمانی لوویی|لووییەکان]]ی بە «شارە کورکومایییەکە» و لای [[ئاشوورییەکان]] بە '''مەرکەس''' دەناسرا.<ref>Payne, Annick (2012). ''Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions''. Society of Biblical Lit. {{ISBN|978-1-58983-658-7}}, p. 7.</ref> لە ٧١١ی پ.ز، خاکی گورگوم وەک پارێزگایەکی ئاشووری لکێنرا و بە ناوی پایتەختەکەیەوە ناوی نرا مەرکەس.<ref>Bryce 2012, p. 128.</ref> مەرەش لەلایەن ڕۆمییەکانەوە بە '''گەرمانیکیا کیساریا''' ([[یۆنانیی کۆن]]: Γερμανίκεια، '''گەرمانیکیا''') دەگوترا، کە شێوازێکی نووسینی دەنگییە بۆ کەرمانیکیا/گەرمانیکیا و کەرمانیسیا/گەرمانیسیا، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا. شێوازی نووسینی جۆراوجۆر و زۆرجار نادروست، لێکدانەوەی ھەڵە و تێکەڵکردنی ناوەکان، وشەکان یان ناوە جوگرافییەکان، لە سەردەمی ڕۆمیدا زۆر باو بوون. بەپێی وتارێکی ساڵی ٢٠١٠ی «[[جمھووریەت]]»، یەکەم شوێنەواری نیشتەجێبوونی کورکومایی پێشتر لە گەڕەکەکانی زولقادرئۆغوڵڵاریی شارەکەدا دۆزراوەتەوە.<ref>Cumhuriyet, 20 December 2010 p. 20</ref> === سەردەمی ناوەڕاست === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا، گەرمانیکیا شوێنی [[ئیپارخی|ئیپارخێک]] بوو و یەکێک لە ئیپارخەکانی شارەکە بەشداریی لە [[یەکەمین ئەنجومەنی نیسیا]]دا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kim |یەکەم١=Young Richard |سەردێڕ=The Cambridge Companion to the Council of Nicaea |ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨١١٠٨٤٢٧٧٤٦}}</ref> شارەکە لە سەدەی ٧ەمدا کەوتە دەست موسڵمانان و لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئەلمەنسوور]]دا تەواوی دانیشتووانە مەسیحییەکەی دۆڵیی گەرمانیکیا ڕاگوێزران و لە [[ڕامەڵڵا]] لە [[فەلەستین]] نیشتەجێ کران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bat |یەکەم١=Ye'or |سەردێڕ=The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude : Seventh-twentieth Century |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Fairleigh Dickinson Univ Press |ژپنک=٩٧٨٠٨٣٨٦٣٦٨٨٦|پەڕە=٨٨}}</ref> دوای ڕووخانی پاشایەتییە ئەرمەنییەکان لە سەدەی ١١یەمدا، شارەکە بوو بە قەڵایەکی گرنگ بۆ [[ئەرمەنییەکان]]ی دوورخراوە و شارەکە بوو بە پایتەختی میرنشینە کورتخایەنەکەی [[فیلارێتۆس براخامیۆس]] کە لە ھەندێک کاتدا [[ئەنتاکیا]] و [[ئێدیسا]]شی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tonghini |یەکەم١=Cristina |سەردێڕ=From Edessa to Urfa: The Fortification of the Citadel |ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Archaeopress Publishing Ltd |ژپنک=٩٧٨١٧٨٩٦٩٧٥٧٥|پەڕە=٣٩}}</ref> دوای مردنی فیلارێتۆس، ژەنەڕاڵێکی تری ئەرمەنی بە ناوی [[تۆرۆسی مەرەش|تاتوول]] دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و بۆ ماوەی چوار ڕۆژ میوانداریی سوپای ماندووی [[یەکەم جەنگی خاچپەرستی]] کرد پێش ئەوەی بەرەو [[گەمارۆدانی ئەنتاکیا]] بڕۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Vandekerckhove |یەکەم١=Dweezil |سەردێڕ=Medieval Fortifications in Cilicia: The Armenian Contribution to Military Architecture in the Middle Ages |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨٩٠٠٤٤١٧٤١٠|پەڕە=٢٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VG3DDwAAQBAJ}}</ref> بەپێی مێژووی [[ماتیۆی ئێدیسا]]، [[بوومەلەرزەی ١١١٤ی مەرەش|بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە وێران بوو]] و ٤٠،٠٠٠ کەس کوژران لە ١٢ی مانگی [[ڕۆژژمێری ئەرمەنی|مارێری]] لە ساڵی ئەرمەنیی ٥٦٣ (٢٩ی تشرینی دووەمی ١١١٤).<ref>[https://books.google.com/books?id=z707mZkiLcgC&q=personne+n%27%C3%A9chappa&pg=PP1 Chronique de Matthieu d'Édesse], p. 287-90.</ref> لە ١١٠٠دا، شارەکە لەلایەن [[دانشمندەکان]]ەوە داگیر کرا، دوای ئەوانیش [[سەلجووقییەکان]] لە ١١٠٣دا. لە ١١٠٧دا، [[خاچپەرستەکان]] بە سەرکردایەتیی [[تانکرێد]] بە یارمەتیی [[تۆرۆسی یەکەم]]ی [[شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان|ئەرمەنستانی کیلیکیا]] دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە. لە ١١٣٦–١١٣٧دا، دانشمندەکان بەبێ سەرکەوتن گەمارۆی مەرعەشیان دا، بەڵام گوندەکانی دەوروبەریان وێران کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|authorlink=Speros Vryonis |دوایین=Vryonis |یەکەم=Speros |ساڵ=١٩٧١|سەردێڕ=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |ناونیشان=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |بڵاوکەرەوە=California University Press |پەڕە=١٥٦|ژپنک=٠-٥٢٠-٠٥٧٥٣-٨}}</ref> بەھەرحاڵ، خاچپەرستەکان لە ١١٣٧دا دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.k-maras.com/a_dos/t_gelisimi.htm|سەردێڕ=Kahramanmaraş Tarihi Gelişimi - www.k-maras.com|وێبگە=www.k-maras.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250910030849/http://www.k-maras.com/a_dos/t_gelisimi.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە لە ١١٤٨دا لەلایەن شازادە [[قلیج ئەرسەلانی دووەم]] داگیر کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|authorlink=Speros Vryonis |دوایین=Vryonis |یەکەم=Speros |ساڵ=١٩٧١|سەردێڕ=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |ناونیشان=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |بڵاوکەرەوە=California University Press |پەڕە=١٥٦|ژپنک=٠-٥٢٠-٠٥٧٥٣-٨}}</ref> [[پەڕگە:DAVIS(1879) p145 MARASH, GIAUR DAGH MOUNTAINS IN THE DISTANCE.jpg|320px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنی پۆنۆراما (نزیکەی ١٨٧٥)]] مەرەش لەلایەن [[بەیلیکی زولقادر]]ەوە وەک شوێنکەوتووی [[مەمالیک|ئیمپراتۆریەتیی مەمالیک]] لە ١٣٣٧ تا ١٥١٥ فەرمانڕەوایی دەکرا پێش ئەوەی بلکێنرێت بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە. لە ڕۆژانی سەرەتای دەسەڵاتی عوسمانیدا (١٥٢٥–١٥٢٦) ١،٥٥٧ پیاوی پێگەیشتوو ھەبوون (کۆی دانیشتووان ٧،٥٠٠ کەس)؛ لەو کاتەدا ھەموو دانیشتووانەکە موسڵمان بوون،<ref>Kupferschmidt, Uri M. (1987). ''The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine''. Brill, p. 508 {{ISBN|9789004079298}}</ref> بەڵام دواتر ژمارەیەکی بەرچاو لە ناموسڵمانان کۆچیان کرد بۆ شارەکە، بەتایبەتی لە سەدەی ١٩ەمدا.<ref>Kupferschmidt 1987, pp. 508-509</ref> === سەردەمی نوێ === لە دەوروبەری مەرەش، ئەرمەنییەکانی کیشیفلی، دێرێ کێۆی و فوندینجاک بڕیاریان دا دژی سوپای عوسمانی بجەنگن بۆ دژایەتیکردنی ڕاگواستن.<ref name=":5">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. . p. 18</ref> لە بەیانیی ٢٦ی تەممووزی ١٩١٥دا، ھێرشیان کردە سەر شەش گوندی تورک و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان سووتاندن. بەھۆی کۆکردنەوەی سەربازیی موسڵمانان بۆ [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، قوربانییەکان ژن و منداڵ و بەساڵاچووان بوون.<ref name=":1">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 19</ref> لە وەڵامدا، سوپای تورکیا لە ١ی ئابدا لەژێر فەرماندەیی عەلی بەی دەستی بە گەمارۆدانی فوندینجاک کرد.<ref>Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 41</ref> ٩١ شەڕڤانی دەستگیرکراو لەسێدارە دران و ١٠٠ کەسی تریش ڕاگوێزران. زیانەکانی تورک بە ٢،٠٠٠ سەرباز و لە نێوان ٤،٠٠٠ بۆ ٥،٠٠٠ گوندنشین خەمڵێندرا، لە کاتێکدا ئەرمەنییەکان ٢،١٠٠ کەسیان لەدەست دا کە زۆربەیان مەدەنی بوون.<ref>Kehyayan, in Kaloustain, Marash, pp. 45-55</ref><ref name=":1" /> لە مانگەکانی دوای کۆتاییھاتنی جەنگ، کیلیکیا ببووە سەرچاوەی ململانێ لە نێوان بەریتانی و فەڕەنسییەکان، کە ھەردووکین خوازیاری چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بوون لە ناوچەکەدا. بەڵام حکوومەتی بەریتانیا لەژێر گوشارێکی زۆری ناوخۆیدا بوو بۆ کشانەوە و ھەڵوەشاندنەوەی ھێزەکانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩١٩دا، سەرۆک وەزیران [[دەیڤید لۆید جۆرج]] بە ناچاری پێشنیازێکی سەرۆک وەزیران [[ژۆرژ کلیمێنسۆ]]ی قبووڵ کرد بۆ ئەوەی فەڕەنسا بە فەرمی کۆنترۆڵی کیلیکیا بگرێتە ئەستۆ. گواستنەوەی فەرماندەیی لە ٤ی تشرینی دووەمدا ئەنجام درا، بەڵام بەڵێنەکەی فێڵد مارشاڵ [[فێردیناند فۆش]] بۆ بەھێزکردنی ھێزە ھەبووەکان لە ناوچەکەدا بە لانی کەم ٣٢ [[کەرت (سەربازی)|کەرت]]ی پیادە، ٢٠ [[کەرت (سەربازی)|سەربازگەی سوارە]] و ١٤ [[کەرت (سەربازی)|پاتریی تۆپخانە]] جێبەجێ نەکرا. یەکە فەڕەنسییەکان بەم شێوەیە لە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و پشتگیریی ئاسمانی بێبەش بوون و چەکی ئۆتۆماتیکی، تۆپخانەی قورس و تەنانەت گواستەرەوەی بێل تەل و [[کۆتری نامەبەر]]یان کەم بوو.{{citation needed |date=April 2024}} ==کەشوھەوا== {{Weather box |metric first= Yes |single line= No |location= مەرعەش |Jan record high C= 18.7 |Feb record high C= 21.8 |Mar record high C= 29.2 |Apr record high C= 36.0 |May record high C= 38.0 |Jun record high C= 42.0 |Jul record high C= 45.2 |Aug record high C= 44.4 |Sep record high C= 41.3 |Oct record high C= 37.2 |Nov record high C= 27.2 |Dec record high C= 24.0 |Jan high C= 9.1 |Feb high C= 10.9 |Mar high C= 15.7 |Apr high C= 21.1 |May high C= 26.7 |Jun high C= 31.9 |Jul high C= 35.6 |Aug high C= 35.9 |Sep high C= 32.4 |Oct high C= 25.8 |Nov high C= 17.2 |Dec high C= 10.9 |Jan low C= 1.3 |Feb low C= 2.2 |Mar low C= 5.6 |Apr low C= 9.9 |May low C= 14.2 |Jun low C= 18.9 |Jul low C= 22.1 |Aug low C= 22.2 |Sep low C= 18.4 |Oct low C= 12.9 |Nov low C= 6.8 |Dec low C= 3.1 |Jan record low C= -7.8 |Feb record low C= -9.6 |Mar record low C= -7.6 |Apr record low C= -0.6 |May record low C= 5.0 |Jun record low C= 11.0 |Jul record low C= 15.6 |Aug record low C= 16.0 |Sep record low C= 8.6 |Oct record low C= 2.2 |Nov record low C= -4.4 |Dec record low C= -7.6 |Jan precipitation mm = 125.4 |Feb precipitation mm = 112.3 |Mar precipitation mm = 94.8 |Apr precipitation mm = 76.1 |May precipitation mm = 39.3 |Jun precipitation mm = 7.4 |Jul precipitation mm = 2.5 |Aug precipitation mm = 1.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 53.1 |Nov precipitation mm = 93.5 |Dec precipitation mm = 129.2 |Jan rain days= 12.4 |Feb rain days= 12.2 |Mar rain days= 12.3 |Apr rain days= 11.6 |May rain days= 8.1 |Jun rain days= 2.7 |Jul rain days= 1.5 |Aug rain days= 1.3 |Sep rain days= 2.7 |Oct rain days= 6.7 |Nov rain days= 9.1 |Dec rain days= 12.1 |Jan sun= 108.5 |Feb sun= 117.6 |Mar sun= 173.6 |Apr sun= 204 |May sun= 263.5 |Jun sun= 312 |Jul sun= 341 |Aug sun= 319.3 |Sep sun= 273 |Oct sun= 213.9 |Nov sun= 135 |Dec sun= 102.3 |source 1= Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |سەردێڕ=İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü |بڵاوکەرەوە=Meteor.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |date=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ }}</ref>|date=July 2011 }} ==مێژوو== {| style="float: left;" border="1" |- ! style="background:#efefef;" | ساڵ ! style="background:#efefef;" | دانیشتووان<ref>The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine, Uri M. Kupferschmidt, page 508 - 509</ref> |- | ١٥٢٥-٦ || style="text-align:right;"| ٧٥٠٠ |- | ١٥٦٤-٥ || style="text-align:right;"| ١٣٥٠٠ |- | ١٩١٤ || style="text-align:right;"| ٣٢٧٠٠ |- | ١٩٢٧ || style="text-align:right;"| ٢٥٦٧٢ |- | ١٩٤٠|| style="text-align:right;"| ٢٧٧٤٤ |- | ١٩٤٥ || style="text-align:right;"| ٣٣١٠٤ |- | ١٩٥٠ || style="text-align:right;"| ٣٤٦٤١ |- | ١٩٦٠ || style="text-align:right;"| ٥٤٤٤٧ |- | ١٩٧٠ || style="text-align:right;"| ١١٠٧٦١ |- | ١٩٨٠|| style="text-align:right;"| ١٧٨٥٥٧ |} == ئەمانەش ببینە == * [[تورکیا]] * [[ئەیالەتی دولکادر]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kahramanmaraş}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:مەرعەش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مەرعەش]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] 85kxlfy5cis08s4skuc9wxob4ifdotn 0 19052 1590813 1590708 2026-06-16T12:03:04Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590813 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = '''خەلیفان''' | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Khalifan.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە ={{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=12 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان ={{coord|36.66282|N|44.55030|E|region:IQ|display=inline,title}} | جۆری_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شار]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[خەلیفان (ڕوونکردنەوە)|خەلیفان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ٦٨٥ | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٢]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سونی]] | وێبگە = |بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە=1|ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە=خەلیفان|کۆدی_پۆستە=٤٤٠٠٧}} {{شوێنەکانی تر٣|خەلیفان}} '''شارۆچکەی خەلیفان''' یەکێکە لە شارۆچکەکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستان]]. == جوگرافیا == خەلیفان ١٠٥ کم لە شاری [[ھەولێر|هەولێری]] پایتەختەوە دوورە و، ١١کم لە شاری [[سۆران|سۆرانەوە]] دوورە، دەکەوێتە نێوان چوار چیای گەورەوە، کە لە هەر چوار لاوە دەوری خەلیفانیان داوە، لە ڕۆژهەلاتەوە [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]] کە یەکێکە لە چیا بەرزەکانی [[باشووری کوردستان]] کە بەرزییەکەی دەگاتە ٢٨٨٣م و، لە ڕۆژئاواشەوە چیای پانەسەر کە بەرزییەکەی دەگاتە ١٢٠٠م و، لە باکوورەوە زنجیرە [[برادۆست (چیا)|چیای براندۆست،]] کە بەرزییەکەی دەگاتە ٢١٦٥م ئەویش یەکێکە لە چیا بەرزەکانی باشووری کوردستان، لە باشووریشەوە چیای هەریرە کە خەلیفان و [[ھەریر|هەریر]] لە یەکتری جیادەکاتەوە، بەرزییەکەی ١٨٥٠م لە سالی ١٩٦٧ز بووە بە [[شارەدێ]]. === ڕووبەر === ڕووبەری گشتی شارۆچکەی خەلیفان ١٦٢.٨ کم دووجایە. هێڵی پانی و درێژی ناوەندی شارۆچکە بریتییە لە ٣٦.٦٦٢٨ پلە باشوور و ٤٤.٥٥٠٣ پلەی باکوور. باری ڕووی زەوی شارۆچکەی خەلیفان دەشت لە ٢٥٪ و گرد ٤٠٪ و کێو و شاخیش ٣٥٪.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=شارەدێیەکان|ناونیشان=https://soran.gov.krd/test2/52/nahiyakan/|newspaper=Soran Gov|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|زمان=ckb|دوایین=krdai}}{{بەستەری مردوو|url=https://soran.gov.krd/test2/52/nahiyakan/ |date=ئایاری ٢٠٢٤ }}</ref> == ئاووھەوا == چیاکانی نزیک خەلیفان شارۆچکەکەیان جوانتر کردووە، چونکە لە وەرزی زستاندا هەر چوار چیاکە بەرگێکی سپی جوانی [[بەفر|بەفری]] دەپۆشن، کە ئەمەش وای کردووە خەلیفان لە وەرزی [[زستان|زستاندا]] [[پلەی گەرمی|پلەی گەرمییەکەی]] بگاتە نێوان (٠) و (-١٠) پلەی سەدی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەوێنە؛ گەشتێک بۆ چیای کۆڕەک و بێخاڵ|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/16022020|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=ckb}}</ref> خەلیفان لە وەرزی هاویندا پلەی گەرمییەکەی لە مانگی تەممووزدا لە نێوان (٣٠ و ٤٠) پلەی [[پلەی سەدی|سەدیدایە]] و، لە مانگەکانی تری هاویندا تەنیا لە نێوان (٢٣ و ٢٩) پلەی سەدیدایە، کە ئەوەش بەهۆی هەڵکەوتەی شوێنە جوگرافییەکەی و بوونی ڕووباری خەلیفان لە ناوەندی شارەکە، کە ئەو ڕووبارە زۆرترین ڕێژەی [[سپیندار|سپینداری]] لێ چاندراوە، زۆرتر لە هەموو جێگەیەکی تری [[کوردستان]]، ئەمەش دیمەنێکی جوانی بەخشیوە بە خەلیفان. == مێژووی دروستبوونی خەلیفان == بە نووسراوی سەرۆکایەتی کۆمار شارەدێی خەلیفان بنیات نرا کە ناوەندی شارەدێیەکە دەکەوێتە گوندی خەلیفان سەر بە [[ڕەواندز]] لە ساڵی ١٩٦٧ بووە بە شارەدێ. لە ڕێکەوتی ٨ی ئابی ٢٠٢٣ بە نووسراوی فەرمی لە بەیاننامەی ژمارە ١٦ی ساڵی ٢٠٢٣ [[وەزارەتی ناوخۆ (ھەرێمی کوردستان)|وەزارەتی ناوخۆی]] هەرێمی کوردستان بڕیار درا بە گۆڕینی کارگێڕیی خەلیفان لە شارەدێ بۆ [[شارۆچکە]] بە هەمان سنووری ئێستای و کردنی گوندی [[سرێشمە، سۆران|سرێشمە]] بە شارەدێ لە شارۆچکەی خەلیفان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ساڵ=٢٠٢٣-٠٨-١٥|سەردێڕ=بەیانی ژمارە (١٦)ی ساڵی ٢٠٢٣، تایبەت بە هێنانە کایەی قەزای (خەلیفان) و ناحیەی (سرێشمە).pdf|ناونیشان=https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2023/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A6)%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A3%D8%8C%20%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%20%D8%A8%DB%95%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%20%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DB%8C%20%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%20(%D8%AE%DB%95%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86)%20%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%DB%8C%20(%D8%B3%D8%B1%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95).pdf|journal=حکوومەتی هەرێمی کوردستان|زمان=ckb|پەڕەکان=١}}</ref> == ناوی خەلیفان == * ھیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی نووسراو لەبەردەستدا نییە تاکوو شیکاری ئەم چەمکە بکات. * ئەو سەرچاوانەی کە باون لەناو جەماوەر بەشێوەی زارەکییە، گوایە لە گەلیاوانەوە ھاتووە. * ڕایەکی تر دەڵێت لە کاتی ھاتنی لەشکری [[ئیسلام]] بۆ دەڤەرەکە دوو خەلیفەی لێ نیشتەجێ بووە، بە تێپەڕبوونی کاتیش ئەم ناوە داتاشراوە و بووەتە خەلیفان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای خەلیفان | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/node/406 | نووسەر = پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * گێڕانەوەی مێژوویی و عەشیرەتی (خەلیفان و مەلا عەلی): ئەمە ھەم وەک چیرۆکێکی فۆلکلۆری و ھەم وەک بەشێک لە مێژووی ناوچەکە دەگێڕدرێتەوە. دەوترێت لە ڕابردوودا کەسایەتییەکی ئاینی یان پیاوچاکێک بە ناوی مەلا عەلی لە ناوچەکەدا ھەبووە کە نازناوی "خەلیفە" بووە (پلەیەکی ئاینی یان تەسەوف). کاتێک خەڵک چوونەتە لای یان سەردانی ناوچەکەیان کردووە، وتوویانە دەچین بۆ لای خەلیفان (واتە ماڵبات یان شوێنی دانیشتنی خەلیفە و شوێنکەوتووانی). بە تێپەڕبوونی کات، پاشگری کۆی کوردی (ان) لکاوە بە ناوی خەلیفەکەوە و ناوچەکە بە تەواوی بوو بە "خەلیفان". * ڕەگی زمانەوانی (پێوەندی بە خەلیفەوە): لە ڕووی زمانەوانییەوە، وشەی خەلیفان لە دوو بەش پێکدێت: خەلیفە: (وشەیەکی عەرەبییە و ھاتووەتە ناو [[زمانی کوردی]]، بەواتای جێنشین یان ڕێبەرێکی ئاینی لە ڕێبازە تەسەوفییەکاندا دێت). ان: پاشگری شوێن یان نیسبەتە لە زمانی کوردیدا (وەک بارزان، بێستان، سۆران). بۆیە واتای وشەکە ڕاستەوخۆ دەبێتە "شوێنی خەلیفەکان" یان ئەو ناوچەیەی کە خەلیفەیەکی لێ نیشتەجێ بووە. * گێڕانەوەی تر (سەردەمی خەلافەت): ھەندێک سەرچاوەی تر بە شێوازێکی کەمتر باو ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەردەمی فەرمانڕوایی ئیسلامیدا (سەردەمی خەلیفەکان)، ئەم ناوچەیە وەک بنکەیەک یان ڕێڕەوێکی گرنگ بۆ نوێنەرانی خەلافەت بەکارھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == سنووری کارگێڕی خەلیفان == [[پەڕگە:Banoka Village (6).jpg|thumb|دیمەنێکی گوندی [[بەنۆکە]]، یەکێک لە گوندەکانی سنووری شارۆچکەی خەلیفان]] سنووری کارگێڕی بەم شێوەیە دەست پێ دەکات و لە خاڵی بە یەک گەیشتن لە دۆڵی شیوەدزە ([[زێی گەورە]]) دەڕوات بەرەو ڕۆژهەڵات تا دەگاتە زنجیرە چیای براندۆست و، سنووری شارۆچکەی دیانا و [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] دەڕوات بەرەو باشووری ڕۆژهەڵات، زنجیرە چیای براندۆست تا خاڵی بە یەک گەیشتن لە سنووری ڕۆژاوای تا دەگاتە خاڵی (٨) باڵەکیان سەر بە شارەدێی دیانا. هەروەها دەڕوات تا دەگاتە دۆڵی خەلیفان و، دەڕوات بەرەو باشووری ڕۆژاوا تاکوو لووتکەی چیای کۆڕەک بەرەو زنجیرەچیای کورتەک و سەرەسێوۆکان تاکوو خاڵی بە یەک گەیشتنی لەگەڵ سنووری [[پارێزگای سلێمانی]] و [[قەزای شەقڵاوە|شارۆچکەی شەقڵاوە]] و ڕەواندز و [[شێخ وەسان]]، تاکوو دەگاتە خاڵی زینەتیر، هەروەها دەڕوات بەرەو باکوور لەسەر زنجیرەچیای هەریر کە سنووری هەر سێ ناوچەکە بە یەکەوە دەبەستێتەوە، ناوچەکانی [[شەقڵاوە]] و [[خۆشناوەتی]] و خەلیفان، دەڕوات بەرەو زێی گەورە و، بەردەوام دەڕوات بەرەو باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات، لەسەر زێی گەورە دەڕوات تاکوو خاڵی بە یەک گەیشتن لە دۆڵی شیوەدزە کە سنوورەکە لەوێ دەستی پێ کرد. == ھاوینەھەوارەکانی خەلیفان == === ھاوینەھەواری گەلی عەلی بەگ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هاوینەهەواری گەلیی عەلی بەگ|ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/494|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.hawlergov.org|زمان=ckb}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/494 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Awadigital|سەردێڕ=پارێزگای هەولێر|ناونیشان=https://zagros-kurdistan.com/k-parizga-single.php?k_part_id=52|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=zagros-kurdistan.com|زمان=ckb}}{{بەستەری مردوو|url=https://zagros-kurdistan.com/k-parizga-single.php?k_part_id=52 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> === ئەم هاوینەهەوارە ١٠٦ کم لە ناوەڕاستی شاری هەولێرەوە دوورە، بە یەکێک لە هاوینەهەوارە سەرنجڕاکێشەکانی [[ھەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستان]] دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و چیای براندۆست، بە درێژایی ١٢ کم، شوێنەکە ٨٠٠ م بەرزە لە [[بەرزی لە ئاستی دەریا|ئاستی دەریا]]، پلەی گەرمییەکەی دەگاتە ٣١ پلەی سەدی لە هاویندا و، (-١٠) لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو [[ڕووبار]] بە یەک دەگەن، یەکێکیان لە دۆڵی ئاڵانەوە دێت، کە [[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]] پێک دەهێنێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Awadigital|سەردێڕ=پارێزگای هەولێر|ناونیشان=https://zagros-kurdistan.com/k-parizga-single.php?k_part_id=52|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=zagros-kurdistan.com|زمان=ckb}}{{بەستەری مردوو|url=https://zagros-kurdistan.com/k-parizga-single.php?k_part_id=52 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref>، لەگەڵ ئەوی تریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندز هەڵدەقوڵێت کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەهێنن. سەرەڕای [[تاڤگە]] گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتە شاخاوییەکەی و دار و بارە جۆراوجۆرەکەی بووەتە شوێنێکی [[گەشتیاری]]، کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن لە وەرزی هاویندا، بەتایبەت لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری [[عێراق]]. === ھاوینەھەواری بێخاڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هاوینەهەواری بێخاڵ|ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/492|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.hawlergov.org|زمان=ckb}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/492 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> === هاوینە هەواری بێخاڵ ١٠٢ کم لە ناوەڕاستی هەولێرەوە دوورە، دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ. ١٠ کم لە ڕۆژاوای شارۆچکەی ڕەواندز و ٧ کم لە خەلیفان دوورە. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Awadigital|سەردێڕ=پارێزگای هەولێر|ناونیشان=https://zagros-kurdistan.com/k-parizga-single.php?k_part_id=52|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=zagros-kurdistan.com|زمان=ckb}}{{بەستەری مردوو|url=https://zagros-kurdistan.com/k-parizga-single.php?k_part_id=52 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هاونەهەواری بێخاڵ|ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/492|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.hawlergov.org|زمان=ckb}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/492 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> لەم هاوینەهەوارە تاڤگەیەکی ڕوون و گەورە هەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، خەڵکی لە سەرەتای [[بەھار|بەهاردا]] ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی [[ھاوین|هاوین]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/53862-%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%88%DA%B5%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%95%D8%AA%DB%95-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%DA%95%DB%95%D9%83%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=گەشتیاران جووڵەیان خستووەتە بازاڕەكان|یەکەم=https://www.kurdistan24.net/ckb/profile/1458-%D8%AA%DB%95%DB%8C%D9%81%D9%88%D8%B1%20%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%D9%85%DB%95%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٣|زمان=ckb}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Https://www.rudaw.net/sorani/authors/andam-jabar|سەردێڕ=هەزاران گەشتیار ڕوویان لە ناوچە گەشتیارییەکانی سۆران کردووە؛ "خۆشترین شوێنە"|ناونیشان=https://www.rudaw.net/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=ckb}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هاوینە هەواری بێخاڵ {{!}} كوردستانی سەرسوڕهێنەر- وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-rawanduz/parks-attractions/%D9%87%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%86%DB%95-%D9%87%DB%95%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%DB%8E%D8%AE%D8%A7%DA%B5|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=bot.gov.krd|زمان=ckb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191204055544/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-rawanduz/parks-attractions/%D9%87%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%86%DB%95-%D9%87%DB%95%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%DB%8E%D8%AE%D8%A7%DA%B5}}</ref> === ھاوینەھەوارەکانی تری دەڤەری خەلیفان === *[[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]] کە دەکەوێتە سەر چیای کۆڕەک کە لە پایز و زستان و بەهار بە بەفر داپۆشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کۆڕەک تەلەفریکی گەشتیاری {{!}} کوردستانی سەرسوڕهێنەر - وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتیی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-rawanduz/active-and-outdoors/%D9%83%DB%86%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%83-%D8%AA%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%83%D9%89-%DA%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%89|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=bot.gov.krd|زمان=ckb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240916035543/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-rawanduz/active-and-outdoors/%D9%83%DB%86%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%83-%D8%AA%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%83%D9%89-%DA%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%89}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کۆمەڵگا و تەلەفریکی کۆڕەک|ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/498|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.hawlergov.org|زمان=ckb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221129221450/https://www.hawlergov.org/app/ku/node/498}}</ref> *چەمی خەلیفان کە بەناو خەلیفان تێپەڕ دەبێت. * کووری تەنگ ١ کم لە خەلیفان دوورە. * [[مەلەکان]] - ١١ کم لە خەلیفان دوورە. * دۆڵی ئالانە ٣ کم لە خەلیفان دوورە. * [[کانی ماران، ڕانیە|کانی ماران]] ١٫٥ کم لە خەلیفان دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کانی ماران {{!}} کوردستانی سەرسوڕهێنەر - وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتیی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-soran/parks-attractions/%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%89-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=bot.gov.krd|زمان=ckb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305020755/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-soran/parks-attractions/%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%89-%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كانى ماران|ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/531|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=www.hawlergov.org|زمان=ckb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221129220553/https://www.hawlergov.org/app/ku/node/531}}</ref> * شاخی برایی ١٫٢ کم لە خەلیفان دوورە. * پردی خەلان بیاو و سەیرانگای کەڕەکە هەر لە خەلان بیاو کە ١٤ کم لە خەلیفان دوورە. * [[بەنداوی بێخمە|بێخمە]] و تونێلەکەی ١٥ کم لە خەلیفان دوورە. == شارەدێ و گوندەکانی خەلیفان == شارۆچکەی خەلیفان لە یەک شارەدێ و ٥٤ گوند پێک دێت. ناوەندی شارۆچکەکەش هەر شاری خەلیفانە. === شارەدێ === شارەدێ [[سرێشمە، سۆران|سرێشمە]]، شارەدێی سرێشمە لە ڕێکەوتی ٨ی ئابی ٢٠٢٣ دامەزراوە و سنوورەکەشی هەر سنووری گوندی سرێشمە کۆنە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=بەیانی ژمارە (١٦)ی ساڵی ٢٠٢٣، تایبەت بە هێنانە کایەی قەزای (خەلیفان) و ناحیەی (سرێشمە).pdf|ناونیشان=https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2023/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A6)%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A3%D8%8C%20%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%20%D8%A8%DB%95%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%20%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DB%8C%20%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%20(%D8%AE%DB%95%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86)%20%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%DB%8C%20(%D8%B3%D8%B1%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95).pdf|journal=حکوومەتی هەرێمی کوردستان|پەڕەکان=١}}</ref> === پێڕستی گوندەکان === {{multicol}} * [[کەلەکین]] * [[بەنۆکە]] * [[سێناوە]] * [[گۆڕەز]] * [[جۆنەرە]] * [[کانی کۆلک]] * [[لێڕەمیر]] * [[دەربەندۆک]] * [[دەشتیلۆک]] * [[کانی وەتمان]] * [[پەرکین]] * [[زارگەلی]] * [[کنەک]] * [[خەلان]] * [[ساوا]] * [[ڕماوێژ]] {{multicol-break}} * دۆلەتی سوو * [[کونەسیخوڕ]] * [[جافرەکان]] * [[ھەنارەی خواروو]] * [[ھەنارەی سەروو]] * [[ماندان]] * [[قەمەریان]] * [[ڕەشەگۆم]] * [[زەردەگۆم]] * [[ماویلیان]] * سەربەردوک * ھەروێ * [[قەسرۆک]] * بەورکان * مارمن * [[دزە]] * [[جۆلەمێرگ، سۆران|جۆلەمێرگ]] {{multicol-break}} * شەڕکان * [[ئاڵانە، سۆران|ئاڵانە]] * گرد تۆک * [[بناوی]] * شارسینە * [[تاراوە]] * [[سارتکە]] * ئەشکەفتە * ھەروتە کۆن * توتمەرە * بلی خواروو * بلی سەروو * [[کەندۆر]] * تارینانی سەروو * تارینانی خواروو * [[خەندۆر]] * گۆرە شێر * کانیەرەش * [[مەلەکان]] * بەردوک * کانی باران {{multicol-end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *[https://web.archive.org/web/20160307092649/http://www.khalefan.com/ku/index.php?option=com_content&view=article&id=92%3A2012-01-28-14-17-47&catid=17%3A2012-01-26-17-22-31&Itemid=27 مێژووی خەلیفان] *[https://web.archive.org/web/20160307092344/http://www.khalefan.com/ku/index.php?option=com_content&view=article&id=141%3A2012-02-11-11-45-11&catid=17%3A2012-01-26-17-22-31&Itemid=27 جوگرافیای خەلیفان] *[http://www.khalefan.com/ku/index.php?option=com_content&view=article&id=140:2012-02-11-10-43-10&catid=17:2012-01-26-17-22-31&Itemid=27 ھاوینەھەوارەکانی خەلیفان]{{بەستەری مردوو|url=http://www.khalefan.com/ku/index.php?option=com_content&view=article&id=140:2012-02-11-10-43-10&catid=17:2012-01-26-17-22-31&Itemid=27 |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} *[http://www.kurdipedia.org/?lng=1&q=9593 کوردپێدیا] {{قەزای خەلیفان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20200604075846/https://yandex.com/maps/?l=trf,trfe&ll=44.410316,36.605164&z=14 نەخشەی خەلیفان] لە [[یاندێکس]] {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:سۆران]] lg5b02qvb4onl22vmv4xdxb5ir14tkk 0 19275 1590983 1590713 2026-06-16T20:02:46Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590983 wikitext text/x-wiki '''سرێشمە''' شارۆچکەیەکە لە باکووری [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی [[ناحیەی سرێشمە]]یە. دانیشتووانەکەی زیاتر لە ٦٫٠٠٠ کەسن. سرێشمە پێشتر گەورەترین گوندی دەڤەری سۆران بوو لە ڕووی ڕووبەر و ژمارەی دانیشتووان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=پێچه ڕووبارییه‌كانی زێی گه‌وره له نیوان هه‌ردوو گوندی (مه‌كردان و گرد مامك) له پارێزگای هه‌ولێر (توێژینه‌وه‌یه‌كه له بواری جیۆمۆرفۆلۆجیا)|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.21271/zjhs.22.6.13|journal=Zanco Journal of Humanity Sciences|بەرگ=٢٢|issue=6|doi=10.21271/zjhs.22.6.13|issn=2218-0222}}</ref> شارەدێیەکە پێنج کیلۆمەتر لە ناوەندی شاری خەلیفانەوە دوورە. == پێکھاتەکان == سرێشمە دابەش بەسەر چەند پێکھاتەیەک دەکرێت کە لە ئێستادا بە (کێروشکو مالەریخو مالەموسو باسو مالە مەلاکە) ناو دەبرێن بەڵام لە بنەرەتدا ھەمویان خزمن بەتایبەت کێروشک و مالەریخ کە لەیەک باوانن نەوەی دوو بران بە ناوەکانی ئاری و شاری == ناو == * لێکدانەوەی جیاواز بۆ ناوی [[سرێشمە، خەلیفان|سرێشمە]] دەکرێت. * لە بەرئەوەیی ڕەزی زؤری لێبووە ناوی (زێبار)بووە وەکاتئ عوسمانییەکان ھاتوون پرسیاریان لە خەڵکی گوند کردوە خەڵکی گوندیش تورکیان نەزانییووە بؤییە ئەوان وتوویانە (سێ لاشما)واتە کەڕ و ڵاڵ یان قسەنەکەر. * وشەیەکی تورکیە لە وشەی(سەری رەشمە) ھاتووە کە بە مانای جڵەو یان گوریس دیت. * بۆچوونی زمانەوانی (سروشتی زەوی و خاک): باوترین و زانستیترین بۆچوون لەسەر ناوی سرێشمە پەیوەستە بە تایبەتمەندی خاک و سروشتی ناوچەکەوە. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی "سرێشم" یان "زێش" و "سرێش" بەواتای جۆرە دەرمان یان ماددەیەکی لکێنەر (شێوە سەمغێک) دێت کە لە ڕەگی ڕووەکێک بە ناوی "سرێش" دروست دەکرێت، یان ئاماژەیە بۆ خاکێکی شێدار و قوڕین کە لکاوە. دەوترێت بەھۆی بوونی ڕووەکی سرێش بە ڕێژەیەکی زۆر لە کوێستان و دەوروبەری ئەم گوندەدا، یان بەھۆی سروشتی خاکەکەیەوە کە لە کاتی بارانباریندا دەبێتە قوڕێکی لکێنەر (وەک سرێشم)، ئەم ناوەی بەسەردا بڕاوە.پاشگری "ە" لە کۆتاییەکەیدا بۆ ناساندنی شوێنەکە بەکارھاتووە. * گێڕانەوەی مێژوویی (سەردەمی ئاشوورییەکان یان میرنشینەکان): ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ناوی سرێشمە کۆنترە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەرمانڕوایی دێرینەکانی ناوچەکە (وەک ئاشوورییەکان یان گەلانی تری زاگرۆس). لەم ڕوانگەیەوە: ناوی گوندەکە لە وشەی "سەرچاوە" یان پێکھاتەیەکی زمانەوانی کۆنەوە ھاتووە کە بە تێپەڕبوونی کات و گۆڕانی زاراوەکان (لادانی دەنگی) گۆڕاوە بۆ "سرێشمە". * گێڕانەوەی فۆلکلۆری (سێ ڕەشماڵ یان سێ چاوە): لە ناو خەڵکی ناوچەکەدا، چەند گێڕانەوەیەکی زارەکی و فۆلکلۆری ھەن کە گەرچی لە ڕووی زانستی زمانەوانییەوە کەمتر دەسەلمێنرێن، بەڵام وەک بەشێک لە مێژووی دەم بە دەم پارێزراون، سێ ڕەشماڵ: دەوترێت لە سەرەتای ئاوەدانبوونەوەی ئەم شوێنەدا، تەنھا سێ خێزان (سێ ڕەشماڵ) لەوێ نیشتەجێ بوون. بە تێپەڕبوونی کات "سێ ڕەشماڵ" بووە بە "سێڕەشمە" و پاشان گۆڕاوە بۆ "سرێشمە". * سەرچاوەی شێلم: گێڕانەوەیەکی تر ھەیە کە دەڵێت ناوچەکە بە چاندنی شێلم یان بەرھەمێکی کشتوکاڵی ھاوشێوە ناسراو بووە، بەڵام ئەم بۆچوونە لایەنگری کەمی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == تۆپۆگرافیا == ئەگەر لە ڕووی تۆپۆ گرافیاوە لە سرێشمە بڕوانین لە ناوچەیەکی بەرزی ھەلکەوتەوە بە بەراورد لەگەڵ شارو گوندەکانی دەورو بەری کە لە ھەر چوار لاوە بە شاخ دەورە دراوە لە خۆرھەلاتی سرێشمە چیای ھەندرێن وبەشێکی زنجیرە چیای برادۆست ھەیە کە برادۆست لە خۆرھەلاتەوە درێژ دەبێتەوە سنووری باکووری خۆر ھەلات دەبرێت تاوەکو باکوور لە خۆراوای سرێشمەشەوە چیای (کێل) دەبینرێت و لە باشووری خۆراوایشەوە (پانەسەر) و لە باشووریشەوە زنجیرە چیای بەنی ھەریر دەبینرێت، جگەلەمەش لە باشووری خۆر ھەلات چیای کۆرەک دەبینرێت. ناوچەکە زیاتر خاکی دێمەکارە لەگەڵ ئەوەی لە ھەر چوار دەووری سرێشمە کانیو سەرچاوەکانی ئاو بەناوبانگترین کانییەکانی (کانی گەورە- کانی شکیر –کانی توژگە- کانی شکان- کانییە بچووکەکانی میرگەسیرو کانی حسین ئاودەلاو کانی پاشکێل) خاکەکەی زیاتر بۆ بەخێوکردنی (بزنو مەڕ و چێل) لەبارە. == دانیشتووان == بەپێی تازەترین سەرژمێری شارەدێی سرێشمە پێک دێت لە ١٠٩٩ خێزان و ٦٠٠٠ کەس زیاتر پێشان زۆربەی خەڵکی سرێشمە بە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە خەریکبوون، بەڵام ئێستا زۆرینەی [[پێشمەرگە]] و فەرمانبەری حکوومین و بەشێکی تریش خەریکی بازرگانین. == خزمەتگوزارییەکان == === خوێندن و پەروەردە === لە ساڵی ١٩٥٨ یەکەم قوتابخانە لە سرێشمە کراوەتەوە. ئێستا پێنج قوتابخانەی ھەیە کە لە سێ باڵەخانە دەوام دەکەن. === تەندروستی === لە سرێشمە تەنھا یەک بنکەی تەندروستیی بچووک ھەیە. '''<big>وەرزش</big>''' لەڕووی وەرزشیەوە ناحیەی سرێشمە خاوەنی ( یانەی وەرزشی سرێشمە)یە کە لە بەرواری (١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) لەلایەن وەزارەتی وەرزش و لاوان مۆلەتی پێدراوە و دامەزراوە، هەروەها لە سرێشمە دوو یاریگایی تۆپی پێ هەیە. == ئایین و کولتوور == تێکڕای خەڵکی شارەدێی سرێشمە [[موسڵمان]]ن و لە مەزھەبدا [[سوننە]]ن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://www.zarikrmanji.net/Home/Details/29047/لە-ناحیەی-سرێشمە-چەندین-پڕۆژەی-گرنگ-دە/29047/]https://www.zarikrmanji.net/Home/Details/29047/لە-ناحیەی-سرێشمە-چەندین-پڕۆژەی-گرنگ-دە/29047/ {{قەزای خەلیفان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:ناحیەکانی خەلیفان]] [[پۆل:ناحیەکانی سۆران]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] estqj0cvs04neumcgcrjlg35ag80ql9 0 19296 1590876 1590659 2026-06-16T15:00:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590876 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ناحیەی '''بالیسان'''، دەکەوێتە رۆژئاوای شاری سلێمانی، و سەر بە پارێزگای ھەولێرە، لەساڵی ١٩٩٩ لەلایەن حکوومەتی سلێمانی بالیسان کراوە بە ناحیە کەپێشتر گوند بووە و لە ئێستادا نزیکەی ١٥ گوندێک لەدەورووبەری ناحییەکە ھەیە لەوانە گوندەکانی توتمە، شێخ وەسانان، == ناو == * شارەدێی بالیسان، کە دۆڵێکی دڵڕفێن و مێژووییە، ناوەکەی خاوەن ڕەھەندێکی زمانی و سروشتیی دێرینە. مێژوونووسان و شارەزایانی زمانەوانی چەند بۆچوونێکیان لەسەر بنەچەی ناوی "بالیسان" خستووەتە ڕوو: * بۆچوونی زمانی و سروشتی (دار بێڵەسەر / بێڵەسان): ئەمە بەھێزترین و باوترین بۆچوونە کە پاڵپشتی لە بنەچەی کوردیی ناوەکە دەکات، لە کۆندا دۆڵی بالیسان بە کێڵگە و دارستانە کێوییەکانی ناسراوە، بەتایبەت جۆرە دارێک کە پێی دەوترێت "دار بێڵەسەر" یان "بێڵەسان" (Elderberry - دارێکە گوڵی سپی و بەری ڕەش یان سووری بچووکی ھەیە و بۆ دەرمان و ڕەنگکردن بەکارھاتووە). بەھۆی زۆریی ئەم دارە لەو دۆڵەدا، ناوچەکە بە "بێڵەسان" یان "بالیسان" ناسراوە، کە وەک چەمکێکی زمانی واتە "شوێنی دارە بێڵەسانەکان". * بۆچوونی جوگرافی (بالا + سان): بۆچوونێکی تر ناوەکە شیکردنەوەی بۆ دەکات لەسەر بنەمای ھەڵکەوتەی شاخاویی ناوچەکە: ** بالا (بان): بە واتای شوێنی بەرز یان سەرەوە دێت. ** سان: لە زمانی کوردیی کۆندا (و لە ھەندێک شێوەزاردا) بە واتای شاخ، تاشەبەرد یان سوڵتان/پاشا دێت (وەک چۆن لە وشەی "سەنگ" یان "سان"ی [[ھۆز]]ی [[گۆران (تیرە)|گۆران]]دا ھەیە). ** واتای گشتی: بەم پێیە، بالیسان واتە "سەرووی شاخەکە" یان "نشینگەی بەرز"، کە ئەمەش ڕێک لەگەڵ سروشتی دۆڵەکەدا دەگونجێت کە دەورەدراوە بە چیا بەرزەکانی وەک زۆزک و حەسەن بەگ و کێوەڕەش. * بۆچوونی مێژوویی و ئایینی کۆن: لە مێژووی دێرینی ناوچەکەدا، بەھۆی بوونی چەندین ئەشکەوت و شوێنەواری کۆن لە دۆڵەکەدا، پێیانوایە ناوەکە لە وشەی "وەلیان" یان "پیران"ەوە ھاتووە کە بە تێپەڕبوونی سەدەکان گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، بەڵام ھاوشێوەی زۆربەی ناوچە شاخاوییەکانی تری [[کوردستان]]، ناونانەکە لەسەر بنەمای ڕووەک و سروشتی ناوچەکە (دار بێڵەسان) لە ھەموو بۆچوونەکانی تر ڕاستتر دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''ناحیەی بالیسان''' کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی قەزای شەقڵاوە وە سنووردارە بە قەزای خەلیفان سەر بە بەرێوبەرایەتی سەربەخۆی سۆران و قەزای ڕواندز لە باکوور و ناحیەی بێتواتەی سەر بە بەڕێوبەرایەتی سەربەخۆی ڕاپەرین(ڕانیە)و ناحیەی باسرمە سەر بە قەزای هەریر و ھیران سەر بە قەزای شەقڵاوە و [[ناحیەی سکتان]] سەر بە [[قەزای کۆیە]]. نزیکەی ٨٨کم لە پارێزگای ھەولێر و ٣٦کم لە  قەزای [[شەقڵاوە]]  و ٣٥ کم لە  بەڕێوبەرایەتی سەربەخۆی ڕاپەرین [[ڕانیە|(ڕانیە]])و ٢٩ کم لە قەزای [[خەلیفان، ھەولێر|خەلیفان]] و ٢٥ کم لە  ناحیەی بێتواتە-ڕانیە دوورە کە ئەمانە ھاوسێ ی سنووری ناحیەی بالیسانن. == بالیسان == ھەندێ کەس وای دەبینن ناوەکە لە [[تورکی|تورکیە]]<nowiki/>وە وەرگیرابێت وەک دەیگێڕنەوە بالیسان لە (بەیلەسان - بلیسەن) ی تورکی نزیکە و سەرجەم گوندەکانی تری دەوروبەریش ھەر لە زمانی تورکی نزیکن. بێگومان ئەوەش تەنیا بۆچوونە و سەرچاوەی مێژوویی لەبەر دەستدا نیە، بەڵام بەپشتبەستن بە سەرچاوە مێژووییەکان وەک ووتە و وێنە و بەیت و بالۆرە، ناوی شوێنەکان لە بالیساندا جگە لە نەتەوەی کوردز پێشوتر جولەکەش لە گوندەکەدا ژیاون و لە دوای دامەزرانی دەوڵەتی جولەکەش لەساڵی ١٩٤٨، ئەو جولەکانە بەزۆر رووە و ئیسرائیل گواستراونەتەوە و لەوێدا ھەرقەرێنراون و نەماون. ئەو گوندە بەر لە دەستپێکردنی پرۆسەی ئەنفال و کیمیابارانکردنی پێکھاتبوو لە ٥٠٠ ماڵ، ھەر یەکە لەو ماڵانەش لە چەندین سەرخێزان پێکھاتبوون. واتە کۆی ژمارەی دانیشتوانەکەی ٥٠٠٠ کەس بووە. == کیمابارانی بالیسان == لە ئێوارەی ١٦ ی نیسانی ١٩٨٧ لەلایەن فرِۆکەکانی [[حیزبی بەعس|رژێمی بەعس]] ەوە کیمیابارانکرا کە زیاتر لە ٢٠٠ ھاوڵاتی شەھید و بە دەیان برینداری لێکەوتەوە. == سەرچاوە == * http://www.kurdiu.org/hawal/?pageid=69949{{بەستەری مردوو|url=http://www.kurdiu.org/hawal/?pageid=69949 |date=ئابی ٢٠٢١ }} * [http://hawler.gov.krd/ku/region.php?id=1362897816{{بەستەری مردوو|url=http://hawler.gov.krd/ku/region.php?id=1362897816 |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ماڵپەری پارێزگای ھەولێر]{{بەستەری مردوو|url=http://hawler.gov.krd/ku/region.php?id=1362897816%7B%7B%D8%A8%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%D8%B1%DB%8C |date=نیسانی ٢٠١٩ }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای شەقڵاوە}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} jjvvict6w7l6uut0s9viedtjc108wb4 1590977 1590876 2026-06-16T20:01:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1590977 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} ناحیەی '''بالیسان'''، دەکەوێتە رۆژئاوای شاری سلێمانی، و سەر بە پارێزگای ھەولێرە، لەساڵی ١٩٩٩ لەلایەن حکوومەتی سلێمانی بالیسان کراوە بە ناحیە کەپێشتر گوند بووە و لە ئێستادا نزیکەی ١٥ گوندێک لەدەورووبەری ناحییەکە ھەیە لەوانە گوندەکانی توتمە، شێخ وەسانان، == ناو == * شارەدێی بالیسان، کە دۆڵێکی دڵڕفێن و مێژووییە، ناوەکەی خاوەن ڕەھەندێکی زمانی و سروشتیی دێرینە. مێژوونووسان و شارەزایانی زمانەوانی چەند بۆچوونێکیان لەسەر بنەچەی ناوی "بالیسان" خستووەتە ڕوو: * بۆچوونی زمانی و سروشتی (دار بێڵەسەر / بێڵەسان): ئەمە بەھێزترین و باوترین بۆچوونە کە پاڵپشتی لە بنەچەی کوردیی ناوەکە دەکات، لە کۆندا دۆڵی بالیسان بە کێڵگە و دارستانە کێوییەکانی ناسراوە، بەتایبەت جۆرە دارێک کە پێی دەوترێت "دار بێڵەسەر" یان "بێڵەسان" (Elderberry - دارێکە گوڵی سپی و بەری ڕەش یان سووری بچووکی ھەیە و بۆ دەرمان و ڕەنگکردن بەکارھاتووە). بەھۆی زۆریی ئەم دارە لەو دۆڵەدا، ناوچەکە بە "بێڵەسان" یان "بالیسان" ناسراوە، کە وەک چەمکێکی زمانی واتە "شوێنی دارە بێڵەسانەکان". * بۆچوونی جوگرافی (بالا + سان): بۆچوونێکی تر ناوەکە شیکردنەوەی بۆ دەکات لەسەر بنەمای ھەڵکەوتەی شاخاویی ناوچەکە: ** بالا (بان): بە واتای شوێنی بەرز یان سەرەوە دێت. ** سان: لە زمانی کوردیی کۆندا (و لە ھەندێک شێوەزاردا) بە واتای شاخ، تاشەبەرد یان سوڵتان/پاشا دێت (وەک چۆن لە وشەی "سەنگ" یان "سان"ی [[ھۆز]]ی [[گۆران (تیرە)|گۆران]]دا ھەیە). ** واتای گشتی: بەم پێیە، بالیسان واتە "سەرووی شاخەکە" یان "نشینگەی بەرز"، کە ئەمەش ڕێک لەگەڵ سروشتی دۆڵەکەدا دەگونجێت کە دەورەدراوە بە چیا بەرزەکانی وەک زۆزک و حەسەن بەگ و کێوەڕەش. * بۆچوونی مێژوویی و ئایینی کۆن: لە مێژووی دێرینی ناوچەکەدا، بەھۆی بوونی چەندین ئەشکەوت و شوێنەواری کۆن لە دۆڵەکەدا، پێیانوایە ناوەکە لە وشەی "وەلیان" یان "پیران"ەوە ھاتووە کە بە تێپەڕبوونی سەدەکان گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، بەڵام ھاوشێوەی زۆربەی ناوچە شاخاوییەکانی تری [[کوردستان]]، ناونانەکە لەسەر بنەمای ڕووەک و سروشتی ناوچەکە (دار بێڵەسان) لە ھەموو بۆچوونەکانی تر ڕاستتر دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''ناحیەی بالیسان''' کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی قەزای شەقڵاوە وە سنووردارە بە قەزای خەلیفان سەر بە بەرێوبەرایەتی سەربەخۆی سۆران و قەزای ڕواندز لە باکوور و ناحیەی بێتواتەی سەر بە بەڕێوبەرایەتی سەربەخۆی ڕاپەرین(ڕانیە)و ناحیەی باسرمە سەر بە قەزای هەریر و ھیران سەر بە قەزای شەقڵاوە و [[ناحیەی سکتان]] سەر بە [[قەزای کۆیە]]. نزیکەی ٨٨کم لە پارێزگای ھەولێر و ٣٦کم لە  قەزای [[شەقڵاوە]]  و ٣٥ کم لە  بەڕێوبەرایەتی سەربەخۆی ڕاپەرین [[ڕانیە|(ڕانیە]])و ٢٩ کم لە قەزای [[خەلیفان، ھەولێر|خەلیفان]] و ٢٥ کم لە  ناحیەی بێتواتە-ڕانیە دوورە کە ئەمانە ھاوسێ ی سنووری ناحیەی بالیسانن. == بالیسان == ھەندێ کەس وای دەبینن ناوەکە لە [[تورکی|تورکیە]]<nowiki/>وە وەرگیرابێت وەک دەیگێڕنەوە بالیسان لە (بەیلەسان - بلیسەن) ی تورکی نزیکە و سەرجەم گوندەکانی تری دەوروبەریش ھەر لە زمانی تورکی نزیکن. بێگومان ئەوەش تەنیا بۆچوونە و سەرچاوەی مێژوویی لەبەر دەستدا نیە، بەڵام بەپشتبەستن بە سەرچاوە مێژووییەکان وەک ووتە و وێنە و بەیت و بالۆرە، ناوی شوێنەکان لە بالیساندا جگە لە نەتەوەی کوردز پێشوتر جولەکەش لە گوندەکەدا ژیاون و لە دوای دامەزرانی دەوڵەتی جولەکەش لەساڵی ١٩٤٨، ئەو جولەکانە بەزۆر رووە و ئیسرائیل گواستراونەتەوە و لەوێدا ھەرقەرێنراون و نەماون. ئەو گوندە بەر لە دەستپێکردنی پرۆسەی ئەنفال و کیمیابارانکردنی پێکھاتبوو لە ٥٠٠ ماڵ، ھەر یەکە لەو ماڵانەش لە چەندین سەرخێزان پێکھاتبوون. واتە کۆی ژمارەی دانیشتوانەکەی ٥٠٠٠ کەس بووە. == کیمابارانی بالیسان == لە ئێوارەی ١٦ ی نیسانی ١٩٨٧ لەلایەن فرِۆکەکانی [[حیزبی بەعس|رژێمی بەعس]] ەوە کیمیابارانکرا کە زیاتر لە ٢٠٠ ھاوڵاتی شەھید و بە دەیان برینداری لێکەوتەوە. == سەرچاوە == * http://www.kurdiu.org/hawal/?pageid=69949{{بەستەری مردوو|url=http://www.kurdiu.org/hawal/?pageid=69949 |date=ئابی ٢٠٢١ }} * [http://hawler.gov.krd/ku/region.php?id=1362897816{{بەستەری مردوو|url=http://hawler.gov.krd/ku/region.php?id=1362897816 |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ماڵپەری پارێزگای ھەولێر]{{بەستەری مردوو|url=http://hawler.gov.krd/ku/region.php?id=1362897816%7B%7B%D8%A8%DB%95%D8%B3%D8%AA%DB%95%D8%B1%DB%8C |date=نیسانی ٢٠١٩ }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای شەقڵاوە}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} ql6qued5v96mldvsxwn7hd9h2cbddj3 0 20889 1590801 1590775 2026-06-16T12:01:04Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590801 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پیجۆ''' یان '''پێژۆ''' [[مارکە]]یەکی ئۆتۆمبێلی فەڕەنسییە کە خاوەنەکەی [[ستیلانتس]]ە.<ref name="Chaudhary 2023 v083">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chaudhary |یەکەم=Utkarsh |سەردێڕ=Peugeot 408 GT, our 7th car in Dubai: Initial ownership experience |وێبگە=Team-BHP.com |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.team-bhp.com/news/peugeot-408-gt-our-7th-car-dubai-initial-ownership-experience |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="Newsroom 2023 k570">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PEUGEOT Appoints Accenture Song as Global Creative Agency of Record |وێبگە=Newsroom |ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://newsroom.accenture.com/news/2023/peugeot-appoints-accenture-song-as-global-creative-agency-of-record |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="Wood 2024 b037">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wood |یەکەم=Tom |سەردێڕ=Autonomous Peugeot E-Legend concept is the car of the future |وێبگە=Supercar Blondie |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://supercarblondie.com/peugeot-e-legend/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٨١٠ وەک کارێکی خێزانی دامەزرا و ئۆتۆمۆبیل پێژۆ لە ساڵی ١٨٩٦ دروست کرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.peugeot.com/en/brand/history/adventure |سەردێڕ=History of the Peugeot family, pioneers of the French industry |وێبگە=Peugeot.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170605110508/http://www.peugeot.com/en/brand/history/adventure |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref>، کە وای لێ دەکات ببێتە کۆنترین کۆمپانیای ئۆتۆمبێل لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.oldest.org/technology/car-companies |سەردێڕ=9 Oldest Car Companies in the World |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=Oldest.org}}</ref> لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٨٥٨دا، ئێمیڵ پێژۆ داواکاریی بۆ [[نیشانەی بازرگانی]]ی [[شێر]] پێشکەش کرد. ئارماند پێژۆ (١٨٤٩–١٩١٥) یەکەم ئۆتۆمبێلی کۆمپانیاکەی دروست کرد، کە [[ئۆتۆمبێلی ھەڵمی|سێچەرخەیەکی ھەڵمی]] بوو. لە ساڵی ١٨٨٦دا، کۆمپانیاکە لەگەڵ [[لیۆن سێرپۆلێت]] ھاوکاریی کرد، کە دواتر لە ساڵی ١٨٩٠دا گەشەپێدانی ئۆتۆمبێلێکی سووتانی ناوەکی بەدوای خۆیدا ھێنا، کە بزوێنەرێکی [[پانھارد]]-[[دایملەر-مۆتۆرن-گیسێلشافت|دایملەر]]ی بەکاردەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Darke |یەکەم١=Paul |editor-last1=Innes |editor-first1=Brian |editor-last2=Northey |editor-first2=Tom |editor-last3=Ward |editor-first3=Ian |chapter=Peugeot: The Oldest of Them All |سەردێڕ=World of Automobiles |بەرگ=١٥|شوێن=London |بڵاوکەرەوە=Orbis Publishing |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=1974 |پەڕە=١٦٨٣}}</ref> خێزان و کۆمپانیای پێژۆ لە بنەڕەتدا خەڵکی [[سۆشۆ]]ن، کە لەوێ تا ئێستاش پێژۆ دامەزراوەیەکی گەورەی بەرھەمھێنان و [[مۆزەخانەی سەرکێشیی پێژۆ|مۆزەخانەی پێژۆ]] بەڕێوە دەبات. ئۆتۆمبێلەکانی پێژۆ چەندین خەڵاتی نێونەتەوەیییان وەرگرتووە، لەوانە شەش خەڵاتی [[ئۆتۆمبێلی ساڵی ئەورووپا]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.autocar.co.uk/car-news/motor-shows-geneva-motor-show/peugeot-208-wins-2020-european-car-year-award |سەردێڕ=Peugeot 208 wins 2020 European Car of the Year award |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=[[ئۆتۆکار (گۆڤار)|ئۆتۆکار]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> مارکەکە ھەروەھا خاوەنی زیاتر لە سەدەیەک سەرکەوتنە لە وەرزشی ئۆتۆمبێلدا، بە سەرکەوتنەکانی وەک [[ئیندیاناپۆلیس ٥٠٠]] لە ساڵانی ١٩١٣، ١٩١٦، و ١٩١٩. [[پێژۆ سپۆرت]] پێنج جار پاڵەوانێتیی ڕالیی جیھانی (١٩٨٥، ١٩٨٦، ٢٠٠٠، ٢٠٠١، ٢٠٠٢)، حەوت جار [[ڕالیی داکار]] (١٩٨٧، ١٩٨٨، ١٩٨٩، ١٩٩٠، ٢٠١٦، ٢٠١٧، ٢٠١٨)، سێ جار [[٢٤ کاتژمێرەکەی لۆمان]] (١٩٩٢، ١٩٩٣، ٢٠٠٩)، دوو جار [[پاڵەوانێتیی بەرگەی جیھانی]] (١٩٩٢، ١٩٩٣)، سێ جار پاڵەوانێتیی ئاڵنگاریی ڕالیی نێوان کیشوەرەکان، دوو جار [[جامی لۆمانی نێوان کیشوەرەکان]] (٢٠١٠، ٢٠١١)، و سێ جار [[سەرکەوتنی گردی نێونەتەوەییی پایکس پیک]] (١٩٨٨، ١٩٨٩، ٢٠١٣)ی بەدەستھێناوە. == مێژوو == === سەرەتای بەرھەمھێنان === [[پەڕگە:Peugeot first logo 1810.png|وێنۆک|چەپ|150px|یەکەمین دروشمی پێژۆ، کە شێوەی شێر پیشان دەدات، ١٨١٠]] خێزانی پێژۆی خەڵکی [[ڤالێنتیگنی]]، [[ناوچەی مۆنتبیلیارد|مۆنتبیلیارد]]، [[فڕانش-کۆمتێ]]، فەڕەنسا لە ساڵی ١٨١٠دا بە کارگەیەکی داڕشتنی پۆڵا دەستیان بە کاری بەرھەمھێنان کرد، کە بە خێرایی دەستی بە بەرھەمھێنانی [[مشارەکان]] کرد؛ پاشان ئامرازە دەستییەکانی دیکە و، لە دەوروبەری ١٨٤٠ بۆ ١٨٤٢، [[ئاشی قاوە|ئاشی قاوە]]کان؛ لە ١٨٥٠ەکاندا، کۆمپانیاکە [[کۆرسێتەکان]]ی کەمەری ناساند کە لە تیغی پۆڵای سووک دروست کرابوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://laventure-association.com/article/peugeot-et-la-mode/|سەردێڕ=Peugeot et la mode, la crinoline et le corset...|وێبگە=Laventure-association.com|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref>؛ پاشان، لە ساڵی ١٨٧٤دا، ئاشی بیبەر؛ و دواتر، لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٠دا، [[پاسکیلەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Georgano |یەکەم=G. N. |ڕێکەوت=١٩٨٥|سەردێڕ=Cars: Early and Vintage, 1886-1930 |شوێن=London |بڵاوکەرەوە=Grange-Universal |پەڕە=٢٢}}</ref> چوونی کۆمپانیاکە بۆ ناو بازاڕی ئۆتۆمبێل لە ڕێگەی [[ژێرکراسەکان]]ی ڕەق و بەھێز یان جلی [[کرینۆلین]] بوو، کە دارەی پۆڵای تێدا بەکاردەھات، ئەمەش بووە ھۆی دروستکردنی چوارچێوەی چەتر، تاشەکان، ویلی تێلدار و پاسکیلەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Darke |یەکەم١=Paul |editor-last1=Innes |editor-first1=Brian |editor-last2=Northey |editor-first2=Tom |editor-last3=Ward |editor-first3=Ian |chapter=Peugeot: The Oldest of Them All |سەردێڕ=World of Automobiles |بەرگ=١٥|شوێن=London |بڵاوکەرەوە=Orbis Publishing |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=1974 |پەڕە=١٦٨٢}}</ref> [[ئارماند پێژۆ]] پاسکیلی «لۆ گڕاند بی» [[پێنی-فارسینگ]]ی لە ساڵی ١٨٨٢دا ناساند، لەگەڵ کۆمەڵێک پاسکیلی دیکە.<ref name="Peugeot_1810_1855">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fr.peugeot-saveurs.com/fr |سەردێڕ=Les Moulins Peugeot, l'alliance du design et de l'ingéniosité |وێبگە=Peugeot Saveurs}}</ref> دروشمی کۆمپانیاکە، کە لە سەرەتادا [[شێر]]ێک بوو کە بەسەر تیرێکدا دەڕۆیشت، ھێمای خێرایی، ھێز، و نەرمونیانیی تیغی مشەمارەکانی پێژۆ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://int-media.peugeot.com/en/peugeot-launches-desktop-sculpture-its-new-brand-ambassador?idtok=34ecebbb407#prettyPhoto |سەردێڕ=Peugeot launches a desktop sculpture of its new brand ambassador |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=Peugeot |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200808115548/https://int-media.peugeot.com/en/peugeot-launches-desktop-sculpture-its-new-brand-ambassador?idtok=34ecebbb407#prettyPhoto |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆمپانیای ئۆتۆمبێل و ماتۆڕسکیل و کۆمپانیای پاسکیل لە ساڵی ١٩٢٦دا لە یەکتر جیا بوونەوە، بەڵام کۆمپانیای [[سایلکڵز پێژۆ|سایلکڵز پێژۆ]] کە خاوەندارێتییەکەی خێزانی بوو، لە بەردەوامیی سەدەی ٢٠ەمدا بەردەوام بوو لە دروستکردنی پاسکیل تا ئەو کاتەی ناوی مارکەکە بە کۆمپانیا ناپەیوەندیدارەکان فرۆشرا. کۆمپانیای پێژۆ ساڤێرس کە خاوەنەکەی خێزانییە، بەردەوامە لە دروستکردن و بازاڕکردنی ئاشەکان و کەرەستەکانی دیکەی چێشتخانە و خزمەتگوزاریی سەر مێز.<ref name="24h-lemans.com v302">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Team Peugeot TotalEnergies shuffles driver pack for 2024 |وێبگە=24h-lemans.com |ناونیشان=https://www.24h-lemans.com/en/news/team-peugeot-totalenergies-shuffles-driver-pack-for-2024-58240 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمۆبیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Peugeot|پیجۆ}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمبێل|پاریس|ئۆتۆمۆبیل|کۆمپانیا|فەڕەنسا}} [[پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٨٢]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:نیشانە فەرەنسییەکان]] emwqxvt8vi7l8m2rjxp0j75ga4p4tc6 0 23663 1591087 1457936 2026-06-17T09:42:42Z ~2026-35366-64 77150 /* */ 1591087 wikitext text/x-wiki {{لەبەرگیراوە|وتار|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20081215125710713&lng=16;|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''عەلی حەریری''' (١٠٠٩ – ١٠٧٩ زایینی) [[نووسەر]] و [[شاعیر]]ی کلاسیکی کوردیی ئەو سەردمەی فەرمانڕەوایی [[میرنشینی مەروانی|میرنشینی مەروانییەکان]] بووە. == ژیان == ناوی ئەحمەد کوڕی عەلی حەریرییە و بە ناوی باوکییەوە ناسراوە. زۆربەی سەرچاوە مێژوویییەکان دەڵێن '''عەلی حەریری''' بەرامبەر بە (٤٠٠ – ٤٧١ کۆچی) ژیاوە، باشترین بەڵگەش ئەوەیە کە عەلی حەریری لە پێش ئەحمەدی خانی ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت. ئەم شاعیرە ناودارە بە خەڵکی گوندی حەریری لە شاری ھەکاریی لە [[باکووری کوردستان]] دادەنرێت. بە منداڵی خراوەتە بەر خوێندن و بۆ تەواوکردنی خوێندن گەلێک شاران و وڵاتان گەڕاوە و سەرەنجام لە شاری [[عەنتاب]]ی [[کوردستانی باکوور]] ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. یەکێک لە مامۆستاکانی '''عەلی حەریری''' شاعیر، [[مەلای جزیری]]یە. عەلی حەریری لە سەردەمی خۆیدا ھێندە ناوبانگی ھەبوو؛ کە مەولانا جامی لە بیرەوەرییەکانیدا باسی کردووە. شیعرە بەرزەکانی عەلی حەریری ھەموو بوارێکی گرتووەتەوە و لەبەرئەوەی شارەزایییەکی زۆر باشی لە زمانی [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] دا ھەبووە، توانیویەتی سوود لەئەزموونی ئەدەبی ئەو نەتەوانەش وەرگرێ. ھەرچەندە بەشێکی زۆری شیعرە نایابەکانی '''عەلی حەریری''' فەوتاون، بەڵام ئەو چەند ھەڵبەستە کەمەی کە ماون نیشانەی ئەوەن '''عەلی حەریری''' ڕووناکبیرێکی گەورە و شاعیرێکی بەھرەمەندی زۆر بە سەلیقە بووە. ئەم پیاوە ناودارە بەشێکی زۆری تەمەنی لە [[شام]] و لە مزگەوتی ساڵحییە بەسەر برد و لەوێوە ڕێنمایی خەڵکی دەکرد. دواجار ھەر لەو مزگەوتەدا کۆچی دوایی کرد و بە خاک سپێردرا، عەلی حەریری ئەم شاعیرە گەورەیەی کوردبوو کە [[ئەحمەدی خانی]] لە ڕیزی [[مەلای جزیری]] و [[فەقێ تەیران]] دای ناوە و [[حاجی قادری کۆیی]]یش بە (حەسسانی کورد)ی لە قەڵەم دەدات. == ساڵی لەدایکبوون == [[مەلا مەحموودی بایەزیدی]] لە «ڕیسالەیەکە د بەحسا شاعر و موسەنفێد کوردستانێ کو ب زمانێ کورمانجییە، جھ و کتێب و شعر و حیکایەتا و قسەیێد وان بەیان دکە» دا عەلی حەریری وەک یەکەم شاعیری کورد ناو دەبات و دەڵێت: ''«شاعرێ بەرێ عەلی حەریرییە، دیوانچەیەک ھەیە شعر و قەساید، حەریر ژی گوندەکە و جھ و ناحیەیا شەمزینان د سنجاغا ھەکاریاندا و شعر و ئەبیاتێد وی ژی دنێڤ کوردستانێ قەوی زێدە مەشھوور و مەعرووفە، تەخمینەن کو تاریخا چارسەدا ھیجرەتێ پەیدا بوویە و د چارسەد و حەفتێ و یەکێدا مەرحووم بوویە و دنێڤ حەریرێدا مەدفوونە واللە اعلم»''.<ref>چل حیکایەتێد مەلا مەحموودێ بایەزیدی، ڕەشید فندی ڤەگوھاستینە سەر ڕێنڤیسا نوێ و فەرھەنگۆک بۆ چێکرییە، ھەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، ٢٠٠٤</ref> ساڵی ٤٠٠ بۆ ٤٧١ی کۆچی دەبێت بە ١٠٠٩ بۆ ١٠٧٩ی زایینی؛ بەڵام ساڵی لەدایکبوونی بۆ ھەندێ لە شارەزایان ھێشتا جێی گومانە. ئەوەی زانراوە کە عەلی حەریری لە پێش [[ئەحمەدی خانی]] ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت کە دەڵێت:<ref>مەم و زینا ئەحمەدێ خانی، دانەیا عەزیزێ کوڕێ شیربارێ مامزێدی ل سالا ١١٦٥ کۆچی ھاتییە نڤیسین، یەرھەڤکرن: تەحسین ئیبراھیم دوسکی، سپیرێز ٢٠٠٨</ref><ref>[http://vejinbooks.com/view/مەم_و_زین/٠٦ ئەحمەدی خانی. « مەم و زین/ ٠٦ »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415063521/http://www.vejinbooks.com/view/مەم_و_زین/Ù%A0٦ |date=١٥ی نیسانی ٢٠١٦}} www.vejinbooks.com</ref> {{شیعر}} {{ب|بیناڤە روحا مەلێ جەزیری|پێ حەی بکرا عەلیێ حەریری}} {{ب|کەیفەک وە بدا فەقیھێ تەیران|حەتتا ب ئەدەب بمایی حەیران}} {{کۆتاییی شیعر}} لە پاش سەدە و نیوێک [[حاجی قادری کۆیی]] گوتوویەتی: {{شیعر}} {{ب|دوو عەلین شاعیرن وەکو حەسسان|بەردەشان و حەریرە مەسکەنیان}} {{کۆتاییی شیعر}} مارف خەزنەدار لە کتێبی (مێژووی ئەدەبی کوردی) دا دەڵێت: «لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٠ لە گوندی ھەریری لە ناوچەی شەمزینان لە ھەرێمی ھەکاری لە دایک بووە. ھەر لەوێش لە دەوروبەری ساڵی ١٦٠٠ کۆچی دوایی کردووە.»<ref>مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، لاپەڕەکانی ١٤٩ تا ١٦٧، [[مارف خەزنەدار]]، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٢</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://www.kurdipedia.org/?lng=1&q=713 کوردپێدیا] {{شیعری کلاسیکی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وێژەی کوردی|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٢٥]] [[پۆل:مردووانی ١٤٩٥]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٩]] [[پۆل:مردووانی ١٠٧٩]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم]] [[پۆل:سۆفییە کوردەکان]] [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] 8dtnr9ics88rjyv5ydrz0g1x3usp4ca 1591088 1591087 2026-06-17T09:52:46Z ~2026-35562-08 77151 دەستکاری لۆژیکی: مەلای جەزیری چەند سەدەیەک دوای ئەو ژیاوە 1591088 wikitext text/x-wiki {{لەبەرگیراوە|وتار|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20081215125710713&lng=16;|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''عەلی حەریری''' (١٠٠٩ – ١٠٧٩ زایینی) [[نووسەر]] و [[شاعیر]]ی کلاسیکی کوردیی ئەو سەردمەی فەرمانڕەوایی [[میرنشینی مەروانی|میرنشینی مەروانییەکان]] بووە. == ژیان == ناوی ئەحمەد کوڕی عەلی حەریرییە و بە ناوی باوکییەوە ناسراوە. زۆربەی سەرچاوە مێژوویییەکان دەڵێن '''عەلی حەریری''' بەرامبەر بە (٤٠٠ – ٤٧١ کۆچی) ژیاوە، باشترین بەڵگەش ئەوەیە کە عەلی حەریری لە پێش ئەحمەدی خانی ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت. ئەم شاعیرە ناودارە بە خەڵکی گوندی حەریری لە شاری ھەکاریی لە [[باکووری کوردستان]] دادەنرێت. بە منداڵی خراوەتە بەر خوێندن و بۆ تەواوکردنی خوێندن گەلێک شاران و وڵاتان گەڕاوە و سەرەنجام لە شاری [[عەنتاب]]ی [[کوردستانی باکوور]] ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. عەلی حەریری لە سەردەمی خۆیدا ھێندە ناوبانگی ھەبوو؛ کە مەولانا جامی لە بیرەوەرییەکانیدا باسی کردووە. شیعرە بەرزەکانی عەلی حەریری ھەموو بوارێکی گرتووەتەوە و لەبەرئەوەی شارەزایییەکی زۆر باشی لە زمانی [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] دا ھەبووە، توانیویەتی سوود لەئەزموونی ئەدەبی ئەو نەتەوانەش وەرگرێ. ھەرچەندە بەشێکی زۆری شیعرە نایابەکانی '''عەلی حەریری''' فەوتاون، بەڵام ئەو چەند ھەڵبەستە کەمەی کە ماون نیشانەی ئەوەن '''عەلی حەریری''' ڕووناکبیرێکی گەورە و شاعیرێکی بەھرەمەندی زۆر بە سەلیقە بووە. ئەم پیاوە ناودارە بەشێکی زۆری تەمەنی لە [[شام]] و لە مزگەوتی ساڵحییە بەسەر برد و لەوێوە ڕێنمایی خەڵکی دەکرد. دواجار ھەر لەو مزگەوتەدا کۆچی دوایی کرد و بە خاک سپێردرا، عەلی حەریری ئەم شاعیرە گەورەیەی کوردبوو کە [[ئەحمەدی خانی]] لە ڕیزی [[مەلای جزیری]] و [[فەقێ تەیران]] دای ناوە و [[حاجی قادری کۆیی]]یش بە (حەسسانی کورد)ی لە قەڵەم دەدات. == ساڵی لەدایکبوون == [[مەلا مەحموودی بایەزیدی]] لە «ڕیسالەیەکە د بەحسا شاعر و موسەنفێد کوردستانێ کو ب زمانێ کورمانجییە، جھ و کتێب و شعر و حیکایەتا و قسەیێد وان بەیان دکە» دا عەلی حەریری وەک یەکەم شاعیری کورد ناو دەبات و دەڵێت: ''«شاعرێ بەرێ عەلی حەریرییە، دیوانچەیەک ھەیە شعر و قەساید، حەریر ژی گوندەکە و جھ و ناحیەیا شەمزینان د سنجاغا ھەکاریاندا و شعر و ئەبیاتێد وی ژی دنێڤ کوردستانێ قەوی زێدە مەشھوور و مەعرووفە، تەخمینەن کو تاریخا چارسەدا ھیجرەتێ پەیدا بوویە و د چارسەد و حەفتێ و یەکێدا مەرحووم بوویە و دنێڤ حەریرێدا مەدفوونە واللە اعلم»''.<ref>چل حیکایەتێد مەلا مەحموودێ بایەزیدی، ڕەشید فندی ڤەگوھاستینە سەر ڕێنڤیسا نوێ و فەرھەنگۆک بۆ چێکرییە، ھەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، ٢٠٠٤</ref> ساڵی ٤٠٠ بۆ ٤٧١ی کۆچی دەبێت بە ١٠٠٩ بۆ ١٠٧٩ی زایینی؛ بەڵام ساڵی لەدایکبوونی بۆ ھەندێ لە شارەزایان ھێشتا جێی گومانە. ئەوەی زانراوە کە عەلی حەریری لە پێش [[ئەحمەدی خانی]] ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت کە دەڵێت:<ref>مەم و زینا ئەحمەدێ خانی، دانەیا عەزیزێ کوڕێ شیربارێ مامزێدی ل سالا ١١٦٥ کۆچی ھاتییە نڤیسین، یەرھەڤکرن: تەحسین ئیبراھیم دوسکی، سپیرێز ٢٠٠٨</ref><ref>[http://vejinbooks.com/view/مەم_و_زین/٠٦ ئەحمەدی خانی. « مەم و زین/ ٠٦ »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415063521/http://www.vejinbooks.com/view/مەم_و_زین/Ù%A0٦ |date=١٥ی نیسانی ٢٠١٦}} www.vejinbooks.com</ref> {{شیعر}} {{ب|بیناڤە روحا مەلێ جەزیری|پێ حەی بکرا عەلیێ حەریری}} {{ب|کەیفەک وە بدا فەقیھێ تەیران|حەتتا ب ئەدەب بمایی حەیران}} {{کۆتاییی شیعر}} لە پاش سەدە و نیوێک [[حاجی قادری کۆیی]] گوتوویەتی: {{شیعر}} {{ب|دوو عەلین شاعیرن وەکو حەسسان|بەردەشان و حەریرە مەسکەنیان}} {{کۆتاییی شیعر}} مارف خەزنەدار لە کتێبی (مێژووی ئەدەبی کوردی) دا دەڵێت: «لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٠ لە گوندی ھەریری لە ناوچەی شەمزینان لە ھەرێمی ھەکاری لە دایک بووە. ھەر لەوێش لە دەوروبەری ساڵی ١٦٠٠ کۆچی دوایی کردووە.»<ref>مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، لاپەڕەکانی ١٤٩ تا ١٦٧، [[مارف خەزنەدار]]، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٢</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://www.kurdipedia.org/?lng=1&q=713 کوردپێدیا] {{شیعری کلاسیکی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وێژەی کوردی|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٢٥]] [[پۆل:مردووانی ١٤٩٥]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٩]] [[پۆل:مردووانی ١٠٧٩]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم]] [[پۆل:سۆفییە کوردەکان]] [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] 2j2rwkrtbwfn3yyeszb5siqbi53itqx 0 24754 1590873 1590798 2026-06-16T15:00:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590873 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Jaundice08.jpg|250px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ڕوخساری کابرایێکی تووش بە ئیکتێر]] '''زەردوویی''' یان '''بەزەک''' یان '''زەرتک''' و '''زەردی''' (ئینگلیزی: Icterus یان Jaundice) نیشتنی [[ھیمۆگلۆبین|هێمۆگلۆبینی]] زیادی [[خوێن]]ە لە ناو شانە(تەون) و ئەندامەکانی لەشدا، بە هۆی ڕەنگی زەردی هێمۆگلۆبینەوە بە حاڵەتی تووشبوون بەم نەخۆشییە، زەردوویی یان زەردەیی دەگوترێت. لە ڕاستیدا ئەمە ھێمۆگلۆبین نییە کە لە شانەکاندا دەنیشێت بەڵکوو [[بیلیڕووبین]]ە کە مادەیەکی ئەنجامی [[مێتابۆلیزم|مێتابۆلیسمی]] ھێمۆگلۆبینە. ئەم مادەیە لە [[جەرگ]]دا پێک دێت و لەڕێگەی ڕیخۆڵەکان و میزەوە لە لەش دەر دەکرێت. == زەردوویی لە منداڵانی ساوا == منداڵی ساوا (تازە-لەدایکبوو) [[ئەنزیم]]گەلی پێویست بۆ لەناوبردنی ھێمۆگلۆبینی نییە، بەم ھۆیە زەرد دەبێت، ئەم حاڵەتە ھەتا ھەفتەیەک دوای لەدایکبوون لەناو دەچێت بەڵام ئەگەر زۆرتر لەم ماوە بمێنێتەوە مەترسیدارە و دەتوانێت کاریگەریی زۆر خراپی لەسەر دۆخی تەندروستیی منداڵ ھەبێت و دەبێتە ھۆی چەندین حاڵەتی [[نەخۆشی]] و تەنانەت دەتوانێت مێشکی منداڵ خراپ بکات. ==هۆکار== مرۆڤ بە هۆی چەشنێک لە سەرچاوەکان تووشی زەردوویی دەبێت. ئەمانەی لە خوارەوە دێن بەشێک لەو هۆکارانەن: *ژمارەی ئەو خڕۆکە سوورانە کە وا لە [[جەرگ]]<nowiki/>دا لە ناو دەچێت زۆر بووبێت. *جەرگ تووشی نەخۆشینی کەمکاری بووە یان شتێک بەری بە کاری ئاسایی ئەوی گرتبێت. *بیلیڕووبین نەتوانێت بەجوانی لە [[کۆئەندامی ھەرس|کۆئەندامی هەرسەوە]] دەربچێت. == جیاوازیی زەردوویی و زەردەتا == زەردوویی زیاتر نیشانەیەکە بۆ نەخۆشی و کێشەکانی جگەر و خوێن... لە کاتێکدا [[زەردەتا]] نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە و مێشوولەی تووشبوو بڵاوی دەکاتەوە. [[زەردەتا]] دەتوانێت مرۆڤ تووشی زەردوویی بکات، بەڵام هەموو زەردوویییەک پەیوەندیی بە زەردەتاوە نییە. لە ڕووی مێژوویییەوە، بە هۆی زەردیی نائاساییی نەخۆشەکانی ڤایرۆسی [[زەردەتا]]<nowiki/>وە، پزیشکەکان تێگەیشتنێکیان بۆ درووست بوو، کە ڕەنگە ئەم نەخۆشییە پەیوەندیی بە زەردوویییەوە هەبێت، بۆیە ناویان نا [[زەردەتا]] یان تای زەرد یان تاوی زەرد.<ref>[https://www.britannica.com/science/yellow-fever Encyclopaedia Britannica – Yellow fever]</ref> بە کورتی، [[زەردەتا]] ڤایرۆسە و زەردوویی نیشانەیەکی دەرەکییە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} * [http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/icterus دیکشێنێری خۆڕایی] * [https://web.archive.org/web/20140303123224/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0001259/ ماڵپەڕی کتێبخانەی ناتەوەیی ئەمریکا، بەشی پزشکی] {{پۆلی کۆمنز|Jaundice}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک]] 9bqktnubvdwk1sx558sz82uo52j4uxa 1590979 1590873 2026-06-16T20:02:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1590979 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Jaundice08.jpg|250px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ڕوخساری کابرایێکی تووش بە ئیکتێر]] '''زەردوویی''' یان '''بەزەک''' یان '''زەرتک''' و '''زەردی''' (ئینگلیزی: Icterus یان Jaundice) نیشتنی [[ھیمۆگلۆبین|هێمۆگلۆبینی]] زیادی [[خوێن]]ە لە ناو شانە(تەون) و ئەندامەکانی لەشدا، بە هۆی ڕەنگی زەردی هێمۆگلۆبینەوە بە حاڵەتی تووشبوون بەم نەخۆشییە، زەردوویی یان زەردەیی دەگوترێت. لە ڕاستیدا ئەمە ھێمۆگلۆبین نییە کە لە شانەکاندا دەنیشێت بەڵکوو [[بیلیڕووبین]]ە کە مادەیەکی ئەنجامی [[مێتابۆلیزم|مێتابۆلیسمی]] ھێمۆگلۆبینە. ئەم مادەیە لە [[جەرگ]]دا پێک دێت و لەڕێگەی ڕیخۆڵەکان و میزەوە لە لەش دەر دەکرێت. == زەردوویی لە منداڵانی ساوا == منداڵی ساوا (تازە-لەدایکبوو) [[ئەنزیم]]گەلی پێویست بۆ لەناوبردنی ھێمۆگلۆبینی نییە، بەم ھۆیە زەرد دەبێت، ئەم حاڵەتە ھەتا ھەفتەیەک دوای لەدایکبوون لەناو دەچێت بەڵام ئەگەر زۆرتر لەم ماوە بمێنێتەوە مەترسیدارە و دەتوانێت کاریگەریی زۆر خراپی لەسەر دۆخی تەندروستیی منداڵ ھەبێت و دەبێتە ھۆی چەندین حاڵەتی [[نەخۆشی]] و تەنانەت دەتوانێت مێشکی منداڵ خراپ بکات. ==هۆکار== مرۆڤ بە هۆی چەشنێک لە سەرچاوەکان تووشی زەردوویی دەبێت. ئەمانەی لە خوارەوە دێن بەشێک لەو هۆکارانەن: *ژمارەی ئەو خڕۆکە سوورانە کە وا لە [[جەرگ]]<nowiki/>دا لە ناو دەچێت زۆر بووبێت. *جەرگ تووشی نەخۆشینی کەمکاری بووە یان شتێک بەری بە کاری ئاسایی ئەوی گرتبێت. *بیلیڕووبین نەتوانێت بەجوانی لە [[کۆئەندامی ھەرس|کۆئەندامی هەرسەوە]] دەربچێت. == جیاوازیی زەردوویی و زەردەتا == زەردوویی زیاتر نیشانەیەکە بۆ نەخۆشی و کێشەکانی جگەر و خوێن... لە کاتێکدا [[زەردەتا]] نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە و مێشوولەی تووشبوو بڵاوی دەکاتەوە. [[زەردەتا]] دەتوانێت مرۆڤ تووشی زەردوویی بکات، بەڵام هەموو زەردوویییەک پەیوەندیی بە زەردەتاوە نییە. لە ڕووی مێژوویییەوە، بە هۆی زەردیی نائاساییی نەخۆشەکانی ڤایرۆسی [[زەردەتا]]<nowiki/>وە، پزیشکەکان تێگەیشتنێکیان بۆ درووست بوو، کە ڕەنگە ئەم نەخۆشییە پەیوەندیی بە زەردوویییەوە هەبێت، بۆیە ناویان نا [[زەردەتا]] یان تای زەرد یان تاوی زەرد.<ref>[https://www.britannica.com/science/yellow-fever Encyclopaedia Britannica – Yellow fever]</ref> بە کورتی، [[زەردەتا]] ڤایرۆسە و زەردوویی نیشانەیەکی دەرەکییە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} * [http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/icterus دیکشێنێری خۆڕایی] * [https://web.archive.org/web/20140303123224/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0001259/ ماڵپەڕی کتێبخانەی ناتەوەیی ئەمریکا، بەشی پزشکی] {{پۆلی کۆمنز|Jaundice}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک]] 5n8didue89uzscg25zexn35u0rctp03 0 25103 1591061 1413635 2026-06-17T06:01:06Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1591061 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە}} [[پەڕگە:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|چەنگیزخان]] '''چەنگیزخان''' (بە [[زمانی مۆنگۆلی|مۆنگۆلی]]: ''Чингис хаан''؛ [[١١٦٢]]–[[١٢٢٧]]) بە ناوی سەرەکیی '''تەمووچین'''، خانێکی مۆنگۆل بوو کە توانی ھۆزە مۆنگۆلەکان یەکگرتوو بکات و [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|ئیمپراتۆریەتیی مۆنگۆل]] دامەزرێنێت. فەرماندەیەکی سەربازی زۆر بەھێز بوو، توانای کۆکردنەوەی خەڵکی لە دەوری خۆی ھەبوو، و وردە وردە دەستی کرد بە فراوانبوون لە ناوچەکانی دەوروبەری، و زۆری نەخایاند شانشینییەکەی فراوانتر بوو تا گەیشتە سنوورەکانی [[کۆریا]] لە ڕۆژھەڵاتەوە تا سنوورەکانی وڵاتی ئیسلامی [[خوارەزمشاھییەکان]] لە ڕۆژاوا، و لە دەشتەکانی [[سیبیریا]] لە باکوورەوە تا دەریای [[چین]] لە باشوور، واتە پێشتر وڵاتانی ئێستا بەناوەکانی: [[چین]]، [[ئێران]]، [[کازاخستان]]، [[کۆریای باکوور]] و [[کۆریای باشوور]]، [[مەنگۆلیا]]، [[ڤیێتنام]]، [[تایلەند]] و بەشێک لە [[سیبیریا]]، ھەروەھا [[لاوس]]، [[میانمار]]، [[نیپاڵ]]، [[بوتان]] لەخۆگرتبوو. پێش مردنی چەنگیز خان وەسیەت دەکات کە جێنشینی ئۆقتەی خان بێت، ئیمپراتۆریەتەکەی دابەش دەکات لە نێوان کوڕ و نەوەکانیدا. لە ساڵی ١٢٢٧ دوای شکستپێھێنانی لە تانگوت کۆچی دوایی کرد، و لە گۆڕێکی نەناسراودا بە خاک سپێردرا، بە تەواوی نازانرێت لە کوێی مەنگۆلیادایە. نەوەکانی دەستیان کرد بە فراوانکردنی ئیمپراتۆریەتەکەیان لە سەرانسەری ئۆراسیادا بە داگیرکردن یان دامەزراندنی شانشینی ژێردەستەیی لەناو [[چین]]ی ئێستا، [[کۆریا]]، [[قەفقاز]]، شانشینییەکانی ئاسیای ناوەڕاست و بەشێکی گەورەی [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]] و [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]. چەنگیز خان جگە لە دەستکەوتە سەربازییە زەبەلاحەکانی، وایکرد ئیمپراتۆریەتیی مۆنگۆلەکان لە ڕێگەی دیکەوە گەشە بکات. لە کاتێکدا ئەو فەرمانی کرد بە بەکارھێنانی ئەلفوبێی ئویگور وەک سیستەمی نووسین لە ئیمپراتۆریەتیی مۆنگۆلەکاندا دەرکرد. ھەروەھا ھانی لێبوردەیی ئایینی دەدا لەناو ئیمپراتۆریەتەکەیدا، ئیمپراتۆریەتێکی یەکگرتووی لە ھۆزە کۆچەرییەکانی باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] دروستکرد. [[مەغۆل|مۆنگۆل]]ەکانی ئێستا ڕێزێکی زۆری لێ دەگرن و بە باوکی دامەزرێنەری وڵاتی [[مەنگۆلیا]] دەزانن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=چەنگیز خان|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%86%D9%83%D9%8A%D8%B2_%D8%AE%D8%A7%D9%86&oldid=61719210|ئیش=ویکیپیدیا|زمان=ar|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> == ناو == جەنگیز خان (بە [[زمانی مۆنگۆلی]]: Чингис Хаан)، (بە [[چینی]]: 成吉思汗)، بە پینین: cheng1 ji1 si1 kang1)، یان تەمووجین (بە چینی: 鐵木真)، بە پینین: Temüjin «Genghis Khan« وشەیەک بە واتای: داگیرکەری جیھان، یان شای شاکانی جیھان، یان بەھێز، بەپێی وەرگێڕانە جیاوازەکانی زمانی مۆنگۆلی، و ناوە ڕەسەنەکەی “تەمووچین” یان “تەمووگین”.<ref name=":0" /> == سەرەتای ژیان == === ڕەچەڵەک === ڕەچەڵەکی تەمووچین پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە خابول خان و ئەمباگای باپیرەیەوە ھەیە، ھەروەھا کوتولا خانی برای کە سەرکردایەتی مۆنگۆلیای یەکگرتووی کردووە کاتێک پشتیوانی بنەماڵەی جینی چینی لە مۆنگۆلەکانەوە گواسترایەوە بۆ تاتارەکان لە ساڵی ١١٦١ و خابول خانی لەناوبرد. لەو سەردەمەدا باوکی جەنگیز کە ناوی یەسوگی بوو، سەریھەڵدا (سەرۆکی بنەماڵەی بورجیقین، بنەماڵەیەکی دەسەڵاتدار لە خێڵی مۆنگۆلی قەیات و کوڕەزای ئەمباغای و کوتولا خان)، بەڵام ئەم پۆستە لەلایەن بنەماڵەی کێبڕکێکار بەناوی تای چیود، کە ڕاستەوخۆ بۆ ئامباغا دەگەڕێتەوە، کاتێک دەسەڵاتی تاتارەکان بەھێز بوو دوای ساڵی ١١٦١، فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی جین پشتگیری خۆیان دەگۆڕن بۆ ھۆزی کارای. و باوکی ئیمپراتۆر تۆلوی و باپیرەی ئیمپراتۆر مەنگۆ خان و ئیمپراتۆر کوبلای خان و ئیمپراتۆر ھۆلاکۆ خان و ئیمپراتۆر ئێریک بۆک.<ref name=":0" /> == چەنگیز خان لە ھزری مێژوودا == چەنگیز خان وەک یەکێک لە داگیرکەرە گەورەکان و وەک زانایەکی سەربازی دەمێنێتەوە، تەنھا ئەوە نەبێت کە لە ھەموو داگیرکارییەکاندا لە بۆ گەندەڵی و وێرانکاری لە خاکەکەدا لەوانی دیکە جیاواز بوو، لەوێ ئیمپراتۆریەتێکی دامەزراند کە لە سەردەمی بنەماڵەکەیدا لە [[ئۆکرانیا]] تا [[کۆریا]] درێژ بووەوە. ھەروەھا نەوەکانی لە [[چین]] و [[وڵاتی فارس]] و [[ڕووسیا]] بنەماڵەی شاھانەیان دامەزراندووە و لە نێو بنەماڵەی نەوەکانیدا پاشاگەلێک ھەبوون کە چەند سەدەیەک لە [[ئاسیای ناوەڕاست]] فەرمانڕەوایەتییان کردووە. مێژوونووسی ئەڵمانی (بێرتۆڵت سپۆلەر) باس لە کەسایەتی چەنگیز خان دەکات و لە لاپەڕەی (٢٧)دا دەڵێت: «تایبەتمەندییە باڵاکانی چەنگیز خان و کەسایەتییە بێ ھاوتاکەی تەنیا لە سەرکەوتنە سەربازییەکانیدا دەرناکەون، بەڵکو لە بوارەکانی تریشدا کە گرنگیان کەمتر نییە، وەک چۆن ناتوانین بە سەرسامییەوە سەیری دەستکەوتەکانی وەک پاڵێوەرێکی یاسایی و ڕێکخەری نەتەوەی مۆنگۆل نەکەین».<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [//en.wikipedia.org/wiki/Genghis_Khan ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{پۆلی کۆمنز|Genghis Khan}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٦٠]] [[پۆل:مردووانی ١٢٢٧]] [[پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٣یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر]] [[پۆل:چەنگیزخان]] ou0lvg8hkcii5o51aiy2f8ih4sd574f 0 37575 1590875 1590664 2026-06-16T15:00:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590875 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:هیران.jpg|وێنۆک|ناحیەی هیران]]{{نامەی ڕوونکردنەوە|شارەدێی ھیران|خۆشناو (ڕوونکردنەوە)}} ''' شارەدێی ھیران''' یاخود '''شارەدێی خۆشناو''' شارەدێیەکە لە [[پارێزگای ھەولێر]]ی [[باشووری کوردستان]]. == ناو == * شارەدێی ھێران، کە دۆڵ و ناوچەیەکی شاخاویی فێنک و دڵڕفێنە لە نێوان [[شەقڵاوە]] و [[کۆیە]]، خاوەن مێژوویەکی دێرین و پێگەیەکی گرنگی کۆمەڵایەتی و ئایینییە (بەتایبەت وەک مەڵبەندی تەریقەتی قادری). بۆ بنەچەی ناوی "ھێران" چەند بۆچوونێکی زمانی و مێژوویی ھەن: * بۆچوونی سروشتی و ڕووەکی (گوڵە ھێرۆ): ئەمە یەکێکە لە باوترین و لۆژیکیترین بۆچوونەکان کە پەیوەندی بە سروشتی دەستپێکی دۆڵەکەوە ھەیە، لە زمانی کوردیدا، "ھێرۆ" ناوی گوڵ و ڕووەکێکی سروشتیی ناسراوە کە لە کوێستان و دۆڵە شاخاوییەکاندا بە شێوەیەکی کێوی دەڕوێت (گوڵەکەی بۆ چارەسەری پزیشکیی کۆنیش بەکارھاتووە). پێیانوایە لە کۆندا ئەم ناوچەیە بەھۆی زۆریی ڕووبەری گەشەکردنی ئەم گوڵە یان دارستانە کێوییەکانەوە ناونراوە "ھێران"، کە وەک شوێن یان کۆمەڵە واتای "شوێنی گوڵە ھێرۆکان" دەبەخشێت. * بۆچوونی زمانی (ھێران بە واتای شوێنی ھێمن و ئارام): بۆچوونێکی تر لەسەر بنەمای [[زمانی کوردی]]ی کۆن (یان ئاریی کۆن) شیکردنەوە بۆ ناوەکە دەکات: ** وشەی "ھێر" یان "ھێری" لە ھەندێک سەرچاوەدا بە واتای ھێمنی، ئاشتی و ئارامی ھاتووە. بەو پێیەی ھێران دۆڵێکی پارێزراو و گۆشەگیر بووە لە نێوان چیاکاندا و دوور بووە لە ھێرش و چاوی داگیرکەران، وەک پەناگەیەکی ئارام سەیر کراوە و ناوی "ھێران" (شوێنی ئارام)ی پێدراوە. * بۆچوونی مێژوویی و ئایینی (الحیرة): ھەندێک لە مێژوونووسان ئاماژە بە ئەگەرێکی تر دەکەن کە پەیوەندی بە کۆچی پێکھاتە یان ناوی دێرینەوە ھەیە، پێیانوایە وشەکە ڕەگی لە وشەی "حیرە" یان "ھیرتا"ی کۆنەوە ھەیە (کە لە زمانی ئارامی و سوریانیدا بە واتای سەربازگە، خێوەتگە یان حەسار دێت). ھاوشێوەی ناوی شاری "حیرە"ی مێژوویی لە [[عێراق]]، لێرەشدا مەبەست لە شوێنێکی حەسارکراو و پارێزراو بووە بە [[چیا]]کان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> '''کارگێڕی ناحیەی هیران:''' ناحیەی هیران سەر بە قەزای شەقڵاوەیە، ژمارە دانیشتووانی (8538) که‌سن، هیران بەیەكێ‌ لە هاوینە هەوارەكانی هەولێری پایتەخت دەناسرێت، وە گەشتیارێکی زۆر ڕویتێدەکەن وە بەتایبەت لە وەرزی هاویندا بەهۆی ئاوهەوایەکی فێنک و هەڵکەوتەی داروبارێكی چڕو و کانیاوەکانی، وە لە کاتی بەفرباریندا لە وەرزی زستاندا گەشتیارێکی زۆر سەردان دەكەن، لە شارەكانی تری كوردستان و شارەکانی عێراق و هەم گەشتیاری بیانی سەردانی دەکەن. '''مێژووی ناحیەی هیران:''' لە سالی (1952) بووە بە ناحیە یەكەم بەڕێوەبەری ناحیە ([[علی حمادی]]) تاكو ئێستا (23) بەڕێوەبەری ناحیە دەوامیان كردووە، سەبارەت بە ناوی هیران لەوە هاتووە كە دوو خوشك یەكێكیان بە ناوی هیران ئەوی تریان بە ناوی نازەنین وەك باس دەكرێت، سەبارەت بەڕۆڵی هیران لە رووی كوردایەتی و خزمەت كردن دیسان هیران بە هەموو شێوەیەك پشتگیری شۆرشەكانی كردووە و چەندین جار لەلایەن حكومەتی پێشووی عێراق تێكدراوە.و هیران لەدوای دۆڵی گەڵاڵە دووەمین ناحیە بووە لە سالی(1961) ئازاد كراوە دواجار لە ساڵی (1987)بە یەكجارەكی خاپور كراوە وە خەڵكەكەی راگوێزراوە بۆ كۆمەڵگای زۆر ملێكان وە لە ساڵی(1991)لە دوای ڕاپەرینە مەزنەكەی خەڵكی كوردستان ئاوەدانكرایەوە. '''ئاین و ئەدەب:''' لە ڕووی ئاینیەوه‌ هیران هەر لە كۆنەوە پایەی خۆی هەبووە و چەندین کەسایەتی ئاینی لێ هەڵکەوتووە،وەک تەکیەی ([[کاکی ھیران|كاكی هیران]]) کە مێژووەکەی بۆ ٤٠٠ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە کە ئه‌م ته‌كیه‌یه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر مورید و شوێنكه‌وتووانی له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو هەولێر و ڕواندوز و سۆران و كۆیه‌ و سیده‌كان هه‌یه‌، ئەویش و ئێستاش ئەم تەكیە ماوە، وەلە ڕووی ئەدەبی و ڕۆشنبیریەوە چەندین کەسایەتی تێدا هەڵکەوتووە وەک شاعێری گەورەی كورد ([[سافیی ھیرانی|سافی هیرانی]]) و ([[سانی|سانی هیرانی]]) و [[شاناز ھیرانی|(شاناز هیرانی]]) و ([[تەلار هیرانی]]). '''ھۆکاری ناولێنان:''' ھۆی ناونانی شارەدێیەکە بە شارەدێی خۆشناو بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خەڵکی شارەدێیەکە لە [[خۆشناو|ھۆزی خۆشناو]]ن. '''گوندەکانی سەر بەناحیەی هیران:''' * كەوەرتیان * چنێران * ئاقووبانی سەروو * ئاقووبانی خواروو * پونگینە * گەرۆتە * بەرەكە * ئەسپیندارە * فریز * لاسە * ترگالە * زیارەت * سولاوكی سەروو * سولاوكی خواروو * ناودارۆك * بیرۆکان * کاوانیان * قەسرۆکە == سەرچاوەکان == {{قەزای شەقڵاوە}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شارەدێیەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ناوچەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەدێیەکانی کوردستان]] pz9ijdoa3avhalepini2cm59a8eerqc 1590978 1590875 2026-06-16T20:01:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1590978 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:هیران.jpg|وێنۆک|ناحیەی هیران]]{{نامەی ڕوونکردنەوە|شارەدێی ھیران|خۆشناو (ڕوونکردنەوە)}} ''' شارەدێی ھیران''' یاخود '''شارەدێی خۆشناو''' شارەدێیەکە لە [[پارێزگای ھەولێر]]ی [[باشووری کوردستان]]. == ناو == * شارەدێی ھێران، کە دۆڵ و ناوچەیەکی شاخاویی فێنک و دڵڕفێنە لە نێوان [[شەقڵاوە]] و [[کۆیە]]، خاوەن مێژوویەکی دێرین و پێگەیەکی گرنگی کۆمەڵایەتی و ئایینییە (بەتایبەت وەک مەڵبەندی تەریقەتی قادری). بۆ بنەچەی ناوی "ھێران" چەند بۆچوونێکی زمانی و مێژوویی ھەن: * بۆچوونی سروشتی و ڕووەکی (گوڵە ھێرۆ): ئەمە یەکێکە لە باوترین و لۆژیکیترین بۆچوونەکان کە پەیوەندی بە سروشتی دەستپێکی دۆڵەکەوە ھەیە، لە زمانی کوردیدا، "ھێرۆ" ناوی گوڵ و ڕووەکێکی سروشتیی ناسراوە کە لە کوێستان و دۆڵە شاخاوییەکاندا بە شێوەیەکی کێوی دەڕوێت (گوڵەکەی بۆ چارەسەری پزیشکیی کۆنیش بەکارھاتووە). پێیانوایە لە کۆندا ئەم ناوچەیە بەھۆی زۆریی ڕووبەری گەشەکردنی ئەم گوڵە یان دارستانە کێوییەکانەوە ناونراوە "ھێران"، کە وەک شوێن یان کۆمەڵە واتای "شوێنی گوڵە ھێرۆکان" دەبەخشێت. * بۆچوونی زمانی (ھێران بە واتای شوێنی ھێمن و ئارام): بۆچوونێکی تر لەسەر بنەمای [[زمانی کوردی]]ی کۆن (یان ئاریی کۆن) شیکردنەوە بۆ ناوەکە دەکات: ** وشەی "ھێر" یان "ھێری" لە ھەندێک سەرچاوەدا بە واتای ھێمنی، ئاشتی و ئارامی ھاتووە. بەو پێیەی ھێران دۆڵێکی پارێزراو و گۆشەگیر بووە لە نێوان چیاکاندا و دوور بووە لە ھێرش و چاوی داگیرکەران، وەک پەناگەیەکی ئارام سەیر کراوە و ناوی "ھێران" (شوێنی ئارام)ی پێدراوە. * بۆچوونی مێژوویی و ئایینی (الحیرة): ھەندێک لە مێژوونووسان ئاماژە بە ئەگەرێکی تر دەکەن کە پەیوەندی بە کۆچی پێکھاتە یان ناوی دێرینەوە ھەیە، پێیانوایە وشەکە ڕەگی لە وشەی "حیرە" یان "ھیرتا"ی کۆنەوە ھەیە (کە لە زمانی ئارامی و سوریانیدا بە واتای سەربازگە، خێوەتگە یان حەسار دێت). ھاوشێوەی ناوی شاری "حیرە"ی مێژوویی لە [[عێراق]]، لێرەشدا مەبەست لە شوێنێکی حەسارکراو و پارێزراو بووە بە [[چیا]]کان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> '''کارگێڕی ناحیەی هیران:''' ناحیەی هیران سەر بە قەزای شەقڵاوەیە، ژمارە دانیشتووانی (8538) که‌سن، هیران بەیەكێ‌ لە هاوینە هەوارەكانی هەولێری پایتەخت دەناسرێت، وە گەشتیارێکی زۆر ڕویتێدەکەن وە بەتایبەت لە وەرزی هاویندا بەهۆی ئاوهەوایەکی فێنک و هەڵکەوتەی داروبارێكی چڕو و کانیاوەکانی، وە لە کاتی بەفرباریندا لە وەرزی زستاندا گەشتیارێکی زۆر سەردان دەكەن، لە شارەكانی تری كوردستان و شارەکانی عێراق و هەم گەشتیاری بیانی سەردانی دەکەن. '''مێژووی ناحیەی هیران:''' لە سالی (1952) بووە بە ناحیە یەكەم بەڕێوەبەری ناحیە ([[علی حمادی]]) تاكو ئێستا (23) بەڕێوەبەری ناحیە دەوامیان كردووە، سەبارەت بە ناوی هیران لەوە هاتووە كە دوو خوشك یەكێكیان بە ناوی هیران ئەوی تریان بە ناوی نازەنین وەك باس دەكرێت، سەبارەت بەڕۆڵی هیران لە رووی كوردایەتی و خزمەت كردن دیسان هیران بە هەموو شێوەیەك پشتگیری شۆرشەكانی كردووە و چەندین جار لەلایەن حكومەتی پێشووی عێراق تێكدراوە.و هیران لەدوای دۆڵی گەڵاڵە دووەمین ناحیە بووە لە سالی(1961) ئازاد كراوە دواجار لە ساڵی (1987)بە یەكجارەكی خاپور كراوە وە خەڵكەكەی راگوێزراوە بۆ كۆمەڵگای زۆر ملێكان وە لە ساڵی(1991)لە دوای ڕاپەرینە مەزنەكەی خەڵكی كوردستان ئاوەدانكرایەوە. '''ئاین و ئەدەب:''' لە ڕووی ئاینیەوه‌ هیران هەر لە كۆنەوە پایەی خۆی هەبووە و چەندین کەسایەتی ئاینی لێ هەڵکەوتووە،وەک تەکیەی ([[کاکی ھیران|كاكی هیران]]) کە مێژووەکەی بۆ ٤٠٠ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە کە ئه‌م ته‌كیه‌یه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر مورید و شوێنكه‌وتووانی له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو هەولێر و ڕواندوز و سۆران و كۆیه‌ و سیده‌كان هه‌یه‌، ئەویش و ئێستاش ئەم تەكیە ماوە، وەلە ڕووی ئەدەبی و ڕۆشنبیریەوە چەندین کەسایەتی تێدا هەڵکەوتووە وەک شاعێری گەورەی كورد ([[سافیی ھیرانی|سافی هیرانی]]) و ([[سانی|سانی هیرانی]]) و [[شاناز ھیرانی|(شاناز هیرانی]]) و ([[تەلار هیرانی]]). '''ھۆکاری ناولێنان:''' ھۆی ناونانی شارەدێیەکە بە شارەدێی خۆشناو بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خەڵکی شارەدێیەکە لە [[خۆشناو|ھۆزی خۆشناو]]ن. '''گوندەکانی سەر بەناحیەی هیران:''' * كەوەرتیان * چنێران * ئاقووبانی سەروو * ئاقووبانی خواروو * پونگینە * گەرۆتە * بەرەكە * ئەسپیندارە * فریز * لاسە * ترگالە * زیارەت * سولاوكی سەروو * سولاوكی خواروو * ناودارۆك * بیرۆکان * کاوانیان * قەسرۆکە == سەرچاوەکان == {{قەزای شەقڵاوە}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شارەدێیەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ناوچەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەدێیەکانی کوردستان]] fys841fqqljqyeej1g18r0fqnjjbu62 0 40781 1590896 1384629 2026-06-16T16:31:18Z IIXZER0XII 68933 لابردنی دەروازەی نا پەیوەند 1590896 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:Kurdistan National Football Team Winner of viva cup.jpg|وێنۆک|'''هەڵبژاردەی تۆپی پێی کوردستان''']] '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کوردستان''' ھەڵبژاردەیەکی تۆپی پێیە کە نوێنەری [[ھەرێمی کوردستان]] دەکات، بەڵام ئەم ھەڵبژاردەیە تاکوو ئێستا لەلایەن [[فیفا]] و [[یەکیتیی تۆپی پێی ئاسیا]] نەناسێنراوە و بەشداری لەیارییە فەرمییەکان پێناکرێت بەمەش ھەلی یاریکردنی لە [[جامی جیھانیی فیفا]] و [[جامی نەتەوەکانی ئاسیا]] نابێت، بەڵام لە [[:en:N.F.-Board|ئێن ئێف بۆرد]] پاڵپشیی کراوە، گرینگترین و تاکە دەستکەوتی ھەڵبژاردەکە بەدەستھێنانی پلەی یەکەمە لە پاڵەوانییەتیی [[جامی جیھانیی ڤیڤا ٢٠١٢]] {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|کوردستان|}} [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان]] [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] dh0b2iq77ft2smmce33ndq2l4mq7g9a 1590905 1590896 2026-06-16T17:00:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1590905 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:Kurdistan National Football Team Winner of viva cup.jpg|وێنۆک|'''هەڵبژاردەی تۆپی پێی کوردستان''']] '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کوردستان''' ھەڵبژاردەیەکی تۆپی پێیە کە نوێنەری [[ھەرێمی کوردستان]] دەکات، بەڵام ئەم ھەڵبژاردەیە تاکوو ئێستا لەلایەن [[فیفا]] و [[یەکیتیی تۆپی پێی ئاسیا]] نەناسێنراوە و بەشداری لەیارییە فەرمییەکان پێناکرێت بەمەش ھەلی یاریکردنی لە [[جامی جیھانیی فیفا]] و [[جامی نەتەوەکانی ئاسیا]] نابێت، بەڵام لە [[:en:N.F.-Board|ئێن ئێف بۆرد]] پاڵپشیی کراوە، گرینگترین و تاکە دەستکەوتی ھەڵبژاردەکە بەدەستھێنانی پلەی یەکەمە لە پاڵەوانییەتیی [[جامی جیھانیی ڤیڤا ٢٠١٢]] {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان]] [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] okg9609pcppc43fzp8kf7y17arkokxq 0 40869 1591013 1588188 2026-06-16T22:43:26Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591013 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:Pira Delal, Kurdistan.jpg|thumb|پردی دەلال لە زاخۆ]] '''پردی دەلال''' پردێکی کۆن و مێژوویییە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شاری [[زاخۆ]]، [[ئیدارەی زاخۆ]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، درێژی پردەکە ١١٥ مەترە، پانییەکەشی ٥ مەترە ھەروەھا ١٦ مەتر بەرزە. ئەوانەی سەردانی پردەکە دەکەن زۆرینەیان گەشتیارن و بەمەبەستی وێنەگرتن لە پاڵیدا. ==ڕەگناسی== زاراوەی «پیر» بە واتای «پرد» دێت و «دەلال» بە واتای «ئازیز یان جوان» دێت لە [[زمانی کوردی|کوردی]]دا، «پیرا دەلال» بە واتای «پردی جوان» دێت (گەرچی نەک بە واتایەکی جوانکاری، بەڵکو زیاتر وەک شتێک کە بێھاوتا بێت). ناوەکە ڕەنگدانەوەی ئەو شێوازەیە کە پردەکە لە نێوان خەڵکی ناوچەکە و ھەروەھا گەشتیاراندا دەبینرێت. پردەکە بە ناوی دەلال ناونرا و شاری [[زاخۆ]] بە زاخۆی دەلال ناو دەبرێت بۆ ڕێزگرتن لە دەلال، کە کەسایەتییەکی پاڵەوانە و پەیوەندی بە ئەفسانەیەکەوە ھەیە سەبارەت بە بنەچەی پردەکە. ==مێژوو== پێدەچێت پردی دەلال بۆ یەکەمجار لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] دروست کرابێت، لە کاتێکدا پێکھاتەی ئێستای وادیارە ھی سەردەمی [[عەباسی]] بێت.<ref>O’Connor, Colin (1993), Roman Bridges, Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-39326-4}}, p. 129f.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Delal bridge (Pera Delal)|بڵاوکەرەوە=Kurdistan Regional Government Ministry of Tourism|ناونیشان=http://www.kurd.org/doc/APPG_Report_KurdistanRegion_Jun08.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110927162322/http://www.kurd.org/doc/APPG_Report_KurdistanRegion_Jun08.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١١}}</ref> ==ئەفسانە== [[پەڕگە:Delal Bridge (Front view) 2025.jpg|وێنۆک|«دیمەنی پێشەوەی پردی دەلال»]] بەپێی ئەفسانەیەکی باوی پەیوەست بە پردەکە، میری [[میرنشینی بۆتان|بۆتان]] فەرمانی بە وەستایەکی لێھاتوو کردبوو کە پردێکی بۆ لەسەر [[ڕووباری دیجلە]] دروست بکات. کاتێک پردەکە تەواو بوو، میر دەستی ڕاستی دروستکەرەکەی بڕی وەک [[پاداشت (خەڵات)|پاداشتێک]] بۆ ئەو کارە باشەی کە لەسەر پردەکە کردبووی، و بۆ ئەوەی ھەرگیز نەتوانێت پردێکی تری ئەوەندە بە وردی دروستکراو لە ھیچ شوێنێکی تر دروست بکات. کاتێک دروستکەرەکە گەیشتە شاری [[زاخۆ]]، سەرۆکی شارەکە داوای لە دروستکەرەکە کرد پردێک دروست بکات کە دوو لای ڕووباری [[خابوور (دیجلە)|خابوور]] کە بە زاخۆدا تێدەپەڕێت بەیەکەوە ببەستێتەوە. دروستکەرەکە سەرەڕای میری بۆتان کە دەستی ڕاستی بڕیبووەوە، داواکەی قبووڵ کرد. کاتێک دروستکەرەکە دەگەیشتە بەشی ناوەڕاستی پردەکە، ھەمیشە دەڕووخا. بۆ چارەسەرکردنی ئەمە، یەکێک لە [[فالگر|فالگرەکانی]] شارەکە بە دروستکەرەکەی ڕاگەیاند کە پێویستە ھەر کەسێک یەکەمجار پێی نایە سەر پردەکە، مرۆڤ بێت یان [[ئاژەڵ]]، لە ژێر پردەکە وەک [[قوربانی]] بنێژێت. دوای ڕۆژێک، دەلالی برازای دروستکەرەکە لەگەڵ سەگەکەیدا خەریکی ھێنانی نانی نیوەڕۆ بوو بۆی. دروستکەرەکە لە سەرەتادا ڕازی بوو چونکە سەگەکە لە پێش برازاکەیەوە ڕای دەکرد و بەو پێیەش وای دەزانی سەگەکە دەبێتە یەکەم کەس کە پێی بنێتە سەر پردەکە. بەڵام ھەر کە نزیک بوونەوە لە پردەکە، سەگەکە وەستا و سەرقاڵی بۆنکردن بوو، بۆیە دەلال یەکەم کەس بوو پێی نایە سەر پردەکە. کاتێک دروستکەرەکە بینی دەلال یەکەم کەسە دەگاتە پردەکە، تووشی شۆک بوو و بۆ ماوەیەکی کورت [[بووڕانەوە|بووڕایەوە]]. دوای ئەوەی ھۆشی ھاتەوە، دروستکەرەکە چیرۆکی پردەکەی بۆ دەلال گێڕایەوە. دەلال بە دروستکەرەکەی ڕای گەیاند کە ئامادەیە ژیانی خۆی بۆ شارەکەی قوربانی بکات. بۆیە دروستکەرەکە لە کۆتاییدا لە ژێر پردەکەدا [[بە زیندوویی نێژرا|بە زیندوویی نێژایەوە]]. کاتێک مێردی دەلال دوای ئەوەی زانی چی ڕووی داوە گەیشتە شارەکە، [[کلنگ|کلنگێکی]] ھەڵگرت و دەستی کرد بە کەندنی ژێر پردەکە. کاتێک خەریکی کەندنی بوو، دەنگی کزی دەلالی ژنی نێژراوی بیست کە فەرمانی پێ دەکرد لە کەندنی واز بھێنێت و بە کەندنییەکەی ئازاری جەستەیی پێ دەگەیەنێت، و ڕای گەیاند کە دەوێت بە قۆڵەکانی بەردەوام بێت لە ڕاگرتنی ئەم پردە و بۆ ھەمیشە لەوێ بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا وازی ھێنا و چارەنووسی ئەوی قبووڵ کرد. ==گرنگیی کولتووری== پردی دەلال شوێنێکی گرنگ لە یادەوەریی [[کولتووری ئاشووری|کولتووریی ئاشووری]]دا داگیر دەکات لە ڕێگەی پەیوەندیی بە گۆرانیی فۆلکلۆری نەریتیی ئاشووری «دەلالێ» (ھەروەھا بە «دەلالە»، «دەلالێ»، یان «دەلالەیێ» دەنووسرێت). گۆرانییەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناو کۆمەڵگەی ئاشووری جیھانیدا پێشکەش دەکرێت و زۆرجار وەک ئاماژەیەک بۆ پردەکە وەک ھێمایەک بۆ جوانی، خۆڕاگری، و پەرۆشیی سۆزداری لە باکووری [[میسۆپۆتامیا]] تێدەگەرێت.<ref>Assyrian International News Agency. “Assyrian Folk Songs and Cultural Memory.” AINA, https://www.aina.org/ .</ref> «دەلالێ» بۆ چەندین نەوە لە ئاھەنگەکانی ھاوسەرگیری، فیستیڤاڵەکان، و ئاھەنگە کۆمەڵایەتییەکاندا وتراوە، کە زۆرێک لە وەشانەکانی گوزارشت لە بابەتەکانی خۆشەویستی، غەریبی، و پەیوەندی بە زێدی باب و باپیران دەکەن.<ref>Assyrian Cultural Foundation. “Traditional Assyrian Music and Dance.” Assyrian Cultural Foundation, https://www.auaf.us/ .</ref> بەردەوامیی پێشکەشکردنی لە [[دیاسپۆرای ئاشووری]] مۆدێرندا —لە پاڵ شوێنەوارە دیارەکانی وەک [[زاخۆ]]، [[ڕووباری خابوور]]، و ناوچە بازرگانییە مێژووییەکانی میسۆپۆتامیا— پەیوەندییە کولتوورییەکانی نێوان پردەکە و کەلەپووری مۆسیقیی ئاشووری بەھێزتر کردووە.<ref>Ishtar Broadcasting. “Assyrian Songs and Their Historical Context.” Ishtar TV, https://www.ishtartv.com/ .</ref> پێشکەشکارانی ھاوچەرخ و ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان زیاتر پارێزگاری لە «دەلالێ» دەکەن لە ڕێگەی تۆمارکردن، نەریتەکانی سەما، و چالاکییە کولتوورییەکان، ئەمەش گرنگیی پردەکە لە ناو ناسنامەی [[ئاشووری]]دا دووپات دەکاتەوە.<ref>Syriac Music Archive Project. “Documenting Assyrian Folk Songs.” Syriac Music Archive, https://syriacmusic.com/ .</ref> لەو کاتەوە دانیشتووان دوو ڕووەکی درێژ لە یەکێک لە درزەکانی نێوان بەردەکانی لایەکی پردەکەدا دەڕوێنن، و وەک [[کەزی|کزیەکانی قژی]] دەلال سەیریان دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rotanatimes.com/erbilrotana/news/13691 |سەردێڕ=Pira Delal in Zakho |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528071411/https://www.rotanatimes.com/erbilrotana/news/13691 |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەندازیاریی شارستانی|نژیاروانی|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Delal Bridge}} [[پۆل:زاخۆ]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]] [[پۆل:پردەکانی کوردستان|دەلال]] [[پۆل:پردەکانی عێراق]] 21h8t23q87db3qprsl6zfj8woae32hm 0 43114 1590938 1590551 2026-06-16T17:11:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئایین|ئایین]] و [[دەروازە:مافەکانی مرۆڤ|مافەکانی مرۆڤ]] 1590938 wikitext text/x-wiki '''هاوسەرگیری''' پەیماننامەیەکە کە تێیدا دوو هاوبەش یاخود دوو خۆشەویست بەڵێن دەدەن کە بۆ ماوەیەکی زۆر یان بۆ هەموو ژیانیان پێکەوە بژین و پەیوەندییەکەیان بەردەوامبێت<ref>دیکشنەری کامبریدج - پێناسەی هاوسەرگیری؛ https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/marriage</ref>؛ کەتێیدا مافی هەردوو هاوبەشەکە و نەوەکانیان(ئەگەر هەبوو) یاساییانە پارێزراو دەبێت. زۆربەی کات دوو خۆشەویست هاوسەرگیری دەکەن بە مەبەستی [[سێکس|جووتبوون]] و پێکەوەژیان و پێکهێنانی [[خێزان]] و هەبوونی منداڵ یان هەڵگرتنەوەی منداڵێک.<ref> ئینسایکڵۆپییای بڕیتانیسا بەشی سەرەتای دەقەکە https://www.britannica.com/topic/marriage</ref>[[پەڕگە:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|وێنۆک|تابلۆی لاورێنس ئاڵما؛ ''داوای هاوسەرگیری'']] ==میژوو== [[پەڕگە:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|وێنۆک|تابلۆی فڕانک بێرنارد؛ ی''ەکەم یەکبینینی [[ڕۆمیۆ و جولیەت|ڕۆمیۆ و جولێت]]'']] لەپێشتردا زۆربەیکات هاوسەرگیری و خۆشەویستی دوو شتی لەیەک جیاواز بوون؛زۆربەی کات هاوسەر لە مێژوودا لالایەن خێزان هەڵدەبژێردرا تەنانەت ئەگەر هاوبەشەکانیش یەکدیان خۆشنەویستایە <ref>ئینسایکڵۆپێدیای بڕیتانیسا؛ دەقی سەرەتا و ناوەڕاست https://www.britannica.com/art/courtly-love</ref><ref>https://www.scribd.com/document/875953687/The-Radical-Idea-of-Marrying-for-Love-Coontz-1 کتێبی مێژووی خۆشەویستی بۆ هاوسەرگیری ؛ لاپەڕە ١٨؛ دێڕی سێیام تا دەیەم</ref> ==='''هاوسەرگیری و [[سێکس|جووتبوون]]'''=== لە مێژوودا و لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ دا جووتبوونی ڕیگەپێدراو سەرەتا پێویستی بە [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] هەیە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>؛ هەرچەندە لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دیکەدا هاوبەشەکان جووتبوون تەنیا بۆ [[وروژاندنی سێکسی]] یان [[چێژ]] ئەنجامدەدەن بێ هاوسەرگیری پێشوەختە یان [[ڕۆمانس (ئەوین)|پەیوەندی ڕۆمانسی]] یان هەردووکیان. لە هەمەنکاتدا لە مێژوودا جووتبوون لە نێوان [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا|پێگەیشتوو]]<nowiki/>ەکان پێویستی بە هاوسەرگیری هەبووە و پێویستی بەڕەزامەندی خانمەکە هەبووە بۆ پیاوەکە بۆ هاوسەرگیریکردن<ref>https://www.berose.fr/IMG/pdf/a-short-history-of-marriage.pdf</ref>؛ لەپاشاندا یەکەم جوتبوون لە دوای هاوسەرگیری وەک یەکەم جووتبوونی ڕێگەپێدراو دا دەندرا ، لە ئەگەری شکستهێنانی ئەم جووتبوونە بە هەر هۆکارێک پڕۆسەی هاوسەرگیرییەکە وەک بەتاڵ سەیردەکرا و وا هەژمار دەکرا کە ڕووینەداوە و ئەم پڕۆسەیەش پێویستی بە جیابوونەوە نەبووە چوونکە بە هاوسەرگیریەکە بە هەڵوەشێندراوە دانراوە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>. ئەمەش لەوانەیە جیاوز بێت لە کلتوورەکانی جیهاندا هاوسەرگیری دەکرێت بەبێ یان بە ئەنجامدانی زەماوەندبکرێت کە ئەمەش زۆر باوە لە کلتوورەکانی جیهاندا <ref>ئینسایکڵۆپێدیای بڕیتانیسا؛ بەشی ڕێوڕەسمی هاوسەرگیری https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref> {{پۆلی کۆمنز|Marriage}} {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|کۆمەڵگا|ئایین|مافەکانی مرۆڤ}} [[پۆل:دانیشتووناسی]] [[پۆل:خێزان]] [[پۆل:دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:فەلسەفەی ئەوین]] [[پۆل:ھاوسەرگیری]] [[پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} 2gw401ie70tjobv9wx561ingylxiwma 0 92271 1590851 1527563 2026-06-16T14:04:21Z 1silent scientist 51740 1590851 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پیشەسازی''' دروستکردن یان [[بەرھەمھێنان (ئابووری)|بەرهەمهێنان]]ی [[کاڵاکان]]ە بە یارمەتیی کەرەستەکان، [[کار (چالاکیی مرۆیی)|ھێزی کار]]، [[ئامێر]]ەکان، [[ئامراز]]ەکان، و پڕۆسێسکردن یان [[داڕشتن]]ی [[کیمیایی]] یان [[بایۆلۆجی]].<ref>{{Cite web |last=Kenton |first=Will |title=Manufacturing |url=https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117184723/https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |archive-date=November 17, 2020 |access-date=January 16, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref> ئەم دەستەواژەیە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کۆمەڵێک [[ڕەفتاری مرۆڤ|چالاکیی مرۆیی]]، لە [[دەستڕەنگینی]]یەوە تا [[تەکنەلۆجیای بەرز]]، بەڵام زۆربەی کات بۆ [[نەخشەسازیی پیشەسازی]] بەکاردێت، کە تێیدا [[کەرەستە خاوەکان]] لە [[کەرتی یەکەمی ئابووری|کەرتی یەکەم]]ەوە لەسەر ئاستێکی فراوان دەگۆڕدرێن بۆ [[کاڵا تەواوکراوەکان]]. ئەم جۆرە کاڵایانە ڕەنگە بە بەرهەمهێنەرانی دیکە بفرۆشرێن بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمی ئاڵۆزتر (وەک فڕۆکە، [[ئامێرە ناوماڵییەکان]]، [[کەلوپەلی ناوماڵ]]، [[کەرەستە وەرزشییەکان]] یان [[ئۆتۆمۆبیلەکان]])، یان لە ڕێگەی [[کەرتی سێیەم]]ەوە بەسەر [[بەکارهێنەرانی کۆتایی]] و بەکاربەراندا دابەش بکرێن (بەگشتی لە ڕێگەی کۆفرۆشەکانەوە، کە ئەوانیش بە وردەفرۆشەکان دەیانفرۆشن، و ئەوانیش دەیانفرۆشن بە کڕیارە تاکەکان). [[پەڕگە:New Horizons on work stand.jpg|وێنۆک|بەرهەمهێنانی [[نیو ھۆرایزنس|پشکنەری بۆشاییی نیو ھۆرایزنس]] لە [[ناسا|تاقیگەی توێژینەوەی ناسا]]]] [[ئەندازیاریی بەرهەمهێنان]] ئەو بوارەی ئەندازیارییە کە نەخشەسازی بۆ «پڕۆسەی بەرهەمهێنان» دەکات و باشترین شێوەی بۆ دیاری دەکات، یان ئەو ھەنگاوانەی کە کەرەستە خاوەکانی پێدا دەگۆڕدرێن بۆ [[بەرهەمی کۆتایی]]. پڕۆسەی بەرهەمهێنان بە [[نەخشەسازیی بەرهەم]] و دیاریکردنی تایبەتمەندییەکانی کەرەستەکان دەست پێ دەکات. پاشان ئەم کەرەستانە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانەوە دەستکاری دەکرێن بۆ ئەوەی ببنە بەرهەمە خوازراوەکە. بەرهەمهێنانی سەردەمیانە ھەموو قۆناغە نێوەندگیرەکانی بەرهەمهێنان و یەکخستنی پێکهاتەکانی بەرهەمێک لەخۆ دەگرێت. ھەندێک پیشەسازی، وەک بەرهەمهێنەرانی [[دروستکردن (نیمچەگەیەنەر)|نیمچەگەیەنەر]] و [[دروستکردن (پۆڵا)|پۆڵا]]، لەبری ئەوە دەستەواژەی '''دروستکردن''' بەکاردەهێنن.<ref>{{Cite journal |last1=Thadani |first1=Akhil |last2=Allen |first2=Gregory C. |date=2023-05-30 |title=Mapping the Semiconductor Supply Chain: The Critical Role of the Indo-Pacific Region |url=https://www.csis.org/analysis/mapping-semiconductor-supply-chain-critical-role-indo-pacific-region |journal=CSIS |language=en}}</ref> کەرتی بەرهەمهێنان لە نزیکەوە بە پیشەسازییەکانی ئەندازیاری و نەخشەسازیی پیشەسازییەوە بەستراوەتەوە. == نەتەوە سەرەکییەکانی پیشەسازی == بەپێی [[ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدانی پیشەسازی]] (یونیدۆ)، [[بەرهەمهێنان لە چین|چین]] گەورەترین بەرهەمهێنەرە کە زۆرترین بەرهەمی لەسەر ئاستی جیھان لە ساڵی ٢٠٢٣دا ھەبووە، کە ٢٨٫٧٪ی کۆی بەرهەمی بەرهەمهێنانی جیھانی پێکدەهێنێت، و بەدوای ئەویشدا [[بەرهەمهێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[بەرهەمهێنان لە ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]]، [[بەرهەمهێنان لە ژاپۆن|ژاپۆن]]، و [[بەرهەمهێنان لە ھیندستان|ھیندستان]] دێن.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Statistics Data Portal |url=https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005095041/https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |archive-date=October 5, 2021 |access-date=October 5, 2021}}</ref><ref name="www2.deloitte.com">{{Cite web |date=July 15, 2021 |title=Leading Manufacturing Nations |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/top-10-manufacturing-countries-in-the-world-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304232728/https://globalupside.com/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |archive-date=March 4, 2022 |access-date=March 14, 2022}}</ref> ھەروەھا یونیدۆ پێوەرێکی کارایی پیشەسازیی کێبڕکێ (CIP) بڵاو دەکاتەوە، کە توانای کێبڕکێی بەرهەمهێنانی نەتەوە جیاوازەکان دەپێوێت. پێوەری CIP بەرهەمی گشتیی بەرهەمهێنانی نەتەوەیەک لەگەڵ ھۆکارەکانی تری وەک توانای تەکنەلۆجیای بەرز و کاریگەریی نەتەوەکە لەسەر ئابووریی جیھان تێکەڵ دەکات. ئەڵمانیا لە سەرووی پێوەری CIPی ساڵی ٢٠٢٠ بوو، و بەدوای ئەویشدا چین، [[بەرهەمهێنان لە کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژاپۆن ھاتن.<ref>{{Cite web |title=UNIDO's Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles |url=https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406093836/https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |archive-date=April 6, 2022 |access-date=June 21, 2022 |website=unido.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles ( Report) |url=https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110161808/https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |archive-date=January 10, 2022 |access-date=June 21, 2022 |website=stat.unido.org}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، پیشەسازیی بەرهەمهێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٠٫٧٠٪ی کۆی بەرهەمی نیشتمانیی پێکدەهێنا، و ٨٫٤١٪ی ھێزی کاری دامەزراندبوو. کۆی بەهای بەرهەمی بەرهەمهێنان گەیشتە ٢٫٥ تریلیۆن دۆلار.<ref>{{Cite web |title=2022 United States Manufacturing Facts |url=https://nam.org/state-manufacturing-data/2022-united-states-manufacturing-facts/?form=MG0AV3 |access-date=2024-11-08 |website=NAM |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=All Employees, Manufacturing/All Employees, Total Nonfarm*100 {{!}} FRED {{!}} St. Louis Fed |url=https://fred.stlouisfed.org/graph/?graph_id=347814&rn=3405 |access-date=2024-11-08 |website=fred.stlouisfed.org}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، بەرهەمی بەرهەمهێنانی ئەڵمانیا گەیشتە ٨٤٤٫٩٣ ملیار دۆلار، کە زیادبوونێکی ١٢٫٢٥٪ی نیشان دا بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٢. ئەم کەرتە نزیکەی ٥٫٥ ملیۆن کەسی دامەزراندووە، کە نزیکەی ٢٠٫٨٪ی ھێزی کار پێکدەهێنن.<ref>{{Cite web |title=Employment in manufacturing in January 2023: +1.5% year on year |url=https://www.destatis.de/EN/Press/2023/03/PE23_107_421.html?form=MG0AV3 |access-date=2024-11-08 |website=}}</ref> === پێڕستی وڵاتان بەپێی بەرهەمی پیشەسازی === ئەمانە ٥٠ وڵاتە یەکەمەکانن بەپێی کۆی بەهای بەرهەمی بەرهەمهێنان بە دۆلاری ئەمریکی بۆ ساڵی ئاماژەپێکراو بەپێی [[گرووپی بانکی جیھانی|بانکی جیھانی]]:<ref>{{Cite web |title=Manufacturing, Value Added (Current US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |archive-date=January 7, 2020 |access-date=July 14, 2021 |publisher=[[بانکی جیھانی]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top 10 Manufacturing Countries in 2024 |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/blog/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |access-date=2025-05-18 |website=Safeguard Global |date=January 3, 2025 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- ! scope="col" | پلە ! scope="col" | وڵات یان ناوچە ! scope="col" | بەها<br>(ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) ! scope="col" | ٪<br>ی جیھان ! scope="col" | ساڵ |- style="font-weight:bold; background:#ff0000 |−||{{noflag}}''[[کۆبەرهەمی جیھانی|جیھان]]''||١٦,٦٤١,٢٠٠||١٠٠٪||٢٠٢٤ |- |١||{{flag|چین}}||٤,٦٦١,٤٤١||٢٨٫٠٪||٢٠٢٤ |- |−||''{{flag|یەکێتیی ئەورووپا}}''||٤,٢٨٩,١٣٠||٢٦٫٧٪||٢٠٢٤ |- |٢||{{flag|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}||٢,٤٩٧,١٣٢||١٥٫٠٪||٢٠٢١ |- |٣||{{flag|ژاپۆن}}||٨٦٧,١١٤||٥٫٠٦٪||٢٠٢٣ |- |٤||{{flag|ئەڵمانیا}}||٨٤٣,٧٢١||٤٫٩٣٪||٢٠٢٤ |- |٥||{{flag|ھیندستان}}||٤٩٣,٣٧٢||٢٫٩٦٪||٢٠٢٦ |- |٦||{{flag|کۆریای باشوور}}||٤٩٠,١٣٩||٢٫٩٤٪||٢٠٢٦ |- |٧||{{flag|مەکسیک}}||٣٦٧,٥٩٣||٢٫١٦٪||٢٠٢٤ |- |٨||{{flag|ئیتاڵیا}}||٣٥٢,٩٢٣||٢٫١١٪||٢٠٢٤ |- |٩||{{flag|فەڕەنسا}}||٣٤٢,٣٤٣||١٫٨١٪||٢٠٢٤ |- |١٠||{{flag|شانشینی یەکگرتوو}}||٣٢٤,٣٣١||١٫٧٨٪||٢٠٢٤ |- |١١||{{flag|کەنەدا}}||٢٨٨,١١٢||١٫٧١٪||٢٠٢١ |- |١٢||{{flag|بەڕازیل}}||٢٦٩,٨٢٥||١٫٦٠٪||٢٠٢٤ |- |١٣||{{flag|ئیندۆنیزیا}}||٢٦٥,٠٧٣||١٫٥٨٪||٢٠٢٤ |- |١٤||{{flag|تورکیا}}||٢١٨,٥٨٠||١٫٣٠٪||٢٠٢٣ |- |١٥||{{flag|عەرەبستانی سعوودی}}||١٩٢,٦٦٩||١٫١٤٪||٢٠٢٤ |- |١٦||{{flag|ڕووسیا}}||١٨٧,١٦١||١٫١١٪||٢٠٢١ |- |١٧||{{flag|ئیسپانیا}}||١٨٤,٤٩٥||١٫٠٩٪||٢٠٢٤ |- |١٨||{{flag|سویسرا}}||١٦٥,٦٨٩||٠٫٩٨٪||٢٠٢٤ |- |١٩||{{flag|ئیرلەند}}||١٥٧,١١٧||٠٫٩٣٪||٢٠٢٤ |- |٢٠||{{flag|پۆڵەندا}}||١٤٠,٩٠٣||٠٫٨٣٪||٢٠٢٤ |- |٢١||{{flag|ھۆڵەندا}}||١٢٨,٢١٣||٠٫٧٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٢||{{flag|تایلەند}}||١٢٨,٠٣٨||٠٫٧٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٣||{{flag|ڤیێتنام}}||١١٦,٣٨٣||٠٫٦٩٪||٢٠٢٤ |- |٢٤||{{flag|بەنگلادێش}}||٩٨,٥٤٤||٠٫٥٨٪||٢٠٢٤ |- |٢٥||{{flag|ئوسترالیا}}||٩٦,٢٢٧||٠٫٥٧٪||٢٠٢٤ |- |٢٦||{{flag|ئەرژەنتین}}||٩٥,٥٤٠||٠٫٥٧٪||٢٠٢٤ |- |٢٧||{{flag|مالیزیا}}||٩٤,٩٢٨||٠٫٥٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٨||{{flag|سینگاپوور}}||٨٩,٤٠٣||٠٫٥٣٪||٢٠٢٤ |- |٢٩||{{flag|سوێد}}||٨٤,١٤٥||٠٫٥٠٪||٢٠٢٤ |- |٣٠||{{flag|نەمسا}}||٨٠,١٤٠||٠٫٤٨٪||٢٠٢٤ |- |٣١||{{flag|ئێران}}||٧٨,٥٤٣||٠٫٤٦٪||٢٠٢٣ |- |٣٢||{{flag|فلیپین}}||٧٢,٣٦٨||٠٫٤٣٪||٢٠٢٤ |- |٣٣||{{flag|دانمارک}}||٧٢,٢١٨||٠٫٤٣٪||٢٠٢٤ |- |٣٤||{{flag|بەلجیکا}}||٧٠,٩٣٢||٠٫٤٢٪||٢٠٢٤ |- |٣٥||{{flag|کۆماری چیک}}||٦٩,١٣٠||٠,٤١٪||٢٠٢٤ |- |٣٦||{{flag|ئیسرائیل}}||٦٠,١٣٩||٠٫٣٦٪||٢٠٢٤ |- |٣٧||{{flag|ڤێنیزوێلا}}||٥٨,٢٣٦||٠٫٣٤٪||٢٠١٤ |- |٣٨||{{flag|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}||٥٥,٧٦١||٠٫٣٣٪||٢٠٢٣ |- |٣٩||{{flag|پۆرتۆ ڕیکۆ}} ([[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]])||٥٥,٦٣٢||٠٫٣٣٪||٢٠٢٤ |- |٤٠||{{flag|میسر}}||٥٤,٠٥٣||٠٫٣٢٪||٢٠٢٤ |- |٤١||{{flag|ئەفریقای باشوور}}||٥١,٢٢٤||٠٫٣٠٪||٢٠٢٤ |- |٤٢||{{flag|پاکستان}}||٤٨,٩١٢||٠٫٢٩٪||٢٠٢٤ |- |٤٣||{{flag|ڕۆمانیا}}||٤٣,٦٨٧||٠٫٢٦٪||٢٠٢٤ |- |٤٤||{{flag|کۆلۆمبیا}}||٤٢,٢٧٩||٠٫٢٥٪||٢٠٢٤ |- |٤٥||{{flag|فینلاند}}||٤١,٥٤٣||٠٫٢٤٪||٢٠٢٤ |- |٤٦||{{flag|پورتوگال}}||٣٥,٥٩٧||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٧||{{flag|پیروو}}||٣٥,٥٨٧||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٨||{{flag|مەجارستان}}||٣٥,٢٣٨||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٩||{{flag|کازاخستان}}||٣٤,٤٨٢||٠٫٢٠٪||٢٠٢٣ |- |٥٠||{{flag|نۆرویژ}}||٢٩,٩٣٦||٠٫١٧٪||٢٠٢٤ |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Industry (manufacturing)}} {{تووڵی دەروازە|پیشەسازی}} {{کۆلکە}} [[پۆل:پیشەسازی| ]] gj9p5v8c2bhzjhgu37pdcryrkz3a9df 1590852 1590851 2026-06-16T14:05:02Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1590852 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پیشەسازی''' دروستکردن یان [[بەرھەمھێنان (ئابووری)|بەرهەمهێنان]]ی [[کاڵاکان]]ە بە یارمەتیی کەرەستەکان، [[کار (چالاکیی مرۆیی)|ھێزی کار]]، [[ئامێر]]ەکان، [[ئامراز]]ەکان، و پڕۆسێسکردن یان [[داڕشتن]]ی [[کیمیایی]] یان [[بایۆلۆجی]].<ref>{{Cite web |last=Kenton |first=Will |title=Manufacturing |url=https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117184723/https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |archive-date=November 17, 2020 |access-date=January 16, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref> ئەم دەستەواژەیە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کۆمەڵێک [[ڕەفتاری مرۆڤ|چالاکیی مرۆیی]]، لە [[دەستڕەنگینی]]یەوە تا [[تەکنەلۆجیای بەرز]]، بەڵام زۆربەی کات بۆ [[نەخشەسازیی پیشەسازی]] بەکاردێت، کە تێیدا [[کەرەستە خاوەکان]] لە [[کەرتی یەکەمی ئابووری|کەرتی یەکەم]]ەوە لەسەر ئاستێکی فراوان دەگۆڕدرێن بۆ [[کاڵا تەواوکراوەکان]]. ئەم جۆرە کاڵایانە ڕەنگە بە بەرهەمهێنەرانی دیکە بفرۆشرێن بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمی ئاڵۆزتر (وەک فڕۆکە، [[ئامێرە ناوماڵییەکان]]، [[کەلوپەلی ناوماڵ]]، [[کەرەستە وەرزشییەکان]] یان [[ئۆتۆمۆبیلەکان]])، یان لە ڕێگەی [[کەرتی سێیەم]]ەوە بەسەر [[بەکارهێنەرانی کۆتایی]] و بەکاربەراندا دابەش بکرێن (بەگشتی لە ڕێگەی کۆفرۆشەکانەوە، کە ئەوانیش بە وردەفرۆشەکان دەیانفرۆشن، و ئەوانیش دەیانفرۆشن بە کڕیارە تاکەکان). [[پەڕگە:New Horizons on work stand.jpg|وێنۆک|بەرهەمهێنانی [[نیو ھۆرایزنس|پشکنەری بۆشاییی نیو ھۆرایزنس]] لە [[ناسا|تاقیگەی توێژینەوەی ناسا]]]] [[ئەندازیاریی بەرهەمهێنان]] ئەو بوارەی ئەندازیارییە کە نەخشەسازی بۆ «پڕۆسەی بەرهەمهێنان» دەکات و باشترین شێوەی بۆ دیاری دەکات، یان ئەو ھەنگاوانەی کە کەرەستە خاوەکانی پێدا دەگۆڕدرێن بۆ [[بەرهەمی کۆتایی]]. پڕۆسەی بەرهەمهێنان بە [[نەخشەسازیی بەرهەم]] و دیاریکردنی تایبەتمەندییەکانی کەرەستەکان دەست پێ دەکات. پاشان ئەم کەرەستانە لە ڕێگەی بەرهەمهێنانەوە دەستکاری دەکرێن بۆ ئەوەی ببنە بەرهەمە خوازراوەکە. بەرهەمهێنانی سەردەمیانە ھەموو قۆناغە نێوەندگیرەکانی بەرهەمهێنان و یەکخستنی پێکهاتەکانی بەرهەمێک لەخۆ دەگرێت. ھەندێک پیشەسازی، وەک بەرهەمهێنەرانی [[دروستکردن (نیمچەگەیەنەر)|نیمچەگەیەنەر]] و [[دروستکردن (پۆڵا)|پۆڵا]]، لەبری ئەوە دەستەواژەی '''دروستکردن''' بەکاردەهێنن.<ref>{{Cite journal |last1=Thadani |first1=Akhil |last2=Allen |first2=Gregory C. |date=2023-05-30 |title=Mapping the Semiconductor Supply Chain: The Critical Role of the Indo-Pacific Region |url=https://www.csis.org/analysis/mapping-semiconductor-supply-chain-critical-role-indo-pacific-region |journal=CSIS |language=en}}</ref> کەرتی بەرهەمهێنان لە نزیکەوە بە پیشەسازییەکانی ئەندازیاری و نەخشەسازیی پیشەسازییەوە بەستراوەتەوە. == نەتەوە سەرەکییەکانی پیشەسازی == بەپێی [[ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدانی پیشەسازی]] (یونیدۆ)، [[بەرهەمهێنان لە چین|چین]] گەورەترین بەرهەمهێنەرە کە زۆرترین بەرهەمی لەسەر ئاستی جیھان لە ساڵی ٢٠٢٣دا ھەبووە، کە ٢٨٫٧٪ی کۆی بەرهەمی بەرهەمهێنانی جیھانی پێکدەهێنێت، و بەدوای ئەویشدا [[بەرهەمهێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[بەرهەمهێنان لە ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]]، [[بەرهەمهێنان لە ژاپۆن|ژاپۆن]]، و [[بەرهەمهێنان لە ھیندستان|ھیندستان]] دێن.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Statistics Data Portal |url=https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005095041/https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |archive-date=October 5, 2021 |access-date=October 5, 2021}}</ref><ref name="www2.deloitte.com">{{Cite web |date=July 15, 2021 |title=Leading Manufacturing Nations |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/top-10-manufacturing-countries-in-the-world-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304232728/https://globalupside.com/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |archive-date=March 4, 2022 |access-date=March 14, 2022}}</ref> ھەروەھا یونیدۆ پێوەرێکی کارایی پیشەسازیی کێبڕکێ (CIP) بڵاو دەکاتەوە، کە توانای کێبڕکێی بەرهەمهێنانی نەتەوە جیاوازەکان دەپێوێت. پێوەری CIP بەرهەمی گشتیی بەرهەمهێنانی نەتەوەیەک لەگەڵ ھۆکارەکانی تری وەک توانای تەکنەلۆجیای بەرز و کاریگەریی نەتەوەکە لەسەر ئابووریی جیھان تێکەڵ دەکات. ئەڵمانیا لە سەرووی پێوەری CIPی ساڵی ٢٠٢٠ بوو، و بەدوای ئەویشدا چین، [[بەرهەمهێنان لە کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژاپۆن ھاتن.<ref>{{Cite web |title=UNIDO's Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles |url=https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406093836/https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |archive-date=April 6, 2022 |access-date=June 21, 2022 |website=unido.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles ( Report) |url=https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110161808/https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |archive-date=January 10, 2022 |access-date=June 21, 2022 |website=stat.unido.org}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، پیشەسازیی بەرهەمهێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٠٫٧٠٪ی کۆی بەرهەمی نیشتمانیی پێکدەهێنا، و ٨٫٤١٪ی ھێزی کاری دامەزراندبوو. کۆی بەهای بەرهەمی بەرهەمهێنان گەیشتە ٢٫٥ تریلیۆن دۆلار.<ref>{{Cite web |title=2022 United States Manufacturing Facts |url=https://nam.org/state-manufacturing-data/2022-united-states-manufacturing-facts/?form=MG0AV3 |access-date=2024-11-08 |website=NAM |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=All Employees, Manufacturing/All Employees, Total Nonfarm*100 {{!}} FRED {{!}} St. Louis Fed |url=https://fred.stlouisfed.org/graph/?graph_id=347814&rn=3405 |access-date=2024-11-08 |website=fred.stlouisfed.org}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، بەرهەمی بەرهەمهێنانی ئەڵمانیا گەیشتە ٨٤٤٫٩٣ ملیار دۆلار، کە زیادبوونێکی ١٢٫٢٥٪ی نیشان دا بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٢. ئەم کەرتە نزیکەی ٥٫٥ ملیۆن کەسی دامەزراندووە، کە نزیکەی ٢٠٫٨٪ی ھێزی کار پێکدەهێنن.<ref>{{Cite web |title=Employment in manufacturing in January 2023: +1.5% year on year |url=https://www.destatis.de/EN/Press/2023/03/PE23_107_421.html?form=MG0AV3 |access-date=2024-11-08 |website=}}</ref> === پێڕستی وڵاتان بەپێی بەرهەمی پیشەسازی === ئەمانە ٥٠ وڵاتە یەکەمەکانن بەپێی کۆی بەهای بەرهەمی بەرهەمهێنان بە دۆلاری ئەمریکی بۆ ساڵی ئاماژەپێکراو بەپێی [[گرووپی بانکی جیھانی|بانکی جیھانی]]:<ref>{{Cite web |title=Manufacturing, Value Added (Current US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |archive-date=January 7, 2020 |access-date=July 14, 2021 |publisher=[[بانکی جیھانی]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top 10 Manufacturing Countries in 2024 |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/blog/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |access-date=2025-05-18 |website=Safeguard Global |date=January 3, 2025 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- ! scope="col" | پلە ! scope="col" | وڵات یان ناوچە ! scope="col" | بەها<br>(ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) ! scope="col" | ٪<br>ی جیھان ! scope="col" | ساڵ |- style="font-weight:bold; background:#ff0000 |−||{{noflag}}''[[کۆبەرهەمی جیھانی|جیھان]]''||١٦,٦٤١,٢٠٠||١٠٠٪||٢٠٢٤ |- |١||{{flag|چین}}||٤,٦٦١,٤٤١||٢٨٫٠٪||٢٠٢٤ |- |−||''{{flag|یەکێتیی ئەورووپا}}''||٤,٢٨٩,١٣٠||٢٦٫٧٪||٢٠٢٤ |- |٢||{{flag|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}||٢,٤٩٧,١٣٢||١٥٫٠٪||٢٠٢١ |- |٣||{{flag|ژاپۆن}}||٨٦٧,١١٤||٥٫٠٦٪||٢٠٢٣ |- |٤||{{flag|ئەڵمانیا}}||٨٤٣,٧٢١||٤٫٩٣٪||٢٠٢٤ |- |٥||{{flag|ھیندستان}}||٤٩٣,٣٧٢||٢٫٩٦٪||٢٠٢٦ |- |٦||{{flag|کۆریای باشوور}}||٤٩٠,١٣٩||٢٫٩٤٪||٢٠٢٦ |- |٧||{{flag|مەکسیک}}||٣٦٧,٥٩٣||٢٫١٦٪||٢٠٢٤ |- |٨||{{flag|ئیتاڵیا}}||٣٥٢,٩٢٣||٢٫١١٪||٢٠٢٤ |- |٩||{{flag|فەڕەنسا}}||٣٤٢,٣٤٣||١٫٨١٪||٢٠٢٤ |- |١٠||{{flag|شانشینی یەکگرتوو}}||٣٢٤,٣٣١||١٫٧٨٪||٢٠٢٤ |- |١١||{{flag|کەنەدا}}||٢٨٨,١١٢||١٫٧١٪||٢٠٢١ |- |١٢||{{flag|بەڕازیل}}||٢٦٩,٨٢٥||١٫٦٠٪||٢٠٢٤ |- |١٣||{{flag|ئیندۆنیزیا}}||٢٦٥,٠٧٣||١٫٥٨٪||٢٠٢٤ |- |١٤||{{flag|تورکیا}}||٢١٨,٥٨٠||١٫٣٠٪||٢٠٢٣ |- |١٥||{{flag|عەرەبستانی سعوودی}}||١٩٢,٦٦٩||١٫١٤٪||٢٠٢٤ |- |١٦||{{flag|ڕووسیا}}||١٨٧,١٦١||١٫١١٪||٢٠٢١ |- |١٧||{{flag|ئیسپانیا}}||١٨٤,٤٩٥||١٫٠٩٪||٢٠٢٤ |- |١٨||{{flag|سویسرا}}||١٦٥,٦٨٩||٠٫٩٨٪||٢٠٢٤ |- |١٩||{{flag|ئیرلەند}}||١٥٧,١١٧||٠٫٩٣٪||٢٠٢٤ |- |٢٠||{{flag|پۆڵەندا}}||١٤٠,٩٠٣||٠٫٨٣٪||٢٠٢٤ |- |٢١||{{flag|ھۆڵەندا}}||١٢٨,٢١٣||٠٫٧٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٢||{{flag|تایلەند}}||١٢٨,٠٣٨||٠٫٧٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٣||{{flag|ڤیێتنام}}||١١٦,٣٨٣||٠٫٦٩٪||٢٠٢٤ |- |٢٤||{{flag|بەنگلادێش}}||٩٨,٥٤٤||٠٫٥٨٪||٢٠٢٤ |- |٢٥||{{flag|ئوسترالیا}}||٩٦,٢٢٧||٠٫٥٧٪||٢٠٢٤ |- |٢٦||{{flag|ئەرژەنتین}}||٩٥,٥٤٠||٠٫٥٧٪||٢٠٢٤ |- |٢٧||{{flag|مالیزیا}}||٩٤,٩٢٨||٠٫٥٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٨||{{flag|سینگاپوور}}||٨٩,٤٠٣||٠٫٥٣٪||٢٠٢٤ |- |٢٩||{{flag|سوێد}}||٨٤,١٤٥||٠٫٥٠٪||٢٠٢٤ |- |٣٠||{{flag|نەمسا}}||٨٠,١٤٠||٠٫٤٨٪||٢٠٢٤ |- |٣١||{{flag|ئێران}}||٧٨,٥٤٣||٠٫٤٦٪||٢٠٢٣ |- |٣٢||{{flag|فلیپین}}||٧٢,٣٦٨||٠٫٤٣٪||٢٠٢٤ |- |٣٣||{{flag|دانمارک}}||٧٢,٢١٨||٠٫٤٣٪||٢٠٢٤ |- |٣٤||{{flag|بەلجیکا}}||٧٠,٩٣٢||٠٫٤٢٪||٢٠٢٤ |- |٣٥||{{flag|کۆماری چیک}}||٦٩,١٣٠||٠,٤١٪||٢٠٢٤ |- |٣٦||{{flag|ئیسرائیل}}||٦٠,١٣٩||٠٫٣٦٪||٢٠٢٤ |- |٣٧||{{flag|ڤێنیزوێلا}}||٥٨,٢٣٦||٠٫٣٤٪||٢٠١٤ |- |٣٨||{{flag|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}||٥٥,٧٦١||٠٫٣٣٪||٢٠٢٣ |- |٣٩||{{flag|پۆرتۆ ڕیکۆ}} ([[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]])||٥٥,٦٣٢||٠٫٣٣٪||٢٠٢٤ |- |٤٠||{{flag|میسر}}||٥٤,٠٥٣||٠٫٣٢٪||٢٠٢٤ |- |٤١||{{flag|ئەفریقای باشوور}}||٥١,٢٢٤||٠٫٣٠٪||٢٠٢٤ |- |٤٢||{{flag|پاکستان}}||٤٨,٩١٢||٠٫٢٩٪||٢٠٢٤ |- |٤٣||{{flag|ڕۆمانیا}}||٤٣,٦٨٧||٠٫٢٦٪||٢٠٢٤ |- |٤٤||{{flag|کۆلۆمبیا}}||٤٢,٢٧٩||٠٫٢٥٪||٢٠٢٤ |- |٤٥||{{flag|فینلاند}}||٤١,٥٤٣||٠٫٢٤٪||٢٠٢٤ |- |٤٦||{{flag|پورتوگال}}||٣٥,٥٩٧||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٧||{{flag|پیروو}}||٣٥,٥٨٧||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٨||{{flag|مەجارستان}}||٣٥,٢٣٨||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٩||{{flag|کازاخستان}}||٣٤,٤٨٢||٠٫٢٠٪||٢٠٢٣ |- |٥٠||{{flag|نۆرویژ}}||٢٩,٩٣٦||٠٫١٧٪||٢٠٢٤ |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Industry (manufacturing)}} {{تووڵی دەروازە|پیشەسازی}} [[پۆل:پیشەسازی]] jrlmg1f21obvbgbmyj6b7q1mzos78zc 1590853 1590852 2026-06-16T14:05:43Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1590853 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پیشەسازی''' دروستکردن یان [[بەرھەمھێنان (ئابووری)|بەرھەمھێنان]]ی [[کاڵاکان]]ە بە یارمەتیی کەرەستەکان، [[کار (چالاکیی مرۆیی)|ھێزی کار]]، [[ئامێر]]ەکان، [[ئامراز]]ەکان، و پڕۆسێسکردن یان [[داڕشتن]]ی [[کیمیایی]] یان [[بایۆلۆجی]].<ref>{{Cite web |last=Kenton |first=Will |title=Manufacturing |url=https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117184723/https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |archive-date=November 17, 2020 |access-date=January 16, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref> ئەم دەستەواژەیە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کۆمەڵێک [[ڕەفتاری مرۆڤ|چالاکیی مرۆیی]]، لە [[دەستڕەنگینی]]یەوە تا [[تەکنەلۆجیای بەرز]]، بەڵام زۆربەی کات بۆ [[نەخشەسازیی پیشەسازی]] بەکاردێت، کە تێیدا [[کەرەستە خاوەکان]] لە [[کەرتی یەکەمی ئابووری|کەرتی یەکەم]]ەوە لەسەر ئاستێکی فراوان دەگۆڕدرێن بۆ [[کاڵا تەواوکراوەکان]]. ئەم جۆرە کاڵایانە ڕەنگە بە بەرھەمھێنەرانی دیکە بفرۆشرێن بۆ بەرھەمھێنانی بەرھەمی ئاڵۆزتر (وەک فڕۆکە، [[ئامێرە ناوماڵییەکان]]، [[کەلوپەلی ناوماڵ]]، [[کەرەستە وەرزشییەکان]] یان [[ئۆتۆمۆبیلەکان]])، یان لە ڕێگەی [[کەرتی سێیەم]]ەوە بەسەر [[بەکارھێنەرانی کۆتایی]] و بەکاربەراندا دابەش بکرێن (بەگشتی لە ڕێگەی کۆفرۆشەکانەوە، کە ئەوانیش بە وردەفرۆشەکان دەیانفرۆشن، و ئەوانیش دەیانفرۆشن بە کڕیارە تاکەکان). [[پەڕگە:New Horizons on work stand.jpg|وێنۆک|بەرھەمھێنانی [[نیو ھۆرایزنس|پشکنەری بۆشاییی نیو ھۆرایزنس]] لە [[ناسا|تاقیگەی توێژینەوەی ناسا]]]] [[ئەندازیاریی بەرھەمھێنان]] ئەو بوارەی ئەندازیارییە کە نەخشەسازی بۆ «پڕۆسەی بەرھەمھێنان» دەکات و باشترین شێوەی بۆ دیاری دەکات، یان ئەو ھەنگاوانەی کە کەرەستە خاوەکانی پێدا دەگۆڕدرێن بۆ [[بەرھەمی کۆتایی]]. پڕۆسەی بەرھەمھێنان بە [[نەخشەسازیی بەرھەم]] و دیاریکردنی تایبەتمەندییەکانی کەرەستەکان دەست پێ دەکات. پاشان ئەم کەرەستانە لە ڕێگەی بەرھەمھێنانەوە دەستکاری دەکرێن بۆ ئەوەی ببنە بەرھەمە خوازراوەکە. بەرھەمھێنانی سەردەمیانە ھەموو قۆناغە نێوەندگیرەکانی بەرھەمھێنان و یەکخستنی پێکھاتەکانی بەرھەمێک لەخۆ دەگرێت. ھەندێک پیشەسازی، وەک بەرھەمھێنەرانی [[دروستکردن (نیمچەگەیەنەر)|نیمچەگەیەنەر]] و [[دروستکردن (پۆڵا)|پۆڵا]]، لەبری ئەوە دەستەواژەی '''دروستکردن''' بەکاردەھێنن.<ref>{{Cite journal |last1=Thadani |first1=Akhil |last2=Allen |first2=Gregory C. |date=2023-05-30 |title=Mapping the Semiconductor Supply Chain: The Critical Role of the Indo-Pacific Region |url=https://www.csis.org/analysis/mapping-semiconductor-supply-chain-critical-role-indo-pacific-region |journal=CSIS |language=en}}</ref> کەرتی بەرھەمھێنان لە نزیکەوە بە پیشەسازییەکانی ئەندازیاری و نەخشەسازیی پیشەسازییەوە بەستراوەتەوە. == نەتەوە سەرەکییەکانی پیشەسازی == بەپێی [[ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدانی پیشەسازی]] (یونیدۆ)، [[بەرھەمھێنان لە چین|چین]] گەورەترین بەرھەمھێنەرە کە زۆرترین بەرھەمی لەسەر ئاستی جیھان لە ساڵی ٢٠٢٣دا ھەبووە، کە ٢٨٫٧٪ی کۆی بەرھەمی بەرھەمھێنانی جیھانی پێکدەھێنێت، و بەدوای ئەویشدا [[بەرھەمھێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[بەرھەمھێنان لە ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]]، [[بەرھەمھێنان لە ژاپۆن|ژاپۆن]]، و [[بەرھەمھێنان لە ھیندستان|ھیندستان]] دێن.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Statistics Data Portal |url=https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005095041/https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |archive-date=October 5, 2021 |access-date=October 5, 2021}}</ref><ref name="www2.deloitte.com">{{Cite web |date=July 15, 2021 |title=Leading Manufacturing Nations |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/top-10-manufacturing-countries-in-the-world-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304232728/https://globalupside.com/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |archive-date=March 4, 2022 |access-date=March 14, 2022}}</ref> ھەروەھا یونیدۆ پێوەرێکی کارایی پیشەسازیی کێبڕکێ (CIP) بڵاو دەکاتەوە، کە توانای کێبڕکێی بەرھەمھێنانی نەتەوە جیاوازەکان دەپێوێت. پێوەری CIP بەرھەمی گشتیی بەرھەمھێنانی نەتەوەیەک لەگەڵ ھۆکارەکانی تری وەک توانای تەکنەلۆجیای بەرز و کاریگەریی نەتەوەکە لەسەر ئابووریی جیھان تێکەڵ دەکات. ئەڵمانیا لە سەرووی پێوەری CIPی ساڵی ٢٠٢٠ بوو، و بەدوای ئەویشدا چین، [[بەرھەمھێنان لە کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژاپۆن ھاتن.<ref>{{Cite web |title=UNIDO's Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles |url=https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406093836/https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |archive-date=April 6, 2022 |access-date=June 21, 2022 |website=unido.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles (Report) |url=https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110161808/https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |archive-date=January 10, 2022 |access-date=June 21, 2022 |website=stat.unido.org}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، پیشەسازیی بەرھەمھێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٠٫٧٠٪ی کۆی بەرھەمی نیشتمانیی پێکدەھێنا، و ٨٫٤١٪ی ھێزی کاری دامەزراندبوو. کۆی بەھای بەرھەمی بەرھەمھێنان گەیشتە ٢٫٥ تریلیۆن دۆلار.<ref>{{Cite web |title=2022 United States Manufacturing Facts |url=https://nam.org/state-manufacturing-data/2022-united-states-manufacturing-facts/?form=MG0AV3 |access-date=2024-11-08 |website=NAM |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=All Employees, Manufacturing/All Employees, Total Nonfarm*100 {{!}} FRED {{!}} St. Louis Fed |url=https://fred.stlouisfed.org/graph/?graph_id=347814&rn=3405 |access-date=2024-11-08 |website=fred.stlouisfed.org}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، بەرھەمی بەرھەمھێنانی ئەڵمانیا گەیشتە ٨٤٤٫٩٣ ملیار دۆلار، کە زیادبوونێکی ١٢٫٢٥٪ی نیشان دا بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٢. ئەم کەرتە نزیکەی ٥٫٥ ملیۆن کەسی دامەزراندووە، کە نزیکەی ٢٠٫٨٪ی ھێزی کار پێکدەھێنن.<ref>{{Cite web |title=Employment in manufacturing in January 2023: +1.5% year on year |url=https://www.destatis.de/EN/Press/2023/03/PE23_107_421.html?form=MG0AV3 |access-date=2024-11-08 |website=}}</ref> === پێڕستی وڵاتان بەپێی بەرھەمی پیشەسازی === ئەمانە ٥٠ وڵاتە یەکەمەکانن بەپێی کۆی بەھای بەرھەمی بەرھەمھێنان بە دۆلاری ئەمریکی بۆ ساڵی ئاماژەپێکراو بەپێی [[گرووپی بانکی جیھانی|بانکی جیھانی]]:<ref>{{Cite web |title=Manufacturing, Value Added (Current US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |archive-date=January 7, 2020 |access-date=July 14, 2021 |publisher=[[بانکی جیھانی]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top 10 Manufacturing Countries in 2024 |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/blog/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |access-date=2025-05-18 |website=Safeguard Global |date=January 3, 2025 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- ! scope="col" | پلە ! scope="col" | وڵات یان ناوچە ! scope="col" | بەھا{{ھن}}(ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) ! scope="col" | ٪{{ھن}}ی جیھان ! scope="col" | ساڵ |- style="font-weight:bold; background:#ff0000 |−||{{noflag}}''[[کۆبەرھەمی جیھانی|جیھان]]''||١٦٬٦٤١٬٢٠٠||١٠٠٪||٢٠٢٤ |- |١||{{flag|چین}}||٤٬٦٦١٬٤٤١||٢٨٫٠٪||٢٠٢٤ |- |−||''{{flag|یەکێتیی ئەورووپا}}''||٤٬٢٨٩٬١٣٠||٢٦٫٧٪||٢٠٢٤ |- |٢||{{flag|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}||٢٬٤٩٧٬١٣٢||١٥٫٠٪||٢٠٢١ |- |٣||{{flag|ژاپۆن}}||٨٦٧٬١١٤||٥٫٠٦٪||٢٠٢٣ |- |٤||{{flag|ئەڵمانیا}}||٨٤٣٬٧٢١||٤٫٩٣٪||٢٠٢٤ |- |٥||{{flag|ھیندستان}}||٤٩٣٬٣٧٢||٢٫٩٦٪||٢٠٢٦ |- |٦||{{flag|کۆریای باشوور}}||٤٩٠٬١٣٩||٢٫٩٤٪||٢٠٢٦ |- |٧||{{flag|مەکسیک}}||٣٦٧٬٥٩٣||٢٫١٦٪||٢٠٢٤ |- |٨||{{flag|ئیتاڵیا}}||٣٥٢٬٩٢٣||٢٫١١٪||٢٠٢٤ |- |٩||{{flag|فەڕەنسا}}||٣٤٢٬٣٤٣||١٫٨١٪||٢٠٢٤ |- |١٠||{{flag|شانشینی یەکگرتوو}}||٣٢٤٬٣٣١||١٫٧٨٪||٢٠٢٤ |- |١١||{{flag|کەنەدا}}||٢٨٨٬١١٢||١٫٧١٪||٢٠٢١ |- |١٢||{{flag|بەڕازیل}}||٢٦٩٬٨٢٥||١٫٦٠٪||٢٠٢٤ |- |١٣||{{flag|ئیندۆنیزیا}}||٢٦٥٬٠٧٣||١٫٥٨٪||٢٠٢٤ |- |١٤||{{flag|تورکیا}}||٢١٨٬٥٨٠||١٫٣٠٪||٢٠٢٣ |- |١٥||{{flag|عەرەبستانی سعوودی}}||١٩٢٬٦٦٩||١٫١٤٪||٢٠٢٤ |- |١٦||{{flag|ڕووسیا}}||١٨٧٬١٦١||١٫١١٪||٢٠٢١ |- |١٧||{{flag|ئیسپانیا}}||١٨٤٬٤٩٥||١٫٠٩٪||٢٠٢٤ |- |١٨||{{flag|سویسرا}}||١٦٥٬٦٨٩||٠٫٩٨٪||٢٠٢٤ |- |١٩||{{flag|ئیرلەند}}||١٥٧٬١١٧||٠٫٩٣٪||٢٠٢٤ |- |٢٠||{{flag|پۆڵەندا}}||١٤٠٬٩٠٣||٠٫٨٣٪||٢٠٢٤ |- |٢١||{{flag|ھۆڵەندا}}||١٢٨٬٢١٣||٠٫٧٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٢||{{flag|تایلەند}}||١٢٨٬٠٣٨||٠٫٧٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٣||{{flag|ڤیێتنام}}||١١٦٬٣٨٣||٠٫٦٩٪||٢٠٢٤ |- |٢٤||{{flag|بەنگلادێش}}||٩٨٬٥٤٤||٠٫٥٨٪||٢٠٢٤ |- |٢٥||{{flag|ئوسترالیا}}||٩٦٬٢٢٧||٠٫٥٧٪||٢٠٢٤ |- |٢٦||{{flag|ئەرژەنتین}}||٩٥٬٥٤٠||٠٫٥٧٪||٢٠٢٤ |- |٢٧||{{flag|مالیزیا}}||٩٤٬٩٢٨||٠٫٥٦٪||٢٠٢٤ |- |٢٨||{{flag|سینگاپوور}}||٨٩٬٤٠٣||٠٫٥٣٪||٢٠٢٤ |- |٢٩||{{flag|سوێد}}||٨٤٬١٤٥||٠٫٥٠٪||٢٠٢٤ |- |٣٠||{{flag|نەمسا}}||٨٠٬١٤٠||٠٫٤٨٪||٢٠٢٤ |- |٣١||{{flag|ئێران}}||٧٨٬٥٤٣||٠٫٤٦٪||٢٠٢٣ |- |٣٢||{{flag|فلیپین}}||٧٢٬٣٦٨||٠٫٤٣٪||٢٠٢٤ |- |٣٣||{{flag|دانمارک}}||٧٢٬٢١٨||٠٫٤٣٪||٢٠٢٤ |- |٣٤||{{flag|بەلجیکا}}||٧٠٬٩٣٢||٠٫٤٢٪||٢٠٢٤ |- |٣٥||{{flag|کۆماری چیک}}||٦٩٬١٣٠||٠٬٤١٪||٢٠٢٤ |- |٣٦||{{flag|ئیسرائیل}}||٦٠٬١٣٩||٠٫٣٦٪||٢٠٢٤ |- |٣٧||{{flag|ڤێنیزوێلا}}||٥٨٬٢٣٦||٠٫٣٤٪||٢٠١٤ |- |٣٨||{{flag|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}||٥٥٬٧٦١||٠٫٣٣٪||٢٠٢٣ |- |٣٩||{{flag|پۆرتۆ ڕیکۆ}} ([[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]])||٥٥٬٦٣٢||٠٫٣٣٪||٢٠٢٤ |- |٤٠||{{flag|میسر}}||٥٤٬٠٥٣||٠٫٣٢٪||٢٠٢٤ |- |٤١||{{flag|ئەفریقای باشوور}}||٥١٬٢٢٤||٠٫٣٠٪||٢٠٢٤ |- |٤٢||{{flag|پاکستان}}||٤٨٬٩١٢||٠٫٢٩٪||٢٠٢٤ |- |٤٣||{{flag|ڕۆمانیا}}||٤٣٬٦٨٧||٠٫٢٦٪||٢٠٢٤ |- |٤٤||{{flag|کۆلۆمبیا}}||٤٢٬٢٧٩||٠٫٢٥٪||٢٠٢٤ |- |٤٥||{{flag|فینلاند}}||٤١٬٥٤٣||٠٫٢٤٪||٢٠٢٤ |- |٤٦||{{flag|پورتوگال}}||٣٥٬٥٩٧||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٧||{{flag|پیروو}}||٣٥٬٥٨٧||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٨||{{flag|مەجارستان}}||٣٥٬٢٣٨||٠٫٢١٪||٢٠٢٣ |- |٤٩||{{flag|کازاخستان}}||٣٤٬٤٨٢||٠٫٢٠٪||٢٠٢٣ |- |٥٠||{{flag|نۆرویژ}}||٢٩٬٩٣٦||٠٫١٧٪||٢٠٢٤ |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Industry (manufacturing)}} {{تووڵی دەروازە|پیشەسازی}} [[پۆل:پیشەسازی]] 557fufuzvbyjv53seltfwj9h0gdqsu8 0 99192 1590964 1379891 2026-06-16T19:42:14Z Kawanii 76577 1590964 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:Abortion Laws.svg|وێنۆک|یاسا کانی لەباربردنی زارۆک: * ڕەنگی سەوز: لەباربردنی یاسایی * ڕەنگەکانی دیکە : نایاسایی]] '''لەبەربردن''' یان '''لەباربردن''' ({{بە ئینگلیزی|Abortion}}) حاڵەتی لەناوچوونی زارۆکە لە ناو [[منداڵدان]]دا پێش لە لەدایکبوون، ئەم حاڵەتە دەتوانیت بەھۆی ھۆکاری سروشتییەوە بیت یان بە دەستی مرۆڤ ئەنجام بگرێت. هەڵبەت لە زانستی پزیشکیدا، لەباربردن جیاوازە لە [[لەبارچوون]]. == بەستەرە دەرکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Abortion|لەبەربردن}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|پزیشکی|فەلسەفە|ژن|مافەکانی مرۆڤ|کۆمەڵگا}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:لەبەربردن| ]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] [[پۆل:واوشە فەڕەنسییەکان]] 4rcphsht6vyelnkxsnufuvosphy40oo 0 99215 1590949 1396354 2026-06-16T19:16:04Z Kawanii 76577 درووستکردنی وتاری لەبارچوون... هاوڕێیان لە شوێنێک بینیم نووسرابوو "منداڵبوونی ناتەواو" کە دەربڕینێکی هەڵەیە. تکایە سەیری لاپەڕە ئینگلیزییەکەی بکەن، ئەمە هەمان لەبارچوونە 1590949 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی دووگیانیی پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی منداڵدانی دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان تاقیکاریی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> هۆشداری! خوێنبەربوونی زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ هەوکردن، هەستیاریی لێوارەی زێ، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە دووگیانی دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت، ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردنەکان، مادە کحوولییەکان و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی منداڵدان، ئەگەری هەیە پڕۆسەی دووگیانی دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * شەکرەی کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنییش، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref><br /> == سەرچاوەکان == 2tj8wjhn50lqbqyc3p39jfw2yc2zhwj 1590965 1590949 2026-06-16T19:44:04Z Kawanii 76577 1590965 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی دووگیانیی پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی منداڵدانی دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان تاقیکاریی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> هۆشداری! خوێنبەربوونی زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ هەوکردن، هەستیاریی لێوارەی زێ، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە دووگیانی دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت، ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردنەکان، مادە کحوولییەکان و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی منداڵدان، ئەگەری هەیە پڕۆسەی دووگیانی دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * شەکرەی کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنییش، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref><br /> == سەرچاوەکان == h2s08mecalvmeywy2wp4yk5gh76nw8j 1590967 1590965 2026-06-16T19:52:28Z Kawanii 76577 زیادکردن/لابردنی پۆل(ەکان) 1590967 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی دووگیانیی پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی منداڵدانی دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان تاقیکاریی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> هۆشداری! خوێنبەربوونی زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ هەوکردن، هەستیاریی لێوارەی زێ، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە دووگیانی دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت، ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردنەکان، مادە کحوولییەکان و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی منداڵدان، ئەگەری هەیە پڕۆسەی دووگیانی دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * شەکرەی کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنییش، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref><br /> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] nf23uzx7r0z0p31u4t4o9jl8ea4mp72 1590968 1590967 2026-06-16T19:53:48Z Kawanii 76577 1590968 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی دووگیانیی پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی منداڵدانی دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان تاقیکاریی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> هۆشداری! خوێنبەربوونی زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ هەوکردن، هەستیاریی لێوارەی زێ، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە دووگیانی دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت، ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردنەکان، مادە کحوولییەکان و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی منداڵدان، ئەگەری هەیە پڕۆسەی دووگیانی دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * شەکرەی کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنییش، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref><br /> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] 48xktoz1gxqt39bx76c3tom7h89myr2 1590991 1590968 2026-06-16T21:02:12Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590991 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی دووگیانیی پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی منداڵدانی دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان تاقیکاریی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> هۆشداری! خوێنبەربوونی زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ هەوکردن، هەستیاریی لێوارەی زێ، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە دووگیانی دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت، ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردنەکان، مادە کحوولییەکان و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی منداڵدان، ئەگەری هەیە پڕۆسەی دووگیانی دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * شەکرەی کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنییش، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref><br /> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] [[پۆل:لەبەرچوون]] 315jghvah4zh1gfdcw9dunr6wa4ig6l 1591016 1590991 2026-06-16T22:50:23Z Kawanii 76577 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1591016 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی [[دووگیانی|دووگیانیی]] پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی [[مناڵدان|منداڵدانی]] دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان تاقیکاریی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> هۆشداری! خوێنبەربوونی زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ هەوکردن، هەستیاریی لێوارەی زێ، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە دووگیانی دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت، ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردنەکان، مادە کحوولییەکان و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی [[مناڵدان|منداڵدان]]، ئەگەری هەیە پڕۆسەی [[دووگیانی]] دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * [[شەکرە|شەکرەی]] کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنی، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی لەبارچوون، [[پزیشک]] سەرەتا نیشانە جەستەیییەکانی وەک [[خوێنبەربوون]]، ئازاری سک، گرژیی ماسوولکەیی و پێشینەی [[دووگیانی]]، تاوتوێ دەکات. ئەگەر پێویست بکات پشکنینی حەوز، بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی زارکی [[مناڵدان|منداڵدان]] و ڕێژەی [[خوێنبەربوون]]، یەکێکە لە شێوازەکان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/ |website=NHS |title=Miscarriage}}</ref> کەڵکوەرگرتن لە سۆنۆگرافی و [[پشکنینی خوێن]] باوترین و سەرەکیترین شێوازە. سۆنۆگرافی دەتوانێت [[ئاولەمە|کۆرپەلە]]، [[ترپە|ترپەی دڵ]] و گەشەی [[دووگیانی]]، نیشان بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> دەرنەکەوتنی هەریەک لەمانە، نیشانەیەکی ئەوتۆیە بۆ لەبارچوون. هەروەها ڕێژەی [[ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] (hCG)ی خوێن، یارمەتیی [[پزیشک]] دەدات ڕەوشی دووگیانییەکە باشتر هەڵبسەنگێنێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/early-pregnancy-loss |website=American College of Obstetricians and Gynecologists |title=Early Pregnancy Loss}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا ئەگەری هەیە ئەنجامی سۆنۆگرافی و پشکنینی خوێن دوای ٤٨ کاتژمێر دووبارە بکرێتەوە. لە دووگیانییەکی سرووشتیدا ڕێژەی هۆڕمۆنی (hCG) لە حەفتەکانی سەرەتادا بەرز دەبێتەوە، بەڵام کەمبوونەوە یان بەرزبوونەوەی نائاساییی هۆڕمۆنەکە، دەکرێت وەک نیشانەی کێشە لە دووگیانیدا، یاخود وەک نیشانەی لەبارچوون وەربگیرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] [[پۆل:لەبەرچوون]] s65kj5n1hztex86s7uc1t0ksr6dbrt2 1591020 1591016 2026-06-16T23:03:52Z Kawanii 76577 1591020 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی [[دووگیانی|دووگیانیی]] پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی [[مناڵدان|منداڵدانی]] دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |title=What is pregnancy loss/miscarriage? |website=NICHD }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |title=Pregnancy loss (miscarriage) |website=Mayo Clinic }}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |title=Symptoms of miscarriage |website=NHS }}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان پشکنینی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |title=Miscarriage |website=Cleveland Clinic }}</ref> ''هۆشداری''! [[خوێنبەربوون|خوێنبەربوونی]] زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ [[ھەوکردن|هەوکردن]]، هەستیاریی ناوپۆشی منداڵدان، دووگیانیی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە [[دووگیانی]] دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی [[نەخۆشخانە]] بکات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |website=Cleveland Clinic |title=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەبێت، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |website=NHS |title=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * هەوکردن، مادەی کحوولی و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی [[مناڵدان|منداڵدان]]، ئەگەری هەیە پڕۆسەی [[دووگیانی]] دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> * [[شەکرە|شەکرەی]] کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنی، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی لەبارچوون، [[پزیشک]] سەرەتا نیشانە جەستەیییەکانی وەک [[خوێنبەربوون]]، ئازاری سک، گرژیی ماسوولکەیی و پێشینەی [[دووگیانی]]، تاوتوێ دەکات. ئەگەر پێویست بکات پشکنینی حەوز، بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی زارکی [[مناڵدان|منداڵدان]] و ڕێژەی [[خوێنبەربوون]]، یەکێکە لە شێوازەکان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/ |website=NHS |title=Miscarriage}}</ref> کەڵکوەرگرتن لە [[سۆنۆگرافی]] و [[پشکنینی خوێن]] باوترین و سەرەکیترین شێوازە. [[سۆنۆگرافی]] دەتوانێت [[ئاولەمە|کۆرپەلە]]، [[ترپە|ترپەی دڵ]] و گەشەی [[دووگیانی]]، نیشان بدات.<ref>{{Cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |website=Cleveland Clinic |title=Miscarriage}}</ref> دەرنەکەوتنی هەریەک لەمانە، نیشانەیەکی ئەوتۆیە بۆ لەبارچوون. هەروەها ڕێژەی [[ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] (hCG)ی خوێن، یارمەتیی [[پزیشک]] دەدات ڕەوشی دووگیانییەکە باشتر هەڵبسەنگێنێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/early-pregnancy-loss |website=American College of Obstetricians and Gynecologists |title=Early Pregnancy Loss}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا ئەگەری هەیە ئەنجامی [[سۆنۆگرافی]] و [[پشکنینی خوێن]] دوای ٤٨ کاتژمێر دووبارە بکرێتەوە. لە دووگیانییەکی سرووشتیدا ڕێژەی هۆڕمۆنی (hCG) لە حەفتەکانی سەرەتادا بەرز دەبێتەوە، بەڵام کەمبوونەوە یان بەرزبوونەوەی نائاساییی هۆڕمۆنەکە، دەکرێت وەک نیشانەی کێشە لە دووگیانیدا، یاخود وەک نیشانەی لەبارچوون وەربگیرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |website=Mayo Clinic |title=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] [[پۆل:لەبەرچوون]] 4trdu4bd4jo6ywztm8tush4nay83rcw 14 99838 1590992 1265511 2026-06-16T21:02:22Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590992 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Medicine by topic}} [[پۆل:زاراوەکان|پزیشکی]] [[پۆل:پزیشکی]] [[پۆل:تەندروستی]] [[پۆل:زاراوەناسیی زانستی]] d23hrgtr25464m235izmkbketxvle5p 0 101771 1591015 1561601 2026-06-16T22:49:58Z MFTG 21816 /* مێژوو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1591015 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای مەخموور | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەزای مەخموور.png | photo2a = | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای مەخموور و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی قەزای مەخموور لە [[پارێزگای ھەولێر]]دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.80206, 43.59492}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای مەخموور''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = رزگار محەممەد، | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢١١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٠٣ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧١٠٠٠ کەس | دانیشتووان_لە = لە[[٢٠١٨]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠،٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەزای مەخموور''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''قضاء مخمور''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Makhmur District'') یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[مەخموور]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناوی قەزای مەخموور لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[مەخموور]]ە. * وشەی مەخموور لە مغمور وەرگیراوە واتای [[بەھار]]ی ھەیە بە گوڵی جوان و ڕەنگا و ڕەنگ ھەروەھا ھەندێکیتر دەڵێن مغمور لە واتایەکیتریش ھاتووە چونکە زەویەکەی نوقم بووە بە ئاو لە کاتی لافاوەکانی لە چیای قەرەچۆغ دەھات لە لایەکیتریششەوە دەڵێن وشەیەکی تورکیە لە قوماشی مغمور وەرگیراوە کە بە تێپەربوونی کات بووە بە مەخموور . * لەبەر زۆر ھۆکار، کە ناوەکە لە شەراب یان [[مەی]] وەرگیراوە وەک ھەندێک بانگەشەی ئەوە دەکەن، لەبەرئەوەی دانیشتوانی شارەکە و لە ڕاستیدا ھەموو ناوچەکە ھەموویان [[موسڵمان]]ن، ئەمە جگە لەوەی کە کەرەستەی خاو وەک [[ترێ]] یان [[خورما]] لەو ناوچەیەدا نییە کە دەتوانرێت شەرابی لێ دروست بکرێت. بۆیە ئەگەری ئەوە زیاترە، بە بڕوای ھەندێک، ناوەکە لە زمانی کوردیدا لە (مرغ و مور)ەوە وەرگیراوە و بە مانای (پاشماوەی باڵندە و گۆشت) دێت. * سەبارەت بە قسەی خەڵکی ناوچەکە کە ناوەکە لە (مەخماڵ - مەخمەر) وەرگیراوە، کە قوماشێکی ڕەنگی گەشاوە، چەرموو کراوە، بەو پێیەی دەشتی مەخموور گەشە دەکات (لە ساڵانیدا کە لە وەرزی [[بەھار]]دا [[باران]]ێکی زۆر دەبارێت، ڕەنگی گەش وەک مەخمال بەدەست دەھێنێت). لە ھەر حاڵەتێکدا لەم شوێنەدا چەندین تەپۆڵکەی شوێنەواری لە نزیکەوە ھەن و بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوارەکانیش لە ساڵی ١٩٤٩دا ھەڵکۆڵینی گەڕانی لە ھەندێکیان ئەنجامداوە، لەوانە (تەل ئیبراھیم بایز و کاولی کەنداڵ) کە تێیدا نیشتەجێبوونی [[ئاشوورییەکان]] لەسەر پاشماوەکانی سەردەمی پێش مێژوو دۆزراونەتەوە و بەدووری نازانرێت کە سەرچاوەی ناوەکە ئاشووری بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای مەخموور ''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای بەردەڕەش]] و [[قەزای حەمدانیە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای حەویجە]] و [[قەزای شەرقات]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای ھەولێر]] و [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای دووبز]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای مووسڵ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/3829849#map=9/35.879/43.783</ref> == مێژوو == === مێژووی دێرین === قەزای مەخموور یان دەشتی مەخموور بەشێکە لەو دەشتە مێژووییە پان و بەرینەی کە لە سەردەمی شارستانییەتە کۆنەکانی نێوان دوو ڕووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) وەک [[ئاشوورییەکان]]، بابلییەکان و [[ماد|میدییەکان]]، ناوچەیەکی گرنگی کشتوکاڵی و ھێڵی گواستنەوە بووە. لە دەوروبەری مەخمووردا چەندین گردی شوێنەواریی کۆن ھەن (وەک گردی قەرەچوغ و چەندین شوێنی تر) کە پاشماوەی گوند و قەڵای دێرینیان تێدا دۆزراوەتەوە، ئەمەش دەسەلمێنێت کە ناوچەکە لە ھەزاران ساڵ لەمەوبەرەوە ئاوەدان بووە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * سنووری قەزای مەخموور لەو سەردەمانەدا بەشێک بوو لە [[قەزای ھەولێر]]. * ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] * [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. * ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== * لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. * لە سەردەمی فەرمانڕوایی عوسمانییەکاندا، مەخموور وەک مەڵبەندێکی گرنگی کۆبوونەوەی ھۆز و خێڵە کوردییەکان (بەتایبەت ھۆزی دزەیی و چەندین ھۆزی تری دەوروبەری) ناسرا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، بنەماڵە دەرەبەگ و سەرۆک خێڵەکان قەڵا و گوندی گەورەیان تێدا ئاوەدان کردەوە، و ناوچەکە بوو بە ناوەندێکی سەرەکیی بازرگانیی دانەوێڵە لە نێوان ھەولێر و مووسڵدا. * سنووری قەزای مەخمووری ئێستا لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا ناوچەکە وەک خۆی مایەوە و ھەر سەر بە قەزای ھەولێر بوو. ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== * لە ساڵی ١٨٩٤دا ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای قەزای مەخموور دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === لە ساڵی ١٩٢٧ مەخموور لە [[ناحیە]]وە کرایە [[قەزا]]، لەو ساڵەوە تا ١٩٩٦ سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] بوو، بەڵام [[ڕژێمی بەعس]] لەو پارێزگایەی دابڕاند و خستیە سەر [[پارێزگای نەینەوا]] لەبەرئەوەی سەنتەری پارێزگای ھەولێر لە دوای ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ەوە کەوتبووە دەست [[پێشمەرگە]] و لە ١٩٩٢ەوە کرابووە پایتەختی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ی عێراق، ھەروەھا بۆ ئاسانتر کردنی تەعریب کردنی قەزایەکە. قەزای مەخموور سەر لە دوای ئەوەی خرایە سەر نەینەوا، بە ناوچەی کێشەلەسەر حیسابە و ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقی بۆ تەرخان کراوە بەڵام تاوەکو ئێستاش ئەو ماددەیە جێ بە جێ نەکراوە و یەکێکە لە گەورەترین کێشەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندیی عێراق. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٧٨٬٣١٩ کەس بووە.<ref>https://www.hawlergov.org/app/ku/content/%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D9%85%D9%88%D9%88%D8%B1</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] 1knt0fxza1cpoc6c5r2st74d3cxdvgt 1591017 1591015 2026-06-16T22:50:45Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) */ 1591017 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای مەخموور | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەزای مەخموور.png | photo2a = | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای مەخموور و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی قەزای مەخموور لە [[پارێزگای ھەولێر]]دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.80206, 43.59492}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای مەخموور''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = رزگار محەممەد، | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢١١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٠٣ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧١٠٠٠ کەس | دانیشتووان_لە = لە[[٢٠١٨]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠،٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەزای مەخموور''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''قضاء مخمور''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Makhmur District'') یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[مەخموور]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناوی قەزای مەخموور لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[مەخموور]]ە. * وشەی مەخموور لە مغمور وەرگیراوە واتای [[بەھار]]ی ھەیە بە گوڵی جوان و ڕەنگا و ڕەنگ ھەروەھا ھەندێکیتر دەڵێن مغمور لە واتایەکیتریش ھاتووە چونکە زەویەکەی نوقم بووە بە ئاو لە کاتی لافاوەکانی لە چیای قەرەچۆغ دەھات لە لایەکیتریششەوە دەڵێن وشەیەکی تورکیە لە قوماشی مغمور وەرگیراوە کە بە تێپەربوونی کات بووە بە مەخموور . * لەبەر زۆر ھۆکار، کە ناوەکە لە شەراب یان [[مەی]] وەرگیراوە وەک ھەندێک بانگەشەی ئەوە دەکەن، لەبەرئەوەی دانیشتوانی شارەکە و لە ڕاستیدا ھەموو ناوچەکە ھەموویان [[موسڵمان]]ن، ئەمە جگە لەوەی کە کەرەستەی خاو وەک [[ترێ]] یان [[خورما]] لەو ناوچەیەدا نییە کە دەتوانرێت شەرابی لێ دروست بکرێت. بۆیە ئەگەری ئەوە زیاترە، بە بڕوای ھەندێک، ناوەکە لە زمانی کوردیدا لە (مرغ و مور)ەوە وەرگیراوە و بە مانای (پاشماوەی باڵندە و گۆشت) دێت. * سەبارەت بە قسەی خەڵکی ناوچەکە کە ناوەکە لە (مەخماڵ - مەخمەر) وەرگیراوە، کە قوماشێکی ڕەنگی گەشاوە، چەرموو کراوە، بەو پێیەی دەشتی مەخموور گەشە دەکات (لە ساڵانیدا کە لە وەرزی [[بەھار]]دا [[باران]]ێکی زۆر دەبارێت، ڕەنگی گەش وەک مەخمال بەدەست دەھێنێت). لە ھەر حاڵەتێکدا لەم شوێنەدا چەندین تەپۆڵکەی شوێنەواری لە نزیکەوە ھەن و بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوارەکانیش لە ساڵی ١٩٤٩دا ھەڵکۆڵینی گەڕانی لە ھەندێکیان ئەنجامداوە، لەوانە (تەل ئیبراھیم بایز و کاولی کەنداڵ) کە تێیدا نیشتەجێبوونی [[ئاشوورییەکان]] لەسەر پاشماوەکانی سەردەمی پێش مێژوو دۆزراونەتەوە و بەدووری نازانرێت کە سەرچاوەی ناوەکە ئاشووری بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای مەخموور ''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای بەردەڕەش]] و [[قەزای حەمدانیە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای حەویجە]] و [[قەزای شەرقات]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای ھەولێر]] و [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای دووبز]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای مووسڵ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/3829849#map=9/35.879/43.783</ref> == مێژوو == === مێژووی دێرین === قەزای مەخموور یان دەشتی مەخموور بەشێکە لەو دەشتە مێژووییە پان و بەرینەی کە لە سەردەمی شارستانییەتە کۆنەکانی نێوان دوو ڕووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) وەک [[ئاشوورییەکان]]، بابلییەکان و [[ماد|میدییەکان]]، ناوچەیەکی گرنگی کشتوکاڵی و ھێڵی گواستنەوە بووە. لە دەوروبەری مەخمووردا چەندین گردی شوێنەواریی کۆن ھەن (وەک گردی قەرەچوغ و چەندین شوێنی تر) کە پاشماوەی گوند و قەڵای دێرینیان تێدا دۆزراوەتەوە، ئەمەش دەسەلمێنێت کە ناوچەکە لە ھەزاران ساڵ لەمەوبەرەوە ئاوەدان بووە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * سنووری قەزای مەخموور لەو سەردەمانەدا بەشێک بوو لە [[قەزای ھەولێر]]. * ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] * [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. * ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== * لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. * لە سەردەمی فەرمانڕوایی عوسمانییەکاندا، مەخموور وەک مەڵبەندێکی گرنگی کۆبوونەوەی ھۆز و خێڵە کوردییەکان (بەتایبەت ھۆزی دزەیی و چەندین ھۆزی تری دەوروبەری) ناسرا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، بنەماڵە دەرەبەگ و سەرۆک خێڵەکان قەڵا و گوندی گەورەیان تێدا ئاوەدان کردەوە، و ناوچەکە بوو بە ناوەندێکی سەرەکیی بازرگانیی دانەوێڵە لە نێوان ھەولێر و مووسڵدا. * سنووری قەزای مەخمووری ئێستا لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا ناوچەکە وەک خۆی مایەوە و ھەر سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بوو. ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== * لە ساڵی ١٨٩٤دا ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای قەزای مەخموور دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === لە ساڵی ١٩٢٧ مەخموور لە [[ناحیە]]وە کرایە [[قەزا]]، لەو ساڵەوە تا ١٩٩٦ سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] بوو، بەڵام [[ڕژێمی بەعس]] لەو پارێزگایەی دابڕاند و خستیە سەر [[پارێزگای نەینەوا]] لەبەرئەوەی سەنتەری پارێزگای ھەولێر لە دوای ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ەوە کەوتبووە دەست [[پێشمەرگە]] و لە ١٩٩٢ەوە کرابووە پایتەختی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ی عێراق، ھەروەھا بۆ ئاسانتر کردنی تەعریب کردنی قەزایەکە. قەزای مەخموور سەر لە دوای ئەوەی خرایە سەر نەینەوا، بە ناوچەی کێشەلەسەر حیسابە و ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقی بۆ تەرخان کراوە بەڵام تاوەکو ئێستاش ئەو ماددەیە جێ بە جێ نەکراوە و یەکێکە لە گەورەترین کێشەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندیی عێراق. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٧٨٬٣١٩ کەس بووە.<ref>https://www.hawlergov.org/app/ku/content/%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D9%85%D9%88%D9%88%D8%B1</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] iomqpmdw6ugl7mdg2888hpwztzjwmyu 0 102521 1591045 1484910 2026-06-17T02:28:42Z Hivja 64112 /* */ 1591045 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:20060513 toolbox.jpg|وێنۆک|[[ئامرازدان]]ێکی ئەمڕۆیی]] [[پەڕگە:Prehistoric Tools - Les Combarelles - Les Eyzies de Tayac - MNP.jpg|وێنۆک|ئامرازە بەردینەکانی پێشمێژوو کە زۆرتر لە ١٠٬٠٠٠ ساڵ تەمەنیانە و لە [[ئەشکەوت]]ێک لە فەڕەنسا دۆزراونەتەوە]] '''ئامراز''' یان '''ئامێر''' (لە [[زمانی پاڵەوی|پاڵەوییەوە]]: ''ئەبزار'')<ref>عەلی نانەوازادە، فەرھەنگی ھەرمان، بەرگی یەکەم، لاپەڕەی ١٢٨</ref> بریتییە لە ھەر چەشنە بابەتێکی [[ماددە|ماددی]] کە لە گەییشتن بە [[ئامانج]] یاریدەری بەکارھێنەرەکەی بێ، بەتایبەت ئەگەر لە پرۆسەکەدا مەسرەف نەبێ، واتە لێی کەم نەبێتەوە. یەکەم جار کە مرۆڤ ئامرازی بەکارھێنا ئەگەڕێتەوە بۆ میلیۆنان ساڵ لەمەوبەر، ھەروەھا، ئەوەش بینراوە کە ھەندێ لە [[گیانلەبەر]]انی تر لە ئامرازگەلی سادە و ساکار کەڵک وەربگرن. ئامرازەکان لە بوارە جیاجیاکاندا ناوی جیایان ھەیە: «ئامێر»، «[[مەکینە]]»، «کەرەستە»، یا «دەزگا». بە کۆی گشت ئەو ئامرازانەی بۆ گەیشتن بە ئامانجێک پێویستن ئەڵێن «کەلوپەل». بە زانستی دروستکردن، دابینکردن و بەکارھێنانی ئامرازەکانیش ئەڵێن [[تەکنۆلۆژیا]]. == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Wiktionary-inline}} * {{commons category-inline|Tools}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا}} {{پۆلی کۆمنز|Tools}} [[پۆل:ئامرازەکان| ]] 0gmihb27c7v7g30qyzs5b585j3lfudo 0 105665 1590891 1546974 2026-06-16T16:18:07Z Kawanii 76577 زیادکردنی یەک وشە لە لیستی نەخۆشییە ڤاکسیندارەکان 1590891 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڤاکسین''' یان '''کوتاو''' ({{بە ئینگلیزی|Vaccine}}) گیراوەیەکە، [[ھۆکاری نەخۆشی|ھۆکاری نەخۆشیی]] مردوو یان بێھێزکراو یان چەند بەشێکی ھۆکاری نەخۆشی تێدایە، کە ھێشتا [[دژەپەیداکەر]]ەکانی پاراستووە، لە کاتی تێکردنی ڤاکسین (کوتان)، لەش [[وەڵامدانەوەی بەرگریی سەرەتایی|وەڵامدانەوە بەرگرییە سەرەتایییەکان]] پەیدا دەکات، بۆ ئەوی دژەپەیداکەر لە کوتانەکەدا پەیدا بکات و بەکاری بهێنێت بۆ بەرگریکردن. کوتان ئامادەکردنێکی بایۆلۆجییە کە توانای بەرگری جەستە چالاک دەکات بۆ نەخۆشییەک یان پەتایەکی تایبەت. کوتانێک بە شێوەیەکی ئاسایی نمونەیەک لە جۆری مایکرۆئۆرگانیزمی پەتایەکەی تێدایە بە شێوەیەک کە لاوازکراوە یان نیوە مردارەوەبووی میکرۆبەکەیە، ئەم کوتانە وەک ژەهرێک وایە کە بە ڕووکەش وەک پرۆتین خۆی نیشان دەدات، ئەم پرۆتینە سیستەمی بەرگری لەش بەئاگا دێنێتەوە بۆ خۆ ئامادەکردنی لە هەمبەر هەبوونی دوژمنێکی هاوشێوە کە ئەگەری هەیە بێتە ناوی. وە توانای جەستە هەڵدەسەنگێنێت بۆ لەناوبردنی هەرکام لە مایکرۆئۆرگانیزمەکانی پەیوەست بەو پرۆتینە کە ڕەنگە لە داهاتوودا ڕووبەڕووی بێتەوە. کوتاوەکان دەتوانن ببن بە پرۆفیلاکتیک بۆ ڕێگەگرتن یان کەمبوونەوەی کاریگەرییەکانی وەکو هەوکردن لە داهاتوودا کە رەنگە لەلایەن نەخۆشییەکی سروشتیەوە تووشی ببێت یان چارەسەرێک بێت بۆ شەڕکردن لەگەڵ نەخۆشیەک کە پێشوو جەستە تووشی بووە، نمونە وەک شێرپەنجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.jimmunol.org/content/192/9/4007 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211226021419/https://www.jimmunol.org/content/192/9/4007 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.futuremedicine.com/doi/10.2217/fvl.15.60 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191217211636/https://www.futuremedicine.com/doi/10.2217/fvl.15.60 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4779136/</ref> هەندێک لە کوتانەکان بەرگری تەواوی [[ئەستێورکردن]] پێشکەش دەکەن، کە تیایدا بە تەواوی ڕێگری لە هەوکردن دەکات. <ref>https://www.nature.com/articles/d41586-020-02400-7</ref> زاراوەی کوتان و کوتین لە ڤاریۆلای ڤاکسنێ (مێکوتەی مانگا) و ئێدوارد جێنێەردا هێنراوە (کە هەردووکیان چەمکی کوتانیان پێشخست و یەکەم کوتانیان دروست کرد) کە ئەمیش مێکوتەی مانگا بوو. ئەم دەستەواژە لە ساڵی 1798 بەکار هێنرا بۆ لێکۆڵینەوەی کوتانی ڤاریۆلا کە ناسراوە بە مێکوتەی مانگا، کە تێیایدا باس لە کاریگەری پاراستنی مانگا دەکا دژی نەخۆشی مێکوتەی بچووک.[١٣] لە ساڵی ١٨٨١دا، بۆ ڕێزگرتن لە جینر و لویس پاستۆر، پێشنیار کرا کە زاراوەکە دەبێ هەموو بابەتی کوتان بگرێتەوە دوای پەرەی پێ بدرێت. (14) زانستی پەرەسەندنی کوتان و بەرهەم هێنانی بە زانستی کوتان ناسرا. کارگێری پێکوت پێی دەوترێت کوتان. کوتان کاریگەرترین ڕێگایە بۆ نەهێشتنی پەتای بلاوە بوو؛ <ref>https://www.cdc.gov/ddid/</ref> پارێزبەندی بەربڵاو بەهۆی کوتانەوە تا ڕادەیەکی زۆر بەرپرسیارە لە بنبڕکردنی نەخۆشیی ئاوەڵ و سنوردارکردنی نەخۆشییەکانی وەک ئیفلیجی و سۆریکە و تیتانوس لە زۆربەی جیهان. کاریگەری کوتان بە شێوەیەکی بەرفراون خوێندرا و پشتڕاست کرایەوە، <ref>https://www.nytimes.com/2020/11/20/health/covid-vaccine-95-effective.html</ref> بۆ نمونە، ئەو پێکوتانی کە کاریگەریان سەلماندووە بریتین لە پێکوتی ئەنفلۆنزا،<ref>https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-540-92165-3_3</ref> پێکوتی ئایدز ،<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X09003831?via%3Dihub</ref> و پێکوتی [[مێکوتە]]. رێکخراوی تەندروستی جیهانی راپۆرتی کرد کە مۆڵەت پێدانی پێکوتی ئێستا لە بەردەستە بۆ بیست و پێنج پەتای بڵاوە بووی جیاواز کە ڕێگری لێ دەکرێت <ref>https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/strategies/global-vaccine-action-plan</ref> ==کاریگەریە لاوەکیەکان== کۆدەنگییەکی زانستی زۆر هەیە کە کوتاوەکان ڕێگەیەکی زۆر سەلامەت و کاریگەرن بۆ شەڕکردن و لەناوبردنی نەخۆشییە درمەکان. <ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2536484/</ref> سیستەمی بەرگری، پرۆتینە درووست کراوەکانی کوتاوەکە دەناسێتەوە وە لەناویان دەبات. کاتێک کە دانەی ڤایرۆسەکە دێتە ناو جەستەی مرۆڤ راستەوخۆ لەلایەن بەرگری لەشەوە دەناسرێتەوە ئەمەش بەهۆی کوتاوەوەیە.<ref>https://hub.jhu.edu/2017/01/11/vaccines-autism-public-health-expert/</ref> کاریگەریە لاوەکیەکان زۆر سنووردارن بەڵام بوونیان هەیە. [[پەڕگە:RougeoleDP.jpg|وێنۆک|منداڵێک بەهۆی کوتانەوە تووشی سۆریکە بووە.]] <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0891552009000105?via%3Dihub</ref> هەندێک جار کوتان بەپێچەوانەوە زیانی زیاترە ئەمەش لە هەندێک جەستەو نەخۆشی تایبەت دا لەم بارەدا بەهۆی سیستەمی بەرگری خانەخوێ بە سادەیی وەڵامی پێویست ناداتەوە، دەشێت ئەمەش بەهۆی هۆکارە بۆماوەییەکان بێت یان دۆخی بەرگری و تەمەن و باری گشتی تەندروستی نەخۆشەکە بێت. هەروەها لەوانەیە شکست بهێنێت لەبەر هۆکاری بۆماوەیی ئەگەر سیستەمی بەرگری خانەخوێیەکە هیچ جۆرە فشارێک لە خانەکانی B نەگرێتەوە کە بتوانێت دژەجەستە دروست بکات کە گونجاوە بۆ کاردانەوە بە کاریگەری و بەستنەوەی بە ئەنتیجینەکانی پەیوەست بە نەخۆشی.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4962729/</ref> ==ئەو نەخۆشییانەی کە توانراوە دەستیان بەسەردا بگیرێت، لە ڕێی کوتاوەکان== *[[ئیفلیجی منداڵان|ئیفلیجیی منداڵ]] *[[سوورێژە]] *[[ملەخڕێ]] *[[دەردەکۆپان]] *[[دەفتریا]] «وەناقە» *[[زەردەتا]] ==دژواری کاریگەرییە لاوەکیەکان== پێدانی کوتان بە منداڵان، هەرزەکاران، یان گەورەکان بە گشتی زیانیان نیە. <ref>https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30130-4/fulltext</ref> (33)کوتان پێدانی بە منداڵان، هەرزەکاران، یان گەورەکان بە گشتی زیانیان نیە. <ref>https://escholarship.org/uc/item/2f93s53t</ref> خراپی کاریگەریەکانی، ئەگەر هەر نەبێت، بە گشتی نیشانەکانی زۆر بەتووندی نیە . <ref>https://web.archive.org/web/20170317050028/https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/side-effects.htm</ref> ڕێژەی کاریگەرییە لاوەکیەکان پەیوەستە بە پێکوتەی ناوبراوەوە هەندێک لە کاریگەرییە هاوبەشەکان بریتین لە ئازار لە دەوروبەری شوێنی دەرزی، و ئازاری ماسولکەکان. زیاتر، هەندێک لە کەسانی پێکوتەیان وەرگرتووە لەوانەیە بە مادەیەک لە پێکوتەکە تووشی هەستەوەری دژە مادەکە بن. <ref>https://web.archive.org/web/20151001040007/http://www.cdc.gov/flu/about/qa/flushot.htm</ref> پێکوتەی بەناو م م ڕ بە دەگمەن پەیوەندی هەیە بە دەست بە سەر گرتنی هەڵئاوسان. ==سەرچاوە== {{سەرچاوەکان}} * پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان». {{پزیشکی-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|پەرستاری}} {{پۆلی کۆمنز|Vaccines}} [[پۆل:ژینناسی]] [[پۆل:کوتان]] [[پۆل:ڤایرۆسناسی]] liaxg5ga8paq40valhm1vpr2mhamm2u 0 105885 1591021 1548422 2026-06-16T23:12:59Z Kawanii 76577 زانیارییەکی بچووک 1591021 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن''' ([[ئینگلیزی]]: Human chorionic gonadotropin) [[ھۆڕمۆن|ھۆڕمۆنێکە]]، لەلایەن [[وێڵاش|وێڵاشەوە]] دەردەدرێت. ھانی [[تەنی زەرد]] دەدات بۆ بەردەوام بوون لە بەرهەم هێنانی [[پڕۆجێسترۆن]] هەروەها [[ئەستوری ناوپۆشی منداڵدان]] دەپارێزێت. ڕێژەی ئەم هۆڕمۆنە لە پشکنینی خوێندا، سەبارەت بە کەسێک کە گومانی [[لەبارچوون|لەبارچوونی]] لێ بکرێت، یارمەتیی تیمی پزیشکی دەدات باشتر هەڵسەنگاندن بۆ ڕەوشی [[دووگیانی]] و ئەگەرەکانی [[لەبارچوون]] بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |title=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment |website=Mayo Clinic }}</ref> ==سەرچاوە== * پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان». {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زانست|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Human chorionic gonadotropin}} [[پۆل:ژینناسی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکان]] [[پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان]] [[پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس]] a6682ov7hyursk3faeftf4nr1htxidy 1591046 1591021 2026-06-17T02:32:52Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]]ی گواستەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]]: بەپێی وتاری [[ھۆرمۆن]] 1591021 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن''' ([[ئینگلیزی]]: Human chorionic gonadotropin) [[ھۆڕمۆن|ھۆڕمۆنێکە]]، لەلایەن [[وێڵاش|وێڵاشەوە]] دەردەدرێت. ھانی [[تەنی زەرد]] دەدات بۆ بەردەوام بوون لە بەرهەم هێنانی [[پڕۆجێسترۆن]] هەروەها [[ئەستوری ناوپۆشی منداڵدان]] دەپارێزێت. ڕێژەی ئەم هۆڕمۆنە لە پشکنینی خوێندا، سەبارەت بە کەسێک کە گومانی [[لەبارچوون|لەبارچوونی]] لێ بکرێت، یارمەتیی تیمی پزیشکی دەدات باشتر هەڵسەنگاندن بۆ ڕەوشی [[دووگیانی]] و ئەگەرەکانی [[لەبارچوون]] بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |title=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment |website=Mayo Clinic }}</ref> ==سەرچاوە== * پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان». {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زانست|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Human chorionic gonadotropin}} [[پۆل:ژینناسی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکان]] [[پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان]] [[پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس]] a6682ov7hyursk3faeftf4nr1htxidy 1591048 1591046 2026-06-17T02:33:48Z Hivja 64112 /* */ 1591048 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن''' ([[ئینگلیزی]]: Human chorionic gonadotropin، بە کورتە: HCG) [[ھۆڕمۆن|ھۆڕمۆنێکە]]، لەلایەن [[وێڵاش|وێڵاشەوە]] دەردەدرێت. ھانی [[تەنی زەرد]] دەدات بۆ بەردەوام بوون لە بەرهەم هێنانی [[پڕۆجێسترۆن]] هەروەها [[ئەستوری ناوپۆشی منداڵدان]] دەپارێزێت. ڕێژەی ئەم هۆڕمۆنە لە پشکنینی خوێندا، سەبارەت بە کەسێک کە گومانی [[لەبارچوون|لەبارچوونی]] لێ بکرێت، یارمەتیی تیمی پزیشکی دەدات باشتر هەڵسەنگاندن بۆ ڕەوشی [[دووگیانی]] و ئەگەرەکانی [[لەبارچوون]] بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |title=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment |website=Mayo Clinic }}</ref> ==سەرچاوە== * پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان». {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زانست|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Human chorionic gonadotropin}} [[پۆل:ژینناسی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکان]] [[پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان]] [[پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس]] epkrd37h4ohtj0hsx7o7qnze1u68q6g 4 117854 1590937 1572403 2026-06-16T17:11:00Z Aim4nnn.133629 77137 /* شـەڕی کـەرکـوک (٢٠١٦) */ بەشی نوێ 1590937 wikitext text/x-wiki {{/سەرپەڕە}} [[پۆل:مەکۆکانی یارمەتیی ویکیپیدیا]] == چالاکی ویکیپیدیای سۆرانی == لە تەواوی تۆماری ھەفتەیەکی ڕابردووی [[metawiki:List_of_Wikipedias/Table|خشتەی چالاکییەکانی پڕۆژەکانی ویکیپیدیا]]، ویکیپیدیای سۆرانی بە پلەی سێیەم دێت لە ڕووی چالاکییەوە لەو خشتەیەی لێی دانراوە واتا خشتەی (پڕۆژەکانی سەروو دە ھەزار وتار)[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias/Table&oldid=22750242 <nowiki>[1]</nowiki>] (تۆماری 3ی شووبات تا 10ی شووبات) :ویکیپیدیای سۆرانی لە ھەفتەیەک 120 وتاری دروست کردووە ریزبەندییەکە بەم شێوەیە دێت لە لیستەکە * ویکیپیدیای جاڤانیس بە پلەی یەکەم: 229 وتار لە ھەفتەیەکدا * ویکیپیدیای بۆسنی 126 وتار لە ھەفتەیەکدا * ویکیپیدیای سۆرانی 120 وتار لە ھەفتەیەکدا ھەموو ویکیییەکانی تر لەخوار ئەوانەوە دێن لەرووی دروستکردنی وتارەوە، دەستخۆشی لەھەموو بەشداربووان دەکەم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:٠٦، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) :دەست و پەنجەتان نەڕزێ خوایە! سپاس بۆ ھەمووان. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢١:١٨، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) ::بژین &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٣:٤٣، ١١ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) === تۆماری نوێ === تۆماری چالاکی پڕۆژەکانی ڕیزی (+10.000 وتار) لە ھەفتەیەکدا لە ١٥ی ئازار تا ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٢ چالاکییەکان بەم شێوەیە دێت: # # [https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo ویکیپیدیای سەواحیلی] 589 وتار لە ھەفتەیەکدا # [https://jv.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای جاڤانیس] 300 وتار # '''ویکیپیدیای کوردی سۆرانی''' 279 وتار # ویکیپیدیای ماراسی 242 وتار # [https://cv.wikipedia.org/wiki وکیپیدیای چوڤاش] 121 وتار # [https://pnb.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ڕۆژاوای پونجاب] 119 وتار # [https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina ویکیپیدیای تاگالۆگ] 116 وتار لە ھەفتەیەکدا # ویکیپیدیای تێلووگوو 108 وتار سپاس بۆ بەشداری ھەمووان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٤٥، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٢ (UTC) === ١ی ئاب تا ٣١ ئاب === تۆماری چالاکی پڕۆژەکانی ڕیزی (+10.000 وتار) لە مانگێکدا # [https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala ویکیپیدیای لومباردی] 1097 وتار # [https://jv.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای جاڤانیس] 992 وتار # [https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer ویکیپیدیای برێتۆن] 657 وتار # [https://mr.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ماراتی] 632 وتار # '''ویکیپیدیای کوردی سۆرانی''' 556 وتار # [https://te.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای تێلووگوو] 513 # [https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo ویکیپیدیای سەواحیلی] 442 # [https://fy.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای فریزی] 312 # [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای بیلاڕووسی] 294 # [https://ga.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ئیری] 273 سپاس بۆ ھەمووان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:٥٠، ٣١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === ١٥ی ئەیلوول ئاب تا ١٥ی تشرینی یەکەم === تۆماری چالاکی پڕۆژەکانی ڕیزی (+10.000 وتار) لە مانگێکدا # [https://mr.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ماراتی] 825 وتار # [https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala ویکیپیدیای لومباردی] 700 وتار # [https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer ویکیپیدیای برێتۆن] 702 وتار # [https://jv.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای جاڤانیس] 615 وتار # [https://te.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای تێلووگوو] 547 وتار # '''ویکیپیدیای کوردی سۆرانی''' 463 وتار # [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای بیلاڕووسی] 338 وتار # [https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo ویکیپیدیای سەواحیلی] 255 وتار # [https://fy.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای فریزی] 98 وتار # [https://ga.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ئیری] 92 وتار سپاس بۆ ھەمووان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:٣٠، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == ڕۆما ساڵح == <nowiki>#</nowiki> ڕۆما ساڵح <nowiki>**</nowiki>ڕۆما ساڵح** (لەدایکبووی ١٩٩٦، هەولێر) نمایشکار، ئەکتەری ڕیکلام و دروستکەری ناوەڕۆکی کوردە. ئەو بەهۆی کارەکانی لە بواری مۆدێلینگ و هەڵوێستە نیشتمانییەکانی لە ناو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا ناسراوە. <nowiki>##</nowiki> ژیان و کار ڕۆما ساڵح لە شاری هەولێر لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. کارەکانی زیاتر لە بواری نمایشکردنی جلوبەرگ و مۆدێلینگ بۆ براندە جیاوازەکان چڕبووەتەوە. جگە لە مۆدێلینگ، لە پلاتفۆرمەکانی یوتیوب، تیک تۆک و سناپچات چالاکە و ناوەڕۆکی جۆراوجۆر دەربارەی گەشتوگوزار و ژیانی ڕۆژانە بڵاودەکاتەوە. <nowiki>##</nowiki> هەڵوێستەکان ڕۆما ساڵح بە یەکێک لە یەکەمین گەنجە نمایشکارە کوردەکان دادەنرێت کە بە شێوەیەکی جیاواز پشتگیری خۆی بۆ کچانی کورد لە ڕۆژئاڤای کوردستان دەربڕیوە. ئەو لە هەڵوێستێکی ناوازەدا قژی خۆی کردە کەزیە وەک هێمایەک بۆ هاوسۆزی و پشتگیریکردنی تێکۆشانی کچانی کورد لە شەڕی دژی تیرۆر و پاراستنی خاکدا. ئەم هەڵوێستەی لە میدیا ناوخۆیی و جیهانییەکاندا دەنگدانەوەی هەبوو. <nowiki>##</nowiki> پلاتفۆرمەکان <nowiki>*</nowiki> **یوتیوب:** خاوەنی چەناڵێکی چالاکە کە تێیدا ڤیدیۆی جۆراوجۆر بڵاودەکاتەوە. <nowiki>*</nowiki> **تیک تۆک و سناپچات:** فۆڵۆوەرێکی زۆری هەیە و وەک کەسایەتییەکی کاریگەر (Influencer) دەردەکەوێت. --- <nowiki>**</nowiki>ئامۆژگاری بۆ داهاتوو:** ئەگەر دووبارە ئەو هۆشدارییەت بۆ هاتەوە، تەنها کرتە لەسەر دوگمەی **"چاکسازیی ی و ک و هـ"** بکە کە لە وێنەکەدا نیشانت دابوو، ویکیپیدیا خۆی هەموو پیتەکانت بۆ ڕاست دەکاتەوە. ئایا پێویستت بە یارمەتی تر هەیە بۆ بڵاوکردنەوەی؟ [[بەکارھێنەر:Roma.salih|Roma.salih]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Roma.salih|لێدوان]]) ٠٢:٠٨، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == ژیاننامە == --- ژییان نامەی، شاعیر،هۆنەر و نوسەر و ڕۆژنامەنوس ‏ ‏نەجات حەکیم ڕەشید، لەدایکبوی ١/٧/١٩٨٥ لە ناوچەی جەباری/ژ سەربەشاری کەرکوک، لە ساڵی، ٢٠٠٠ دەستی بەکاری ڕاگەیاند کردووە لە کەناڵی تەلە ڤیزۆنی ناووخویڕادیۆ و کەناڵی ئاسمانی لە ساڵی ٢٠٠٥ دەستی بەنوسینی هۆنراوەکردووە، وە هەرلە مەجالی کاری ڕۆژنامەوانیدا، وەکوو وێنەگر کاری English translation: Nejat Hakim Rashid – Poet, artist, writer, and journalist Born on July 1, 1985, in the Jabbari area, Kirkuk, Iraq. He began his media career in 2000, working for local TV channels and radio. In 2005, he started writing poetry. Alongside his journalism career, he has also worked as a photographer. --- الترجمة إلى العربية: نجات حكيم رشيد – شاعر، فنان، كاتب وصحفي وُلد في 1 يوليو/تموز 1985 في منطقة جباري / قضاء كركوك. بدأ مسيرته الإعلامية عام 2000، حيث عمل في قنوات تلفزيونية محلية وراديو. في عام 2005، بدأ بكتابة الشعر. وإلى جانب عمله في الصحافة، عمل أيضاً كمصور [[بەکارھێنەر:Najatzamdar|Najatzamdar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Najatzamdar|لێدوان]]) ٠٣:٣١، ٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == شـەڕی کـەرکـوک (٢٠١٦) == شەڕی کەرکووک لە ساڵی ٢٠١٤دا، یەکێک بوو لە گرنگترین و چارەنووسسازترین شەڕەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە دژی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش. ئەم شەڕە ڕاستەوخۆ دوای کەوتنی شاری مووسڵ لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، کاتێک چەکدارانی داعش ویستیان سوود لە پاشەکشەی کتوپڕی سوپای عێراق وەربگرن و دەست بەسەر شاری کەرکووک و کێڵگە نەوتی و گازییە ستراتیژییەکانیدا بگرن. [[بەکارھێنەر:Aim4nnn.133629|Aim4nnn.133629]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aim4nnn.133629|لێدوان]]) ١٧:١١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) odzq43yot2mbpe1ygw5s3qmqjuxaik8 1590940 1590937 2026-06-16T17:14:26Z Aim4nnn.133629 77137 /* شەری کەرکوک (٢٠١٦) */ بەشی نوێ 1590940 wikitext text/x-wiki {{/سەرپەڕە}} [[پۆل:مەکۆکانی یارمەتیی ویکیپیدیا]] == چالاکی ویکیپیدیای سۆرانی == لە تەواوی تۆماری ھەفتەیەکی ڕابردووی [[metawiki:List_of_Wikipedias/Table|خشتەی چالاکییەکانی پڕۆژەکانی ویکیپیدیا]]، ویکیپیدیای سۆرانی بە پلەی سێیەم دێت لە ڕووی چالاکییەوە لەو خشتەیەی لێی دانراوە واتا خشتەی (پڕۆژەکانی سەروو دە ھەزار وتار)[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias/Table&oldid=22750242 <nowiki>[1]</nowiki>] (تۆماری 3ی شووبات تا 10ی شووبات) :ویکیپیدیای سۆرانی لە ھەفتەیەک 120 وتاری دروست کردووە ریزبەندییەکە بەم شێوەیە دێت لە لیستەکە * ویکیپیدیای جاڤانیس بە پلەی یەکەم: 229 وتار لە ھەفتەیەکدا * ویکیپیدیای بۆسنی 126 وتار لە ھەفتەیەکدا * ویکیپیدیای سۆرانی 120 وتار لە ھەفتەیەکدا ھەموو ویکیییەکانی تر لەخوار ئەوانەوە دێن لەرووی دروستکردنی وتارەوە، دەستخۆشی لەھەموو بەشداربووان دەکەم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:٠٦، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) :دەست و پەنجەتان نەڕزێ خوایە! سپاس بۆ ھەمووان. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢١:١٨، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) ::بژین &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٣:٤٣، ١١ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) === تۆماری نوێ === تۆماری چالاکی پڕۆژەکانی ڕیزی (+10.000 وتار) لە ھەفتەیەکدا لە ١٥ی ئازار تا ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٢ چالاکییەکان بەم شێوەیە دێت: # # [https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo ویکیپیدیای سەواحیلی] 589 وتار لە ھەفتەیەکدا # [https://jv.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای جاڤانیس] 300 وتار # '''ویکیپیدیای کوردی سۆرانی''' 279 وتار # ویکیپیدیای ماراسی 242 وتار # [https://cv.wikipedia.org/wiki وکیپیدیای چوڤاش] 121 وتار # [https://pnb.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ڕۆژاوای پونجاب] 119 وتار # [https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina ویکیپیدیای تاگالۆگ] 116 وتار لە ھەفتەیەکدا # ویکیپیدیای تێلووگوو 108 وتار سپاس بۆ بەشداری ھەمووان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٤٥، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٢ (UTC) === ١ی ئاب تا ٣١ ئاب === تۆماری چالاکی پڕۆژەکانی ڕیزی (+10.000 وتار) لە مانگێکدا # [https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala ویکیپیدیای لومباردی] 1097 وتار # [https://jv.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای جاڤانیس] 992 وتار # [https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer ویکیپیدیای برێتۆن] 657 وتار # [https://mr.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ماراتی] 632 وتار # '''ویکیپیدیای کوردی سۆرانی''' 556 وتار # [https://te.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای تێلووگوو] 513 # [https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo ویکیپیدیای سەواحیلی] 442 # [https://fy.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای فریزی] 312 # [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای بیلاڕووسی] 294 # [https://ga.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ئیری] 273 سپاس بۆ ھەمووان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:٥٠، ٣١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === ١٥ی ئەیلوول ئاب تا ١٥ی تشرینی یەکەم === تۆماری چالاکی پڕۆژەکانی ڕیزی (+10.000 وتار) لە مانگێکدا # [https://mr.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ماراتی] 825 وتار # [https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala ویکیپیدیای لومباردی] 700 وتار # [https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer ویکیپیدیای برێتۆن] 702 وتار # [https://jv.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای جاڤانیس] 615 وتار # [https://te.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای تێلووگوو] 547 وتار # '''ویکیپیدیای کوردی سۆرانی''' 463 وتار # [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای بیلاڕووسی] 338 وتار # [https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo ویکیپیدیای سەواحیلی] 255 وتار # [https://fy.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای فریزی] 98 وتار # [https://ga.wikipedia.org/wiki/ ویکیپیدیای ئیری] 92 وتار سپاس بۆ ھەمووان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:٣٠، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == ڕۆما ساڵح == <nowiki>#</nowiki> ڕۆما ساڵح <nowiki>**</nowiki>ڕۆما ساڵح** (لەدایکبووی ١٩٩٦، هەولێر) نمایشکار، ئەکتەری ڕیکلام و دروستکەری ناوەڕۆکی کوردە. ئەو بەهۆی کارەکانی لە بواری مۆدێلینگ و هەڵوێستە نیشتمانییەکانی لە ناو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا ناسراوە. <nowiki>##</nowiki> ژیان و کار ڕۆما ساڵح لە شاری هەولێر لەدایکبووە و هەر لەوێش نیشتەجێیە. کارەکانی زیاتر لە بواری نمایشکردنی جلوبەرگ و مۆدێلینگ بۆ براندە جیاوازەکان چڕبووەتەوە. جگە لە مۆدێلینگ، لە پلاتفۆرمەکانی یوتیوب، تیک تۆک و سناپچات چالاکە و ناوەڕۆکی جۆراوجۆر دەربارەی گەشتوگوزار و ژیانی ڕۆژانە بڵاودەکاتەوە. <nowiki>##</nowiki> هەڵوێستەکان ڕۆما ساڵح بە یەکێک لە یەکەمین گەنجە نمایشکارە کوردەکان دادەنرێت کە بە شێوەیەکی جیاواز پشتگیری خۆی بۆ کچانی کورد لە ڕۆژئاڤای کوردستان دەربڕیوە. ئەو لە هەڵوێستێکی ناوازەدا قژی خۆی کردە کەزیە وەک هێمایەک بۆ هاوسۆزی و پشتگیریکردنی تێکۆشانی کچانی کورد لە شەڕی دژی تیرۆر و پاراستنی خاکدا. ئەم هەڵوێستەی لە میدیا ناوخۆیی و جیهانییەکاندا دەنگدانەوەی هەبوو. <nowiki>##</nowiki> پلاتفۆرمەکان <nowiki>*</nowiki> **یوتیوب:** خاوەنی چەناڵێکی چالاکە کە تێیدا ڤیدیۆی جۆراوجۆر بڵاودەکاتەوە. <nowiki>*</nowiki> **تیک تۆک و سناپچات:** فۆڵۆوەرێکی زۆری هەیە و وەک کەسایەتییەکی کاریگەر (Influencer) دەردەکەوێت. --- <nowiki>**</nowiki>ئامۆژگاری بۆ داهاتوو:** ئەگەر دووبارە ئەو هۆشدارییەت بۆ هاتەوە، تەنها کرتە لەسەر دوگمەی **"چاکسازیی ی و ک و هـ"** بکە کە لە وێنەکەدا نیشانت دابوو، ویکیپیدیا خۆی هەموو پیتەکانت بۆ ڕاست دەکاتەوە. ئایا پێویستت بە یارمەتی تر هەیە بۆ بڵاوکردنەوەی؟ [[بەکارھێنەر:Roma.salih|Roma.salih]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Roma.salih|لێدوان]]) ٠٢:٠٨، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == ژیاننامە == --- ژییان نامەی، شاعیر،هۆنەر و نوسەر و ڕۆژنامەنوس ‏ ‏نەجات حەکیم ڕەشید، لەدایکبوی ١/٧/١٩٨٥ لە ناوچەی جەباری/ژ سەربەشاری کەرکوک، لە ساڵی، ٢٠٠٠ دەستی بەکاری ڕاگەیاند کردووە لە کەناڵی تەلە ڤیزۆنی ناووخویڕادیۆ و کەناڵی ئاسمانی لە ساڵی ٢٠٠٥ دەستی بەنوسینی هۆنراوەکردووە، وە هەرلە مەجالی کاری ڕۆژنامەوانیدا، وەکوو وێنەگر کاری English translation: Nejat Hakim Rashid – Poet, artist, writer, and journalist Born on July 1, 1985, in the Jabbari area, Kirkuk, Iraq. He began his media career in 2000, working for local TV channels and radio. In 2005, he started writing poetry. Alongside his journalism career, he has also worked as a photographer. --- الترجمة إلى العربية: نجات حكيم رشيد – شاعر، فنان، كاتب وصحفي وُلد في 1 يوليو/تموز 1985 في منطقة جباري / قضاء كركوك. بدأ مسيرته الإعلامية عام 2000، حيث عمل في قنوات تلفزيونية محلية وراديو. في عام 2005، بدأ بكتابة الشعر. وإلى جانب عمله في الصحافة، عمل أيضاً كمصور [[بەکارھێنەر:Najatzamdar|Najatzamdar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Najatzamdar|لێدوان]]) ٠٣:٣١، ٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == شـەڕی کـەرکـوک (٢٠١٦) == شەڕی کەرکووک لە ساڵی ٢٠١٤دا، یەکێک بوو لە گرنگترین و چارەنووسسازترین شەڕەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە دژی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش. ئەم شەڕە ڕاستەوخۆ دوای کەوتنی شاری مووسڵ لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، کاتێک چەکدارانی داعش ویستیان سوود لە پاشەکشەی کتوپڕی سوپای عێراق وەربگرن و دەست بەسەر شاری کەرکووک و کێڵگە نەوتی و گازییە ستراتیژییەکانیدا بگرن. [[بەکارھێنەر:Aim4nnn.133629|Aim4nnn.133629]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aim4nnn.133629|لێدوان]]) ١٧:١١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == شەری کەرکوک (٢٠١٦) == شەڕی کەرکووک لە ساڵی ٢٠١٤دا، یەکێک بوو لە گرنگترین و چارەنووسسازترین شەڕەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە دژی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش. ئەم شەڕە ڕاستەوخۆ دوای کەوتنی شاری مووسڵ لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، کاتێک چەکدارانی داعش ویستیان سوود لە پاشەکشەی کتوپڕی سوپای عێراق وەربگرن و دەست بەسەر شاری کەرکووک و کێڵگە نەوتی و گازییە ستراتیژییەکانیدا بگرن. پاشبنەمای مێژوویی و دەستپێکردنی شەڕ لە حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤، فیرقەی ١٢ی سوپای عێراق بە تەواوی بنکە، بارەگا و سەربازگەکانی خۆی لە پارێزگای کەرکووک جێھێشت و پاشەکشەی کرد. ئەم بڕیارە بۆشایییەکی ئەمنیی زۆر مەترسیداری لە دەوروبەری شارەکە دروست کرد. هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بۆ ڕێگریکردن لە کەوتنی کەرکووک و کۆمەڵکوژبوونی هاووڵاتیان، دەستبەجێ فەرمانی پێشڕەوییان پێکرا و لەو شوێنانە جێگیر بوون کە سوپای عێراق چۆڵی کردبوون. بەمەش هێزی پێشمەرگە کەوتە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ و بەرەیی لەگەڵ داعش. بەرەکانی شەڕ و قۆناغە سەرەکییەکان چەکدارانی داعش لە ماوەی نێوان حوزەیران بۆ تشرینی دووەمی ٢٠١٤، چەندین هێرشی بەرفراوان و کتوپڕیان لە قەزای حەویجەوە بەرەو سنوورەکانی کەرکووک ئەنجامدا. بەرەی پێشمەرگە بە سەرکردایەتی فەرماندە مەیدانییە لێهاتووەکانی وەک لیوا شێرکۆ فاتیح شوانی (فەرماندەی لیوای ١)، وەستا ڕەسووڵ (بەرپرسی میحوەر) و حسێن مەنسوور، لە چەندین خاڵی گرنگدا بە توندی بەرپەرچی هێرشەکانیان دایەوە. دیارترین ئەو بەرانەی لەو ساڵەدا بەرگرییان تێدا کرا، ناوچەکانی مەلا عەبدوڵڵا و گردی ستراتیژیی تەللوەرد بوون. داعش چەندین جار بە چەکی قورسی غەنیمەتکراو و ئۆتۆمبێلی زرێپۆشەوە هێرشی هێنا، بەڵام پێشمەرگە بە پاڵپشتیی هێزەکانی دژە تیرۆر (CTG) و ئاسایش، و دواتریش بە هۆکاری بۆردوومانی فڕۆکەکانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، توانیان هه‌موو هێرشەکان تێکبشکێنن و زیانی قورسی گیانی و ماددی بە چەکدارانی داعش بگەیەنن. سەرکردایەتیی بەرەی دوژمن له‌و سەردەمەدا، پلانی هێرشە گشتییەکانی داعش لەژێر چاودێریی ئەبوو بەکر بەغدادی (سەرکردەی گشتیی داعش) دەکێشرا، و لە مەیدانی شەڕی کەرکووکیشدا چەندین فەرماندەی توندڕەوی وەک ئەبوو خالید ئەنساری سەرپەرشتیی هێرشەکانیان دەکرد، بەڵام نەیانتوانی هێڵەکانی پێشمەرگە ببهێنن. ئەنجامی شەڕەکە شەڕی ساڵی ٢٠١٤ لە کەرکووک بە سەرکەوتنی ستراتیژی و سەربازیی تەواوی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان کۆتایی هات. پێشمەرگە توانی هێڵێکی بەرگریی زۆر بەهێز لە دەوروبەری کەرکووک جێگیر بكات، شارەکە و هاووڵاتیانی لە مەترسیی داگیرکردن و تیرۆر بپارێزێت، و ڕێگا نەدات دامەزراوە نەوتییەکان بکەونە دەست دوژمن. ئەم پاراستنە سەرکەوتووە بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی داعش لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٥دا دووبارە هێرشی نوێی کتوپڕی دەستپێکردەوە. <nowiki>{{زانیاریدانی شەڕ</nowiki> | ناو            = شەڕی کەرکووک (٢٠١٤) | بەشێک لە        = [[شەڕی ناوخۆیی عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)]] و [[شەڕی دژی داعش]] | وێنە           = | ژێرنووس        = | ڕێکەوت         = حوزەیران – تشرینی دووەمی ٢٠١٤ | شوێن          = دەوروبەر و ناوچە سنوورییەکانی پارێزگای [[کەرکووک]]، عێراق | ئەنجام         = سەرکەوتنی ستراتیژیی ھێزەکانی پێشمەرگە | گۆڕانکاریی_سەربازی = پاراستنی شاری کەرکووک و کۆنترۆڵکردنی کێڵگە نەوتییەکان لەلایەن ھەرێمی کوردستانەوە | بەرەی١         = {{flag|Kurdistan Region}} <nowiki>*</nowiki> [[پێشمەرگە]] <nowiki>*</nowiki> دژە تیرۆر (CTG) <nowiki>*</nowiki> ئاسایش | بەرەی٢         = [[داعش|دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش)]] | فەرماندەی١     = * [[شێرکۆ فاتیح شوانی]] (فەرماندەی لیوای ١) <nowiki>*</nowiki> وەستا ڕەسووڵ (بەرپرسی میحوەر) <nowiki>*</nowiki> [[حسێن مەنسوور]] | فەرماندەی٢     = * [[ئەبوو بەکر بەغدادی]] (سەرکردەی گشتی) <nowiki>*</nowiki> ئەبوو خالید ئەنساری (فەرماندەی مەیدانی) | ھێزی١          = نزیکەی ٥,٠٠٠ تا ٨,٠٠٠ پێشمەرگە | ھێزی٢          = نادیار (سەدان چەکداری ھێرشبەر لە حەویجەوە) | زیانەکانی١     = دەیان شەھید و بریندار لە ڕیزی پێشمەرگەدا | زیانەکانی٢     = کوژرانی دەیان چەکدار و تێکشکاندنی چەندین ئۆتۆمبێلی سەربازی [[بەکارھێنەر:Aim4nnn.133629|Aim4nnn.133629]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aim4nnn.133629|لێدوان]]) ١٧:١٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 46awvk78c19zayil65clcjtuoc49htf 0 124085 1591043 1589989 2026-06-17T02:25:31Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٤ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591043 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەرلەمانی ئوسترالیا''' (بە فەرمی '''پەرلەمانی کۆمۆنوێڵس''' و ھەروەھا بە '''پەرلەمانی فیدراڵ''' دەناسرێت) [[دەزگای یاسادانان]]ی [[فیدراڵیزم لە ئوسترالیا|فیدراڵ]]ی [[ئوسترالیا]]یە. لە سێ پێکھاتە پێکدێت: [[پادشایەتیی ئوسترالیا|پادشای ئوسترالیا]] (لەلایەن [[فەرمانڕەوای گشتیی ئوسترالیا|فەرمانڕەوای گشتی]]یەوە نوێنەرایەتی دەکرێت)، [[ئەنجومەنی پیرانی ئوسترالیا|ئەنجومەنی پیران]] (ئەنجومەنی باڵا)، و [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئوسترالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]] (ئەنجومەنی خواروو). پەرلەمان پێکھاتەکانی [[سیستمی وێستمینستەر]]ی بەریتانی تێکەڵ دەکات، کە تێیدا ئەو پارت یان ھاوپەیمانییەی زۆرینەی لە ئەنجومەنی خواروودا ھەیە مافی پێکھێنانی حکوومەتی ھەیە، لەگەڵ [[ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، کە نوێنەرایەتیی یەکسان بۆ ھەر یەک لە ویلایەتەکان دابین دەکات، و وردبینی لە یاسادانان دەکات پێش ئەوەی واژوو بکرێت و ببێت بە یاسا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beck |یەکەم=Luke |سەردێڕ=Australian Constitutional Law: Concepts and Cases |ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٧٠١٠٣-٧|پەڕەکان=١٦–٢٥|زمان=en-AU |oclc=١٠٨٦٦٠٧١٤٩}}</ref> [[ئەنجومەنی باڵا]]، ئەنجومەنی پیران، لە ٧٦ ئەندام پێکدێت؛ دوازدە ئەندام بۆ ھەر [[ویلایەت و ناوچەکانی ئوسترالیا|ویلایەتێک]]، و دوو ئەندام بۆ ھەر یەک لە دوو [[ویلایەت و ناوچەکانی ئوسترالیا|ناوچە]] خۆبەڕێوەبەرەکە. ئەندامانی ئەنجومەنی پیران بە بەکارھێنانی [[تاکە دەنگی گواستراوە]] ھەڵدەبژێردرێن و، لە ئەنجامدا، ئەنجومەنەکە چەندین پارتی تێدایە کە کێبڕکێ دەکەن بۆ کۆنتڕۆڵی یاسادانان.<ref name="Parliament of Australia-2017-2">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=Odgers' Australian Senate Practice Fourteenth Edition Chapter 4 – Elections for the Senate|ناونیشان=http://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_01#h02|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20190509112438/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_01#h02|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Parliament of Australia|ڕەوشی ناونیشان=live}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ھیچ پارت یان ھاوپەیمانییەک زۆرینەی لە ئەنجومەنی پیراندا بەدەستەوە نەبووە لە دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پیرانی ئوسترالیا ٢٠٠٧|٢٠٠٧]]، و ئەمەش بە گشتی پێویستی بە دانوستان لەگەڵ [[ئۆپۆزسیۆن (ڕامیاری)|ئۆپۆزسیۆن]] یان [[کرۆسبێنچ]] ھەیە بۆ تێپەڕاندنی یاساکان.<ref name="Williams-2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Williams|یەکەم١=George|دوایین٢=Brennan|یەکەم٢=Sean|دوایین٣=Lynch|یەکەم٣=Andrew|سەردێڕ=Blackshield and Williams Australian constitutional law and theory : commentary and materials|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Federation Press|شوێن=Annandale, NSW|ژپنک=٩٧٨١٨٦٢٨٧٩١٨٨|پەڕە=٤١٥|edition=6th}}</ref> [[ئەنجومەنی خواروو]]، ئەنجومەنی نوێنەران، لە ئێستادا لە ١٥٠ ئەندام پێکدێت، کە ھەر یەکەیان لە ڕێگەی [[دەنگدانی پەسەندکراوی تەواو]] لە [[بازنەکانی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئوسترالیا|بازنەکانی ھەڵبژاردن]]ی تاک-ئەندامی (کە بە «دابەشکارییەکان» یان «کورسییەکان»یش دەناسرێن) ھەڵدەبژێردرێن.<ref name="Parliament of Australia-2015">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=House of Representatives Practice, 6th Ed – Chapter 3 – Elections and the electoral system|ناونیشان=http://www.aph.gov.au/About_Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_and_procedure/Practice6/Practice6HTML?file=Chapter3|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20220327183020/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_and_procedure/Practice7/HTML/Chapter3/Elections_and_the_electoral_system|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Parliament of Australia|ڕەوشی ناونیشان=live}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="Australian Electoral Commission-2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=A Short History of Federal Election Reform in Australia|ناونیشان=https://www.aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/history.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20220304225953/https://aec.gov.au/Elections/history-of-electoral-reform.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Australian Electoral Commission]]|ڕەوشی ناونیشان=live}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ئەمە مەیلی ئەوەی ھەیە ببێتە ھۆی ئەوەی ئەنجومەنەکە لەلایەن دوو گرووپی ڕامیاری سەرەکییەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت، [[ھاوپەیمانیی لیبراڵ-نیشتمانی|ھاوپەیمانی]]ی ناوەڕاست-ڕاست بۆ ڕاست (کە لە پارتەکانی [[پارتی لیبراڵی ئوسترالیا|لیبراڵ]] و [[پارتی نیشتمانیی ئوسترالیا|نیشتمانی]] پێکدێت) و [[پارتی کرێکارانی ئوسترالیا|پارتی کرێکار]]ی ناوەڕاست-چەپ. حکوومەت دەبێت فەرماندەیی [[متمانە لێسەندنەوە#ئوسترالیا|متمانە]]ی ئەنجومەنی نوێنەران بکات بۆ ئەوەی دەسەڵات بگرێتە دەست و تێیدا بمێنێتەوە. ئەنجومەنی نوێنەران زۆرترین ماوەی خولی سێ ساڵە، ئەگەرچی دەکرێت زووتر [[ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان|ھەڵبوەشێنرێتەوە]]. ئەنجومەنی پیران ماوەی جێگیری ھەیە، کە ماوەی خولی نیوەی ئەندامانی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتەکان ھەر سێ ساڵ جارێک کۆتایی دێت (ماوەی خولی چوار ئەندامی ناوچەکان بەستراوەتەوە بە ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە). لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران نزیکەی ھەمیشە ھاوکاتن. میکانیزمێکی چارەسەرکردنی بنبەست کە بە [[ھەڵوەشاندنەوەی دوولایەنە]] دەناسرێت دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ ھەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەنجومەنی پیران و ھەروەھا ئەنجومەنی نوێنەران ئەگەر ئەنجومەنی پیران ڕەتی بکاتەوە یاسایەک تێپەڕێنێت کە لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە پەسەند کراوە.<ref name="Parliament of Australia-2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=Odgers' Australian Senate Practice Fourteenth Edition Chapter 21 – Relations with the House of Representatives|ناونیشان=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_21|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20220316053149/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_21|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Parliament of Australia|ڕەوشی ناونیشان=live}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> دوو ئەنجومەنەکەی پەرلەمان لە [[ھۆڵی یاسادانان|ھۆڵ]]ی جیاواز لە [[ماڵی پەرلەمان، کانبێرا|ماڵی پەرلەمان]] کۆدەبنەوە (جگە لە [[کۆبوونەوەی ھاوبەشی پەرلەمانی ئوسترالیا|کۆبوونەوە ھاوبەشە]] دەگمەنەکان)، کە خۆی دەکەوێتە سەر [[کاپیتەڵ ھیڵ، ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا|کاپیتەڵ ھیڵ]] لە [[کانبێرا]]، [[ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا]]. ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران بەزۆری لەو شوێنەی پێی دەوترێت «ژووری سەوز» کۆدەبنەوە، لە کاتێکدا ئەندامانی ئەنجومەنی پیران لە «ژووری سوور»ی تەنیشتی کۆدەبنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Parliament of Australia}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|ئوسترالیا}} [[پۆل:پەرلەمانی ئوسترالیا]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە ئوسترالیا]] [[پۆل:دەوڵەتی ئوسترالیا]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی نەتەوەیی]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی دوو ئەنجومەنی]] [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان بەپێی وڵات]] [[پۆل:پەرلەمانەکانی سیستەمی وێستمینستەر]] 5gf424u0z3lg7rq80moemjiu38q3oje 0 125203 1590849 1452006 2026-06-16T14:03:38Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590849 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نمر باقر ئەمین ئەلنمر''' ({{بە عەرەبی|نمر باقر النمر}}؛ لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٥٩ – ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦)<ref>[http://www.msn.com/en-ae/news/world/who-was-nimr-baqir-al-nimr/ar-BBo93Ut#image=1 سایتى ئێم ئێس ئێن:نمر باقر ئەلنمر کێ یە، لەبەروارى ١ى ٣ ى ٢٠١٦] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104183242/http://www.msn.com/en-ae/news/world/who-was-nimr-baqir-al-nimr/ar-BBo93Ut |date= ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ }}</ref> زانایەکى مەزھەبی [[شیعە]] و یەکێک لە کەسایەتییەکانی [[ئۆپۆزیسیۆن]]ی [[عەرەبستانی سعوودی]] بوو کە دژی ''بنەماڵەى ئالی سعوود'' چالاکیی دەکرد.<ref>http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/sheikh-nimr-al-nimr-executed-a-holy-warrior-who-called-for-elections-in-the-saudi-kingdom-a6793656.html</ref> == ژیان و ڕامیاری == [[پەڕگە:Sheikh_Nimr_al-Nimr.jpg|وێنۆک|نمر ئەلنمر ٢٠٠٩]] لە ساڵی ١٩٨٠ چووەتە [[ئێران]] بۆ خوێندنى لێکۆلینەوەى ئایینى و نزیکەی ١٠ ساڵ لەوێ‌ ماوەتەوە و دواتر چووەتە [[سووریا]]. لەژیانى دا چەندین جار لە لایەن دەسەڵاتدارانى سعوودییە دەستگیرکراوە لە ساڵى (٢٠٠٨ و ٢٠٠٩) <ref>http://arabic.cnn.com/middleeast/2016/01/02/biography-nimer-al-nimer-saudi-execution</ref> و خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠١١ ى [[عەرەبستانی سعوودی|سعوودیە]]، شێخ نمر لە گوتارێکیدا داوایکرد، ناوچەی ڕۆژھەڵاتی سعوودیەی زۆرینە شیعەنشین لە سعوودیە جیابکرێتەوە و بە [[بەحرەین]]ەوە بلکێندرێت،‌ کە [[شیعە]] مەزھەبەکان خۆپیشاندانیان دژی دەسەڵاتی [[بەحرەین]] تێدا ئەنجامدەدا. ئەلنمر لە مانگی [[تەممووز]]ى ساڵى [[٢٠١١]] دەستگیرا، چەند تۆمەتێکی رووبەڕووکرابوونەوە، لەوانە: نانەوەی ئاژاوە، دەرچوون لە فەرمانی وەلی ئەمر، دروستکردنی شانەی تیرۆریستی بۆ کوشتنی کارمەندانی دەزگا ئاسایشەکان لە شارۆچکەی [[عوامییە]] لە پارێزگای [[قەتیف]]ی ڕۆژھەڵاتی سعوودیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=183685 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305074559/http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=183685 |url-status=dead }}</ref> == مردنى == لە [[١٥ی تشرینی یەکەم]] ٢٠١٥دا نمر بەتۆمەتی دەستخستنە نێو کاروباری سعوودیەوە ڕووبەڕووی دادگا کراوەتەوە و دواجار لە [[٢ی تشرینی دووەم]] ٢٠١٦ لە سعوودیە بە تۆمەتی ھاوکاریکردنی تیرۆریستان لەگەڵ ٤٧ کەسی دیکەدا لە سێدارە درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nrttv.com/Details.aspx?Jimare=24214 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئایاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160503175343/http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=24214 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==کاردانەوەى ھەرێمەى و نێودەوڵەتى کوشتنى== * {{flag|UN}} * *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Iran}} **حوسێن جابر ئەنساری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی كۆماری ئیسلامی ئێران رایگەیاند، حكومەتی سعودیە پاڵپشتی تیرۆر و توندڕەوان دەكات لەهەمانكاتدا رەخنەگران و بەرهەڵستكارانی ناوخۆ سەركوت دەكات و لەسێدارە دەدات.<ref>http://www.peyamner.com/4837-3{{بەستەری مردوو|url=http://www.peyamner.com/4837-3 |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * * {{flag|Iraq}} * {{flag|Lebanon}} *{{flag|Pakistan}} * {{flag|Yemen}} ==ژێدەرەکان== {{Reflist}} {{پۆلی کۆمنز|Nimr al-Nimr}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|عەرەبستانی سعوودی|سیاسەت|شیعە|مافەکانی مرۆڤ|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٦]] kwqm3vg8ia6pee2vm3h8hrm5s4gmctn 0 125647 1590856 1527564 2026-06-16T14:12:08Z 1silent scientist 51740 1590856 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''پیشەسازیی ئازاد''' ئاماژەیە بۆ [[پیشەسازی (ئابووری)|پیشەسازییەک]] کە دەتوانرێت لە ھەر شوێنێک دابمەزرێت بەبێ کاریگەریی ھۆکارەکانی بەرھەمھێنان وەک [[سەرچاوە|سەرچاوەکان]]، [[زەوی]]، [[کار (چالاکیی مرۆیی)|ھێزی کار]]، و [[پارە|سەرمایە]].{{Cn|date=May 2024}} ئەم پیشەسازییانە ھیچ پەسەندکردنێکی بەھێزیان بۆ شوێن نییە چونکە سەرچاوە پێویستەکان دەکرێت لە چەندین شوێندا بدۆزرێنەوە، ئەمەش وایان لێ دەکات مەیلیان بۆ گواستنەوە ھەبێت.<ref>{{Cite web |title=footloose industries |url=https://geography.name/footloose-industries/ |access-date=2023-06-19 |website=geography.name}}</ref> ئەم پیشەسازییانە بەگشتی تووشی تێچووە جێگیرەکان دەبن کە لەژێر کاریگەریی شوێنی کۆکردنەوەی بەرھەمەکاندا نین. [[کەرتی چوارەمی ئابووری|پیشەسازییە چوارەمییەکان]]، وەک [[پەرەپێدانی نەرمەکاڵا]]، بەگشتی بە سەربەست دادەنرێن چونکە بە دابینکردنی کەرەستە خاوەکانەوە نەبەستراونەتەوە و دەکرێت لە ھەر شوێنێک بەو تەکنەلۆجیایانەی کە پێویستن بەڕێوە بچن.{{Cn|date=May 2024}} پیشەسازییە سەربەستەکان (ئازادەکان) بەگشتی ئەو پیشەسازییانەن کە ئەو بەرھەمانە بەرھەم ناھێنن کە گۆڕانکاریی گەورە لە کێشیاندا ڕوو دەدات لە کاتی [[بەرھەمھێنان (ئابووری)|بەرھەمھێنان]] و [[گواستنەوە|گواستنەوەدا]]. بەرھەمھێنانی [[ھەنگوین]] وەک نموونەیەک بۆ ئەمە کار دەکات چونکە کێشی ھەنگوینی خاو و مۆمەکە وەک کێشی بەرھەمە تەواوبووەکە وایە. بۆیە، چ ھەنگوینەکە لە نزیک سەرچاوەی کەرەستە خاوەکان پڕۆسێس بکرێت یان لە شوێنی داواکاریی بەرھەمی کۆتایی، تێچووی گواستنەوەکە وەک یەکە.<ref>{{cite book|last1=Prentice|first1=Barry E.|last2=Prokop|first2=Darren J.|title=Concepts of Transportation Economics|date=2016|publisher=World Scientific Publishing|location=Singapore|isbn=978-9814656160|edition=1st}}</ref> == سەرچاوەکان == *Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA. *[https://en.wikipedia.org/wiki/Footloose_industry ویکیی ئینگلیزی] {{کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:جوگرافیای ئابووری]] msqgmr6rdoohnwj3tr1l9ty6qp14an3 1590857 1590856 2026-06-16T14:12:46Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590857 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''پیشەسازیی ئازاد''' ئاماژەیە بۆ [[پیشەسازی (ئابووری)|پیشەسازییەک]] کە دەتوانرێت لە ھەر شوێنێک دابمەزرێت بەبێ کاریگەریی ھۆکارەکانی بەرھەمھێنان وەک [[سەرچاوە|سەرچاوەکان]]، [[زەوی]]، [[کار (چالاکیی مرۆیی)|ھێزی کار]]، و [[پارە|سەرمایە]].{{Cn|date=May 2024}} ئەم پیشەسازییانە ھیچ پەسەندکردنێکی بەھێزیان بۆ شوێن نییە چونکە سەرچاوە پێویستەکان دەکرێت لە چەندین شوێندا بدۆزرێنەوە، ئەمەش وایان لێ دەکات مەیلیان بۆ گواستنەوە ھەبێت.<ref>{{Cite web |title=footloose industries |url=https://geography.name/footloose-industries/ |access-date=2023-06-19 |website=geography.name}}</ref> ئەم پیشەسازییانە بەگشتی تووشی تێچووە جێگیرەکان دەبن کە لەژێر کاریگەریی شوێنی کۆکردنەوەی بەرھەمەکاندا نین. [[کەرتی چوارەمی ئابووری|پیشەسازییە چوارەمییەکان]]، وەک [[پەرەپێدانی نەرمەکاڵا]]، بەگشتی بە سەربەست دادەنرێن چونکە بە دابینکردنی کەرەستە خاوەکانەوە نەبەستراونەتەوە و دەکرێت لە ھەر شوێنێک بەو تەکنەلۆجیایانەی کە پێویستن بەڕێوە بچن.{{Cn|date=May 2024}} پیشەسازییە سەربەستەکان (ئازادەکان) بەگشتی ئەو پیشەسازییانەن کە ئەو بەرھەمانە بەرھەم ناھێنن کە گۆڕانکاریی گەورە لە کێشیاندا ڕوو دەدات لە کاتی [[بەرھەمھێنان (ئابووری)|بەرھەمھێنان]] و [[گواستنەوە|گواستنەوەدا]]. بەرھەمھێنانی [[ھەنگوین]] وەک نموونەیەک بۆ ئەمە کار دەکات چونکە کێشی ھەنگوینی خاو و مۆمەکە وەک کێشی بەرھەمە تەواوبووەکە وایە. بۆیە، چ ھەنگوینەکە لە نزیک سەرچاوەی کەرەستە خاوەکان پڕۆسێس بکرێت یان لە شوێنی داواکاریی بەرھەمی کۆتایی، تێچووی گواستنەوەکە وەک یەکە.<ref>{{cite book|last1=Prentice|first1=Barry E.|last2=Prokop|first2=Darren J.|title=Concepts of Transportation Economics|date=2016|publisher=World Scientific Publishing|location=Singapore|isbn=978-9814656160|edition=1st}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:جوگرافیای ئابووری]] aqljy5sm9u2m3lof3uhg4l0gr7g2kv3 1 138648 1590850 844041 2026-06-16T14:03:49Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590850 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[نمر ئەلنمر]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=540892 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160104183242/http://www.msn.com/en-ae/news/world/who-was-nimr-baqir-al-nimr/ar-BBo93Ut زیاد کرا بۆ http://www.msn.com/en-ae/news/world/who-was-nimr-baqir-al-nimr/ar-BBo93Ut *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.peyamner.com/4837-3 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤٥، ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نمر ئەلنمر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=829015 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160503175343/http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=24214 بۆ http://nrttv.com/Details.aspx?Jimare=24214 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٣٢، ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نمر ئەلنمر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=844040 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160503175343/http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=24214 بۆ http://nrttv.com/Details.aspx?Jimare=24214 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:١٦، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نمر ئەلنمر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590849 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305074559/http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=183685 بۆ http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=183685 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٠٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) i6vfsfxr5qgj11io1s6xnwt99k5r59v 0 156989 1591066 1527608 2026-06-17T06:51:09Z 1silent scientist 51740 1591066 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}{{Databox}} '''پیکەنە'''، '''فیکەنە'''، '''فیقەنە'''، '''پیک'''، '''نال''' بە زمانەی بڕێک لە [[ئامێری باژەن|ئامێرە مووسیقایە باژەنەکان]] دەوترێت وەک [[فلووت]]، [[قەرەنەی]] و [[دووزەلە]].<ref name="زانکۆی کوردستان ١">مردوخ روحانی، محمدماجد، ''فرھنگ فارسی-کردی''، جلد ٣، سنندج: دانشگاە کردستان، ویرایش دوم: ١٣٩٢؛ پ ١٨١٨-١٨١٧.</ref> ==پیکەنە تاکەکان== پیکەنە تاکەکان لەسەر دەنووکەی [[کلارینێت]] و [[ساکسفۆن]]ەکان بەکاردێن. ئەوان تا ڕادەیەک لاکێشەیین، بە سەرێکی خڕکراوەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ شێوەی دەنووکەکە بگونجێت. پشتی پیکەنەکە تەختە بۆ ئەوەی بە ڕێکی لەسەر مێزی دەنووکەکە دابنیشێت، و ئەستووریی پیکەنەکە بەرەو سەرێکی تەنک کەم دەبێتەوە. ھەموو پیکەنە تاکەکان بە شێوەیەکی ھاوشێوە دروست کراون بەڵام لە قەبارەدا جیاوازن بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنووکەی ھەر ئامێرێکدا بگونجێن. ئەو پیکەنانەی بۆ ھەمان ئامێر دروست کراون تا ڕادەیەک وەک یەک دەردەکەون، بەڵام لە ئەستووریدا («ڕەقی» یان «ھێز») جیاوازن. ڕەقی بە شێوەیەکی گشتی لەسەر پێوەرێکی ١ تا ٥ لە نەرمترینەوە بۆ ڕەقترین دەپێورێت. ئەمە پێوەرێکی ستاندارد نییە و ھێزی پیکەنەکان بەپێی بەرھەمھێنەر دەگۆڕێت. ئەستووریی سەر و پاژنەکە، ھەروەھا شێوەی نێوانیان، کار دەکاتە سەر دەنگ و شێوازی لێدان. ئەو پارچە قامیشانەی لە ڕەقیدا جیاوازن، کاردانەوەی جیاوازیان دەبێت تەنانەت ئەگەر بە ھەمان شێوەش بڕدرابن. ==دروستکردن== ئەو [[قامیش]]ەی بۆ دروستکردنی پیکەنە بۆ [[ئامێری پیکەنە-تاک]] بەکاردێت، لە ناوچە کەنارییەکانی باشووری [[فەڕەنسا]] و [[ئیسپانیا]] و لە ٣٠ ساڵی ڕابردوودا لە ناوچەی کوویۆی ئەرژەنتین دەڕوێنرێت. دوای بڕینی قامیشەکە، بۆ ماوەی نزیکەی مانگێک لەبەر تیشکی ڕاستەوخۆی خۆر دادەنرێت بۆ ئەوەی وشک بێتەوە. قامیشەکە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک دەسووڕێندرێتەوە بۆ دڵنیابوون لە وشکبوونەوەی یەکسان و تەواو. کاتێک وشک بووەوە، قامیشەکە لە کۆگایەکدا ھەڵدەگیرێت. بەپێی پێویستی بەرھەمھێنان، قامیشەکە دەبرێتە بەشی بڕینی کارگەیەک، لەوێ دەکرێتە لوولەک و بەپێی تیرە و ئەستووریی دیوارەکانی پلەبەندی دەکرێن. لوولەکەکان دەکرێنە «لەت» و دەگۆڕدرێن بۆ خامەی پیکەن. خامەکان بە تیغ یان ئامێرەکانی [[کۆنترۆڵی ژمارەیی|سی ئێن سی]] (کۆنترۆڵی ژمارەیی) شێوەیان پێ دەدرێت و دەکرێنە پیکەن. پیکەنە تەواوبووەکان بە ئامێر بەپێی ھێز پلەبەندی دەکرێن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا}} {{پۆلی کۆمنز|Reeds (music)}} [[پۆل:لەتەکان و کەلوپەلی ئامێرەکان]] ejq7pynw7mg65v6tle7ft8wjw97yh48 1591067 1591066 2026-06-17T06:51:43Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1591067 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}{{Databox}} '''پیکەنە'''، '''فیکەنە'''، '''فیقەنە'''، '''پیک'''، '''نال''' بە زمانەی بڕێک لە [[ئامێری باژەن|ئامێرە مووسیقایە باژەنەکان]] دەوترێت وەک [[فلووت]]، [[قەرەنەی]] و [[دووزەلە]].<ref name="زانکۆی کوردستان ١">مردوخ روحانی، محمدماجد، ''فرھنگ فارسی-کردی''، جلد ٣، سنندج: دانشگاە کردستان، ویرایش دوم: ١٣٩٢؛ پ ١٨١٨-١٨١٧.</ref> ==پیکەنە تاکەکان== پیکەنە تاکەکان لەسەر دەنووکەی [[کلارینێت]] و [[ساکسفۆن]]ەکان بەکاردێن. ئەوان تا ڕادەیەک لاکێشەیین، بە سەرێکی خڕکراوەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ شێوەی دەنووکەکە بگونجێت. پشتی پیکەنەکە تەختە بۆ ئەوەی بە ڕێکی لەسەر مێزی دەنووکەکە دابنیشێت، و ئەستووریی پیکەنەکە بەرەو سەرێکی تەنک کەم دەبێتەوە. ھەموو پیکەنە تاکەکان بە شێوەیەکی ھاوشێوە دروست کراون بەڵام لە قەبارەدا جیاوازن بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنووکەی ھەر ئامێرێکدا بگونجێن. ئەو پیکەنانەی بۆ ھەمان ئامێر دروست کراون تا ڕادەیەک وەک یەک دەردەکەون، بەڵام لە ئەستووریدا («ڕەقی» یان «ھێز») جیاوازن. ڕەقی بە شێوەیەکی گشتی لەسەر پێوەرێکی ١ تا ٥ لە نەرمترینەوە بۆ ڕەقترین دەپێورێت. ئەمە پێوەرێکی ستاندارد نییە و ھێزی پیکەنەکان بەپێی بەرھەمھێنەر دەگۆڕێت. ئەستووریی سەر و پاژنەکە، ھەروەھا شێوەی نێوانیان، کار دەکاتە سەر دەنگ و شێوازی لێدان. ئەو پارچە قامیشانەی لە ڕەقیدا جیاوازن، کاردانەوەی جیاوازیان دەبێت تەنانەت ئەگەر بە ھەمان شێوەش بڕدرابن. ==دروستکردن== ئەو [[قامیش]]ەی بۆ دروستکردنی پیکەنە بۆ [[ئامێری پیکەنە-تاک]] بەکاردێت، لە ناوچە کەنارییەکانی باشووری [[فەڕەنسا]] و [[ئیسپانیا]] و لە ٣٠ ساڵی ڕابردوودا لە ناوچەی کوویۆی ئەرژەنتین دەڕوێنرێت. دوای بڕینی قامیشەکە، بۆ ماوەی نزیکەی مانگێک لەبەر تیشکی ڕاستەوخۆی خۆر دادەنرێت بۆ ئەوەی وشک بێتەوە. قامیشەکە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک دەسووڕێندرێتەوە بۆ دڵنیابوون لە وشکبوونەوەی یەکسان و تەواو. کاتێک وشک بووەوە، قامیشەکە لە کۆگایەکدا ھەڵدەگیرێت. بەپێی پێویستی بەرھەمھێنان، قامیشەکە دەبرێتە بەشی بڕینی کارگەیەک، لەوێ دەکرێتە لوولەک و بەپێی تیرە و ئەستووریی دیوارەکانی پلەبەندی دەکرێن. لوولەکەکان دەکرێنە «لەت» و دەگۆڕدرێن بۆ خامەی پیکەن. خامەکان بە تیغ یان ئامێرەکانی [[کۆنترۆڵی ژمارەیی|سی ئێن سی]] (کۆنترۆڵی ژمارەیی) شێوەیان پێ دەدرێت و دەکرێنە پیکەن. پیکەنە تەواوبووەکان بە ئامێر بەپێی ھێز پلەبەندی دەکرێن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا}} {{پۆلی کۆمنز|Reeds (music)}} [[پۆل:لەتەکان و کەلوپەلی ئامێرەکان]] 6ccg3ilpyqgotzcn236jgkms9hd2dzc 0 157032 1590936 1590589 2026-06-16T17:10:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1590936 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ھەڵبژاردن/ئینگلیزی | election_name = ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٨٠ | country = Iraq | flag_year = 1963 | type = پەرلەمانی | ongoing = no | previous_election = 1958 Iraqi parliamentary election | previous_year = ١٩٥٨ | next_election = 1984 Iraqi parliamentary election | next_year = ١٩٨٤ | seats_for_election = لەکۆی ٢٥٠ کورسی پەرلەمان <br/> ١٢٦ کورسی پێویستە بۆ ڕێژەی زۆرینە | election_date = ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٨٠ | image1 = | leader1 = [[سەددام حوسەین]] | party1 = حیزبی بەعسی عێراق | last_election1 = | seats1 = 187 | seat_change1 = | popular_vote1 = | percentage1 = | title = [[سەرۆکوەزیرانی عێراق|سەرۆکوەزیران]] | before_election = [[سەددام حوسەین]] | before_party = حیزبی بەعسی عێراق | after_election = [[سەددام حوسەین]] | after_party = حیزبی بەعسی عێراق }} '''ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق''' لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٨٠ بەڕێوەچوو، یەکەم ھەڵبژاردنبوو لەدوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٥٨|ھەڵبژاردنی ١٩٥٨]] و [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز]] ئەنجامبدرێت.<ref name=N>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p97 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> لەم ھەڵبژاردنەدا ٨٦٠ کەس خۆیان کاندیدکرد، [[حیزبی بەعسی عێراق]]ی توانی ١٨٧ کورسی لەکۆی ٢٥٠ کورسی پەرلەمان بەدەست بھێنێت.<ref>Nohlen et al., p101</ref> ڕێژەی بەشداریکردنی خەڵک ٨٠٪ بوو لە ھەڵبژاردنەکە.<ref>[http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/IRAQ_1980_E.PDF Iraq] Inter-Parliamentary Union</ref> ==ئەنجامەکان == {| class=wikitable style=text-align:right !ھاوپەیمانی !حیزب !دەنگ !% !کورسی |- |align=left rowspan=2|[[بەرەی پێشکەوتنی گەل]]||align=left|[[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]]|| || ||١٨٧ |- |align=left|سەربەخۆکان و چەند حیزبێک || || ||٦٣ |- |align=left colspan=2|دەنگی پووچەڵ || ||–||– |- |align=left colspan=2|'''کۆی گشتی'''||''' '''|| ||'''٢٥٠''' |- |align=left colspan=2|دەنگدەر||٦,٠٤٤,٠٦٨٨|| ||– |- |align=left colspan=5|سەرچاوە: Nohlen et al. |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ھەڵبژاردن لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق]] l79dq91bt6qlvp2v4vr42x53am3kr5w 1 158238 1590879 1131356 2026-06-16T15:39:09Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590879 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نەرمامێرە خۆڕایییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=643921 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100115014249/http://www.fsf.org/ بۆ http://www.fsf.org/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٠١، ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نەرمامێرە خۆڕایییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=829055 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20091001205306/http://zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=477 بۆ http://www.zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=477 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٠٩، ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نەرمامێرە خۆڕایییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1131355 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170705070133/http://chawg.org/wiki/%D9%86%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%DA%B5%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%DB%86%DA%95%D8%A7 بۆ http://www.chawg.org/wiki/%D9%86%DB%95%D8%B1%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%DA%B5%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%DB%86%DA%95%D8%A7 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٣١، ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نەرمامێرە خۆڕایییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590878 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ بۆ http://www.gnu.org/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٣٩، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l9trih9jkx36hp6o7xcnck4av628a70 0 159462 1591009 1547220 2026-06-16T22:21:49Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591009 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''پاکژکردنەوەی سێکسی''' نەریتێکی [[ئەفریقا|ئەفریقیە]] لە ناوچەکانی زامبیا، مەلاوی، ئۆگەندا، تەنزانیا، مۆزەبیق، ئەنگۆلا، کەناری ئیڤۆری و کۆنگۆ بەربڵاوە.<ref name="farmradio">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farmradio.org/radio-resource-packs/package-82/widow-cleansing-good-intentions-negative-consequences/|سەردێڕ=Widow cleansing: 'Good' intentions – negative consequences|نووسەر=Rachel Awuor|بڵاوکەرەوە=[[Farm Radio International]]|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817074711/http://www.farmradio.org/radio-resource-packs/package-82/widow-cleansing-good-intentions-negative-consequences/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی دابونەریتەکە، چاوەرێ دەکرێت لە کچێک یان ژنێک ھەستێت بە ئەنجام دانی جووتبوون (سێکس کردن) لە دوای یەکەمین سوڕی مانگانەی، لە دوای بوون بە بێوەژن یان لە دوای لەباربردنی منداڵێک کە نەریتەکە وەک ئامرازێکی پاکبوونەوە بەکاردێت.<ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/magazine-36843769|سەردێڕ=The man hired to have sex with children|نووسەر=Ed Butler|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.trust.org//item/20131004013124-9hq3g/|سەردێڕ=Widow sexual cleansing ritual continues in Tanzania|ئیش=news.trust.org|نووسەر=Kizito Makoye|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160628203452/http://news.trust.org/item/20131004013124-9hq3g/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == دەستپێکی نەریتی پاکژکردنەوەی کچان == ھەندێکجار کردەکە ئەنجام دەدرێت لەلایەن ھاوسەری ئافرەتەکەوە ئەگەر نا لەلایەن کەسێکی بەکرێگیراوەوە ئەنجام دەدرێت. لە ھەندێک لە ناوچەکانی باشوری مەلاوی، پیاوێکی دیاریکراو ھەڵدەستێت بە ئەنجامدانی کردەکە بە ئامادەکردنی کچە گەنجەکان بۆ پێگەیشتوویی (باڵغی) لەڕێی جووتبوون لەگەڵیان دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-africa-36892963|سەردێڕ=Malawian 'hyena man' arrested for having sex with children|newspaper=BBC|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> و بڕێک پارە دەدرێت بەو پیاوانە بۆ جووتبوون لەگەڵ کچانی تەمەن ١٢ بۆ ١٧ ساڵی وەک بەشێک لە دابونەریتی گواستنەوە بۆ کۆمەڵە یان خێزانێکی تر بە ناوی کردەی (پاک کردنەوەی تەپ و تۆز).<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Anderson|یەکەم١=E-L|سەردێڕ=Gender, HIV and Risk: Navigating structural violence.|بڵاوکەرەوە=Palgrave MacMillan|ڕێکەوت=٢٠١٥|ناونیشان=http://www.palgrave.com/br/book/9780230292888|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191202205614/https://www.palgrave.com/br/book/9780230292888|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Anderson|یەکەم١=E-L|سەردێڕ=Infectious Women: Gendered bodies and HIV in Malawi.|journal=International Feminist Journal of Politics|ڕێکەوت=٢٠١٢|بەرگ=١٤|issue=2|پەڕەکان=٢٦٧–٢٨٧|doi=10.1080/14616742.2012.659850}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/01/confronting-a-sexual-rite-of-passage-in-malawi/283196/|سەردێڕ=Confronting a Sexual Rite of Passage in Malawi|نووسەر=Beenish Ahmed|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ئیش=The Atlantic|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191202205557/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/01/confronting-a-sexual-rite-of-passage-in-malawi/283196/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کردەکە بۆ ماوەی سێ رۆژ بەردەوام دەبێت و پیاوی ئەنجامدەر بۆ ھەر جارێک ٤–٧ دۆلاری ئەمریکی وەردەگرێت لە بەرانبەر کردنی ئەم کارە. کردەکە بۆ ڕێگریگرتن لە نەخۆشی بەکاردێت و پیاوانی ئەنجامدەر ھەڵدەبژێردرێن لەسەر بنەمای کەسایەتی و ڕەوشت بەرزی و ئەو باوەڕەی ئەستەمە تووشی نەخۆشی ببن (وەک ئایدز)، ھەرچەندە بە دڵنیاییەوە زۆربەی ئەو پیاوانە خاوەنی نەخۆشییەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/01/confronting-a-sexual-rite-of-passage-in-malawi/283196/|سەردێڕ=Confronting a Sexual Rite of Passage in Malawi|نووسەر=Beenish Ahmed|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ئیش=The Atlantic|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191202205557/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/01/confronting-a-sexual-rite-of-passage-in-malawi/283196/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەنجامدان و بەردەوامی لەسەر ئەم نەریتە دەکرێت کچە گەنجەکان بخاتە بەر مەترسی تووشبوون بە [[ئایدز]] چونکە پیاوانی ئەنجامدەر لەگەڵ ھەموو کچەکان دا جووتدەبن و بەپێی نەریتەکەش دەبێت ئاڵوگۆری شلە (ڕژاوی) سێکسی ڕووبدات بۆیە ئامرازی پاراستن (کۆندۆم – لاستیکی پاراستن) بەکارناھێنرێت و مەترسیی توشبوون بەردەوام بوونی دەبێت.<ref name="auto12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Anderson|یەکەم١=E-L|سەردێڕ=Infectious Women: Gendered bodies and HIV in Malawi.|journal=International Feminist Journal of Politics|ڕێکەوت=٢٠١٢|بەرگ=١٤|issue=2|پەڕەکان=٢٦٧–٢٨٧|doi=10.1080/14616742.2012.659850}}</ref> بەپێی توێژینەوەیەکی ئەنجامدراو لە وڵاتی مەلاوی لە ساڵی ٢٠٠٧ دا کە ھەڵدەستا بە کۆکردنەوەی زانیاری دەربارەی ڕەوشی تەندروستی زاوزێی (سێکسی) ھەرزەکاران و زانینی ھەڵسوکەوت و کردەکانیان. لە ٢٦٪ کچان و ٤٩٪ کوڕان لە نێوانی تەمەنی ١٥–١٩ ساڵی ھاوسەرگیریان نەکردووە و چالاکن لەڕووی سێکسییەوە. لە نێوان تەمەنی ٢٠–٢٤ ساڵی، ١٦٪ کچان و ٩٪ کوڕان جووتبوونی سێکسی بە کۆمەڵیان ئەنجام داوە لە تەمەنی ١٥ ساڵی بەدواوە و لە تەمەنی ٢٠ ساڵی دا لە ٧٩٪ کچان و ٧٤٪ کوڕان کردەی جووتبوون ئەنجام دەدەن. == پاکژکردنەوەی بێوەژن == لە ناوچەکانی [[کینیا]]، بێوەژنەکان وەک ناخاوێن و پیس تەماشا دەکرێن بۆیە ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی نەریتی پاککردنەوە بۆ دەرکردنی خراپەکان ناو لەشیان لەڕێی جووتبوونەوە. زۆرجار کردەکە دەسەپێنرێت بەسەر ئافرەتەکەدا لەلایەن خێزانی مێردە کۆچکردووەکەوە و ئەوانەی کردەی پاککردنەوەکە ڕەت دەکەنەوە مەترسی ئازاردانی خۆیان و تەنانەت منداڵەکانیشیان دەکەوێتە سەر لەلایەن دانیشتووە پڕوپووچ پەرەستەکانی گووندەکەوە. لێکۆڵەران پێیان وایە ئەم دیاردەیە لەو باوەڕەوە سەریھەڵداوە کە ئەگەر مێردێک کۆچی دوای بکات ئەوا ئەگەری ھەیە ژنەکەی جادوی لەدژی ئەنجامدابێت و کردەی پاککردنەوەکە دەکرێت لەلایان برا یان خزمێکی مێردە کۆچکردووەکە یان پیاوێکی بەکرێگیراوەوە ئەنجام بدرێت. زۆرجار دوای جوتبوون، بێوەژنەکە پۆشاکەکانی دەسوتێنێت و پیاوەکە ھەڵدەستێت بە تاشینی قژی بێوەژنەکە لە دەرەوە بۆ ئەوەی ھەموو گووندەکە یان ناوچەکە ببنە گەواھیدەری کردەی پاکبوونەوەی بێوەژنەکە و لە کۆتایی مەراسیمەکەش دا مریشکێک دەکرێت بە قوربانی. مەراسیمی پاککردنەوەی بێوەژن لە وڵاتی کینیا لە ساڵی ٢٠١٥ دا قەدەغەکرا لەڕێی یاسای (تاوانی ناوخۆیی) یەوە.<ref name="pri">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.pri.org/stories/2018-10-23/these-kenyan-widows-are-fighting-against-sexual-cleansing|سەردێڕ=These Kenyan widows are fighting against sexual 'cleansing'|بڵاوکەرەوە=pri.org|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pri.org/stories/2018-10-23/these-kenyan-widows-are-fighting-against-sexual-cleansing |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لەکاتێکدا بابەتەکانی وەک [[خەتەنەکردنی کچان]] ناونیشانە سەرەکییەکانی گرتووە، بەڵام بە ڕادەیەکی زۆر کێشەی پاککردنەوەی بێوەژنەکان فەرامۆشکراوە و دەمارگریری و توندوتیژی دژی بێوەژنان چەندەھا شێواز و ڕێگای جیاوازی ھەیە لەسەر ئاستی جیھان. بۆ نموونە لە وڵاتی نیپاڵ، زۆرجار ژنان تاوانبار دەکرێن بە گیان لەدەستدانی مێردەکانیان و ڕێگەیان پێ نادرێت بەھیچ شێوەیەک تەماشای کەسانی تر بکەن چونکە پێیان وایە نیگای بێوەژنەکە دەبێتە ھێنانی بەدبەختی و چارەڕەشی بۆیان و بە نیگایەکی تەواو کوشندە تەماشا دەکرێت. لە لایەکی دیکەوە کۆمەڵگەکانی وڵاتی نەیجیریا فشار لە بێوەژنان دەکەن ئەو ئاوە بخۆنەوە کە مێردە کۆچکردووەکەی پێ شۆراوە یان لەلای گۆرەکەیەوە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بخەوێت. == دەرھاویشتە دوور مەوداکان == ئەم کردانە چەندین دەرئەنجامی نەرێنی و مەترسیداری ھەیە و دەبێتە ڕێگر لەبەردەم ژیانی منداڵیی و خوێندنی ئەو کچانە چونکە زۆربەیان ھاوسەرگیری دەکەن دوای ئەنجامدانی ئەم نەریتە. لەسەر ئاستی جیھان دا وڵاتی مەلاوی دەیەمە لە ڕیزبەندی تێکڕای بەرزترین ھاوسەرگیری منداڵان و لەگەڵ ناڵاندنی ئەو کچانە بە ڕادەیەکی یەکجار زۆر بەھۆی ئەو تاسان و ڕاچڵەکینە سێکسییەی لە سەرەتای ژیانیان دا تووشی دەبن و بوونی ئەگەرێکی بەرز بە سکپڕبوون و تووشبوون بە نەخۆشییە سێکسییە گواستراوەکان. ھۆکاری سەرەکی گیان لەدەستدانی کچانی تەمەن ١٥–١٩ ساڵ لە وڵاتانی پەرەسێن دا دەگەرێتەوە بۆ کێشە ئاڵۆزەکانی سکپڕیی و منداڵبوون. بەپێی ئاماژەکانی (سندوقی منداڵانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] - یونسێف - UNICEF) وڵاتی ملاوی خاوەنی بەرزترین ڕێژەی گیان لەدەستدانی دایکانە کە لە ٣٥٪ ی ئەو دایکانە لە تەمەنی ھەرزەکاریدان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|ژن}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} t8fn2aunywy5ekwdue9e7uwq9i699w9 0 164780 1590888 1519294 2026-06-16T16:12:29Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590888 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox officeholder | name = نەیب بوکیلی | image = Nayib_Bukele_in_the_White_House,_2025_(cropped).jpg | office = 46th سەرۆکی [[ئێلسالڤادۆر]] | vicepresident = [[Félix Ulloa]] | term_start = 1 June 2019 | term_end = | predecessor = [[Salvador Sánchez Cerén]] | successor = | office1 = Mayor of [[San Salvador]] | term_start1 = 1 May 2015 | term_end1 = 30 April 2018 | predecessor1 = [[Norman Quijano]] | successor1 = [[Ernesto Muyshondt]] | office2 = Mayor of [[Nuevo Cuscatlán]] | term_start2 = 1 May 2012 | term_end2 = 30 April 2015 | predecessor2 = Álvaro Rodríguez | successor2 = Michelle Sol | birthname = Nayib Armando Bukele Ortez | birth_date = {{birth date and age|1981|7|24|df=y}} | birth_place = [[سان سەلڤادۆر]], [[ئێلسالڤادۆر]] | death_date = | death_place = | party = هزری نوێ | otherparty = [[Nuevas Ideas]] (2018–present) <br/> [[Grand Alliance for National Unity|GANA]] (2018–present) <br/> [[Democratic Change (El Salvador)|CD]] (2018) <br/> [[Farabundo Martí National Liberation Front|FMLN]] (2012–2017) | spouse = {{marriage|[[Gabriela Rodríguez de Bukele|Gabriela Rodriguez]]|2014}} | children = لەیلا بوکیلی | signature = Nayib Bukele signature.svg }} '''نەیب بوکیلی''' ({{بە ئیسپانی|Nayib Bukele}}؛ لەدایکبووی ٢٤ی تەممووزی ١٩٨١) سیاسەتمەدار و بازرگانێکی [[ئێلسالڤادۆر]]یە. لە ٣ شوباتی ٢٠١٩ بەسەرۆکی ئێلسالڤادۆر ھەڵبژێردرا. بەیەکەم سەرۆک دادەنرێت کە لەدەرەوەی دوو پارتە دەسەڵاتدارەکەی ئێلسالڤادۆر توانیویەتی لە ھەڵبژاردنەکان بباتەوە. == ژیاننامە == نەیب بوکیلی لە ٢٤ یۆلیۆی ١٩٨١ لەدایک بووە، دایکی ناوی ئۆلگا ئۆرتێزە و پەیرەوی ئاینی [[مەسیحی]] دەکات بەڵام باوکی ئەرماندۆ بوکیلی کەسێکی [[جوو|جولەکە]] بوو. ژیانی ھاوژینی ئەنجامدا لەگەڵ گابرێلا ڕۆدریگیز کە پزیشکێکی دەروونی جولەکە یە. لەبەر ئەوەی باوکی بازرگانێکی لێھاتوو بوو ئەویش لەتەمەنی ھەژدەساڵی توانیویەتی ھاوبەشگایەکی تایبەت بەخۆی بکاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm|سەردێڕ=El FMLN abre la puerta grande a Nayib Bukele|یەکەم=Gabriel|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧|archive-date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629155253/https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm|url-status=dead}}</ref> ئێستا خاوەندارییەتی ھاوبەشگای یاماھای ئێلسالڤادۆری دەکات. ھەروەھا سەرۆک و بەرێوەبەری ھاوبەشگای ئۆپێرمتە. لە ساڵی ٢٠١٢ خۆی بۆ شارەوانی نویڤۆ کۆسکتلان ھەڵبژارد و توانی ٤٩٫٧٪ی دەنگەکان بەدەست بێنێت. ھەروەھا بۆ شارەوانی سان ئێلسالڤادۆر (٢٠١٥) خۆی ھەڵبژارد کە توانی ٥٠٫٣٪ دەنگەکان بەدەست بێنێت. بوکیلی لە سیاسەتمەدارە گەنجە بەناوبانگەکانە لەگەڵ ئەوەی جێی ڕەخنەی زۆر لایەنە بەوەی بۆچوونی سیاسی کەمە و ناشارەزایە. باوەڕی بە فرە ڕەگەزی و ئاینی ھەیە؛ وا خۆی نیشان دەدات کە پەیرەوی ھیچ ئاینێکی دیاریکراو ناکات بەڵام باوەڕی بەخوا ھەیە و ڕێزی ھەموو ئاینە جیاوازەکان دەگرێت. لە چاوپێکەوتنێکی ٢٠١٥ دەڵێ :(من کەسێک نیم کەباوەڕی زۆرم بە پیرۆزی ئاینییەکان بێت، لەگەڵ ئەمەشدا، باوەڕم بەخوا ھەیە، باوەڕم بەو وشانە ھەیە کە لە پەرتوکی پیرۆز ھاتوون، و من باوەرم وایە خوا ھیچ کەسێک ڕەت ناکاتەوە بەھۆی جیاوازی ڕێچکەی ئاینی ". == سەردان بۆ ئیسرائیل == لە فەبرایەری ٢٠١٨ بەسەردانێکی فەرمی گەیشتە [[ئیسرائیل]]، ئەمەش لەسەر ڕاسپاردەی یەکێتی شارەوانییەکانی ئیسرائیل، لە سەردانەکەی چاوی کەوت بە گەلێک لە سەرۆک شارەوانییەکان، ھەروەھا لەشاری [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]] لەلای [[دیواری ڕۆژاوا]] پەرستش و پاڕانەوەی کرد و سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی جولەکەی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://ar.wikipedia.org/wiki/نجيب_أبو_كيلة|سەردێڕ = نجيب أبو كيلة|زمان = عەرەبی|سەردان = ٦ی ئایاری ٢٠٢٠}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Nayib Bukele|نەیب بوکیلی}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|ئەمریکای لاتین|ئابووری|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١]] [[پۆل:زیندووان]] qz41m3r6l7i9bnti4dwt60kk7jfw652 0 164821 1590844 1446491 2026-06-16T13:05:38Z 1silent scientist 51740 1590844 wikitext text/x-wiki {{ داتابۆکس | تەنیا کوردی = بەڵێ }} '''پیتەری سێیەم''' یان '''پترسی سێیەم''' (٢١ی شوباتی ١٧٢١ - ٦ی تەممووزی ١٧٦٢) فەرمانڕەوای ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا کوڕی کارلل فریدریک لە دوای ئیزابیسی دایکی دەبێتە فەرمانڕەوای ڕووسیا، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لە فەرمانڕەوایی لە تەمەنی ٣٤ ساڵی دەمرێت، و لە دوای خۆی خێزانەکەی [[کاترینای دووەم]] ھاتە سەر تەخت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/بيتر_الثالث|سەردێڕ=بیتر الثالث|زمان=عەرەبی|سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref><ref>کتێبی مێژووی ئەورووپا لە سەردەمی ڕێنساس تا شۆرشی فەڕەنسی ١٥٠٠ تا ١٧٨٩ لە نوسینی دکتۆر محەممەد ئەحمد ساڵح، وەرگێرانی ئارام محەممەد</ref> ==ژیانی سەرەتایی== پیتەر لە ٢١ی شوباتی ١٧٢٨ لە [[کیل]] لە دووکنشینی [[ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] لەدایکبوو. دایک و باوکی [[چارڵز فرێدریک، دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ|چارڵز فرێدریک]] و [[ئانا پێترۆڤنای ڕووسیا|ئانا پێترۆڤنا]] بوون. چارڵز فرێدریک نەوەزای [[چارڵزی یازدەیەم (سوێد)|چارڵزی یازدەیەم]] بوو، و ئانا کچی فەرمانڕەواکانی ڕووسیا [[پیتەری مەزن]] و [[کاترینی یەکەمی ڕووسیا|کاترینی یەکەم]] بوو. دایکی تەمەن بیست ساڵانی پیتەر تەنھا چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی ئەو کۆچی دوایی کرد. لە ١٧٣٩دا، باوکی پیتەریش کۆچی دوایی کرد، و کوڕە ھەتیوەکە وەک کارڵ پیتەر ئۆڵریچ (Karl Peter Ulrich) لە تەمەنی ١١ ساڵیدا بوو بە [[دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]].<ref>{{cite book | last = Feldbrugge | first = Ferdinand J.M. | year=2022 | chapter = Chapter 13 Public Law under the Successors of Peter the Great | title = A History of Russian Law: From the Council Code (Ulozhenie) of Tsar Aleksei Mikhailovich of 1649 to the Bolshevik Revolution of 1917 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=6QiWEAAAQBAJ&q=Upon+the+death+of+his+father+in+1739+Karl+Peter+Ulrich+%28%2A1728%29+had+become+ruling+duke+of++Holstein-+Gottorp&pg=PA183 | location = Leiden, The Netherlands | publisher = Brill | page = 183 | isbn = 9789004523050 | doi = 10.1163/9789004523050_014}}</ref> [[File:Peter III of Russia by Grooth (1743, Tretyakov gallery).jpg|thumb|وێنەی دووکی گەورە پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ لەلایەن [[گێۆرگ کریستۆف گرووت]]، ١٧٤٣]] دوای دوو ساڵ، [[ئەلیزابێتی ڕووسیا|ئەلیزابێت]]ی پووری (خوشکی دایکی) بوو بە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]. بەو پێیەی ھیچ منداڵێکی نەبوو، پیتەری لە ئەڵمانیاوە ھێنا بۆ ڕووسیا و لە پاییزی ١٧٤٢دا وەک [[جێنشینی گریمانەیی]] خۆی ڕای گەیاند. پێشتر لە ١٧٤٢دا، پیتەری تەمەن ١٤ ساڵان لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)|جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)]] کاتێک سوپای ڕووسیا فینلاندیان گرتبوو، وەک [[مانیفێستی ١٧٤٢ی ئیمپراتۆر ئەلیزابێت|دووکی گەورەی فینلاند]]ی ڕاگەیەندرا.<ref>{{Cite book |last=Jutikkala |first=Eino |url=http://archive.org/details/historyoffinland00juti |title=A History of Finland |date=1996 |publisher=W. Söderström |others= |isbn=978-951-0-21026-0 |publication-date=1996 |pages=230–237}}</ref> ئەم ڕاگەیاندنە لەسەر بنەمای مافی جێنشینیی ئەو بوو بۆ ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی مامی گەورەی بێ منداڵیدا بوو، کۆچکردوو [[چارڵزی دوازدەیەم (سوێد)|چارڵزی دوازدەیەم]]، کە ئەویش دووکی گەورەی فینلاند بووبوو. نزیکەی لە ھەمان کاتدا، لە تشرینی یەکەمی ١٧٤٢دا، لەلایەن [[ڕیکیسداگی چینەکان|پەرلەمانی سوێد]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە جێنشینی گریمانەیی تەختی سوێد. بەڵام پەرلەمانی سوێد ئاگاداری ئەو ڕاستییە نەبوو کە ئەو وەک جێنشینی گریمانەیی تەختی ڕووسیاش ڕاگەیەندراوە، و کاتێک نێردراوەکەیان لە تشرینی دووەمدا گەیشتە سەنت پیتەرزبورگ، زۆر درەنگ بوو. ھەروەھا لە تشرینی دووەمدا، پیتەر گۆڕا بۆ سەر ئایینی [[ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] لە ژێر ناوی پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ، و وەک [[دووکی گەورەی ڕووسیا]] دەستنیشان کرا. وشەکانی «نەوەی پیتەری مەزن» (внук Петра Великого) کرانە بەشێکی ناچاری لە نازناوە فەرمییەکەی، کە جەختی لەسەر داوای بنەماڵەیی ئەو دەکردەوە بۆ تەختی ڕووسیا، و لادانیان وەک تاوانێکی سزادراو دانرا.<ref>{{cite thesis |last=Kutuzov |first=Maria |date=Spring 2013 |title=The personal mythology of Peter III Feodorovich as deployed in Russian panegyrics of 1742, 1743, and 1762 |url=https://central.bac-lac.gc.ca/.item?id=NR92606&op=pdf&app=Library&oclc_number=1019466282 |degree=PhD |publisher=University of Alberta |isbn=978-0-494-92606-2 |doi=10.7939/R3KG7M |language=Russian |page=95 |access-date=2024-04-03}}</ref> ئیمپراتۆر ئەلیزابێتی ڕێکاری گرتەبەر بۆ ئەوەی پیتەر ھاوسەرگیری لەگەڵ سۆفیا ئۆگوستا فرێدریکا (دواتر [[کاترینی مەزن]]) بکات، کە کچی [[کریستیان ئۆگوست، شازادەی ئەنھاڵت-زێربست]] و [[شازادە جۆانا ئەلیزابێتی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] بوو. سۆفیا بە فەرمی گۆڕا بۆ سەر [[ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی]] و ناوی ئیکاتێرینا ئەلێکسیێڤنا (واتە کاترین)ی وەرگرت. ئەوان لە ٢١ی ئابی ١٧٤٥دا ھاوسەرگیرییان کرد. ھاوسەرگیرییەکە دڵخۆشکەر نەبوو بەڵام کوڕێکی لێ کەوتەوە، ئیمپراتۆری داھاتوو [[پۆڵی یەکەمی ڕووسیا|پۆڵی یەکەم]]، و کچێک بە ناوی ئانا پێترۆڤنا (٩ی کانوونی یەکەمی ١٧٥٧–٨ی ئازاری ١٧٥٩).<ref>{{cite book |last=Hatt |first=Christine |url=https://books.google.com/books?id=8ilWlLmsIukC&q=Stanis%C5%82aw+Poniatowski+Anna+Petrovna |title=Catherine the Great |date=2017 |publisher=World Almanac Library |isbn=978-0836855357 |access-date=24 November 2017 |via=Google Books}}</ref> کاترین دواتر لە نووسینە تایبەتەکانی خۆیدا بانگەشەی کرد کە پۆڵ لە پیتەر نەبووە؛ لە ڕاستیدا، ئەوان ھەرگیز پەیوەندیی ھاوسەرگیرییان تەواو نەکردووە.<ref>{{citation |last=Farquhar |first=Michael |year=2001 |title=A Treasure of Royal Scandals |page=[https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88 88] |publisher=Penguin Books |place=New York |isbn=978-0-7394-2025-6 |url=https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88}}.</ref> لە ماوەی شانزە ساڵی نیشتەجێبوونیان لە [[ئۆرانیێنبام، ڕووسیا|ئۆرانیێنبام]]، کاترین چەندین دڵداری گرت، لە کاتێکدا ھاوسەرەکەشی لە سەرەتادا ھەمان کاری کرد. ==ڕووخاندن و مردن== [[File:Peter III and Catherine II of Russia (Anna Rosina Lisiewska) - Nationalmuseum - 15939.tif|thumb|پیتەری سێیەم و [[کاترینی مەزن|کاترین ئەلێکسیێڤنا]]، ١٧٥٦|407x407px]] تزار پیتەری سێیەم وەک فەرمانڕەوایەکی تا ڕادەیەکی زۆر ناچالاک و ناھەز دەبینرا. ئەو شازادەیەکی لەدایکبووی ئەڵمانیای پڕووسیا بوو، و دڵسۆزیی ئەو بۆ نیشتمانە ڕەسەنەکەی زیاتر لە نیشتمانە بە میرات گەیشتووەکەی، بووە ھۆی تووڕەیی گەلەکەی و سوپاکەی. پیتەر ناوچە داگیرکراوەکانی ڕووسیای بۆ پڕووسیا گەڕاندەوە و ھێزەکانی لە جەنگی حەوت ساڵە کشانەوە، ئەمەش ھەموو سەرکەوتنەکانی ئەم دوایییەی ڕووسیا و قوربانییەکانی بێواتە کرد. زۆرێک لە ناو سوپای ڕووسیا، ھەروەھا ھاووڵاتیانی ڕووسیا و خودی ئیمپراتۆر کاترین، دەترسان کە ئەگەر پیتەر بەردەوام بێت لە سازشەکانی بۆ پڕووسیا، ئەوا دەبێتە ھۆی ڕاپەڕینێکی سەرانسەری و ھەڕەشە لە سەقامگیریی ڕووسیا دەکات. لە بەھاری ١٧٦٢دا، بە پیلانگێڕی لەگەڵ دڵدارەکەی، گریگۆری ئۆرڵۆڤ و کەسانی تری ناو دادگا و سوپا، کاترین دەستی کرد بە داڕشتنی پیلان بۆ ڕووخاندنی ھاوسەرەکەی. لە بەرەبەیانی ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٦٢دا، کاترین لەگەڵ کاروانێک لە لایەنگرانی سڤیل و سەربازی بەرەو کۆشکی زستانە بەڕێکەوت، لەوێ لەلایەن قەشەی گەورەی نۆڤگۆرۆدەوە وەک جێنشینی تەختی ڕووسیا ڕاگەیەندرا. پیتەر ھەوڵی دا ڕابکات بە گرتنی بەلەمێک بۆ بنکەی سەربازیی [[کرۆنستادت]] لەسەر [[دوورگەی کۆتلین]]، بەو ئومێدەی کە کەشتیگەلەکە بە دڵسۆزی بۆی بمێننەوە. بەڵام تۆپەکانی کەشتیگەلەکە بە دوو یان سێ تەقە ئاگریان لە بەلەمەکەی پیتەر کردەوە، و ئەویش بۆ کەنارەکە گەڕێندرایەوە، فەرماندەکەش ڕای گەیاند کە ئیتر وەک ئیمپراتۆر ناناسرێت و ڕووسیا لەلایەن ئیمپراتۆر کاترینەوە بەڕێوە دەبرێت. خەڵکی سەنت پیتەرزبورگ، کە بەھۆی دەنگی بەرزی تۆپەکانەوە بۆ کەنارەکە ڕاکێشرابوون، ئەوانیش خۆیان بە دار و بەرد چەکدار کرد بۆ ئەوەی ڕێگری لێ بکەن لە گەڕانەوەی بۆ پایتەخت. بیست و چوار کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی زانی کە ئەنجومەنی پیران، سوپا و کەشتیگەل سوێندی دڵسۆزییان بۆ کاترین خواردووە، بە یارمەتیی دوو پاسەوان کە پیتەر پیلانی ھەبوو سزایان بدات، دەستگیر کرا و لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٩ی تەممووز] ناچار کرا دەست لە دەسەڵات بکێشێتەوە.<ref name="Massie-2011" /> ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، گوازرایەوە بۆ [[ڕۆپشا]]، لەوێ دواتر کۆچی دوایی کرد. تەمومژێکی زۆر دەوری مردنەکەی داوە. ھۆکاری فەرمی، دوای توێکاریی تەرم، ھێرشێکی تووندی [[ژانی ڕیخۆڵە|کۆلیکی]] [[بواسیر|ھێمۆرۆیداڵ]] و جەڵتەیەک بوو، لە کاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن تیرۆر کراوە. گێڕانەوەکانی دیکە دەڵێن کە دوای ژەمە نانێکی نیوەڕۆ، ئەوانەی پیتەریان گرتبوو ھەوڵیان دا بە بەکارھێنانی دۆشەک بیخنکێنن بەڵام ئەو تووانی ڕابکات. ئەمەش وای لەوانە کرد کە گرتبوویان بە لەچکەیەک بیخنکێنن تا مردن. ئەو لە ٣ی ئابی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٢٣ی تەممووز] لە [[دێری ئەلێکساندەر نێڤسکی]]، سەنت پیتەرزبورگ نێژرا.<ref name="Massie-2011">{{cite book |last1=Massie |first1=Robert K |title=Catherine the Great: Portrait of a Woman |date=2011 |publisher=Random House |location=New York |isbn=978-0-679-45672-8 |pages=274–75}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Peter III of Russia}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٧٦٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕووسیا]] 9h5trtbfm60q4xurwkkwdjf2gkv2mc9 1590845 1590844 2026-06-16T13:07:09Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590845 wikitext text/x-wiki {{ داتابۆکس | تەنیا کوردی = بەڵێ }} '''پیتەری سێیەم''' یان '''پترسی سێیەم''' (٢١ی شوباتی ١٧٢١ - ٦ی تەممووزی ١٧٦٢) فەرمانڕەوای ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا کوڕی کارلل فریدریک لە دوای ئیزابیسی دایکی دەبێتە فەرمانڕەوای ڕووسیا، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لە فەرمانڕەوایی لە تەمەنی ٣٤ ساڵی دەمرێت، و لە دوای خۆی خێزانەکەی [[کاترینای دووەم]] ھاتە سەر تەخت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/بيتر_الثالث|سەردێڕ=بیتر الثالث|زمان=عەرەبی|سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref><ref>کتێبی مێژووی ئەورووپا لە سەردەمی ڕێنساس تا شۆرشی فەڕەنسی ١٥٠٠ تا ١٧٨٩ لە نوسینی دکتۆر محەممەد ئەحمد ساڵح، وەرگێرانی ئارام محەممەد</ref> ==ژیانی سەرەتایی== پیتەر لە ٢١ی شوباتی ١٧٢٨ لە [[کیل]] لە دووکنشینی [[ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] لەدایکبوو. دایک و باوکی [[چارڵز فرێدریک، دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ|چارڵز فرێدریک]] و [[ئانا پێترۆڤنای ڕووسیا|ئانا پێترۆڤنا]] بوون. چارڵز فرێدریک نەوەزای [[چارڵزی یازدەیەم (سوێد)|چارڵزی یازدەیەم]] بوو، و ئانا کچی فەرمانڕەواکانی ڕووسیا [[پیتەری مەزن]] و [[کاترینی یەکەمی ڕووسیا|کاترینی یەکەم]] بوو. دایکی تەمەن بیست ساڵانی پیتەر تەنھا چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی ئەو کۆچی دوایی کرد. لە ١٧٣٩دا، باوکی پیتەریش کۆچی دوایی کرد، و کوڕە ھەتیوەکە وەک کارڵ پیتەر ئۆڵریچ (Karl Peter Ulrich) لە تەمەنی ١١ ساڵیدا بوو بە [[دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]].<ref>{{cite book | last = Feldbrugge | first = Ferdinand J.M. | year=2022 | chapter = Chapter 13 Public Law under the Successors of Peter the Great | title = A History of Russian Law: From the Council Code (Ulozhenie) of Tsar Aleksei Mikhailovich of 1649 to the Bolshevik Revolution of 1917 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=6QiWEAAAQBAJ&q=Upon+the+death+of+his+father+in+1739+Karl+Peter+Ulrich+%28%2A1728%29+had+become+ruling+duke+of++Holstein-+Gottorp&pg=PA183 | location = Leiden, The Netherlands | publisher = Brill | page = 183 | isbn = 9789004523050 | doi = 10.1163/9789004523050_014}}</ref> [[File:Peter III of Russia by Grooth (1743, Tretyakov gallery).jpg|thumb|وێنەی دووکی گەورە پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ لەلایەن [[گێۆرگ کریستۆف گرووت]]، ١٧٤٣]] دوای دوو ساڵ، [[ئەلیزابێتی ڕووسیا|ئەلیزابێت]]ی پووری (خوشکی دایکی) بوو بە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]. بەو پێیەی ھیچ منداڵێکی نەبوو، پیتەری لە ئەڵمانیاوە ھێنا بۆ ڕووسیا و لە پاییزی ١٧٤٢دا وەک [[جێنشینی گریمانەیی]] خۆی ڕای گەیاند. پێشتر لە ١٧٤٢دا، پیتەری تەمەن ١٤ ساڵان لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)|جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)]] کاتێک سوپای ڕووسیا فینلاندیان گرتبوو، وەک [[مانیفێستی ١٧٤٢ی ئیمپراتۆر ئەلیزابێت|دووکی گەورەی فینلاند]]ی ڕاگەیەندرا.<ref>{{Cite book |last=Jutikkala |first=Eino |url=http://archive.org/details/historyoffinland00juti |title=A History of Finland |date=1996 |publisher=W. Söderström |others= |isbn=978-951-0-21026-0 |publication-date=1996 |pages=230–237}}</ref> ئەم ڕاگەیاندنە لەسەر بنەمای مافی جێنشینیی ئەو بوو بۆ ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی مامی گەورەی بێ منداڵیدا بوو، کۆچکردوو [[چارڵزی دوازدەیەم (سوێد)|چارڵزی دوازدەیەم]]، کە ئەویش دووکی گەورەی فینلاند بووبوو. نزیکەی لە ھەمان کاتدا، لە تشرینی یەکەمی ١٧٤٢دا، لەلایەن [[ڕیکیسداگی چینەکان|پەرلەمانی سوێد]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە جێنشینی گریمانەیی تەختی سوێد. بەڵام پەرلەمانی سوێد ئاگاداری ئەو ڕاستییە نەبوو کە ئەو وەک جێنشینی گریمانەیی تەختی ڕووسیاش ڕاگەیەندراوە، و کاتێک نێردراوەکەیان لە تشرینی دووەمدا گەیشتە سەنت پیتەرزبورگ، زۆر درەنگ بوو. ھەروەھا لە تشرینی دووەمدا، پیتەر گۆڕا بۆ سەر ئایینی [[ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] لە ژێر ناوی پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ، و وەک [[دووکی گەورەی ڕووسیا]] دەستنیشان کرا. وشەکانی «نەوەی پیتەری مەزن» (внук Петра Великого) کرانە بەشێکی ناچاری لە نازناوە فەرمییەکەی، کە جەختی لەسەر داوای بنەماڵەیی ئەو دەکردەوە بۆ تەختی ڕووسیا، و لادانیان وەک تاوانێکی سزادراو دانرا.<ref>{{cite thesis |last=Kutuzov |first=Maria |date=Spring 2013 |title=The personal mythology of Peter III Feodorovich as deployed in Russian panegyrics of 1742, 1743, and 1762 |url=https://central.bac-lac.gc.ca/.item?id=NR92606&op=pdf&app=Library&oclc_number=1019466282 |degree=PhD |publisher=University of Alberta |isbn=978-0-494-92606-2 |doi=10.7939/R3KG7M |language=Russian |page=95 |access-date=2024-04-03}}</ref> ئیمپراتۆر ئەلیزابێتی ڕێکاری گرتەبەر بۆ ئەوەی پیتەر ھاوسەرگیری لەگەڵ سۆفیا ئۆگوستا فرێدریکا (دواتر [[کاترینی مەزن]]) بکات، کە کچی [[کریستیان ئۆگوست، شازادەی ئەنھاڵت-زێربست]] و [[شازادە جۆانا ئەلیزابێتی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] بوو. سۆفیا بە فەرمی گۆڕا بۆ سەر [[ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی]] و ناوی ئیکاتێرینا ئەلێکسیێڤنا (واتە کاترین)ی وەرگرت. ئەوان لە ٢١ی ئابی ١٧٤٥دا ھاوسەرگیرییان کرد. ھاوسەرگیرییەکە دڵخۆشکەر نەبوو بەڵام کوڕێکی لێ کەوتەوە، ئیمپراتۆری داھاتوو [[پۆڵی یەکەمی ڕووسیا|پۆڵی یەکەم]]، و کچێک بە ناوی ئانا پێترۆڤنا (٩ی کانوونی یەکەمی ١٧٥٧–٨ی ئازاری ١٧٥٩).<ref>{{cite book |last=Hatt |first=Christine |url=https://books.google.com/books?id=8ilWlLmsIukC&q=Stanis%C5%82aw+Poniatowski+Anna+Petrovna |title=Catherine the Great |date=2017 |publisher=World Almanac Library |isbn=978-0836855357 |access-date=24 November 2017 |via=Google Books}}</ref> کاترین دواتر لە نووسینە تایبەتەکانی خۆیدا بانگەشەی کرد کە پۆڵ لە پیتەر نەبووە؛ لە ڕاستیدا، ئەوان ھەرگیز پەیوەندیی ھاوسەرگیرییان تەواو نەکردووە.<ref>{{citation |last=Farquhar |first=Michael |year=2001 |title=A Treasure of Royal Scandals |page=[https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88 88] |publisher=Penguin Books |place=New York |isbn=978-0-7394-2025-6 |url=https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88}}.</ref> لە ماوەی شانزە ساڵی نیشتەجێبوونیان لە [[ئۆرانیێنبام، ڕووسیا|ئۆرانیێنبام]]، کاترین چەندین دڵداری گرت، لە کاتێکدا ھاوسەرەکەشی لە سەرەتادا ھەمان کاری کرد. ==ڕووخاندن و مردن== [[File:Peter III and Catherine II of Russia (Anna Rosina Lisiewska) - Nationalmuseum - 15939.tif|thumb|پیتەری سێیەم و [[کاترینی مەزن|کاترین ئەلێکسیێڤنا]]، ١٧٥٦|407x407px]] تزار پیتەری سێیەم وەک فەرمانڕەوایەکی تا ڕادەیەکی زۆر ناچالاک و ناھەز دەبینرا. ئەو شازادەیەکی لەدایکبووی ئەڵمانیای پڕووسیا بوو، و دڵسۆزیی ئەو بۆ نیشتمانە ڕەسەنەکەی زیاتر لە نیشتمانە بە میرات گەیشتووەکەی، بووە ھۆی تووڕەیی گەلەکەی و سوپاکەی. پیتەر ناوچە داگیرکراوەکانی ڕووسیای بۆ پڕووسیا گەڕاندەوە و ھێزەکانی لە جەنگی حەوت ساڵە کشانەوە، ئەمەش ھەموو سەرکەوتنەکانی ئەم دوایییەی ڕووسیا و قوربانییەکانی بێواتە کرد. زۆرێک لە ناو سوپای ڕووسیا، ھەروەھا ھاووڵاتیانی ڕووسیا و خودی ئیمپراتۆر کاترین، دەترسان کە ئەگەر پیتەر بەردەوام بێت لە سازشەکانی بۆ پڕووسیا، ئەوا دەبێتە ھۆی ڕاپەڕینێکی سەرانسەری و ھەڕەشە لە سەقامگیریی ڕووسیا دەکات. لە بەھاری ١٧٦٢دا، بە پیلانگێڕی لەگەڵ دڵدارەکەی، گریگۆری ئۆرڵۆڤ و کەسانی تری ناو دادگا و سوپا، کاترین دەستی کرد بە داڕشتنی پیلان بۆ ڕووخاندنی ھاوسەرەکەی. لە بەرەبەیانی ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٦٢دا، کاترین لەگەڵ کاروانێک لە لایەنگرانی سڤیل و سەربازی بەرەو کۆشکی زستانە بەڕێکەوت، لەوێ لەلایەن قەشەی گەورەی نۆڤگۆرۆدەوە وەک جێنشینی تەختی ڕووسیا ڕاگەیەندرا. پیتەر ھەوڵی دا ڕابکات بە گرتنی بەلەمێک بۆ بنکەی سەربازیی [[کرۆنستادت]] لەسەر [[دوورگەی کۆتلین]]، بەو ئومێدەی کە کەشتیگەلەکە بە دڵسۆزی بۆی بمێننەوە. بەڵام تۆپەکانی کەشتیگەلەکە بە دوو یان سێ تەقە ئاگریان لە بەلەمەکەی پیتەر کردەوە، و ئەویش بۆ کەنارەکە گەڕێندرایەوە، فەرماندەکەش ڕای گەیاند کە ئیتر وەک ئیمپراتۆر ناناسرێت و ڕووسیا لەلایەن ئیمپراتۆر کاترینەوە بەڕێوە دەبرێت. خەڵکی سەنت پیتەرزبورگ، کە بەھۆی دەنگی بەرزی تۆپەکانەوە بۆ کەنارەکە ڕاکێشرابوون، ئەوانیش خۆیان بە دار و بەرد چەکدار کرد بۆ ئەوەی ڕێگری لێ بکەن لە گەڕانەوەی بۆ پایتەخت. بیست و چوار کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی زانی کە ئەنجومەنی پیران، سوپا و کەشتیگەل سوێندی دڵسۆزییان بۆ کاترین خواردووە، بە یارمەتیی دوو پاسەوان کە پیتەر پیلانی ھەبوو سزایان بدات، دەستگیر کرا و لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٩ی تەممووز] ناچار کرا دەست لە دەسەڵات بکێشێتەوە.<ref name="Massie-2011" /> ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، گوازرایەوە بۆ [[ڕۆپشا]]، لەوێ دواتر کۆچی دوایی کرد. تەمومژێکی زۆر دەوری مردنەکەی داوە. ھۆکاری فەرمی، دوای توێکاریی تەرم، ھێرشێکی تووندی [[ژانی ڕیخۆڵە|کۆلیکی]] [[بواسیر|ھێمۆرۆیداڵ]] و جەڵتەیەک بوو، لە کاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن تیرۆر کراوە. گێڕانەوەکانی دیکە دەڵێن کە دوای ژەمە نانێکی نیوەڕۆ، ئەوانەی پیتەریان گرتبوو ھەوڵیان دا بە بەکارھێنانی دۆشەک بیخنکێنن بەڵام ئەو تووانی ڕابکات. ئەمەش وای لەوانە کرد کە گرتبوویان بە لەچکەیەک بیخنکێنن تا مردن. ئەو لە ٣ی ئابی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٢٣ی تەممووز] لە [[دێری ئەلێکساندەر نێڤسکی]]، سەنت پیتەرزبورگ نێژرا.<ref name="Massie-2011">{{cite book |last1=Massie |first1=Robert K |title=Catherine the Great: Portrait of a Woman |date=2011 |publisher=Random House |location=New York |isbn=978-0-679-45672-8 |pages=274–75}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|Peter III of Russia}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٧٦٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕووسیا]] e56e95amjm3d1xgbe0o1xba3v87bpf1 1590848 1590845 2026-06-16T13:53:54Z 1silent scientist 51740 /* ڕووخاندن و مردن */ 1590848 wikitext text/x-wiki {{ داتابۆکس | تەنیا کوردی = بەڵێ }} '''پیتەری سێیەم''' یان '''پترسی سێیەم''' (٢١ی شوباتی ١٧٢١ - ٦ی تەممووزی ١٧٦٢) فەرمانڕەوای ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا کوڕی کارلل فریدریک لە دوای ئیزابیسی دایکی دەبێتە فەرمانڕەوای ڕووسیا، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لە فەرمانڕەوایی لە تەمەنی ٣٤ ساڵی دەمرێت، و لە دوای خۆی خێزانەکەی [[کاترینای دووەم]] ھاتە سەر تەخت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/بيتر_الثالث|سەردێڕ=بیتر الثالث|زمان=عەرەبی|سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref><ref>کتێبی مێژووی ئەورووپا لە سەردەمی ڕێنساس تا شۆرشی فەڕەنسی ١٥٠٠ تا ١٧٨٩ لە نوسینی دکتۆر محەممەد ئەحمد ساڵح، وەرگێرانی ئارام محەممەد</ref> ==ژیانی سەرەتایی== پیتەر لە ٢١ی شوباتی ١٧٢٨ لە [[کیل]] لە دووکنشینی [[ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] لەدایکبوو. دایک و باوکی [[چارڵز فرێدریک، دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ|چارڵز فرێدریک]] و [[ئانا پێترۆڤنای ڕووسیا|ئانا پێترۆڤنا]] بوون. چارڵز فرێدریک نەوەزای [[چارڵزی یازدەیەم (سوێد)|چارڵزی یازدەیەم]] بوو، و ئانا کچی فەرمانڕەواکانی ڕووسیا [[پیتەری مەزن]] و [[کاترینی یەکەمی ڕووسیا|کاترینی یەکەم]] بوو. دایکی تەمەن بیست ساڵانی پیتەر تەنھا چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی ئەو کۆچی دوایی کرد. لە ١٧٣٩دا، باوکی پیتەریش کۆچی دوایی کرد، و کوڕە ھەتیوەکە وەک کارڵ پیتەر ئۆڵریچ (Karl Peter Ulrich) لە تەمەنی ١١ ساڵیدا بوو بە [[دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]].<ref>{{cite book | last = Feldbrugge | first = Ferdinand J.M. | year=2022 | chapter = Chapter 13 Public Law under the Successors of Peter the Great | title = A History of Russian Law: From the Council Code (Ulozhenie) of Tsar Aleksei Mikhailovich of 1649 to the Bolshevik Revolution of 1917 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=6QiWEAAAQBAJ&q=Upon+the+death+of+his+father+in+1739+Karl+Peter+Ulrich+%28%2A1728%29+had+become+ruling+duke+of++Holstein-+Gottorp&pg=PA183 | location = Leiden, The Netherlands | publisher = Brill | page = 183 | isbn = 9789004523050 | doi = 10.1163/9789004523050_014}}</ref> [[File:Peter III of Russia by Grooth (1743, Tretyakov gallery).jpg|thumb|وێنەی دووکی گەورە پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ لەلایەن [[گێۆرگ کریستۆف گرووت]]، ١٧٤٣]] دوای دوو ساڵ، [[ئەلیزابێتی ڕووسیا|ئەلیزابێت]]ی پووری (خوشکی دایکی) بوو بە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]. بەو پێیەی ھیچ منداڵێکی نەبوو، پیتەری لە ئەڵمانیاوە ھێنا بۆ ڕووسیا و لە پاییزی ١٧٤٢دا وەک [[جێنشینی گریمانەیی]] خۆی ڕای گەیاند. پێشتر لە ١٧٤٢دا، پیتەری تەمەن ١٤ ساڵان لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)|جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)]] کاتێک سوپای ڕووسیا فینلاندیان گرتبوو، وەک [[مانیفێستی ١٧٤٢ی ئیمپراتۆر ئەلیزابێت|دووکی گەورەی فینلاند]]ی ڕاگەیەندرا.<ref>{{Cite book |last=Jutikkala |first=Eino |url=http://archive.org/details/historyoffinland00juti |title=A History of Finland |date=1996 |publisher=W. Söderström |others= |isbn=978-951-0-21026-0 |publication-date=1996 |pages=230–237}}</ref> ئەم ڕاگەیاندنە لەسەر بنەمای مافی جێنشینیی ئەو بوو بۆ ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی مامی گەورەی بێ منداڵیدا بوو، کۆچکردوو [[چارڵزی دوازدەیەم (سوێد)|چارڵزی دوازدەیەم]]، کە ئەویش دووکی گەورەی فینلاند بووبوو. نزیکەی لە ھەمان کاتدا، لە تشرینی یەکەمی ١٧٤٢دا، لەلایەن [[ڕیکیسداگی چینەکان|پەرلەمانی سوێد]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە جێنشینی گریمانەیی تەختی سوێد. بەڵام پەرلەمانی سوێد ئاگاداری ئەو ڕاستییە نەبوو کە ئەو وەک جێنشینی گریمانەیی تەختی ڕووسیاش ڕاگەیەندراوە، و کاتێک نێردراوەکەیان لە تشرینی دووەمدا گەیشتە سەنت پیتەرزبورگ، زۆر درەنگ بوو. ھەروەھا لە تشرینی دووەمدا، پیتەر گۆڕا بۆ سەر ئایینی [[ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] لە ژێر ناوی پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ، و وەک [[دووکی گەورەی ڕووسیا]] دەستنیشان کرا. وشەکانی «نەوەی پیتەری مەزن» (внук Петра Великого) کرانە بەشێکی ناچاری لە نازناوە فەرمییەکەی، کە جەختی لەسەر داوای بنەماڵەیی ئەو دەکردەوە بۆ تەختی ڕووسیا، و لادانیان وەک تاوانێکی سزادراو دانرا.<ref>{{cite thesis |last=Kutuzov |first=Maria |date=Spring 2013 |title=The personal mythology of Peter III Feodorovich as deployed in Russian panegyrics of 1742, 1743, and 1762 |url=https://central.bac-lac.gc.ca/.item?id=NR92606&op=pdf&app=Library&oclc_number=1019466282 |degree=PhD |publisher=University of Alberta |isbn=978-0-494-92606-2 |doi=10.7939/R3KG7M |language=Russian |page=95 |access-date=2024-04-03}}</ref> ئیمپراتۆر ئەلیزابێتی ڕێکاری گرتەبەر بۆ ئەوەی پیتەر ھاوسەرگیری لەگەڵ سۆفیا ئۆگوستا فرێدریکا (دواتر [[کاترینی مەزن]]) بکات، کە کچی [[کریستیان ئۆگوست، شازادەی ئەنھاڵت-زێربست]] و [[شازادە جۆانا ئەلیزابێتی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] بوو. سۆفیا بە فەرمی گۆڕا بۆ سەر [[ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی]] و ناوی ئیکاتێرینا ئەلێکسیێڤنا (واتە کاترین)ی وەرگرت. ئەوان لە ٢١ی ئابی ١٧٤٥دا ھاوسەرگیرییان کرد. ھاوسەرگیرییەکە دڵخۆشکەر نەبوو بەڵام کوڕێکی لێ کەوتەوە، ئیمپراتۆری داھاتوو [[پۆڵی یەکەمی ڕووسیا|پۆڵی یەکەم]]، و کچێک بە ناوی ئانا پێترۆڤنا (٩ی کانوونی یەکەمی ١٧٥٧–٨ی ئازاری ١٧٥٩).<ref>{{cite book |last=Hatt |first=Christine |url=https://books.google.com/books?id=8ilWlLmsIukC&q=Stanis%C5%82aw+Poniatowski+Anna+Petrovna |title=Catherine the Great |date=2017 |publisher=World Almanac Library |isbn=978-0836855357 |access-date=24 November 2017 |via=Google Books}}</ref> کاترین دواتر لە نووسینە تایبەتەکانی خۆیدا بانگەشەی کرد کە پۆڵ لە پیتەر نەبووە؛ لە ڕاستیدا، ئەوان ھەرگیز پەیوەندیی ھاوسەرگیرییان تەواو نەکردووە.<ref>{{citation |last=Farquhar |first=Michael |year=2001 |title=A Treasure of Royal Scandals |page=[https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88 88] |publisher=Penguin Books |place=New York |isbn=978-0-7394-2025-6 |url=https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88}}.</ref> لە ماوەی شانزە ساڵی نیشتەجێبوونیان لە [[ئۆرانیێنبام، ڕووسیا|ئۆرانیێنبام]]، کاترین چەندین دڵداری گرت، لە کاتێکدا ھاوسەرەکەشی لە سەرەتادا ھەمان کاری کرد. ==ڕووخاندن و مردن== [[File:Peter III and Catherine II of Russia (Anna Rosina Lisiewska) - Nationalmuseum - 15939.tif|thumb|پیتەری سێیەم و [[کاترینی مەزن|کاترین ئەلێکسیێڤنا]]، ١٧٥٦|407x407px]] تزار پیتەری سێیەم وەک فەرمانڕەوایەکی تا ڕادەیەکی زۆر ناچالاک و ناھەز دەبینرا. ئەو شازادەیەکی لەدایکبووی ئەڵمانیای پڕووسیا بوو، و دڵسۆزیی ئەو بۆ نیشتمانە ڕەسەنەکەی زیاتر لە نیشتمانە بە میرات گەیشتووەکەی، بووە ھۆی تووڕەیی گەلەکەی و سوپاکەی. پیتەر ناوچە داگیرکراوەکانی ڕووسیای بۆ پڕووسیا گەڕاندەوە و ھێزەکانی لە جەنگی حەوت ساڵە کشانەوە، ئەمەش ھەموو سەرکەوتنەکانی ئەم دوایییەی ڕووسیا و قوربانییەکانی بێواتە کرد. زۆرێک لە ناو سوپای ڕووسیا، ھەروەھا ھاووڵاتیانی ڕووسیا و خودی ئیمپراتۆر کاترین، دەترسان کە ئەگەر پیتەر بەردەوام بێت لە سازشەکانی بۆ پڕووسیا، ئەوا دەبێتە ھۆی ڕاپەڕینێکی سەرانسەری و ھەڕەشە لە سەقامگیریی ڕووسیا دەکات. لە بەھاری ١٧٦٢دا، بە پیلانگێڕی لەگەڵ دڵدارەکەی، گریگۆری ئۆرڵۆڤ و کەسانی تری ناو دادگا و سوپا، کاترین دەستی کرد بە داڕشتنی پیلان بۆ ڕووخاندنی ھاوسەرەکەی. لە بەرەبەیانی ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٦٢دا، کاترین لەگەڵ کاروانێک لە لایەنگرانی سڤیل و سەربازی بەرەو کۆشکی زستانە بەڕێکەوت، لەوێ لەلایەن قەشەی گەورەی نۆڤگۆرۆدەوە وەک جێنشینی تەختی ڕووسیا ڕاگەیەندرا. پیتەر ھەوڵی دا ڕابکات بە گرتنی بەلەمێک بۆ بنکەی سەربازیی [[کرۆنستادت]] لەسەر [[دوورگەی کۆتلین]]، بەو ئومێدەی کە کەشتیگەلەکە بە دڵسۆزی بۆی بمێننەوە. بەڵام تۆپەکانی کەشتیگەلەکە بە دوو یان سێ تەقە ئاگریان لە بەلەمەکەی پیتەر کردەوە، و ئەویش بۆ کەنارەکە گەڕێندرایەوە، فەرماندەکەش ڕای گەیاند کە ئیتر وەک ئیمپراتۆر ناناسرێت و ڕووسیا لەلایەن ئیمپراتۆر کاترینەوە بەڕێوە دەبرێت. خەڵکی سەنت پیتەرزبورگ، کە بەھۆی دەنگی بەرزی تۆپەکانەوە بۆ کەنارەکە ڕاکێشرابوون، ئەوانیش خۆیان بە دار و بەرد چەکدار کرد بۆ ئەوەی ڕێگری لێ بکەن لە گەڕانەوەی بۆ پایتەخت. بیست و چوار کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی زانی کە ئەنجومەنی پیران، سوپا و کەشتیگەل سوێندی دڵسۆزییان بۆ کاترین خواردووە، بە یارمەتیی دوو پاسەوان کە پیتەر پیلانی ھەبوو سزایان بدات، دەستگیر کرا و لە ٢٨ی تەممووزی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٩ی حوزەیران] ناچار کرا دەست لە دەسەڵات بکێشێتەوە.<ref name="Massie-2011" /> ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، گوازرایەوە بۆ [[ڕۆپشا]]، لەوێ دواتر کۆچی دوایی کرد. تەمومژێکی زۆر دەوری مردنەکەی داوە. ھۆکاری فەرمی، دوای توێکاریی تەرم، ھێرشێکی تووندی [[ژانی ڕیخۆڵە|کۆلیکی]] [[بواسیر|ھێمۆرۆیداڵ]] و جەڵتەیەک بوو، لە کاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن تیرۆر کراوە. گێڕانەوەکانی دیکە دەڵێن کە دوای ژەمە نانێکی نیوەڕۆ، ئەوانەی پیتەریان گرتبوو ھەوڵیان دا بە بەکارھێنانی دۆشەک بیخنکێنن بەڵام ئەو تووانی ڕابکات. ئەمەش وای لەوانە کرد کە گرتبوویان بە لەچکەیەک بیخنکێنن تا مردن. ئەو لە ٣ی ئابی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٢٣ی تەممووز] لە [[دێری ئەلێکساندەر نێڤسکی]]، سەنت پیتەرزبورگ نێژرا.<ref name="Massie-2011">{{cite book |last1=Massie |first1=Robert K |title=Catherine the Great: Portrait of a Woman |date=2011 |publisher=Random House |location=New York |isbn=978-0-679-45672-8 |pages=274–75}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|Peter III of Russia}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٧٦٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕووسیا]] 9am5py7ulx8ymvo1abahzupa6alh4jb 1590913 1590848 2026-06-16T17:03:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ژن|ژن]] 1590913 wikitext text/x-wiki {{ داتابۆکس | تەنیا کوردی = بەڵێ }} '''پیتەری سێیەم''' یان '''پترسی سێیەم''' (٢١ی شوباتی ١٧٢١ - ٦ی تەممووزی ١٧٦٢) فەرمانڕەوای ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا کوڕی کارلل فریدریک لە دوای ئیزابیسی دایکی دەبێتە فەرمانڕەوای ڕووسیا، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لە فەرمانڕەوایی لە تەمەنی ٣٤ ساڵی دەمرێت، و لە دوای خۆی خێزانەکەی [[کاترینای دووەم]] ھاتە سەر تەخت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/بيتر_الثالث|سەردێڕ=بیتر الثالث|زمان=عەرەبی|سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref><ref>کتێبی مێژووی ئەورووپا لە سەردەمی ڕێنساس تا شۆرشی فەڕەنسی ١٥٠٠ تا ١٧٨٩ لە نوسینی دکتۆر محەممەد ئەحمد ساڵح، وەرگێرانی ئارام محەممەد</ref> ==ژیانی سەرەتایی== پیتەر لە ٢١ی شوباتی ١٧٢٨ لە [[کیل]] لە دووکنشینی [[ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] لەدایکبوو. دایک و باوکی [[چارڵز فرێدریک، دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ|چارڵز فرێدریک]] و [[ئانا پێترۆڤنای ڕووسیا|ئانا پێترۆڤنا]] بوون. چارڵز فرێدریک نەوەزای [[چارڵزی یازدەیەم (سوێد)|چارڵزی یازدەیەم]] بوو، و ئانا کچی فەرمانڕەواکانی ڕووسیا [[پیتەری مەزن]] و [[کاترینی یەکەمی ڕووسیا|کاترینی یەکەم]] بوو. دایکی تەمەن بیست ساڵانی پیتەر تەنھا چەند ھەفتەیەک دوای لەدایکبوونی ئەو کۆچی دوایی کرد. لە ١٧٣٩دا، باوکی پیتەریش کۆچی دوایی کرد، و کوڕە ھەتیوەکە وەک کارڵ پیتەر ئۆڵریچ (Karl Peter Ulrich) لە تەمەنی ١١ ساڵیدا بوو بە [[دووکی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]].<ref>{{cite book | last = Feldbrugge | first = Ferdinand J.M. | year=2022 | chapter = Chapter 13 Public Law under the Successors of Peter the Great | title = A History of Russian Law: From the Council Code (Ulozhenie) of Tsar Aleksei Mikhailovich of 1649 to the Bolshevik Revolution of 1917 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=6QiWEAAAQBAJ&q=Upon+the+death+of+his+father+in+1739+Karl+Peter+Ulrich+%28%2A1728%29+had+become+ruling+duke+of++Holstein-+Gottorp&pg=PA183 | location = Leiden, The Netherlands | publisher = Brill | page = 183 | isbn = 9789004523050 | doi = 10.1163/9789004523050_014}}</ref> [[File:Peter III of Russia by Grooth (1743, Tretyakov gallery).jpg|thumb|وێنەی دووکی گەورە پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ لەلایەن [[گێۆرگ کریستۆف گرووت]]، ١٧٤٣]] دوای دوو ساڵ، [[ئەلیزابێتی ڕووسیا|ئەلیزابێت]]ی پووری (خوشکی دایکی) بوو بە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]. بەو پێیەی ھیچ منداڵێکی نەبوو، پیتەری لە ئەڵمانیاوە ھێنا بۆ ڕووسیا و لە پاییزی ١٧٤٢دا وەک [[جێنشینی گریمانەیی]] خۆی ڕای گەیاند. پێشتر لە ١٧٤٢دا، پیتەری تەمەن ١٤ ساڵان لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)|جەنگی ڕووسیا و سوێد (١٧٤١–١٧٤٣)]] کاتێک سوپای ڕووسیا فینلاندیان گرتبوو، وەک [[مانیفێستی ١٧٤٢ی ئیمپراتۆر ئەلیزابێت|دووکی گەورەی فینلاند]]ی ڕاگەیەندرا.<ref>{{Cite book |last=Jutikkala |first=Eino |url=http://archive.org/details/historyoffinland00juti |title=A History of Finland |date=1996 |publisher=W. Söderström |others= |isbn=978-951-0-21026-0 |publication-date=1996 |pages=230–237}}</ref> ئەم ڕاگەیاندنە لەسەر بنەمای مافی جێنشینیی ئەو بوو بۆ ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی مامی گەورەی بێ منداڵیدا بوو، کۆچکردوو [[چارڵزی دوازدەیەم (سوێد)|چارڵزی دوازدەیەم]]، کە ئەویش دووکی گەورەی فینلاند بووبوو. نزیکەی لە ھەمان کاتدا، لە تشرینی یەکەمی ١٧٤٢دا، لەلایەن [[ڕیکیسداگی چینەکان|پەرلەمانی سوێد]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە جێنشینی گریمانەیی تەختی سوێد. بەڵام پەرلەمانی سوێد ئاگاداری ئەو ڕاستییە نەبوو کە ئەو وەک جێنشینی گریمانەیی تەختی ڕووسیاش ڕاگەیەندراوە، و کاتێک نێردراوەکەیان لە تشرینی دووەمدا گەیشتە سەنت پیتەرزبورگ، زۆر درەنگ بوو. ھەروەھا لە تشرینی دووەمدا، پیتەر گۆڕا بۆ سەر ئایینی [[ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] لە ژێر ناوی پیۆتر فیۆدۆرۆڤیچ، و وەک [[دووکی گەورەی ڕووسیا]] دەستنیشان کرا. وشەکانی «نەوەی پیتەری مەزن» (внук Петра Великого) کرانە بەشێکی ناچاری لە نازناوە فەرمییەکەی، کە جەختی لەسەر داوای بنەماڵەیی ئەو دەکردەوە بۆ تەختی ڕووسیا، و لادانیان وەک تاوانێکی سزادراو دانرا.<ref>{{cite thesis |last=Kutuzov |first=Maria |date=Spring 2013 |title=The personal mythology of Peter III Feodorovich as deployed in Russian panegyrics of 1742, 1743, and 1762 |url=https://central.bac-lac.gc.ca/.item?id=NR92606&op=pdf&app=Library&oclc_number=1019466282 |degree=PhD |publisher=University of Alberta |isbn=978-0-494-92606-2 |doi=10.7939/R3KG7M |language=Russian |page=95 |access-date=2024-04-03}}</ref> ئیمپراتۆر ئەلیزابێتی ڕێکاری گرتەبەر بۆ ئەوەی پیتەر ھاوسەرگیری لەگەڵ سۆفیا ئۆگوستا فرێدریکا (دواتر [[کاترینی مەزن]]) بکات، کە کچی [[کریستیان ئۆگوست، شازادەی ئەنھاڵت-زێربست]] و [[شازادە جۆانا ئەلیزابێتی ھۆڵشتاین-گۆتۆرپ]] بوو. سۆفیا بە فەرمی گۆڕا بۆ سەر [[ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی]] و ناوی ئیکاتێرینا ئەلێکسیێڤنا (واتە کاترین)ی وەرگرت. ئەوان لە ٢١ی ئابی ١٧٤٥دا ھاوسەرگیرییان کرد. ھاوسەرگیرییەکە دڵخۆشکەر نەبوو بەڵام کوڕێکی لێ کەوتەوە، ئیمپراتۆری داھاتوو [[پۆڵی یەکەمی ڕووسیا|پۆڵی یەکەم]]، و کچێک بە ناوی ئانا پێترۆڤنا (٩ی کانوونی یەکەمی ١٧٥٧–٨ی ئازاری ١٧٥٩).<ref>{{cite book |last=Hatt |first=Christine |url=https://books.google.com/books?id=8ilWlLmsIukC&q=Stanis%C5%82aw+Poniatowski+Anna+Petrovna |title=Catherine the Great |date=2017 |publisher=World Almanac Library |isbn=978-0836855357 |access-date=24 November 2017 |via=Google Books}}</ref> کاترین دواتر لە نووسینە تایبەتەکانی خۆیدا بانگەشەی کرد کە پۆڵ لە پیتەر نەبووە؛ لە ڕاستیدا، ئەوان ھەرگیز پەیوەندیی ھاوسەرگیرییان تەواو نەکردووە.<ref>{{citation |last=Farquhar |first=Michael |year=2001 |title=A Treasure of Royal Scandals |page=[https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88 88] |publisher=Penguin Books |place=New York |isbn=978-0-7394-2025-6 |url=https://archive.org/details/treasuryofroyals00farq/page/88}}.</ref> لە ماوەی شانزە ساڵی نیشتەجێبوونیان لە [[ئۆرانیێنبام، ڕووسیا|ئۆرانیێنبام]]، کاترین چەندین دڵداری گرت، لە کاتێکدا ھاوسەرەکەشی لە سەرەتادا ھەمان کاری کرد. ==ڕووخاندن و مردن== [[File:Peter III and Catherine II of Russia (Anna Rosina Lisiewska) - Nationalmuseum - 15939.tif|thumb|پیتەری سێیەم و [[کاترینی مەزن|کاترین ئەلێکسیێڤنا]]، ١٧٥٦|407x407px]] تزار پیتەری سێیەم وەک فەرمانڕەوایەکی تا ڕادەیەکی زۆر ناچالاک و ناھەز دەبینرا. ئەو شازادەیەکی لەدایکبووی ئەڵمانیای پڕووسیا بوو، و دڵسۆزیی ئەو بۆ نیشتمانە ڕەسەنەکەی زیاتر لە نیشتمانە بە میرات گەیشتووەکەی، بووە ھۆی تووڕەیی گەلەکەی و سوپاکەی. پیتەر ناوچە داگیرکراوەکانی ڕووسیای بۆ پڕووسیا گەڕاندەوە و ھێزەکانی لە جەنگی حەوت ساڵە کشانەوە، ئەمەش ھەموو سەرکەوتنەکانی ئەم دوایییەی ڕووسیا و قوربانییەکانی بێواتە کرد. زۆرێک لە ناو سوپای ڕووسیا، ھەروەھا ھاووڵاتیانی ڕووسیا و خودی ئیمپراتۆر کاترین، دەترسان کە ئەگەر پیتەر بەردەوام بێت لە سازشەکانی بۆ پڕووسیا، ئەوا دەبێتە ھۆی ڕاپەڕینێکی سەرانسەری و ھەڕەشە لە سەقامگیریی ڕووسیا دەکات. لە بەھاری ١٧٦٢دا، بە پیلانگێڕی لەگەڵ دڵدارەکەی، گریگۆری ئۆرڵۆڤ و کەسانی تری ناو دادگا و سوپا، کاترین دەستی کرد بە داڕشتنی پیلان بۆ ڕووخاندنی ھاوسەرەکەی. لە بەرەبەیانی ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٦٢دا، کاترین لەگەڵ کاروانێک لە لایەنگرانی سڤیل و سەربازی بەرەو کۆشکی زستانە بەڕێکەوت، لەوێ لەلایەن قەشەی گەورەی نۆڤگۆرۆدەوە وەک جێنشینی تەختی ڕووسیا ڕاگەیەندرا. پیتەر ھەوڵی دا ڕابکات بە گرتنی بەلەمێک بۆ بنکەی سەربازیی [[کرۆنستادت]] لەسەر [[دوورگەی کۆتلین]]، بەو ئومێدەی کە کەشتیگەلەکە بە دڵسۆزی بۆی بمێننەوە. بەڵام تۆپەکانی کەشتیگەلەکە بە دوو یان سێ تەقە ئاگریان لە بەلەمەکەی پیتەر کردەوە، و ئەویش بۆ کەنارەکە گەڕێندرایەوە، فەرماندەکەش ڕای گەیاند کە ئیتر وەک ئیمپراتۆر ناناسرێت و ڕووسیا لەلایەن ئیمپراتۆر کاترینەوە بەڕێوە دەبرێت. خەڵکی سەنت پیتەرزبورگ، کە بەھۆی دەنگی بەرزی تۆپەکانەوە بۆ کەنارەکە ڕاکێشرابوون، ئەوانیش خۆیان بە دار و بەرد چەکدار کرد بۆ ئەوەی ڕێگری لێ بکەن لە گەڕانەوەی بۆ پایتەخت. بیست و چوار کاتژمێر دواتر، دوای ئەوەی زانی کە ئەنجومەنی پیران، سوپا و کەشتیگەل سوێندی دڵسۆزییان بۆ کاترین خواردووە، بە یارمەتیی دوو پاسەوان کە پیتەر پیلانی ھەبوو سزایان بدات، دەستگیر کرا و لە ٢٨ی تەممووزی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٩ی حوزەیران] ناچار کرا دەست لە دەسەڵات بکێشێتەوە.<ref name="Massie-2011" /> ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، گوازرایەوە بۆ [[ڕۆپشا]]، لەوێ دواتر کۆچی دوایی کرد. تەمومژێکی زۆر دەوری مردنەکەی داوە. ھۆکاری فەرمی، دوای توێکاریی تەرم، ھێرشێکی تووندی [[ژانی ڕیخۆڵە|کۆلیکی]] [[بواسیر|ھێمۆرۆیداڵ]] و جەڵتەیەک بوو، لە کاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن تیرۆر کراوە. گێڕانەوەکانی دیکە دەڵێن کە دوای ژەمە نانێکی نیوەڕۆ، ئەوانەی پیتەریان گرتبوو ھەوڵیان دا بە بەکارھێنانی دۆشەک بیخنکێنن بەڵام ئەو تووانی ڕابکات. ئەمەش وای لەوانە کرد کە گرتبوویان بە لەچکەیەک بیخنکێنن تا مردن. ئەو لە ٣ی ئابی ١٧٦٢ [ڕۆژژمێری کۆن: ٢٣ی تەممووز] لە [[دێری ئەلێکساندەر نێڤسکی]]، سەنت پیتەرزبورگ نێژرا.<ref name="Massie-2011">{{cite book |last1=Massie |first1=Robert K |title=Catherine the Great: Portrait of a Woman |date=2011 |publisher=Random House |location=New York |isbn=978-0-679-45672-8 |pages=274–75}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت|ڕووسیا|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Peter III of Russia}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٧٦٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕووسیا]] on899gjcnkg2y8t4u7dntkdni1fd0sq 1 164840 1590889 686840 2026-06-16T16:12:41Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590889 wikitext text/x-wiki سڵاو کاک {{وب|Aram}} چۆن دەتوانین سندوقێکی زانیاریدانی نوێ درووست بکەین یان هی خۆی کێشەکانی چاڕەبکەین[[بەکارھێنەر:دیاکۆ|دیاکۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:دیاکۆ|لێدوان]]) ‏٠١:٤٦، ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC) :کاک {{وب|دیاکۆ}} لە ئێستادا ھەر ڕاستەوخۆ کۆدی داڕێژەکە لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگرە و لای خۆمان دای بنێرەوە. پاشان تەنیا labelەکان بۆ کوردی وەربگێڕە. ئاوا دەتوانیت دروستی بکەیت و بەکاریشی بھێنیت. سپاس! -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٥:٤٧، ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC) دەستەکانت خۆش کاک {{وب|Aram}} ئەوە کردم .[[بەکارھێنەر:دیاکۆ|دیاکۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:دیاکۆ|لێدوان]]) ‏١٦:٥٩، ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نەیب بوکیلی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590888 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180629155253/https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm بۆ https://elfaro.net/es/201408/noticias/15839/El-FMLN-abre-la-puerta-grande-a-Nayib-Bukele.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:١٢، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8myfz4ln7j372mbobqoh0ey6v1edtzf 0 165288 1590864 1527597 2026-06-16T14:24:49Z 1silent scientist 51740 1590864 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Nissan Frontier Pickup Truck.jpg|250px|وێنۆک| پیکاب [[نیسان]]]] '''پیکاب''' ({{بە ئینگلیزی|pickup}}) [[بارھەڵگر]]ێکی بچووکە. بەشی پێشەوەی پارچەیەکی داخراوە بۆ سواربوونی شۆفێر و سەرنشین وەک [[قەمەرە]]، و بەشی دواوەی سندووقێکی چوارگۆشە یان لاکێشەیە بۆ ھەڵگرتنی [[بار]]. ==مێژوو== [[پەڕگە:1922 Ford Model T Pickup 2.jpg|وێنۆک|پیکاپێکی فۆرد مۆدێل تیی ١٩٢٢]] [[پەڕگە:1961 International C-120 4x4 (cropped).JPG|وێنۆک|ئینتەرناشناڵ تراڤلێتێکی ١٩٦١]] لە ڕۆژانی سەرەتای بەرهەمهێنانی ئۆتۆمۆبیلدا، ئۆتۆمۆبیلەکان تەنها وەک [[شاسی]] دەفرۆشران و لایەنی سێیەم تەنیان لەسەر زیاد دەکرد.<ref>{{cite book|last1=Mueller|first1=Mike|title=Classic Pickups of the 1950s}}</ref> لە ١٩٠٢دا، «کۆمپانیای ڕاپید مۆتۆر ڤیھیکڵ» لەلایەن ماکس گڕابۆوسکی و مۆریس گڕابۆوسکییەوە دامەزرا کە بارھەڵگریان بە توانای ھەڵگرتنی یەک تۆن لە پۆنتیاک، میشیگان دروست دەکرد. لە ١٩١٣دا، [[کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی|کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی]]، کە پەرەپێدەرێکی سەرەتاییی پیکاپ و [[بارھەڵگری کێڵان]] بوو، سندوقی بارکردنی لەسەر شاسییە کەمێک دەستکاریکراوەکانی [[فۆرد مۆدێل تی]] دروست کرد و جێگیری کرد،<ref name="Encyclopediaof">{{cite web|title=Encyclopedia of American Coachbuilders & Coachbuilding|url= http://www.coachbuilt.com |work=Coachbuilt |access-date=10 April 2012}}</ref> و لە ١٩١٧ەوە لەسەر [[فۆرد مۆدێل تی‌تی|مۆدێل تی‌تی]]. بۆ بەدەستهێنانی بەشێک لەم بازاڕە، [[دۆج]] پیکاپێکی ٣/٤ تۆنی بە کابینە و تەنێکی تەواو لە تەختە دروستکراو لە ١٩٢٤دا ناساند.<ref>{{cite web|title=1918 to 1928 Dodge Brother Pickups|url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|access-date=26 May 2015|archive-date=8 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190308024557/http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|url-status=dead}}</ref> لە ١٩٢٥دا، فۆرد بە دوای ئەویشدا پیکاپێکی نیو تۆنی تەن-پۆڵای لەسەر بنەمای مۆدێل تی بەرھەم ھێنا کە خاوەنی [[دەرگای دواوەی ئۆتۆمۆبیل|دەرگای دواوەی]] ڕێکخراو و سپرینگەکانی دواوەی بەھێز بوو.<ref>{{cite web |url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |title=The History of Ford Pickups: The Model T Years 1925–1927 |website=PickupTrucks.com |access-date=4 June 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101130214819/http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |archive-date=30 November 2010 |url-status=dead }}</ref> بە ناوی «فۆرد مۆدێل تی ڕەنەباوت لەگەڵ تەنەی پیکاپ» ناسێندرا، بە ٢٨١ دۆلار فرۆشرا؛ ٣٤,٠٠٠ دانەی لێ دروست کرا. لە ١٩٢٨دا، [[فۆرد مۆدێل ئەی‌ئەی|مۆدێل ئەی‌ئەی]] جێگەی گرتەوە، کە خاوەنی کابینەیەکی داخراو، جامی پێشەوەی سەلامەت، جامی لایەنی جووڵاو، و گێڕی سێ خێرایی بوو. لە ١٩٣١دا، جێنێڕاڵ مۆتۆرز پیکاپە سووکەکانی بۆ ھەردوو [[جی‌ئێم‌سی (ئۆتۆمۆبیل)|جی‌ئێم‌سی]] و [[شێڤرۆلێت]] ناساند کە خاوەندارێتی تایبەتییان کردبووە ئامانج. ئەم پیکاپانە لەسەر بنەمای [[شێڤرۆلێت ماستەر|شێڤرۆلێت ماستەر]] بوون. لە ١٩٤٠دا، جی‌ئێم پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی ناساند، کە جیاواز بوو لە ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینەکان، و جی‌ئێم ناوی نا [[زنجیرەی شێڤرۆلێت ئەی‌کەی|زنجیرەی ئەی‌کەی]].<ref name=timeline>{{cite web|title=Trucking Timeline: Vintage and Antique Truck Guide |url= http://www.thetruckersreport.com/trucking-timeline-vintage-and-antique-truck-guide/ |access-date=26 May 2015}}</ref> فۆردی ئەمریکای باکوور بەردەوام بوو لە پێشکەشکردنی شێوازی تەنەی پیکاپ لەسەر [[فۆرد ١٩٣٧|فۆرد مۆدێل ٥١]]، و لقی ئۆسترالیای فۆرد یەکەم [[یووت (ئۆتۆمۆبیل)|«یووت»]]ی ئۆسترالی لە ١٩٣٢دا بەرھەم ھێنا.<ref>{{cite web |url= http://archive.maas.museum/australia_innovates/index710e.html?behaviour=view_article&Section_id=1080&article_id=10085 |title=Australia Innovates: The Ute: 1934 vehicle with car cabin and utility tray |work=Powerhouse Museum |access-date=4 October 2021}}</ref> لە ١٩٤٠دا، فۆرد پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی پێشکەش کرد، پاشان پلاتفۆرمەکەی دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بۆ [[زنجیرە-ئێفی فۆرد (نەوەی یەکەم)|زنجیرە-ئێفی فۆرد]] لە ١٩٤٨دا بەرز کردەوە.{{citation needed|date=May 2025}} دۆج لە سەرەتادا بەرھەمھێنانی بارھەڵگری قورستری لە «گراھام-پەیج» وەرگرت، لە کاتێکدا کۆمپانیاکە بارھەڵگرە سووکەکانی (پیکاپ) بەرھەم دەھێنا، کە سەرەتا لەسەر چوارچێوەی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینە بەھێزەکانیان بوو. بەڵام دوای گۆڕینی بۆ چوارچێوەی جیاواز و تایبەت بە بارھەڵگر لە ١٩٣٦دا، دۆج/فارگۆ مەودایەکی بەرفراوانی بارھەڵگری خۆی بۆ ساڵی ١٩٣٩ دەست پێ کرد، کە بە ناوی [[بارھەڵگرەکانی زنجیرەی تی، ڤی، دەبلیوی دۆج|بارھەڵگرەکانی «جۆب-ڕەیتد»]] بازاڕی بۆ دەکرا. ئەم بارھەڵگرانە بە شێوازی [[ئارت دیکۆ]] دوای جەنگی جیھانیی دووەمیش بەردەوام بوون. «ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر» [[زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ|زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ]]ی پێشکەش کرد، کە بۆ بواری بیناسازی و کشتوکاڵ بازاڕی بۆ دەکرا و بوونێکی بەھێزی لە لای بەکاربەراندا نەبوو، و [[ستوودێباکەر]]یش [[بارھەڵگری زنجیرەی ئێمی ستوودێباکەر|بارھەڵگری زنجیرەی ئێم]]ی بەرھەم دەھێنا. لە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەمدا، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەرھەمھێنانی پیکاپە تایبەتەکانی ڕاگرت، و ھەموو بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان [[بارھەڵگر|بارھەڵگری قورسیان]] بۆ ھەوڵەکانی جەنگ دروست کرد.<ref name="timeline" /> لە پەنجاکاندا، بەکاربەران دەستیان کرد بە کڕینی پیکاپ بۆ شێوازی ژیان نەک بۆ مەبەستی بەکارھێنان.<ref name=timeline/> بارھەڵگری وەک ئۆتۆمۆبیل، لایەن-لووس و بێ باڵ (فێندەر) ناسێندران، وەک شێڤرۆلێت فلیتساید، [[شێڤرۆلێت ئێل کامینۆ]]، دۆج سوێپتلایین، و لە ١٩٥٧دا، فۆرد ستایڵساید کە بەو مەبەستە دروست کرابوو. پیکاپەکان دەستیان کرد بە لەخۆگرتنی کەلوپەلی ئاسوودەیی وەک بژاردەی کارەبایی و فێنککەرەوە. لەو ماوەیەدا، پیکاپەکانی چوار دەرگا، کە بە «کڕوو کاب» ناسراون، دەستیان کرد بە باوبوون. ئەم پیکاپانە لە ١٩٥٤دا لە ژاپۆن بە [[تۆیۆتا ستاوت|تۆیۆتا ستاوت]]،<ref name="VIM">"Toyota Vehicle Identification Manual", Toyota Motor Corporation, Overseas Parts Department, Catalog No.97913-84, 1984, Japan</ref><ref name="brochure228">{{cite web |year=1954 |title=Toyota Truck 48HP brochure No. 228 |url=http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228 |access-date=17 June 2011 |work=Toyota |location=Japan |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314061416/http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228/ |url-status=dead }}</ref> لە ١٩٥٧دا لە ژاپۆن بە [[داتسون ٢٢٠]]، و لە ١٩٥٧دا لە ئەمریکا بە [[ئینتەرناشناڵ تراڤلێتی ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر|ئینتەرناشناڵ تراڤلێت]] بڵاوکرانەوە.<ref>{{Cite web|date=22 April 2017|title=The Evolution Of The Great American Pickup Truck, From 1925 To Today|url=http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|access-date=13 November 2020|work=Daily Detroit|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113224457/http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|url-status=dead}}</ref> بەرھەمھێنەرانی تریش بە دوایدا ھاتن، لەوانە [[ھینۆ بڕیسکا]] لە ١٩٨٢، دۆج لە ١٩٦٣،<ref>{{cite web |url=http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906125410/http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |archive-date=September 6, 2007 |title=The 2007 Jeep Wrangler |website=Allpar |access-date=4 June 2007}}{{cbignore}}</ref> [[کۆمپانیای فۆرد مۆتۆر|فۆرد]] لە ١٩٦٥، و [[جێنێڕاڵ مۆتۆرز]] لە ١٩٧٣.<ref>{{cite press release|url= http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html | title = Chevrolet Avalanche press release | access-date = 4 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614223109/http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 14 June 2007}}</ref> لە ١٩٦١دا لە بەریتانیا، «کۆمپانیای بەریتانی مۆتۆر» وەشانێکی [[مینی|مینی پیکاپ]]ی مینی ڕەسەنی ساڵی ١٩٥٩ی ناساند. تا ١٩٨٣ لە بەرھەمھێناندا بوو. [[پەڕگە:Mini pickup ADO854T.jpg|وێنۆک|مینی پیکاپ]] لە ١٩٦٣دا، «باجی مریشک»ی ئەمریکا ڕاستەوخۆ ھاوردەکردنی [[فۆڵکس‌واگن جۆری ٢]]ی کەم کردەوە، کە بازاڕەکەی بە قازانجی بەرھەمھێنەرانی ئەمریکی گۆڕی.<ref name="nyt1">{{cite news|title=Light Trucks Increase Profits But Foul Air More than Cars |newspaper=The New York Times |first=Keith |last=Bradsher |url= https://www.nytimes.com/1997/11/30/business/license-pollute-special-report-light-trucks-increase-profits-but-foul-air-more.html |date=30 November 1997 |access-date=28 April 2010}}</ref> ئەم گومرگە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ھەر وڵاتێک ھەبوو کە دەیویست بارھەڵگری سووک بھێنێتە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان و بە شێوەیەکی کاریگەر «کۆمپانیا بچووکەکانی بارھەڵگری ئاسیای لە بازاڕی پیکاپی ئەمریکی وەدەرنا».<ref name="atrop">{{cite web|title=Global Vehicles and Thailand Argue Against 'Chicken Tax' On Imported Pickups |work=Autobytel |first=Benjamin |last=Hunting |date=10 March 2009 |url= http://www.autobytel.com/auto-news/global-vehicles-and-thailand-argue-against-chicken-tax-on-imported-pickups-105325/}}</ref> لەو ساڵانەی دواتردا، دێترۆیت لۆبیی کرد بۆ پاراستنی گومرگی بارھەڵگرە سووکەکان،<ref name="nyt1"/> بەمەش پەستانی سەر دێترۆیت کەم بووەوە بۆ ناساندنی ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی کە کەمتر ژینگە پیس دەکەن و سووتەمەنی کەمتر بەکار دەھێنن.<ref name="nyt1"/> ڕامیاریی «تێکڕای دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی کۆمپانیاکان» (CAFE)ی حکوومەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٣دا مەرجی قورستری بۆ دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمۆبیلەکان دانا بە بەراورد بە پیکاپەکان. CAFE بووە ھۆی گۆڕینی «ستەیشن واگۆن» بۆ «مینی‌ڤان»، کە ئەمەی دووەمیان سەر بە پۆلی بارھەڵگر بوو، کە ڕێگەی پێ دەدا پابەندی ستانداردە کەمتر توندەکانی دەردانی گازەکان بێت. لە کۆتاییدا، CAFE بووە ھۆی برەودان بە [[ئۆتۆمۆبیلی سوو سوو|ئۆتۆمۆبیلە وەرزشییە بەکەڵکەکان]] (SUV).<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/04/06/DI2007040601383.html |title=Greenhouse Real Wheels |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2004/08/29/AR2005032405083.html |title=The Station Wagon Stealthily Returns |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=29 August 2004}}</ref> پیکاپەکان، کە بەھۆی ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی دەردانی گازەکانەوە وەک ئۆتۆمۆبیلەکان سنووردار نەبوون، دەستیان کرد بە گرتنەوەی شوێنی [[ئۆتۆمۆبیلی ماسولکەیی|ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان]] وەک ئۆتۆمۆبیلی خێرا و بەھێزی دڵخواز. «دۆج وارڵۆک» لە ھێڵی «یاریی گەورەکان»ی دۆجدا دەرکەوت،<ref name="Mueller"/> لەگەڵ «ماچۆ پاوەر واگۆن» و «ستریت ڤان». «باجی زۆرخۆری سووتەمەنی» ساڵی ١٩٧٨، کە باجی خستە سەر ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی سووتەمەنی زۆر بەکاردەھێنن لە کاتێکدا پیکاپەکانی بەخشی، زیاتر بازاڕەکەی بە قازانجی پیکاپەکان گۆڕی. جگە لەوەش، تا ١٩٩٩، بارھەڵگرە سووکەکان ناچار نەبوون ھەمان ستانداردەکانی سەلامەتیی ئۆتۆمۆبیلەکان پەیڕەو بکەن،<ref>{{cite web |last1=Eddington |first1=Julia |title=Why Trucks Aren't as Safe as Cars |url= https://www.thezebra.com/insurance-news/1762/why-trucks-arent-as-safe-as-cars/ |work=The Zebra |access-date=29 October 2019 |date=16 July 2015}}</ref> و ٢٠ ساڵ دواتر، زۆربەیان ھێشتا لە دوای ئۆتۆمۆبیلەکان بوون لە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی سەلامەتیدا.<ref>{{cite web |last1=Atiyeh |first1=Clifford |title=Three Pickup Trucks Ace IIHS Crash Tests, Yet Many Aren't As Safe As They Should Be |url= https://www.caranddriver.com/news/a26894769/full-size-pickup-trucks-crash-test-iihs/ |work=Car and Driver |access-date=29 October 2019 |date=21 March 2019}}</ref> لە ھەشتاکاندا، «مازدا زنجیرەی بی»ی بچووک، «ئیسوزو فاستەر»، و «میتسوبیشی فۆرتێ» دەرکەوتن. دواتر، بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان پیکاپە بچووکەکانی خۆیان بۆ بازاڕی ناوخۆیی دروست کرد، لەوانە [[فۆرد ڕەینجەر (ئەمریکای باکوور)|فۆرد ڕەینجەر]]، و [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]. «مینی‌ڤانەکان» دەستیان کرد بە داگیرکردنی بەشێکی بازاڕی پیکاپەکان.<ref name="Mueller"/> لە نەوەدەکاندا، بەھۆی باوبوونی SUVەکانەوە، بەشێکی زیاتری بازاڕی پیکاپەکان لەدەست چوو.<ref name="Mueller"/> بارھەڵگرە کارەبایییە قەبارە مامناوەندەکان لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا تاقی کرانەوە<ref>{{cite news |url= https://www.chuckstoyland.com/category/automotive/early-electric-cars/trucks/truck-auto-car/ |title=Electric truck |work=Autocar |location=US |date=14 June 1923 |access-date=1 October 2022}}</ref> بەڵام زوو لە بەرامبەر ئۆتۆمۆبیلە بەنزین و دیزڵەکاندا شکستیان ھێنا. لە ١٩٩٧دا، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠ ئی-ڤی]] بڵاوکرایەوە، بەڵام دانەیەکی کەمی لێ فرۆشرا، و ئەوانەش زیاتر بۆ خاوەنکارە خاوەن-گەلە بوون.<ref>{{cite web |last1=Stumpf |first1=Rob |title=Forget the Cybertruck: Get Yourself a Factory 1997 Chevrolet S-10 Electric Pickup |url= https://www.thedrive.com/news/31349/forget-the-cybertruck-get-yourself-a-factory-1997-chevrolet-s-10-electric-pickup |work=The Drive |access-date=1 October 2022 |language=en |date=13 December 2019}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، پیکاپەکان زیاتر بوونەتە ئۆتۆمۆبیلی شێوازی ژیان نەک ئۆتۆمۆبیلی بەکارھێنان. ڕاپرسییە ساڵانەییەکانی خاوەن «فۆرد ئێف-١٥٠» لە ٢٠١٢ تا ٢٠٢١ دەریانخستووە کە ٨٧٪ی خاوەنەکانیان بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بازاڕکردن و ڕاپەڕاندنی کارەکان و ٧٠٪یشیان بۆ لێخوڕینی کات بەسەربردن بەکار ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٨٪ بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بارکردنی کەسی بەکار ھێناوە (٤١٪ جارجارە و ٣٢٪ بە دەگمەن/ھەرگیز) و تەنها ٧٪ بۆ ڕاکێشان بەکاریان ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٩٪ تەنها جارجارە و ٦٣٪ بە دەگمەن یان ھەرگیز ئەوەیان نەکردووە. فۆرد ئێف-١٠٠ی شەستەکان–حەفتاکان بە شێوەیەکی ئاسایی خاوەنی کابینەیەکی ئاسایی بوو و زیاتر لە ٦٤٪ی سندوقی بار و ٣٦٪ی کابینە بوو، لە کاتێکدا تا ناوەڕاستی دوو ھەزارەکان، «کڕوو کابەکان» بوونە شتێکی ئاسایی و سندوقەکە بچووک کرایەوە بۆ ئەوەی شوێنی کابینە گەورەکە ببێتەوە، و فۆرد ئێف-١٥٠ی ٢٠٢٣ لە ٦٣٪ی کابینە و ٣٧٪ی سندوق پێکدێت.<ref name="Axios_20230123">{{Cite web |title=Pickup trucks have gotten bigger, higher-tech — and more dangerous |url= https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |access-date=2023-02-02 |website=axios.com |date=23 January 2023 |last1=Chase |first1=Will |last2=Whalen |first2=Jared |last3=Miller |first3=Joann |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128050135/https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |archive-date=28 January 2025 |url-status=live }}</ref> ==بازاڕە نێونەتەوەیییەکان== لە کاتێکدا [[زنجیرە-ئێفی فۆرد|فۆرد ئێف-١٥٠]] لە ساڵی ١٩٨٢ەوە [[پێڕستی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلەکان بەپێی مۆدێل|پڕفرۆشترین ئۆتۆمۆبیلە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]،<ref>{{cite news|title=Auto sales reach six-year high of 15.6 million vehicles sold, Ford F-Series takes the lead |url= http://www.nydailynews.com/autos/auto-sales-reach-six-year-high-demand-peaked-article-1.1567645 |newspaper=NY Daily News |date=6 January 2014}}</ref> فۆرد ئێف-١٥٠، یان لە ڕاستیدا ھەر پیکاپێکی قەبارە گەورە، دیمەنێکی دەگمەنە لە ئەورووپا، کە تێیدا نرخە بەرزەکانی سووتەمەنی و شەقامە تەسکەکانی شارەکان بەکارھێنانی ڕۆژانەیان سەخت دەکات.<ref>{{cite web |title=How Do Europeans View the Ford F-150 Pickup Truck? |url= http://www.carscoops.com/2013/06/how-do-europeans-view-ford-f-150-pickup.html |work=Carscoops |access-date=20 June 2015|date=6 June 2013 }}</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، پیکاپەکان بەھۆی وابەستەیی کولتووری بە شێوازەکەیان، نرخە نزمەکانی سووتەمەنی، و ئەو باج و ڕێسایانەی کە بازاڕەکە بە قازانجی بارھەڵگرە دروستکراوە ناوخۆیییەکان دەگۆڕن، پەسەند دەکرێن.<ref name="nyt1" /> تا ساڵی ٢٠١٦، [[ئای-ئاڕ-ئێس]] داشکاندنی باج پێشکەش دەکات بۆ بەکارھێنانی بازرگانیی «ھەر ئۆتۆمۆبیلێک کە خاوەنی ناوچەی بارکردن بێت... کە درێژییەکەی لە ناوەوە لانی کەم شەش پێ بێت و بە ئاسانی لە کابینەی سەرنشینەکانەوە دەستی پێ ڕانەگات».<ref>{{cite web |title=Electing the Section 179 Deduction |url= https://www.irs.gov/publications/p946/ch02.html#en_US_2013_publink1000107394 |work=IRS |access-date=21 December 2016}}</ref> لە ئەورووپادا، پیکاپەکان کەمتر لە ١٪ی ئۆتۆمۆبیلە سووکە فرۆشراوەکان پێکدەھێنن،<ref>{{cite web|url= http://qz.com/373364/mercedes-is-making-a-fancy-pickup-truck-for-europeans/ |title=Mercedes is making a fancy pickup truck—for Europeans |last=Mirani |first=Leo |date=31 March 2015 |access-date=30 September 2016}}</ref> کە پڕفرۆشترینیان [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]ە بە ٢٧,٣٠٠ یەکەی فرۆشراو لە ساڵی ٢٠١٥دا.<ref>{{cite web|url= http://www.fool.com/investing/general/2016/01/16/europes-best-selling-pickup-might-surprise-america.aspx |title=Europe's Best-Selling Pickup Might Surprise Americans |work=The Motley Fool |last=Miller |first=Daniel |date=30 September 2016 |access-date=30 September 2016}}</ref> مۆدێلەکانی تر پێکدێن لە «ڕێناڵت ئالاسکان» (کە ھەمان [[نیسان ناڤارا]]یە بە ناوێکی تر)، و [[تۆیۆتا ھایلوکس]]. لە [[چین]] (کە بە وشەیەکی وەرگیراوی [[ئینگلیزی]] بە 皮卡車 یان 皮卡车 (pí kǎ chē) دەناسرێت)، [[گریت وۆڵ وینگڵ]] لە ناوخۆدا بەرهەم دەهێنرێت و بۆ [[ئوسترالیا]] ڕەوانە دەکرێت.<ref>{{cite news |url=http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804194249/http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |archive-date=4 August 2012 |title=Chinese Pickup Truck Sales, Led by Great Wall Wingle, Surged 48% to 378,000 Units in 2010 |website=ChinaAutoWeb.com |access-date=25 January 2024 }}</ref> لە تایلەند، ئەو پیکاپانەی بۆ فرۆشی ناوخۆیی و ڕەوانەکردن بەرهەم دەهێنرێن بریتین لە [[ئیسوزو دی-ماکس]] و «میتسوبیشی تریتۆن». لە ئەمریکای لاتین و باشووردا، [[تۆیۆتا ھایلوکس]], فۆرد ڕەینجەر، [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک|ڤی-دەبلیوو ئامارۆک]]، [[دۆج ڕام]]، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]، «شێڤرۆلێت دی-٢٠»، و «شێڤرۆلێت مۆنتانا» دەفرۆشرێن. لە [[ئەفریقای باشوور]]دا، پیکاپەکان نزیکەی ١٧٪ی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشین و بازرگانییە سووکەکان پێکدەھێنن، کە زۆربەیان تۆیۆتا ھایلوکس، [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]، و ئیسوزو کەی-بی ([[ئیسوزو دی-ماکس]])ن.<ref>{{cite web|title = Hilux dethroned: SA has new top bakkie|url = http://www.wheels24.co.za/News/SAs-top-bakkies-Toyota-Hilux-dethroned-20141202|website = Wheels|access-date = 6 February 2016|date = 2 December 2014}}</ref> [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک]] و [[نیسان ناڤارا]]ش دەفرۆشرێن. ==سەلامەتی== پیکاپە بەکاربەرییە فرۆشراوەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ساڵی ١٩٩٠ەوە کێشیان بە ڕێژەی ٣٢٪ زیادی کردووە.<ref>{{cite tweet |last1=DeGood |first1=Kevin |user=kevin_degood |number=1166359839855054850 |title=Weight of pickup trucks since 1990 |access-date=11 April 2023 |date=27 August 2019}}</ref> ھەروەھا، کابینەکان گەورەتر بوون و لە زەوی بەرزتر بوونەتەوە و قەبارەی گریل و بۆنیت بە تێپەڕبوونی کات زیادی کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە بەو واتایەن کە پیکاپێکی ستانداردی سەردەمیانە خاڵێکی کوێری ٧–١٠ پێ درێژتری لە پێش گریلەکەیەوە ھەیە بە بەراورد بە زۆربەی ئۆتۆمۆبیلەکانی تر، ھەروەھا خاڵە کوێرەکان لە دواوە و لایەنەکانیش زیادیان کردووە. [[فۆرد ئێف-٢٥٠]] خاوەنی بۆنیتێکە کە نزیکەی ٦ پێ لە زەوییەوە بەرزە. ڕەنگە بینینی شتێکی بچووک وەک منداڵ تا دووریی ١٥ پێ لە پێش ئۆتۆمۆبیلەکەوە مەحاڵ بێت.<ref>{{cite web |last1=Segall |first1=Bob |title=Millions of vehicles have unexpected, dangerous front blind zone |url= https://www.wthr.com/article/news/investigations/13-investigates/13-investigates-millions-vehicles-have-unexpected-dangerous-front-blind-zone/531-9521c471-3bc1-4b55-b860-3363f0954b3b |website=Wthr.com |access-date=11 April 2023 |date=25 April 2019}}</ref> کۆی گشتی ٥٧٥ منداڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ڕووداوەکانی شێلان لە پێشەوە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٩دا گیانیان لەدەستداوە، کە زۆربەیان لەلایەن دایک و باوکیانەوە بووە. ئەمە زیادبوونێکی ٨٩٪ی مردنە بە بەراورد بە دە ساڵی پێشووتر. سەرەڕای ئەوەش، گیانلەدەستدانەکانی پەیوەندیدار بە ئۆتۆمۆبیل لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە ڕێژەی ٨٪ زیادی کردووە و قوربانیانی پیادەش بە ڕێژەی ٤٦٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠١١–٢٠٢١دا زیادی کردووە. لە کاتێکدا ھۆکارەکانی ئەم زیادبوونە ئاڵۆزن، «کونسومەر ڕیپۆرتس» بەشێکی ئەم ژمارەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ زیادبوونی قەبارەی بارھەڵگرەکان و باوبوونیان.<ref>{{cite web |last1=Kieth |first1=Barry |title=Which New Cars Have Manual Transmissions? |url= https://www.consumerreports.org/car-safety/the-hidden-dangers-of-big-trucks/ |work=Consumer Reports |location=US |access-date=11 April 2023 |date=8 June 2021}}</ref> چەک فارمەر لە [[پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکان|پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکانی ئەمریکا]] بۆی دەرکەوتووە کە پیکاپە گەورەکان بەقەد ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان یان زیاتریش کوژەرن و «... بارھەڵگری کارن، و خەڵک نابێت بە پلەی یەکەم بۆ ھاتوچۆی ڕۆژانە بەکاریان بھێنن، چونکە زۆرێک لە شۆفێرانی تر دەکوژن.»<ref>{{cite news |last1=Samilton |first1=Tracy |title=American muscle cars, large pickups, are most deadly vehicles on road, insurance institute finds |url= https://www.michiganradio.org/public-safety/2023-07-13/american-muscle-cars-large-pickups-are-most-deadly-vehicles-on-road-insurance-institute-finds |access-date=16 July 2023 |work=Michigan Radio |date=14 July 2023 |language=en}}</ref> سەرکەوتن لە سندوقی بارھەڵگری پیکاپ لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا قەدەغەیە، یان تەنھا لە ژێر بارودۆخێکی سنوورداردا ڕێگەی پێ دەدرێت.<ref>{{Cite web |last=Deminski |first=Jeff DeminskiJeff |date=2024-11-06 |title=What's legal for pickup trucks in 20 states is illegal here in NJ |url=https://nj1015.com/whats-legal-for-pickup-trucks-in-20-states-is-illegal-here-in-nj/ |access-date=2025-11-13 |website=New Jersey 101.5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Legislature |first=Cal |title=California Vehicle Code section 21712 (2025) |url=https://california.public.law/codes/vehicle_code_section_21712 |access-date=2025-11-13 |website=California.Public.Law |language=en}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆتۆمۆبیل]] * [[قەمەرە]] * [[بارھەڵگر]] == پێشانگا == <gallery> Toyota Hilux (31526973728).jpg|پیکاب تۆیۆتا ھیلوکس Ford_F-150_crew_cab_--_05-28-2011.jpg| پیکاب [[فۆرد]] ئێف ٥٠ Toyota Pickup V6 -- 01-17-2012.jpg| Nissan_Junior_-_Zamyad_24.JPG| I178 (24265261190).jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Pickup_truck |سەردێڕ =Pickup truck |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ١٤ی ئایاری ٢٠٢٠}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Pickup trucks}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:پیکابەکان]] [[پۆل:بارھەڵگرەکان]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] 89b7aogpw16bx0zjfgpkecv9z30ctsv 1590865 1590864 2026-06-16T14:25:45Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1590865 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Nissan Frontier Pickup Truck.jpg|250px|وێنۆک| پیکاب [[نیسان]]]] '''پیکاب''' ({{بە ئینگلیزی|pickup}}) [[بارھەڵگر]]ێکی بچووکە. بەشی پێشەوەی پارچەیەکی داخراوە بۆ سواربوونی شۆفێر و سەرنشین وەک [[قەمەرە]]، و بەشی دواوەی سندووقێکی چوارگۆشە یان لاکێشەیە بۆ ھەڵگرتنی [[بار]]. ==مێژوو== [[پەڕگە:1922 Ford Model T Pickup 2.jpg|وێنۆک|پیکاپێکی فۆرد مۆدێل تیی ١٩٢٢]] [[پەڕگە:1961 International C-120 4x4 (cropped).JPG|وێنۆک|ئینتەرناشناڵ تراڤلێتێکی ١٩٦١]] لە ڕۆژانی سەرەتای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیلدا، ئۆتۆمۆبیلەکان تەنھا وەک [[شاسی]] دەفرۆشران و لایەنی سێیەم تەنیان لەسەر زیاد دەکرد.<ref>{{cite book|last1=Mueller|first1=Mike|title=Classic Pickups of the 1950s}}</ref> لە ١٩٠٢دا، «کۆمپانیای ڕاپید مۆتۆر ڤیھیکڵ» لەلایەن ماکس گڕابۆوسکی و مۆریس گڕابۆوسکییەوە دامەزرا کە بارھەڵگریان بە توانای ھەڵگرتنی یەک تۆن لە پۆنتیاک، میشیگان دروست دەکرد. لە ١٩١٣دا، [[کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی|کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی]]، کە پەرەپێدەرێکی سەرەتاییی پیکاپ و [[بارھەڵگری کێڵان]] بوو، سندوقی بارکردنی لەسەر شاسییە کەمێک دەستکاریکراوەکانی [[فۆرد مۆدێل تی]] دروست کرد و جێگیری کرد،<ref name="Encyclopediaof">{{cite web|title=Encyclopedia of American Coachbuilders & Coachbuilding|url= http://www.coachbuilt.com |work=Coachbuilt |access-date=10 April 2012}}</ref> و لە ١٩١٧ەوە لەسەر [[فۆرد مۆدێل تی‌تی|مۆدێل تی‌تی]]. بۆ بەدەستھێنانی بەشێک لەم بازاڕە، [[دۆج]] پیکاپێکی ٣/٤ تۆنی بە کابینە و تەنێکی تەواو لە تەختە دروستکراو لە ١٩٢٤دا ناساند.<ref>{{cite web|title=1918 to 1928 Dodge Brother Pickups|url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|access-date=26 May 2015|archive-date=8 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190308024557/http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|url-status=dead}}</ref> لە ١٩٢٥دا، فۆرد بە دوای ئەویشدا پیکاپێکی نیو تۆنی تەن-پۆڵای لەسەر بنەمای مۆدێل تی بەرھەم ھێنا کە خاوەنی [[دەرگای دواوەی ئۆتۆمۆبیل|دەرگای دواوەی]] ڕێکخراو و سپرینگەکانی دواوەی بەھێز بوو.<ref>{{cite web |url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |title=The History of Ford Pickups: The Model T Years 1925–1927 |website=PickupTrucks.com |access-date=4 June 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101130214819/http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |archive-date=30 November 2010 |url-status=dead }}</ref> بە ناوی «فۆرد مۆدێل تی ڕەنەباوت لەگەڵ تەنەی پیکاپ» ناسێندرا، بە ٢٨١ دۆلار فرۆشرا؛ ٣٤,٠٠٠ دانەی لێ دروست کرا. لە ١٩٢٨دا، [[فۆرد مۆدێل ئەی‌ئەی|مۆدێل ئەی‌ئەی]] جێگەی گرتەوە، کە خاوەنی کابینەیەکی داخراو، جامی پێشەوەی سەلامەت، جامی لایەنی جووڵاو، و گێڕی سێ خێرایی بوو. لە ١٩٣١دا، جێنێڕاڵ مۆتۆرز پیکاپە سووکەکانی بۆ ھەردوو [[جی‌ئێم‌سی (ئۆتۆمۆبیل)|جی‌ئێم‌سی]] و [[شێڤرۆلێت]] ناساند کە خاوەندارێتی تایبەتییان کردبووە ئامانج. ئەم پیکاپانە لەسەر بنەمای [[شێڤرۆلێت ماستەر|شێڤرۆلێت ماستەر]] بوون. لە ١٩٤٠دا، جی‌ئێم پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی ناساند، کە جیاواز بوو لە ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینەکان، و جی‌ئێم ناوی نا [[زنجیرەی شێڤرۆلێت ئەی‌کەی|زنجیرەی ئەی‌کەی]].<ref name=timeline>{{cite web|title=Trucking Timeline: Vintage and Antique Truck Guide |url= http://www.thetruckersreport.com/trucking-timeline-vintage-and-antique-truck-guide/ |access-date=26 May 2015}}</ref> فۆردی ئەمریکای باکوور بەردەوام بوو لە پێشکەشکردنی شێوازی تەنەی پیکاپ لەسەر [[فۆرد ١٩٣٧|فۆرد مۆدێل ٥١]]، و لقی ئۆسترالیای فۆرد یەکەم [[یووت (ئۆتۆمۆبیل)|«یووت»]]ی ئۆسترالی لە ١٩٣٢دا بەرھەم ھێنا.<ref>{{cite web |url= http://archive.maas.museum/australia_innovates/index710e.html?behaviour=view_article&Section_id=1080&article_id=10085 |title=Australia Innovates: The Ute: 1934 vehicle with car cabin and utility tray |work=Powerhouse Museum |access-date=4 October 2021}}</ref> لە ١٩٤٠دا، فۆرد پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی پێشکەش کرد، پاشان پلاتفۆرمەکەی دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بۆ [[زنجیرە-ئێفی فۆرد (نەوەی یەکەم)|زنجیرە-ئێفی فۆرد]] لە ١٩٤٨دا بەرز کردەوە.{{citation needed|date=May 2025}} دۆج لە سەرەتادا بەرھەمھێنانی بارھەڵگری قورستری لە «گراھام-پەیج» وەرگرت، لە کاتێکدا کۆمپانیاکە بارھەڵگرە سووکەکانی (پیکاپ) بەرھەم دەھێنا، کە سەرەتا لەسەر چوارچێوەی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینە بەھێزەکانیان بوو. بەڵام دوای گۆڕینی بۆ چوارچێوەی جیاواز و تایبەت بە بارھەڵگر لە ١٩٣٦دا، دۆج/فارگۆ مەودایەکی بەرفراوانی بارھەڵگری خۆی بۆ ساڵی ١٩٣٩ دەست پێ کرد، کە بە ناوی [[بارھەڵگرەکانی زنجیرەی تی، ڤی، دەبلیوی دۆج|بارھەڵگرەکانی «جۆب-ڕەیتد»]] بازاڕی بۆ دەکرا. ئەم بارھەڵگرانە بە شێوازی [[ئارت دیکۆ]] دوای جەنگی جیھانیی دووەمیش بەردەوام بوون. «ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر» [[زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ|زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ]]ی پێشکەش کرد، کە بۆ بواری بیناسازی و کشتوکاڵ بازاڕی بۆ دەکرا و بوونێکی بەھێزی لە لای بەکاربەراندا نەبوو، و [[ستوودێباکەر]]یش [[بارھەڵگری زنجیرەی ئێمی ستوودێباکەر|بارھەڵگری زنجیرەی ئێم]]ی بەرھەم دەھێنا. لە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەمدا، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەرھەمھێنانی پیکاپە تایبەتەکانی ڕاگرت، و ھەموو بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان [[بارھەڵگر|بارھەڵگری قورسیان]] بۆ ھەوڵەکانی جەنگ دروست کرد.<ref name="timeline" /> لە پەنجاکاندا، بەکاربەران دەستیان کرد بە کڕینی پیکاپ بۆ شێوازی ژیان نەک بۆ مەبەستی بەکارھێنان.<ref name=timeline/> بارھەڵگری وەک ئۆتۆمۆبیل، لایەن-لووس و بێ باڵ (فێندەر) ناسێندران، وەک شێڤرۆلێت فلیتساید، [[شێڤرۆلێت ئێل کامینۆ]]، دۆج سوێپتلایین، و لە ١٩٥٧دا، فۆرد ستایڵساید کە بەو مەبەستە دروست کرابوو. پیکاپەکان دەستیان کرد بە لەخۆگرتنی کەلوپەلی ئاسوودەیی وەک بژاردەی کارەبایی و فێنککەرەوە. لەو ماوەیەدا، پیکاپەکانی چوار دەرگا، کە بە «کڕوو کاب» ناسراون، دەستیان کرد بە باوبوون. ئەم پیکاپانە لە ١٩٥٤دا لە ژاپۆن بە [[تۆیۆتا ستاوت|تۆیۆتا ستاوت]]،<ref name="VIM">"Toyota Vehicle Identification Manual", Toyota Motor Corporation, Overseas Parts Department, Catalog No.97913-84, 1984, Japan</ref><ref name="brochure228">{{cite web |year=1954 |title=Toyota Truck 48HP brochure No. 228 |url=http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228 |access-date=17 June 2011 |work=Toyota |location=Japan |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314061416/http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228/ |url-status=dead }}</ref> لە ١٩٥٧دا لە ژاپۆن بە [[داتسون ٢٢٠]]، و لە ١٩٥٧دا لە ئەمریکا بە [[ئینتەرناشناڵ تراڤلێتی ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر|ئینتەرناشناڵ تراڤلێت]] بڵاوکرانەوە.<ref>{{Cite web|date=22 April 2017|title=The Evolution Of The Great American Pickup Truck, From 1925 To Today|url=http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|access-date=13 November 2020|work=Daily Detroit|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113224457/http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|url-status=dead}}</ref> بەرھەمھێنەرانی تریش بە دوایدا ھاتن، لەوانە [[ھینۆ بڕیسکا]] لە ١٩٨٢، دۆج لە ١٩٦٣،<ref>{{cite web |url=http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906125410/http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |archive-date=September 6, 2007 |title=The 2007 Jeep Wrangler |website=Allpar |access-date=4 June 2007}}{{cbignore}}</ref> [[کۆمپانیای فۆرد مۆتۆر|فۆرد]] لە ١٩٦٥، و [[جێنێڕاڵ مۆتۆرز]] لە ١٩٧٣.<ref>{{cite press release|url= http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html | title = Chevrolet Avalanche press release | access-date = 4 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614223109/http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 14 June 2007}}</ref> لە ١٩٦١دا لە بەریتانیا، «کۆمپانیای بەریتانی مۆتۆر» وەشانێکی [[مینی|مینی پیکاپ]]ی مینی ڕەسەنی ساڵی ١٩٥٩ی ناساند. تا ١٩٨٣ لە بەرھەمھێناندا بوو. [[پەڕگە:Mini pickup ADO854T.jpg|وێنۆک|مینی پیکاپ]] لە ١٩٦٣دا، «باجی مریشک»ی ئەمریکا ڕاستەوخۆ ھاوردەکردنی [[فۆڵکس‌واگن جۆری ٢]]ی کەم کردەوە، کە بازاڕەکەی بە قازانجی بەرھەمھێنەرانی ئەمریکی گۆڕی.<ref name="nyt1">{{cite news|title=Light Trucks Increase Profits But Foul Air More than Cars |newspaper=The New York Times |first=Keith |last=Bradsher |url= https://www.nytimes.com/1997/11/30/business/license-pollute-special-report-light-trucks-increase-profits-but-foul-air-more.html |date=30 November 1997 |access-date=28 April 2010}}</ref> ئەم گومرگە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ھەر وڵاتێک ھەبوو کە دەیویست بارھەڵگری سووک بھێنێتە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان و بە شێوەیەکی کاریگەر «کۆمپانیا بچووکەکانی بارھەڵگری ئاسیای لە بازاڕی پیکاپی ئەمریکی وەدەرنا».<ref name="atrop">{{cite web|title=Global Vehicles and Thailand Argue Against 'Chicken Tax' On Imported Pickups |work=Autobytel |first=Benjamin |last=Hunting |date=10 March 2009 |url= http://www.autobytel.com/auto-news/global-vehicles-and-thailand-argue-against-chicken-tax-on-imported-pickups-105325/}}</ref> لەو ساڵانەی دواتردا، دێترۆیت لۆبیی کرد بۆ پاراستنی گومرگی بارھەڵگرە سووکەکان،<ref name="nyt1"/> بەمەش پەستانی سەر دێترۆیت کەم بووەوە بۆ ناساندنی ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی کە کەمتر ژینگە پیس دەکەن و سووتەمەنی کەمتر بەکار دەھێنن.<ref name="nyt1"/> ڕامیاریی «تێکڕای دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی کۆمپانیاکان» (CAFE)ی حکوومەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٣دا مەرجی قورستری بۆ دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمۆبیلەکان دانا بە بەراورد بە پیکاپەکان. CAFE بووە ھۆی گۆڕینی «ستەیشن واگۆن» بۆ «مینی‌ڤان»، کە ئەمەی دووەمیان سەر بە پۆلی بارھەڵگر بوو، کە ڕێگەی پێ دەدا پابەندی ستانداردە کەمتر توندەکانی دەردانی گازەکان بێت. لە کۆتاییدا، CAFE بووە ھۆی برەودان بە [[ئۆتۆمۆبیلی سوو سوو|ئۆتۆمۆبیلە وەرزشییە بەکەڵکەکان]] (SUV).<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/04/06/DI2007040601383.html |title=Greenhouse Real Wheels |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2004/08/29/AR2005032405083.html |title=The Station Wagon Stealthily Returns |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=29 August 2004}}</ref> پیکاپەکان، کە بەھۆی ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی دەردانی گازەکانەوە وەک ئۆتۆمۆبیلەکان سنووردار نەبوون، دەستیان کرد بە گرتنەوەی شوێنی [[ئۆتۆمۆبیلی ماسولکەیی|ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان]] وەک ئۆتۆمۆبیلی خێرا و بەھێزی دڵخواز. «دۆج وارڵۆک» لە ھێڵی «یاریی گەورەکان»ی دۆجدا دەرکەوت،<ref name="Mueller"/> لەگەڵ «ماچۆ پاوەر واگۆن» و «ستریت ڤان». «باجی زۆرخۆری سووتەمەنی» ساڵی ١٩٧٨، کە باجی خستە سەر ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی سووتەمەنی زۆر بەکاردەھێنن لە کاتێکدا پیکاپەکانی بەخشی، زیاتر بازاڕەکەی بە قازانجی پیکاپەکان گۆڕی. جگە لەوەش، تا ١٩٩٩، بارھەڵگرە سووکەکان ناچار نەبوون ھەمان ستانداردەکانی سەلامەتیی ئۆتۆمۆبیلەکان پەیڕەو بکەن،<ref>{{cite web |last1=Eddington |first1=Julia |title=Why Trucks Aren't as Safe as Cars |url= https://www.thezebra.com/insurance-news/1762/why-trucks-arent-as-safe-as-cars/ |work=The Zebra |access-date=29 October 2019 |date=16 July 2015}}</ref> و ٢٠ ساڵ دواتر، زۆربەیان ھێشتا لە دوای ئۆتۆمۆبیلەکان بوون لە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی سەلامەتیدا.<ref>{{cite web |last1=Atiyeh |first1=Clifford |title=Three Pickup Trucks Ace IIHS Crash Tests, Yet Many Aren't As Safe As They Should Be |url= https://www.caranddriver.com/news/a26894769/full-size-pickup-trucks-crash-test-iihs/ |work=Car and Driver |access-date=29 October 2019 |date=21 March 2019}}</ref> لە ھەشتاکاندا، «مازدا زنجیرەی بی»ی بچووک، «ئیسوزو فاستەر»، و «میتسوبیشی فۆرتێ» دەرکەوتن. دواتر، بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان پیکاپە بچووکەکانی خۆیان بۆ بازاڕی ناوخۆیی دروست کرد، لەوانە [[فۆرد ڕەینجەر (ئەمریکای باکوور)|فۆرد ڕەینجەر]]، و [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]. «مینی‌ڤانەکان» دەستیان کرد بە داگیرکردنی بەشێکی بازاڕی پیکاپەکان.<ref name="Mueller"/> لە نەوەدەکاندا، بەھۆی باوبوونی SUVەکانەوە، بەشێکی زیاتری بازاڕی پیکاپەکان لەدەست چوو.<ref name="Mueller"/> بارھەڵگرە کارەبایییە قەبارە مامناوەندەکان لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا تاقی کرانەوە<ref>{{cite news |url= https://www.chuckstoyland.com/category/automotive/early-electric-cars/trucks/truck-auto-car/ |title=Electric truck |work=Autocar |location=US |date=14 June 1923 |access-date=1 October 2022}}</ref> بەڵام زوو لە بەرامبەر ئۆتۆمۆبیلە بەنزین و دیزڵەکاندا شکستیان ھێنا. لە ١٩٩٧دا، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠ ئی-ڤی]] بڵاوکرایەوە، بەڵام دانەیەکی کەمی لێ فرۆشرا، و ئەوانەش زیاتر بۆ خاوەنکارە خاوەن-گەلە بوون.<ref>{{cite web |last1=Stumpf |first1=Rob |title=Forget the Cybertruck: Get Yourself a Factory 1997 Chevrolet S-10 Electric Pickup |url= https://www.thedrive.com/news/31349/forget-the-cybertruck-get-yourself-a-factory-1997-chevrolet-s-10-electric-pickup |work=The Drive |access-date=1 October 2022 |language=en |date=13 December 2019}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، پیکاپەکان زیاتر بوونەتە ئۆتۆمۆبیلی شێوازی ژیان نەک ئۆتۆمۆبیلی بەکارھێنان. ڕاپرسییە ساڵانەییەکانی خاوەن «فۆرد ئێف-١٥٠» لە ٢٠١٢ تا ٢٠٢١ دەریانخستووە کە ٨٧٪ی خاوەنەکانیان بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بازاڕکردن و ڕاپەڕاندنی کارەکان و ٧٠٪یشیان بۆ لێخوڕینی کات بەسەربردن بەکار ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٨٪ بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بارکردنی کەسی بەکار ھێناوە (٤١٪ جارجارە و ٣٢٪ بە دەگمەن/ھەرگیز) و تەنھا ٧٪ بۆ ڕاکێشان بەکاریان ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٩٪ تەنھا جارجارە و ٦٣٪ بە دەگمەن یان ھەرگیز ئەوەیان نەکردووە. فۆرد ئێف-١٠٠ی شەستەکان–حەفتاکان بە شێوەیەکی ئاسایی خاوەنی کابینەیەکی ئاسایی بوو و زیاتر لە ٦٤٪ی سندوقی بار و ٣٦٪ی کابینە بوو، لە کاتێکدا تا ناوەڕاستی دوو ھەزارەکان، «کڕوو کابەکان» بوونە شتێکی ئاسایی و سندوقەکە بچووک کرایەوە بۆ ئەوەی شوێنی کابینە گەورەکە ببێتەوە، و فۆرد ئێف-١٥٠ی ٢٠٢٣ لە ٦٣٪ی کابینە و ٣٧٪ی سندوق پێکدێت.<ref name="Axios_20230123">{{Cite web |title=Pickup trucks have gotten bigger, higher-tech — and more dangerous |url= https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |access-date=2023-02-02 |website=axios.com |date=23 January 2023 |last1=Chase |first1=Will |last2=Whalen |first2=Jared |last3=Miller |first3=Joann |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128050135/https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |archive-date=28 January 2025 |url-status=live }}</ref> ==بازاڕە نێونەتەوەیییەکان== لە کاتێکدا [[زنجیرە-ئێفی فۆرد|فۆرد ئێف-١٥٠]] لە ساڵی ١٩٨٢ەوە [[پێڕستی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلەکان بەپێی مۆدێل|پڕفرۆشترین ئۆتۆمۆبیلە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]،<ref>{{cite news|title=Auto sales reach six-year high of 15.6 million vehicles sold, Ford F-Series takes the lead |url= http://www.nydailynews.com/autos/auto-sales-reach-six-year-high-demand-peaked-article-1.1567645 |newspaper=NY Daily News |date=6 January 2014}}</ref> فۆرد ئێف-١٥٠، یان لە ڕاستیدا ھەر پیکاپێکی قەبارە گەورە، دیمەنێکی دەگمەنە لە ئەورووپا، کە تێیدا نرخە بەرزەکانی سووتەمەنی و شەقامە تەسکەکانی شارەکان بەکارھێنانی ڕۆژانەیان سەخت دەکات.<ref>{{cite web |title=How Do Europeans View the Ford F-150 Pickup Truck? |url= http://www.carscoops.com/2013/06/how-do-europeans-view-ford-f-150-pickup.html |work=Carscoops |access-date=20 June 2015|date=6 June 2013 }}</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، پیکاپەکان بەھۆی وابەستەیی کولتووری بە شێوازەکەیان، نرخە نزمەکانی سووتەمەنی، و ئەو باج و ڕێسایانەی کە بازاڕەکە بە قازانجی بارھەڵگرە دروستکراوە ناوخۆیییەکان دەگۆڕن، پەسەند دەکرێن.<ref name="nyt1" /> تا ساڵی ٢٠١٦، [[ئای-ئاڕ-ئێس]] داشکاندنی باج پێشکەش دەکات بۆ بەکارھێنانی بازرگانیی «ھەر ئۆتۆمۆبیلێک کە خاوەنی ناوچەی بارکردن بێت... کە درێژییەکەی لە ناوەوە لانی کەم شەش پێ بێت و بە ئاسانی لە کابینەی سەرنشینەکانەوە دەستی پێ ڕانەگات».<ref>{{cite web |title=Electing the Section 179 Deduction |url= https://www.irs.gov/publications/p946/ch02.html#en_US_2013_publink1000107394 |work=IRS |access-date=21 December 2016}}</ref> لە ئەورووپادا، پیکاپەکان کەمتر لە ١٪ی ئۆتۆمۆبیلە سووکە فرۆشراوەکان پێکدەھێنن،<ref>{{cite web|url= http://qz.com/373364/mercedes-is-making-a-fancy-pickup-truck-for-europeans/ |title=Mercedes is making a fancy pickup truck—for Europeans |last=Mirani |first=Leo |date=31 March 2015 |access-date=30 September 2016}}</ref> کە پڕفرۆشترینیان [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]ە بە ٢٧,٣٠٠ یەکەی فرۆشراو لە ساڵی ٢٠١٥دا.<ref>{{cite web|url= http://www.fool.com/investing/general/2016/01/16/europes-best-selling-pickup-might-surprise-america.aspx |title=Europe's Best-Selling Pickup Might Surprise Americans |work=The Motley Fool |last=Miller |first=Daniel |date=30 September 2016 |access-date=30 September 2016}}</ref> مۆدێلەکانی تر پێکدێن لە «ڕێناڵت ئالاسکان» (کە ھەمان [[نیسان ناڤارا]]یە بە ناوێکی تر)، و [[تۆیۆتا ھایلوکس]]. لە [[چین]] (کە بە وشەیەکی وەرگیراوی [[ئینگلیزی]] بە 皮卡車 یان 皮卡车 (pí kǎ chē) دەناسرێت)، [[گریت وۆڵ وینگڵ]] لە ناوخۆدا بەرهەم دەهێنرێت و بۆ [[ئوسترالیا]] ڕەوانە دەکرێت.<ref>{{cite news |url=http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804194249/http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |archive-date=4 August 2012 |title=Chinese Pickup Truck Sales, Led by Great Wall Wingle, Surged 48% to 378,000 Units in 2010 |website=ChinaAutoWeb.com |access-date=25 January 2024 }}</ref> لە تایلەند، ئەو پیکاپانەی بۆ فرۆشی ناوخۆیی و ڕەوانەکردن بەرهەم دەهێنرێن بریتین لە [[ئیسوزو دی-ماکس]] و «میتسوبیشی تریتۆن». لە ئەمریکای لاتین و باشووردا، [[تۆیۆتا ھایلوکس]], فۆرد ڕەینجەر، [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک|ڤی-دەبلیوو ئامارۆک]]، [[دۆج ڕام]]، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]، «شێڤرۆلێت دی-٢٠»، و «شێڤرۆلێت مۆنتانا» دەفرۆشرێن. لە [[ئەفریقای باشوور]]دا، پیکاپەکان نزیکەی ١٧٪ی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشین و بازرگانییە سووکەکان پێکدەھێنن، کە زۆربەیان تۆیۆتا ھایلوکس، [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]، و ئیسوزو کەی-بی ([[ئیسوزو دی-ماکس]])ن.<ref>{{cite web|title = Hilux dethroned: SA has new top bakkie|url = http://www.wheels24.co.za/News/SAs-top-bakkies-Toyota-Hilux-dethroned-20141202|website = Wheels|access-date = 6 February 2016|date = 2 December 2014}}</ref> [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک]] و [[نیسان ناڤارا]]ش دەفرۆشرێن. ==سەلامەتی== پیکاپە بەکاربەرییە فرۆشراوەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ساڵی ١٩٩٠ەوە کێشیان بە ڕێژەی ٣٢٪ زیادی کردووە.<ref>{{cite tweet |last1=DeGood |first1=Kevin |user=kevin_degood |number=1166359839855054850 |title=Weight of pickup trucks since 1990 |access-date=11 April 2023 |date=27 August 2019}}</ref> ھەروەھا، کابینەکان گەورەتر بوون و لە زەوی بەرزتر بوونەتەوە و قەبارەی گریل و بۆنیت بە تێپەڕبوونی کات زیادی کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە بەو واتایەن کە پیکاپێکی ستانداردی سەردەمیانە خاڵێکی کوێری ٧–١٠ پێ درێژتری لە پێش گریلەکەیەوە ھەیە بە بەراورد بە زۆربەی ئۆتۆمۆبیلەکانی تر، ھەروەھا خاڵە کوێرەکان لە دواوە و لایەنەکانیش زیادیان کردووە. [[فۆرد ئێف-٢٥٠]] خاوەنی بۆنیتێکە کە نزیکەی ٦ پێ لە زەوییەوە بەرزە. ڕەنگە بینینی شتێکی بچووک وەک منداڵ تا دووریی ١٥ پێ لە پێش ئۆتۆمۆبیلەکەوە مەحاڵ بێت.<ref>{{cite web |last1=Segall |first1=Bob |title=Millions of vehicles have unexpected, dangerous front blind zone |url= https://www.wthr.com/article/news/investigations/13-investigates/13-investigates-millions-vehicles-have-unexpected-dangerous-front-blind-zone/531-9521c471-3bc1-4b55-b860-3363f0954b3b |website=Wthr.com |access-date=11 April 2023 |date=25 April 2019}}</ref> کۆی گشتی ٥٧٥ منداڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ڕووداوەکانی شێلان لە پێشەوە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٩دا گیانیان لەدەستداوە، کە زۆربەیان لەلایەن دایک و باوکیانەوە بووە. ئەمە زیادبوونێکی ٨٩٪ی مردنە بە بەراورد بە دە ساڵی پێشووتر. سەرەڕای ئەوەش، گیانلەدەستدانەکانی پەیوەندیدار بە ئۆتۆمۆبیل لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە ڕێژەی ٨٪ زیادی کردووە و قوربانیانی پیادەش بە ڕێژەی ٤٦٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠١١–٢٠٢١دا زیادی کردووە. لە کاتێکدا ھۆکارەکانی ئەم زیادبوونە ئاڵۆزن، «کونسومەر ڕیپۆرتس» بەشێکی ئەم ژمارەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ زیادبوونی قەبارەی بارھەڵگرەکان و باوبوونیان.<ref>{{cite web |last1=Kieth |first1=Barry |title=Which New Cars Have Manual Transmissions? |url= https://www.consumerreports.org/car-safety/the-hidden-dangers-of-big-trucks/ |work=Consumer Reports |location=US |access-date=11 April 2023 |date=8 June 2021}}</ref> چەک فارمەر لە [[پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکان|پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکانی ئەمریکا]] بۆی دەرکەوتووە کە پیکاپە گەورەکان بەقەد ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان یان زیاتریش کوژەرن و «... بارھەڵگری کارن، و خەڵک نابێت بە پلەی یەکەم بۆ ھاتوچۆی ڕۆژانە بەکاریان بھێنن، چونکە زۆرێک لە شۆفێرانی تر دەکوژن.»<ref>{{cite news |last1=Samilton |first1=Tracy |title=American muscle cars, large pickups, are most deadly vehicles on road, insurance institute finds |url= https://www.michiganradio.org/public-safety/2023-07-13/american-muscle-cars-large-pickups-are-most-deadly-vehicles-on-road-insurance-institute-finds |access-date=16 July 2023 |work=Michigan Radio |date=14 July 2023 |language=en}}</ref> سەرکەوتن لە سندوقی بارھەڵگری پیکاپ لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا قەدەغەیە، یان تەنھا لە ژێر بارودۆخێکی سنوورداردا ڕێگەی پێ دەدرێت.<ref>{{Cite web |last=Deminski |first=Jeff DeminskiJeff |date=2024-11-06 |title=What's legal for pickup trucks in 20 states is illegal here in NJ |url=https://nj1015.com/whats-legal-for-pickup-trucks-in-20-states-is-illegal-here-in-nj/ |access-date=2025-11-13 |website=New Jersey 101.5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Legislature |first=Cal |title=California Vehicle Code section 21712 (2025) |url=https://california.public.law/codes/vehicle_code_section_21712 |access-date=2025-11-13 |website=California.Public.Law |language=en}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆتۆمۆبیل]] * [[قەمەرە]] * [[بارھەڵگر]] == پێشانگا == <gallery> Toyota Hilux (31526973728).jpg|پیکاب تۆیۆتا ھیلوکس Ford_F-150_crew_cab_--_05-28-2011.jpg| پیکاب [[فۆرد]] ئێف ٥٠ Toyota Pickup V6 -- 01-17-2012.jpg| Nissan_Junior_-_Zamyad_24.JPG| I178 (24265261190).jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Pickup_truck |سەردێڕ =Pickup truck |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ١٤ی ئایاری ٢٠٢٠}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Pickup trucks}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:پیکابەکان]] [[پۆل:بارھەڵگرەکان]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] hrzrksjgxnbnw18ch8ho0bbl7m93m8s 1590866 1590865 2026-06-16T14:27:03Z 1silent scientist 51740 /* بازاڕە نێونەتەوەیییەکان */ 1590866 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Nissan Frontier Pickup Truck.jpg|250px|وێنۆک| پیکاب [[نیسان]]]] '''پیکاب''' ({{بە ئینگلیزی|pickup}}) [[بارھەڵگر]]ێکی بچووکە. بەشی پێشەوەی پارچەیەکی داخراوە بۆ سواربوونی شۆفێر و سەرنشین وەک [[قەمەرە]]، و بەشی دواوەی سندووقێکی چوارگۆشە یان لاکێشەیە بۆ ھەڵگرتنی [[بار]]. ==مێژوو== [[پەڕگە:1922 Ford Model T Pickup 2.jpg|وێنۆک|پیکاپێکی فۆرد مۆدێل تیی ١٩٢٢]] [[پەڕگە:1961 International C-120 4x4 (cropped).JPG|وێنۆک|ئینتەرناشناڵ تراڤلێتێکی ١٩٦١]] لە ڕۆژانی سەرەتای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیلدا، ئۆتۆمۆبیلەکان تەنھا وەک [[شاسی]] دەفرۆشران و لایەنی سێیەم تەنیان لەسەر زیاد دەکرد.<ref>{{cite book|last1=Mueller|first1=Mike|title=Classic Pickups of the 1950s}}</ref> لە ١٩٠٢دا، «کۆمپانیای ڕاپید مۆتۆر ڤیھیکڵ» لەلایەن ماکس گڕابۆوسکی و مۆریس گڕابۆوسکییەوە دامەزرا کە بارھەڵگریان بە توانای ھەڵگرتنی یەک تۆن لە پۆنتیاک، میشیگان دروست دەکرد. لە ١٩١٣دا، [[کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی|کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی]]، کە پەرەپێدەرێکی سەرەتاییی پیکاپ و [[بارھەڵگری کێڵان]] بوو، سندوقی بارکردنی لەسەر شاسییە کەمێک دەستکاریکراوەکانی [[فۆرد مۆدێل تی]] دروست کرد و جێگیری کرد،<ref name="Encyclopediaof">{{cite web|title=Encyclopedia of American Coachbuilders & Coachbuilding|url= http://www.coachbuilt.com |work=Coachbuilt |access-date=10 April 2012}}</ref> و لە ١٩١٧ەوە لەسەر [[فۆرد مۆدێل تی‌تی|مۆدێل تی‌تی]]. بۆ بەدەستھێنانی بەشێک لەم بازاڕە، [[دۆج]] پیکاپێکی ٣/٤ تۆنی بە کابینە و تەنێکی تەواو لە تەختە دروستکراو لە ١٩٢٤دا ناساند.<ref>{{cite web|title=1918 to 1928 Dodge Brother Pickups|url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|access-date=26 May 2015|archive-date=8 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190308024557/http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|url-status=dead}}</ref> لە ١٩٢٥دا، فۆرد بە دوای ئەویشدا پیکاپێکی نیو تۆنی تەن-پۆڵای لەسەر بنەمای مۆدێل تی بەرھەم ھێنا کە خاوەنی [[دەرگای دواوەی ئۆتۆمۆبیل|دەرگای دواوەی]] ڕێکخراو و سپرینگەکانی دواوەی بەھێز بوو.<ref>{{cite web |url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |title=The History of Ford Pickups: The Model T Years 1925–1927 |website=PickupTrucks.com |access-date=4 June 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101130214819/http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |archive-date=30 November 2010 |url-status=dead }}</ref> بە ناوی «فۆرد مۆدێل تی ڕەنەباوت لەگەڵ تەنەی پیکاپ» ناسێندرا، بە ٢٨١ دۆلار فرۆشرا؛ ٣٤,٠٠٠ دانەی لێ دروست کرا. لە ١٩٢٨دا، [[فۆرد مۆدێل ئەی‌ئەی|مۆدێل ئەی‌ئەی]] جێگەی گرتەوە، کە خاوەنی کابینەیەکی داخراو، جامی پێشەوەی سەلامەت، جامی لایەنی جووڵاو، و گێڕی سێ خێرایی بوو. لە ١٩٣١دا، جێنێڕاڵ مۆتۆرز پیکاپە سووکەکانی بۆ ھەردوو [[جی‌ئێم‌سی (ئۆتۆمۆبیل)|جی‌ئێم‌سی]] و [[شێڤرۆلێت]] ناساند کە خاوەندارێتی تایبەتییان کردبووە ئامانج. ئەم پیکاپانە لەسەر بنەمای [[شێڤرۆلێت ماستەر|شێڤرۆلێت ماستەر]] بوون. لە ١٩٤٠دا، جی‌ئێم پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی ناساند، کە جیاواز بوو لە ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینەکان، و جی‌ئێم ناوی نا [[زنجیرەی شێڤرۆلێت ئەی‌کەی|زنجیرەی ئەی‌کەی]].<ref name=timeline>{{cite web|title=Trucking Timeline: Vintage and Antique Truck Guide |url= http://www.thetruckersreport.com/trucking-timeline-vintage-and-antique-truck-guide/ |access-date=26 May 2015}}</ref> فۆردی ئەمریکای باکوور بەردەوام بوو لە پێشکەشکردنی شێوازی تەنەی پیکاپ لەسەر [[فۆرد ١٩٣٧|فۆرد مۆدێل ٥١]]، و لقی ئۆسترالیای فۆرد یەکەم [[یووت (ئۆتۆمۆبیل)|«یووت»]]ی ئۆسترالی لە ١٩٣٢دا بەرھەم ھێنا.<ref>{{cite web |url= http://archive.maas.museum/australia_innovates/index710e.html?behaviour=view_article&Section_id=1080&article_id=10085 |title=Australia Innovates: The Ute: 1934 vehicle with car cabin and utility tray |work=Powerhouse Museum |access-date=4 October 2021}}</ref> لە ١٩٤٠دا، فۆرد پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی پێشکەش کرد، پاشان پلاتفۆرمەکەی دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بۆ [[زنجیرە-ئێفی فۆرد (نەوەی یەکەم)|زنجیرە-ئێفی فۆرد]] لە ١٩٤٨دا بەرز کردەوە.{{citation needed|date=May 2025}} دۆج لە سەرەتادا بەرھەمھێنانی بارھەڵگری قورستری لە «گراھام-پەیج» وەرگرت، لە کاتێکدا کۆمپانیاکە بارھەڵگرە سووکەکانی (پیکاپ) بەرھەم دەھێنا، کە سەرەتا لەسەر چوارچێوەی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینە بەھێزەکانیان بوو. بەڵام دوای گۆڕینی بۆ چوارچێوەی جیاواز و تایبەت بە بارھەڵگر لە ١٩٣٦دا، دۆج/فارگۆ مەودایەکی بەرفراوانی بارھەڵگری خۆی بۆ ساڵی ١٩٣٩ دەست پێ کرد، کە بە ناوی [[بارھەڵگرەکانی زنجیرەی تی، ڤی، دەبلیوی دۆج|بارھەڵگرەکانی «جۆب-ڕەیتد»]] بازاڕی بۆ دەکرا. ئەم بارھەڵگرانە بە شێوازی [[ئارت دیکۆ]] دوای جەنگی جیھانیی دووەمیش بەردەوام بوون. «ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر» [[زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ|زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ]]ی پێشکەش کرد، کە بۆ بواری بیناسازی و کشتوکاڵ بازاڕی بۆ دەکرا و بوونێکی بەھێزی لە لای بەکاربەراندا نەبوو، و [[ستوودێباکەر]]یش [[بارھەڵگری زنجیرەی ئێمی ستوودێباکەر|بارھەڵگری زنجیرەی ئێم]]ی بەرھەم دەھێنا. لە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەمدا، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەرھەمھێنانی پیکاپە تایبەتەکانی ڕاگرت، و ھەموو بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان [[بارھەڵگر|بارھەڵگری قورسیان]] بۆ ھەوڵەکانی جەنگ دروست کرد.<ref name="timeline" /> لە پەنجاکاندا، بەکاربەران دەستیان کرد بە کڕینی پیکاپ بۆ شێوازی ژیان نەک بۆ مەبەستی بەکارھێنان.<ref name=timeline/> بارھەڵگری وەک ئۆتۆمۆبیل، لایەن-لووس و بێ باڵ (فێندەر) ناسێندران، وەک شێڤرۆلێت فلیتساید، [[شێڤرۆلێت ئێل کامینۆ]]، دۆج سوێپتلایین، و لە ١٩٥٧دا، فۆرد ستایڵساید کە بەو مەبەستە دروست کرابوو. پیکاپەکان دەستیان کرد بە لەخۆگرتنی کەلوپەلی ئاسوودەیی وەک بژاردەی کارەبایی و فێنککەرەوە. لەو ماوەیەدا، پیکاپەکانی چوار دەرگا، کە بە «کڕوو کاب» ناسراون، دەستیان کرد بە باوبوون. ئەم پیکاپانە لە ١٩٥٤دا لە ژاپۆن بە [[تۆیۆتا ستاوت|تۆیۆتا ستاوت]]،<ref name="VIM">"Toyota Vehicle Identification Manual", Toyota Motor Corporation, Overseas Parts Department, Catalog No.97913-84, 1984, Japan</ref><ref name="brochure228">{{cite web |year=1954 |title=Toyota Truck 48HP brochure No. 228 |url=http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228 |access-date=17 June 2011 |work=Toyota |location=Japan |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314061416/http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228/ |url-status=dead }}</ref> لە ١٩٥٧دا لە ژاپۆن بە [[داتسون ٢٢٠]]، و لە ١٩٥٧دا لە ئەمریکا بە [[ئینتەرناشناڵ تراڤلێتی ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر|ئینتەرناشناڵ تراڤلێت]] بڵاوکرانەوە.<ref>{{Cite web|date=22 April 2017|title=The Evolution Of The Great American Pickup Truck, From 1925 To Today|url=http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|access-date=13 November 2020|work=Daily Detroit|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113224457/http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|url-status=dead}}</ref> بەرھەمھێنەرانی تریش بە دوایدا ھاتن، لەوانە [[ھینۆ بڕیسکا]] لە ١٩٨٢، دۆج لە ١٩٦٣،<ref>{{cite web |url=http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906125410/http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |archive-date=September 6, 2007 |title=The 2007 Jeep Wrangler |website=Allpar |access-date=4 June 2007}}{{cbignore}}</ref> [[کۆمپانیای فۆرد مۆتۆر|فۆرد]] لە ١٩٦٥، و [[جێنێڕاڵ مۆتۆرز]] لە ١٩٧٣.<ref>{{cite press release|url= http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html | title = Chevrolet Avalanche press release | access-date = 4 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614223109/http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 14 June 2007}}</ref> لە ١٩٦١دا لە بەریتانیا، «کۆمپانیای بەریتانی مۆتۆر» وەشانێکی [[مینی|مینی پیکاپ]]ی مینی ڕەسەنی ساڵی ١٩٥٩ی ناساند. تا ١٩٨٣ لە بەرھەمھێناندا بوو. [[پەڕگە:Mini pickup ADO854T.jpg|وێنۆک|مینی پیکاپ]] لە ١٩٦٣دا، «باجی مریشک»ی ئەمریکا ڕاستەوخۆ ھاوردەکردنی [[فۆڵکس‌واگن جۆری ٢]]ی کەم کردەوە، کە بازاڕەکەی بە قازانجی بەرھەمھێنەرانی ئەمریکی گۆڕی.<ref name="nyt1">{{cite news|title=Light Trucks Increase Profits But Foul Air More than Cars |newspaper=The New York Times |first=Keith |last=Bradsher |url= https://www.nytimes.com/1997/11/30/business/license-pollute-special-report-light-trucks-increase-profits-but-foul-air-more.html |date=30 November 1997 |access-date=28 April 2010}}</ref> ئەم گومرگە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ھەر وڵاتێک ھەبوو کە دەیویست بارھەڵگری سووک بھێنێتە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان و بە شێوەیەکی کاریگەر «کۆمپانیا بچووکەکانی بارھەڵگری ئاسیای لە بازاڕی پیکاپی ئەمریکی وەدەرنا».<ref name="atrop">{{cite web|title=Global Vehicles and Thailand Argue Against 'Chicken Tax' On Imported Pickups |work=Autobytel |first=Benjamin |last=Hunting |date=10 March 2009 |url= http://www.autobytel.com/auto-news/global-vehicles-and-thailand-argue-against-chicken-tax-on-imported-pickups-105325/}}</ref> لەو ساڵانەی دواتردا، دێترۆیت لۆبیی کرد بۆ پاراستنی گومرگی بارھەڵگرە سووکەکان،<ref name="nyt1"/> بەمەش پەستانی سەر دێترۆیت کەم بووەوە بۆ ناساندنی ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی کە کەمتر ژینگە پیس دەکەن و سووتەمەنی کەمتر بەکار دەھێنن.<ref name="nyt1"/> ڕامیاریی «تێکڕای دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی کۆمپانیاکان» (CAFE)ی حکوومەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٣دا مەرجی قورستری بۆ دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمۆبیلەکان دانا بە بەراورد بە پیکاپەکان. CAFE بووە ھۆی گۆڕینی «ستەیشن واگۆن» بۆ «مینی‌ڤان»، کە ئەمەی دووەمیان سەر بە پۆلی بارھەڵگر بوو، کە ڕێگەی پێ دەدا پابەندی ستانداردە کەمتر توندەکانی دەردانی گازەکان بێت. لە کۆتاییدا، CAFE بووە ھۆی برەودان بە [[ئۆتۆمۆبیلی سوو سوو|ئۆتۆمۆبیلە وەرزشییە بەکەڵکەکان]] (SUV).<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/04/06/DI2007040601383.html |title=Greenhouse Real Wheels |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2004/08/29/AR2005032405083.html |title=The Station Wagon Stealthily Returns |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=29 August 2004}}</ref> پیکاپەکان، کە بەھۆی ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی دەردانی گازەکانەوە وەک ئۆتۆمۆبیلەکان سنووردار نەبوون، دەستیان کرد بە گرتنەوەی شوێنی [[ئۆتۆمۆبیلی ماسولکەیی|ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان]] وەک ئۆتۆمۆبیلی خێرا و بەھێزی دڵخواز. «دۆج وارڵۆک» لە ھێڵی «یاریی گەورەکان»ی دۆجدا دەرکەوت،<ref name="Mueller"/> لەگەڵ «ماچۆ پاوەر واگۆن» و «ستریت ڤان». «باجی زۆرخۆری سووتەمەنی» ساڵی ١٩٧٨، کە باجی خستە سەر ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی سووتەمەنی زۆر بەکاردەھێنن لە کاتێکدا پیکاپەکانی بەخشی، زیاتر بازاڕەکەی بە قازانجی پیکاپەکان گۆڕی. جگە لەوەش، تا ١٩٩٩، بارھەڵگرە سووکەکان ناچار نەبوون ھەمان ستانداردەکانی سەلامەتیی ئۆتۆمۆبیلەکان پەیڕەو بکەن،<ref>{{cite web |last1=Eddington |first1=Julia |title=Why Trucks Aren't as Safe as Cars |url= https://www.thezebra.com/insurance-news/1762/why-trucks-arent-as-safe-as-cars/ |work=The Zebra |access-date=29 October 2019 |date=16 July 2015}}</ref> و ٢٠ ساڵ دواتر، زۆربەیان ھێشتا لە دوای ئۆتۆمۆبیلەکان بوون لە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی سەلامەتیدا.<ref>{{cite web |last1=Atiyeh |first1=Clifford |title=Three Pickup Trucks Ace IIHS Crash Tests, Yet Many Aren't As Safe As They Should Be |url= https://www.caranddriver.com/news/a26894769/full-size-pickup-trucks-crash-test-iihs/ |work=Car and Driver |access-date=29 October 2019 |date=21 March 2019}}</ref> لە ھەشتاکاندا، «مازدا زنجیرەی بی»ی بچووک، «ئیسوزو فاستەر»، و «میتسوبیشی فۆرتێ» دەرکەوتن. دواتر، بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان پیکاپە بچووکەکانی خۆیان بۆ بازاڕی ناوخۆیی دروست کرد، لەوانە [[فۆرد ڕەینجەر (ئەمریکای باکوور)|فۆرد ڕەینجەر]]، و [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]. «مینی‌ڤانەکان» دەستیان کرد بە داگیرکردنی بەشێکی بازاڕی پیکاپەکان.<ref name="Mueller"/> لە نەوەدەکاندا، بەھۆی باوبوونی SUVەکانەوە، بەشێکی زیاتری بازاڕی پیکاپەکان لەدەست چوو.<ref name="Mueller"/> بارھەڵگرە کارەبایییە قەبارە مامناوەندەکان لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا تاقی کرانەوە<ref>{{cite news |url= https://www.chuckstoyland.com/category/automotive/early-electric-cars/trucks/truck-auto-car/ |title=Electric truck |work=Autocar |location=US |date=14 June 1923 |access-date=1 October 2022}}</ref> بەڵام زوو لە بەرامبەر ئۆتۆمۆبیلە بەنزین و دیزڵەکاندا شکستیان ھێنا. لە ١٩٩٧دا، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠ ئی-ڤی]] بڵاوکرایەوە، بەڵام دانەیەکی کەمی لێ فرۆشرا، و ئەوانەش زیاتر بۆ خاوەنکارە خاوەن-گەلە بوون.<ref>{{cite web |last1=Stumpf |first1=Rob |title=Forget the Cybertruck: Get Yourself a Factory 1997 Chevrolet S-10 Electric Pickup |url= https://www.thedrive.com/news/31349/forget-the-cybertruck-get-yourself-a-factory-1997-chevrolet-s-10-electric-pickup |work=The Drive |access-date=1 October 2022 |language=en |date=13 December 2019}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، پیکاپەکان زیاتر بوونەتە ئۆتۆمۆبیلی شێوازی ژیان نەک ئۆتۆمۆبیلی بەکارھێنان. ڕاپرسییە ساڵانەییەکانی خاوەن «فۆرد ئێف-١٥٠» لە ٢٠١٢ تا ٢٠٢١ دەریانخستووە کە ٨٧٪ی خاوەنەکانیان بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بازاڕکردن و ڕاپەڕاندنی کارەکان و ٧٠٪یشیان بۆ لێخوڕینی کات بەسەربردن بەکار ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٨٪ بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بارکردنی کەسی بەکار ھێناوە (٤١٪ جارجارە و ٣٢٪ بە دەگمەن/ھەرگیز) و تەنھا ٧٪ بۆ ڕاکێشان بەکاریان ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٩٪ تەنھا جارجارە و ٦٣٪ بە دەگمەن یان ھەرگیز ئەوەیان نەکردووە. فۆرد ئێف-١٠٠ی شەستەکان–حەفتاکان بە شێوەیەکی ئاسایی خاوەنی کابینەیەکی ئاسایی بوو و زیاتر لە ٦٤٪ی سندوقی بار و ٣٦٪ی کابینە بوو، لە کاتێکدا تا ناوەڕاستی دوو ھەزارەکان، «کڕوو کابەکان» بوونە شتێکی ئاسایی و سندوقەکە بچووک کرایەوە بۆ ئەوەی شوێنی کابینە گەورەکە ببێتەوە، و فۆرد ئێف-١٥٠ی ٢٠٢٣ لە ٦٣٪ی کابینە و ٣٧٪ی سندوق پێکدێت.<ref name="Axios_20230123">{{Cite web |title=Pickup trucks have gotten bigger, higher-tech — and more dangerous |url= https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |access-date=2023-02-02 |website=axios.com |date=23 January 2023 |last1=Chase |first1=Will |last2=Whalen |first2=Jared |last3=Miller |first3=Joann |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128050135/https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |archive-date=28 January 2025 |url-status=live }}</ref> ==بازاڕە نێونەتەوەیییەکان== لە کاتێکدا [[زنجیرە-ئێفی فۆرد|فۆرد ئێف-١٥٠]] لە ساڵی ١٩٨٢ەوە [[پێڕستی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلەکان بەپێی مۆدێل|پڕفرۆشترین ئۆتۆمۆبیلە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]،<ref>{{cite news|title=Auto sales reach six-year high of 15.6 million vehicles sold, Ford F-Series takes the lead |url= http://www.nydailynews.com/autos/auto-sales-reach-six-year-high-demand-peaked-article-1.1567645 |newspaper=NY Daily News |date=6 January 2014}}</ref> فۆرد ئێف-١٥٠، یان لە ڕاستیدا ھەر پیکاپێکی قەبارە گەورە، دیمەنێکی دەگمەنە لە ئەورووپا، کە تێیدا نرخە بەرزەکانی سووتەمەنی و شەقامە تەسکەکانی شارەکان بەکارھێنانی ڕۆژانەیان سەخت دەکات.<ref>{{cite web |title=How Do Europeans View the Ford F-150 Pickup Truck? |url= http://www.carscoops.com/2013/06/how-do-europeans-view-ford-f-150-pickup.html |work=Carscoops |access-date=20 June 2015|date=6 June 2013 }}</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، پیکاپەکان بەھۆی وابەستەیی کولتووری بە شێوازەکەیان، نرخە نزمەکانی سووتەمەنی، و ئەو باج و ڕێسایانەی کە بازاڕەکە بە قازانجی بارھەڵگرە دروستکراوە ناوخۆیییەکان دەگۆڕن، پەسەند دەکرێن. تا ساڵی ٢٠١٦، [[ئای-ئاڕ-ئێس]] داشکاندنی باج پێشکەش دەکات بۆ بەکارھێنانی بازرگانیی «ھەر ئۆتۆمۆبیلێک کە خاوەنی ناوچەی بارکردن بێت... کە درێژییەکەی لە ناوەوە لانی کەم شەش پێ بێت و بە ئاسانی لە کابینەی سەرنشینەکانەوە دەستی پێ ڕانەگات».<ref>{{cite web |title=Electing the Section 179 Deduction |url= https://www.irs.gov/publications/p946/ch02.html#en_US_2013_publink1000107394 |work=IRS |access-date=21 December 2016}}</ref> لە ئەورووپادا، پیکاپەکان کەمتر لە ١٪ی ئۆتۆمۆبیلە سووکە فرۆشراوەکان پێکدەھێنن،<ref>{{cite web|url= http://qz.com/373364/mercedes-is-making-a-fancy-pickup-truck-for-europeans/ |title=Mercedes is making a fancy pickup truck—for Europeans |last=Mirani |first=Leo |date=31 March 2015 |access-date=30 September 2016}}</ref> کە پڕفرۆشترینیان [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]ە بە ٢٧,٣٠٠ یەکەی فرۆشراو لە ساڵی ٢٠١٥دا.<ref>{{cite web|url= http://www.fool.com/investing/general/2016/01/16/europes-best-selling-pickup-might-surprise-america.aspx |title=Europe's Best-Selling Pickup Might Surprise Americans |work=The Motley Fool |last=Miller |first=Daniel |date=30 September 2016 |access-date=30 September 2016}}</ref> مۆدێلەکانی تر پێکدێن لە «ڕێناڵت ئالاسکان» (کە ھەمان [[نیسان ناڤارا]]یە بە ناوێکی تر)، و [[تۆیۆتا ھایلوکس]]. لە [[چین]] (کە بە وشەیەکی وەرگیراوی [[ئینگلیزی]] بە 皮卡車 یان 皮卡车 (pí kǎ chē) دەناسرێت)، [[گریت وۆڵ وینگڵ]] لە ناوخۆدا بەرھەم دەھێنرێت و بۆ [[ئوسترالیا]] ڕەوانە دەکرێت.<ref>{{cite news |url=http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804194249/http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |archive-date=4 August 2012 |title=Chinese Pickup Truck Sales, Led by Great Wall Wingle, Surged 48% to 378,000 Units in 2010 |website=ChinaAutoWeb.com |access-date=25 January 2024 }}</ref> لە تایلەند، ئەو پیکاپانەی بۆ فرۆشی ناوخۆیی و ڕەوانەکردن بەرھەم دەھێنرێن بریتین لە [[ئیسوزو دی-ماکس]] و «میتسوبیشی تریتۆن». لە ئەمریکای لاتین و باشووردا، [[تۆیۆتا ھایلوکس]], فۆرد ڕەینجەر، [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک|ڤی-دەبلیوو ئامارۆک]]، [[دۆج ڕام]]، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]، «شێڤرۆلێت دی-٢٠»، و «شێڤرۆلێت مۆنتانا» دەفرۆشرێن. لە [[ئەفریقای باشوور]]دا، پیکاپەکان نزیکەی ١٧٪ی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشین و بازرگانییە سووکەکان پێکدەھێنن، کە زۆربەیان تۆیۆتا ھایلوکس، [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]، و ئیسوزو کەی-بی ([[ئیسوزو دی-ماکس]])ن.<ref>{{cite web|title = Hilux dethroned: SA has new top bakkie|url = http://www.wheels24.co.za/News/SAs-top-bakkies-Toyota-Hilux-dethroned-20141202|website = Wheels|access-date = 6 February 2016|date = 2 December 2014}}</ref> [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک]] و [[نیسان ناڤارا]]ش دەفرۆشرێن. ==سەلامەتی== پیکاپە بەکاربەرییە فرۆشراوەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ساڵی ١٩٩٠ەوە کێشیان بە ڕێژەی ٣٢٪ زیادی کردووە.<ref>{{cite tweet |last1=DeGood |first1=Kevin |user=kevin_degood |number=1166359839855054850 |title=Weight of pickup trucks since 1990 |access-date=11 April 2023 |date=27 August 2019}}</ref> ھەروەھا، کابینەکان گەورەتر بوون و لە زەوی بەرزتر بوونەتەوە و قەبارەی گریل و بۆنیت بە تێپەڕبوونی کات زیادی کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە بەو واتایەن کە پیکاپێکی ستانداردی سەردەمیانە خاڵێکی کوێری ٧–١٠ پێ درێژتری لە پێش گریلەکەیەوە ھەیە بە بەراورد بە زۆربەی ئۆتۆمۆبیلەکانی تر، ھەروەھا خاڵە کوێرەکان لە دواوە و لایەنەکانیش زیادیان کردووە. [[فۆرد ئێف-٢٥٠]] خاوەنی بۆنیتێکە کە نزیکەی ٦ پێ لە زەوییەوە بەرزە. ڕەنگە بینینی شتێکی بچووک وەک منداڵ تا دووریی ١٥ پێ لە پێش ئۆتۆمۆبیلەکەوە مەحاڵ بێت.<ref>{{cite web |last1=Segall |first1=Bob |title=Millions of vehicles have unexpected, dangerous front blind zone |url= https://www.wthr.com/article/news/investigations/13-investigates/13-investigates-millions-vehicles-have-unexpected-dangerous-front-blind-zone/531-9521c471-3bc1-4b55-b860-3363f0954b3b |website=Wthr.com |access-date=11 April 2023 |date=25 April 2019}}</ref> کۆی گشتی ٥٧٥ منداڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ڕووداوەکانی شێلان لە پێشەوە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٩دا گیانیان لەدەستداوە، کە زۆربەیان لەلایەن دایک و باوکیانەوە بووە. ئەمە زیادبوونێکی ٨٩٪ی مردنە بە بەراورد بە دە ساڵی پێشووتر. سەرەڕای ئەوەش، گیانلەدەستدانەکانی پەیوەندیدار بە ئۆتۆمۆبیل لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە ڕێژەی ٨٪ زیادی کردووە و قوربانیانی پیادەش بە ڕێژەی ٤٦٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠١١–٢٠٢١دا زیادی کردووە. لە کاتێکدا ھۆکارەکانی ئەم زیادبوونە ئاڵۆزن، «کونسومەر ڕیپۆرتس» بەشێکی ئەم ژمارەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ زیادبوونی قەبارەی بارھەڵگرەکان و باوبوونیان.<ref>{{cite web |last1=Kieth |first1=Barry |title=Which New Cars Have Manual Transmissions? |url= https://www.consumerreports.org/car-safety/the-hidden-dangers-of-big-trucks/ |work=Consumer Reports |location=US |access-date=11 April 2023 |date=8 June 2021}}</ref> چەک فارمەر لە [[پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکان|پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکانی ئەمریکا]] بۆی دەرکەوتووە کە پیکاپە گەورەکان بەقەد ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان یان زیاتریش کوژەرن و «... بارھەڵگری کارن، و خەڵک نابێت بە پلەی یەکەم بۆ ھاتوچۆی ڕۆژانە بەکاریان بھێنن، چونکە زۆرێک لە شۆفێرانی تر دەکوژن.»<ref>{{cite news |last1=Samilton |first1=Tracy |title=American muscle cars, large pickups, are most deadly vehicles on road, insurance institute finds |url= https://www.michiganradio.org/public-safety/2023-07-13/american-muscle-cars-large-pickups-are-most-deadly-vehicles-on-road-insurance-institute-finds |access-date=16 July 2023 |work=Michigan Radio |date=14 July 2023 |language=en}}</ref> سەرکەوتن لە سندوقی بارھەڵگری پیکاپ لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا قەدەغەیە، یان تەنھا لە ژێر بارودۆخێکی سنوورداردا ڕێگەی پێ دەدرێت.<ref>{{Cite web |last=Deminski |first=Jeff DeminskiJeff |date=2024-11-06 |title=What's legal for pickup trucks in 20 states is illegal here in NJ |url=https://nj1015.com/whats-legal-for-pickup-trucks-in-20-states-is-illegal-here-in-nj/ |access-date=2025-11-13 |website=New Jersey 101.5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Legislature |first=Cal |title=California Vehicle Code section 21712 (2025) |url=https://california.public.law/codes/vehicle_code_section_21712 |access-date=2025-11-13 |website=California.Public.Law |language=en}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆتۆمۆبیل]] * [[قەمەرە]] * [[بارھەڵگر]] == پێشانگا == <gallery> Toyota Hilux (31526973728).jpg|پیکاب تۆیۆتا ھیلوکس Ford_F-150_crew_cab_--_05-28-2011.jpg| پیکاب [[فۆرد]] ئێف ٥٠ Toyota Pickup V6 -- 01-17-2012.jpg| Nissan_Junior_-_Zamyad_24.JPG| I178 (24265261190).jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Pickup_truck |سەردێڕ =Pickup truck |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ١٤ی ئایاری ٢٠٢٠}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Pickup trucks}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:پیکابەکان]] [[پۆل:بارھەڵگرەکان]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] 7d6frh4v57qtmutmek8v370vibqfouy 1590867 1590866 2026-06-16T14:27:43Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590867 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Nissan Frontier Pickup Truck.jpg|250px|وێنۆک| پیکاب [[نیسان]]]] '''پیکاب''' ({{بە ئینگلیزی|pickup}}) [[بارھەڵگر]]ێکی بچووکە. بەشی پێشەوەی پارچەیەکی داخراوە بۆ سواربوونی شۆفێر و سەرنشین وەک [[قەمەرە]]، و بەشی دواوەی سندووقێکی چوارگۆشە یان لاکێشەیە بۆ ھەڵگرتنی [[بار]]. ==مێژوو== [[پەڕگە:1922 Ford Model T Pickup 2.jpg|وێنۆک|پیکاپێکی فۆرد مۆدێل تیی ١٩٢٢]] [[پەڕگە:1961 International C-120 4x4 (cropped).JPG|وێنۆک|ئینتەرناشناڵ تراڤلێتێکی ١٩٦١]] لە ڕۆژانی سەرەتای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیلدا، ئۆتۆمۆبیلەکان تەنھا وەک [[شاسی]] دەفرۆشران و لایەنی سێیەم تەنیان لەسەر زیاد دەکرد.<ref>{{cite book|last1=Mueller|first1=Mike|title=Classic Pickups of the 1950s}}</ref> لە ١٩٠٢دا، «کۆمپانیای ڕاپید مۆتۆر ڤیھیکڵ» لەلایەن ماکس گڕابۆوسکی و مۆریس گڕابۆوسکییەوە دامەزرا کە بارھەڵگریان بە توانای ھەڵگرتنی یەک تۆن لە پۆنتیاک، میشیگان دروست دەکرد. لە ١٩١٣دا، [[کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی|کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی]]، کە پەرەپێدەرێکی سەرەتاییی پیکاپ و [[بارھەڵگری کێڵان]] بوو، سندوقی بارکردنی لەسەر شاسییە کەمێک دەستکاریکراوەکانی [[فۆرد مۆدێل تی]] دروست کرد و جێگیری کرد،<ref name="Encyclopediaof">{{cite web|title=Encyclopedia of American Coachbuilders & Coachbuilding|url= http://www.coachbuilt.com |work=Coachbuilt |access-date=10 April 2012}}</ref> و لە ١٩١٧ەوە لەسەر [[فۆرد مۆدێل تی‌تی|مۆدێل تی‌تی]]. بۆ بەدەستھێنانی بەشێک لەم بازاڕە، [[دۆج]] پیکاپێکی ٣/٤ تۆنی بە کابینە و تەنێکی تەواو لە تەختە دروستکراو لە ١٩٢٤دا ناساند.<ref>{{cite web|title=1918 to 1928 Dodge Brother Pickups|url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|access-date=26 May 2015|archive-date=8 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190308024557/http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|url-status=dead}}</ref> لە ١٩٢٥دا، فۆرد بە دوای ئەویشدا پیکاپێکی نیو تۆنی تەن-پۆڵای لەسەر بنەمای مۆدێل تی بەرھەم ھێنا کە خاوەنی [[دەرگای دواوەی ئۆتۆمۆبیل|دەرگای دواوەی]] ڕێکخراو و سپرینگەکانی دواوەی بەھێز بوو.<ref>{{cite web |url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |title=The History of Ford Pickups: The Model T Years 1925–1927 |website=PickupTrucks.com |access-date=4 June 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101130214819/http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |archive-date=30 November 2010 |url-status=dead }}</ref> بە ناوی «فۆرد مۆدێل تی ڕەنەباوت لەگەڵ تەنەی پیکاپ» ناسێندرا، بە ٢٨١ دۆلار فرۆشرا؛ ٣٤,٠٠٠ دانەی لێ دروست کرا. لە ١٩٢٨دا، [[فۆرد مۆدێل ئەی‌ئەی|مۆدێل ئەی‌ئەی]] جێگەی گرتەوە، کە خاوەنی کابینەیەکی داخراو، جامی پێشەوەی سەلامەت، جامی لایەنی جووڵاو، و گێڕی سێ خێرایی بوو. لە ١٩٣١دا، جێنێڕاڵ مۆتۆرز پیکاپە سووکەکانی بۆ ھەردوو [[جی‌ئێم‌سی (ئۆتۆمۆبیل)|جی‌ئێم‌سی]] و [[شێڤرۆلێت]] ناساند کە خاوەندارێتی تایبەتییان کردبووە ئامانج. ئەم پیکاپانە لەسەر بنەمای [[شێڤرۆلێت ماستەر|شێڤرۆلێت ماستەر]] بوون. لە ١٩٤٠دا، جی‌ئێم پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی ناساند، کە جیاواز بوو لە ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینەکان، و جی‌ئێم ناوی نا [[زنجیرەی شێڤرۆلێت ئەی‌کەی|زنجیرەی ئەی‌کەی]].<ref name=timeline>{{cite web|title=Trucking Timeline: Vintage and Antique Truck Guide |url= http://www.thetruckersreport.com/trucking-timeline-vintage-and-antique-truck-guide/ |access-date=26 May 2015}}</ref> فۆردی ئەمریکای باکوور بەردەوام بوو لە پێشکەشکردنی شێوازی تەنەی پیکاپ لەسەر [[فۆرد ١٩٣٧|فۆرد مۆدێل ٥١]]، و لقی ئۆسترالیای فۆرد یەکەم [[یووت (ئۆتۆمۆبیل)|«یووت»]]ی ئۆسترالی لە ١٩٣٢دا بەرھەم ھێنا.<ref>{{cite web |url= http://archive.maas.museum/australia_innovates/index710e.html?behaviour=view_article&Section_id=1080&article_id=10085 |title=Australia Innovates: The Ute: 1934 vehicle with car cabin and utility tray |work=Powerhouse Museum |access-date=4 October 2021}}</ref> لە ١٩٤٠دا، فۆرد پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی پێشکەش کرد، پاشان پلاتفۆرمەکەی دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بۆ [[زنجیرە-ئێفی فۆرد (نەوەی یەکەم)|زنجیرە-ئێفی فۆرد]] لە ١٩٤٨دا بەرز کردەوە.{{citation needed|date=May 2025}} دۆج لە سەرەتادا بەرھەمھێنانی بارھەڵگری قورستری لە «گراھام-پەیج» وەرگرت، لە کاتێکدا کۆمپانیاکە بارھەڵگرە سووکەکانی (پیکاپ) بەرھەم دەھێنا، کە سەرەتا لەسەر چوارچێوەی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینە بەھێزەکانیان بوو. بەڵام دوای گۆڕینی بۆ چوارچێوەی جیاواز و تایبەت بە بارھەڵگر لە ١٩٣٦دا، دۆج/فارگۆ مەودایەکی بەرفراوانی بارھەڵگری خۆی بۆ ساڵی ١٩٣٩ دەست پێ کرد، کە بە ناوی [[بارھەڵگرەکانی زنجیرەی تی، ڤی، دەبلیوی دۆج|بارھەڵگرەکانی «جۆب-ڕەیتد»]] بازاڕی بۆ دەکرا. ئەم بارھەڵگرانە بە شێوازی [[ئارت دیکۆ]] دوای جەنگی جیھانیی دووەمیش بەردەوام بوون. «ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر» [[زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ|زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ]]ی پێشکەش کرد، کە بۆ بواری بیناسازی و کشتوکاڵ بازاڕی بۆ دەکرا و بوونێکی بەھێزی لە لای بەکاربەراندا نەبوو، و [[ستوودێباکەر]]یش [[بارھەڵگری زنجیرەی ئێمی ستوودێباکەر|بارھەڵگری زنجیرەی ئێم]]ی بەرھەم دەھێنا. لە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەمدا، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەرھەمھێنانی پیکاپە تایبەتەکانی ڕاگرت، و ھەموو بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان [[بارھەڵگر|بارھەڵگری قورسیان]] بۆ ھەوڵەکانی جەنگ دروست کرد.<ref name="timeline" /> لە پەنجاکاندا، بەکاربەران دەستیان کرد بە کڕینی پیکاپ بۆ شێوازی ژیان نەک بۆ مەبەستی بەکارھێنان.<ref name=timeline/> بارھەڵگری وەک ئۆتۆمۆبیل، لایەن-لووس و بێ باڵ (فێندەر) ناسێندران، وەک شێڤرۆلێت فلیتساید، [[شێڤرۆلێت ئێل کامینۆ]]، دۆج سوێپتلایین، و لە ١٩٥٧دا، فۆرد ستایڵساید کە بەو مەبەستە دروست کرابوو. پیکاپەکان دەستیان کرد بە لەخۆگرتنی کەلوپەلی ئاسوودەیی وەک بژاردەی کارەبایی و فێنککەرەوە. لەو ماوەیەدا، پیکاپەکانی چوار دەرگا، کە بە «کڕوو کاب» ناسراون، دەستیان کرد بە باوبوون. ئەم پیکاپانە لە ١٩٥٤دا لە ژاپۆن بە [[تۆیۆتا ستاوت|تۆیۆتا ستاوت]]،<ref name="VIM">"Toyota Vehicle Identification Manual", Toyota Motor Corporation, Overseas Parts Department, Catalog No.97913-84, 1984, Japan</ref><ref name="brochure228">{{cite web |year=1954 |title=Toyota Truck 48HP brochure No. 228 |url=http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228 |access-date=17 June 2011 |work=Toyota |location=Japan |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314061416/http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228/ |url-status=dead }}</ref> لە ١٩٥٧دا لە ژاپۆن بە [[داتسون ٢٢٠]]، و لە ١٩٥٧دا لە ئەمریکا بە [[ئینتەرناشناڵ تراڤلێتی ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر|ئینتەرناشناڵ تراڤلێت]] بڵاوکرانەوە.<ref>{{Cite web|date=22 April 2017|title=The Evolution Of The Great American Pickup Truck, From 1925 To Today|url=http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|access-date=13 November 2020|work=Daily Detroit|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113224457/http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|url-status=dead}}</ref> بەرھەمھێنەرانی تریش بە دوایدا ھاتن، لەوانە [[ھینۆ بڕیسکا]] لە ١٩٨٢، دۆج لە ١٩٦٣،<ref>{{cite web |url=http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906125410/http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |archive-date=September 6, 2007 |title=The 2007 Jeep Wrangler |website=Allpar |access-date=4 June 2007}}{{cbignore}}</ref> [[کۆمپانیای فۆرد مۆتۆر|فۆرد]] لە ١٩٦٥، و [[جێنێڕاڵ مۆتۆرز]] لە ١٩٧٣.<ref>{{cite press release|url= http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html | title = Chevrolet Avalanche press release | access-date = 4 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614223109/http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 14 June 2007}}</ref> لە ١٩٦١دا لە بەریتانیا، «کۆمپانیای بەریتانی مۆتۆر» وەشانێکی [[مینی|مینی پیکاپ]]ی مینی ڕەسەنی ساڵی ١٩٥٩ی ناساند. تا ١٩٨٣ لە بەرھەمھێناندا بوو. [[پەڕگە:Mini pickup ADO854T.jpg|وێنۆک|مینی پیکاپ]] لە ١٩٦٣دا، «باجی مریشک»ی ئەمریکا ڕاستەوخۆ ھاوردەکردنی [[فۆڵکس‌واگن جۆری ٢]]ی کەم کردەوە، کە بازاڕەکەی بە قازانجی بەرھەمھێنەرانی ئەمریکی گۆڕی.<ref name="nyt1">{{cite news|title=Light Trucks Increase Profits But Foul Air More than Cars |newspaper=The New York Times |first=Keith |last=Bradsher |url= https://www.nytimes.com/1997/11/30/business/license-pollute-special-report-light-trucks-increase-profits-but-foul-air-more.html |date=30 November 1997 |access-date=28 April 2010}}</ref> ئەم گومرگە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ھەر وڵاتێک ھەبوو کە دەیویست بارھەڵگری سووک بھێنێتە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان و بە شێوەیەکی کاریگەر «کۆمپانیا بچووکەکانی بارھەڵگری ئاسیای لە بازاڕی پیکاپی ئەمریکی وەدەرنا».<ref name="atrop">{{cite web|title=Global Vehicles and Thailand Argue Against 'Chicken Tax' On Imported Pickups |work=Autobytel |first=Benjamin |last=Hunting |date=10 March 2009 |url= http://www.autobytel.com/auto-news/global-vehicles-and-thailand-argue-against-chicken-tax-on-imported-pickups-105325/}}</ref> لەو ساڵانەی دواتردا، دێترۆیت لۆبیی کرد بۆ پاراستنی گومرگی بارھەڵگرە سووکەکان،<ref name="nyt1"/> بەمەش پەستانی سەر دێترۆیت کەم بووەوە بۆ ناساندنی ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی کە کەمتر ژینگە پیس دەکەن و سووتەمەنی کەمتر بەکار دەھێنن.<ref name="nyt1"/> ڕامیاریی «تێکڕای دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی کۆمپانیاکان» (CAFE)ی حکوومەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٣دا مەرجی قورستری بۆ دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمۆبیلەکان دانا بە بەراورد بە پیکاپەکان. CAFE بووە ھۆی گۆڕینی «ستەیشن واگۆن» بۆ «مینی‌ڤان»، کە ئەمەی دووەمیان سەر بە پۆلی بارھەڵگر بوو، کە ڕێگەی پێ دەدا پابەندی ستانداردە کەمتر توندەکانی دەردانی گازەکان بێت. لە کۆتاییدا، CAFE بووە ھۆی برەودان بە [[ئۆتۆمۆبیلی سوو سوو|ئۆتۆمۆبیلە وەرزشییە بەکەڵکەکان]] (SUV).<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/04/06/DI2007040601383.html |title=Greenhouse Real Wheels |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2004/08/29/AR2005032405083.html |title=The Station Wagon Stealthily Returns |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=29 August 2004}}</ref> پیکاپەکان، کە بەھۆی ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی دەردانی گازەکانەوە وەک ئۆتۆمۆبیلەکان سنووردار نەبوون، دەستیان کرد بە گرتنەوەی شوێنی [[ئۆتۆمۆبیلی ماسولکەیی|ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان]] وەک ئۆتۆمۆبیلی خێرا و بەھێزی دڵخواز. «دۆج وارڵۆک» لە ھێڵی «یاریی گەورەکان»ی دۆجدا دەرکەوت،<ref name="Mueller"/> لەگەڵ «ماچۆ پاوەر واگۆن» و «ستریت ڤان». «باجی زۆرخۆری سووتەمەنی» ساڵی ١٩٧٨، کە باجی خستە سەر ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی سووتەمەنی زۆر بەکاردەھێنن لە کاتێکدا پیکاپەکانی بەخشی، زیاتر بازاڕەکەی بە قازانجی پیکاپەکان گۆڕی. جگە لەوەش، تا ١٩٩٩، بارھەڵگرە سووکەکان ناچار نەبوون ھەمان ستانداردەکانی سەلامەتیی ئۆتۆمۆبیلەکان پەیڕەو بکەن،<ref>{{cite web |last1=Eddington |first1=Julia |title=Why Trucks Aren't as Safe as Cars |url= https://www.thezebra.com/insurance-news/1762/why-trucks-arent-as-safe-as-cars/ |work=The Zebra |access-date=29 October 2019 |date=16 July 2015}}</ref> و ٢٠ ساڵ دواتر، زۆربەیان ھێشتا لە دوای ئۆتۆمۆبیلەکان بوون لە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی سەلامەتیدا.<ref>{{cite web |last1=Atiyeh |first1=Clifford |title=Three Pickup Trucks Ace IIHS Crash Tests, Yet Many Aren't As Safe As They Should Be |url= https://www.caranddriver.com/news/a26894769/full-size-pickup-trucks-crash-test-iihs/ |work=Car and Driver |access-date=29 October 2019 |date=21 March 2019}}</ref> لە ھەشتاکاندا، «مازدا زنجیرەی بی»ی بچووک، «ئیسوزو فاستەر»، و «میتسوبیشی فۆرتێ» دەرکەوتن. دواتر، بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان پیکاپە بچووکەکانی خۆیان بۆ بازاڕی ناوخۆیی دروست کرد، لەوانە [[فۆرد ڕەینجەر (ئەمریکای باکوور)|فۆرد ڕەینجەر]]، و [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]. «مینی‌ڤانەکان» دەستیان کرد بە داگیرکردنی بەشێکی بازاڕی پیکاپەکان.<ref name="Mueller"/> لە نەوەدەکاندا، بەھۆی باوبوونی SUVەکانەوە، بەشێکی زیاتری بازاڕی پیکاپەکان لەدەست چوو.<ref name="Mueller"/> بارھەڵگرە کارەبایییە قەبارە مامناوەندەکان لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا تاقی کرانەوە<ref>{{cite news |url= https://www.chuckstoyland.com/category/automotive/early-electric-cars/trucks/truck-auto-car/ |title=Electric truck |work=Autocar |location=US |date=14 June 1923 |access-date=1 October 2022}}</ref> بەڵام زوو لە بەرامبەر ئۆتۆمۆبیلە بەنزین و دیزڵەکاندا شکستیان ھێنا. لە ١٩٩٧دا، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠ ئی-ڤی]] بڵاوکرایەوە، بەڵام دانەیەکی کەمی لێ فرۆشرا، و ئەوانەش زیاتر بۆ خاوەنکارە خاوەن-گەلە بوون.<ref>{{cite web |last1=Stumpf |first1=Rob |title=Forget the Cybertruck: Get Yourself a Factory 1997 Chevrolet S-10 Electric Pickup |url= https://www.thedrive.com/news/31349/forget-the-cybertruck-get-yourself-a-factory-1997-chevrolet-s-10-electric-pickup |work=The Drive |access-date=1 October 2022 |language=en |date=13 December 2019}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، پیکاپەکان زیاتر بوونەتە ئۆتۆمۆبیلی شێوازی ژیان نەک ئۆتۆمۆبیلی بەکارھێنان. ڕاپرسییە ساڵانەییەکانی خاوەن «فۆرد ئێف-١٥٠» لە ٢٠١٢ تا ٢٠٢١ دەریانخستووە کە ٨٧٪ی خاوەنەکانیان بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بازاڕکردن و ڕاپەڕاندنی کارەکان و ٧٠٪یشیان بۆ لێخوڕینی کات بەسەربردن بەکار ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٨٪ بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بارکردنی کەسی بەکار ھێناوە (٤١٪ جارجارە و ٣٢٪ بە دەگمەن/ھەرگیز) و تەنھا ٧٪ بۆ ڕاکێشان بەکاریان ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٩٪ تەنھا جارجارە و ٦٣٪ بە دەگمەن یان ھەرگیز ئەوەیان نەکردووە. فۆرد ئێف-١٠٠ی شەستەکان–حەفتاکان بە شێوەیەکی ئاسایی خاوەنی کابینەیەکی ئاسایی بوو و زیاتر لە ٦٤٪ی سندوقی بار و ٣٦٪ی کابینە بوو، لە کاتێکدا تا ناوەڕاستی دوو ھەزارەکان، «کڕوو کابەکان» بوونە شتێکی ئاسایی و سندوقەکە بچووک کرایەوە بۆ ئەوەی شوێنی کابینە گەورەکە ببێتەوە، و فۆرد ئێف-١٥٠ی ٢٠٢٣ لە ٦٣٪ی کابینە و ٣٧٪ی سندوق پێکدێت.<ref name="Axios_20230123">{{Cite web |title=Pickup trucks have gotten bigger, higher-tech — and more dangerous |url= https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |access-date=2023-02-02 |website=axios.com |date=23 January 2023 |last1=Chase |first1=Will |last2=Whalen |first2=Jared |last3=Miller |first3=Joann |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128050135/https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |archive-date=28 January 2025 |url-status=live }}</ref> ==بازاڕە نێونەتەوەیییەکان== لە کاتێکدا [[زنجیرە-ئێفی فۆرد|فۆرد ئێف-١٥٠]] لە ساڵی ١٩٨٢ەوە [[پێڕستی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلەکان بەپێی مۆدێل|پڕفرۆشترین ئۆتۆمۆبیلە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]،<ref>{{cite news|title=Auto sales reach six-year high of 15.6 million vehicles sold, Ford F-Series takes the lead |url= http://www.nydailynews.com/autos/auto-sales-reach-six-year-high-demand-peaked-article-1.1567645 |newspaper=NY Daily News |date=6 January 2014}}</ref> فۆرد ئێف-١٥٠، یان لە ڕاستیدا ھەر پیکاپێکی قەبارە گەورە، دیمەنێکی دەگمەنە لە ئەورووپا، کە تێیدا نرخە بەرزەکانی سووتەمەنی و شەقامە تەسکەکانی شارەکان بەکارھێنانی ڕۆژانەیان سەخت دەکات.<ref>{{cite web |title=How Do Europeans View the Ford F-150 Pickup Truck? |url= http://www.carscoops.com/2013/06/how-do-europeans-view-ford-f-150-pickup.html |work=Carscoops |access-date=20 June 2015|date=6 June 2013 }}</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، پیکاپەکان بەھۆی وابەستەیی کولتووری بە شێوازەکەیان، نرخە نزمەکانی سووتەمەنی، و ئەو باج و ڕێسایانەی کە بازاڕەکە بە قازانجی بارھەڵگرە دروستکراوە ناوخۆیییەکان دەگۆڕن، پەسەند دەکرێن. تا ساڵی ٢٠١٦، [[ئای-ئاڕ-ئێس]] داشکاندنی باج پێشکەش دەکات بۆ بەکارھێنانی بازرگانیی «ھەر ئۆتۆمۆبیلێک کە خاوەنی ناوچەی بارکردن بێت... کە درێژییەکەی لە ناوەوە لانی کەم شەش پێ بێت و بە ئاسانی لە کابینەی سەرنشینەکانەوە دەستی پێ ڕانەگات».<ref>{{cite web |title=Electing the Section 179 Deduction |url= https://www.irs.gov/publications/p946/ch02.html#en_US_2013_publink1000107394 |work=IRS |access-date=21 December 2016}}</ref> لە ئەورووپادا، پیکاپەکان کەمتر لە ١٪ی ئۆتۆمۆبیلە سووکە فرۆشراوەکان پێکدەھێنن،<ref>{{cite web|url= http://qz.com/373364/mercedes-is-making-a-fancy-pickup-truck-for-europeans/ |title=Mercedes is making a fancy pickup truck—for Europeans |last=Mirani |first=Leo |date=31 March 2015 |access-date=30 September 2016}}</ref> کە پڕفرۆشترینیان [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]ە بە ٢٧,٣٠٠ یەکەی فرۆشراو لە ساڵی ٢٠١٥دا.<ref>{{cite web|url= http://www.fool.com/investing/general/2016/01/16/europes-best-selling-pickup-might-surprise-america.aspx |title=Europe's Best-Selling Pickup Might Surprise Americans |work=The Motley Fool |last=Miller |first=Daniel |date=30 September 2016 |access-date=30 September 2016}}</ref> مۆدێلەکانی تر پێکدێن لە «ڕێناڵت ئالاسکان» (کە ھەمان [[نیسان ناڤارا]]یە بە ناوێکی تر)، و [[تۆیۆتا ھایلوکس]]. لە [[چین]] (کە بە وشەیەکی وەرگیراوی [[ئینگلیزی]] بە 皮卡車 یان 皮卡车 (pí kǎ chē) دەناسرێت)، [[گریت وۆڵ وینگڵ]] لە ناوخۆدا بەرھەم دەھێنرێت و بۆ [[ئوسترالیا]] ڕەوانە دەکرێت.<ref>{{cite news |url=http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804194249/http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |archive-date=4 August 2012 |title=Chinese Pickup Truck Sales, Led by Great Wall Wingle, Surged 48% to 378,000 Units in 2010 |website=ChinaAutoWeb.com |access-date=25 January 2024 }}</ref> لە تایلەند، ئەو پیکاپانەی بۆ فرۆشی ناوخۆیی و ڕەوانەکردن بەرھەم دەھێنرێن بریتین لە [[ئیسوزو دی-ماکس]] و «میتسوبیشی تریتۆن». لە ئەمریکای لاتین و باشووردا، [[تۆیۆتا ھایلوکس]], فۆرد ڕەینجەر، [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک|ڤی-دەبلیوو ئامارۆک]]، [[دۆج ڕام]]، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]، «شێڤرۆلێت دی-٢٠»، و «شێڤرۆلێت مۆنتانا» دەفرۆشرێن. لە [[ئەفریقای باشوور]]دا، پیکاپەکان نزیکەی ١٧٪ی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشین و بازرگانییە سووکەکان پێکدەھێنن، کە زۆربەیان تۆیۆتا ھایلوکس، [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]، و ئیسوزو کەی-بی ([[ئیسوزو دی-ماکس]])ن.<ref>{{cite web|title = Hilux dethroned: SA has new top bakkie|url = http://www.wheels24.co.za/News/SAs-top-bakkies-Toyota-Hilux-dethroned-20141202|website = Wheels|access-date = 6 February 2016|date = 2 December 2014}}</ref> [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک]] و [[نیسان ناڤارا]]ش دەفرۆشرێن. ==سەلامەتی== پیکاپە بەکاربەرییە فرۆشراوەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ساڵی ١٩٩٠ەوە کێشیان بە ڕێژەی ٣٢٪ زیادی کردووە.<ref>{{cite tweet |last1=DeGood |first1=Kevin |user=kevin_degood |number=1166359839855054850 |title=Weight of pickup trucks since 1990 |access-date=11 April 2023 |date=27 August 2019}}</ref> ھەروەھا، کابینەکان گەورەتر بوون و لە زەوی بەرزتر بوونەتەوە و قەبارەی گریل و بۆنیت بە تێپەڕبوونی کات زیادی کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە بەو واتایەن کە پیکاپێکی ستانداردی سەردەمیانە خاڵێکی کوێری ٧–١٠ پێ درێژتری لە پێش گریلەکەیەوە ھەیە بە بەراورد بە زۆربەی ئۆتۆمۆبیلەکانی تر، ھەروەھا خاڵە کوێرەکان لە دواوە و لایەنەکانیش زیادیان کردووە. [[فۆرد ئێف-٢٥٠]] خاوەنی بۆنیتێکە کە نزیکەی ٦ پێ لە زەوییەوە بەرزە. ڕەنگە بینینی شتێکی بچووک وەک منداڵ تا دووریی ١٥ پێ لە پێش ئۆتۆمۆبیلەکەوە مەحاڵ بێت.<ref>{{cite web |last1=Segall |first1=Bob |title=Millions of vehicles have unexpected, dangerous front blind zone |url= https://www.wthr.com/article/news/investigations/13-investigates/13-investigates-millions-vehicles-have-unexpected-dangerous-front-blind-zone/531-9521c471-3bc1-4b55-b860-3363f0954b3b |website=Wthr.com |access-date=11 April 2023 |date=25 April 2019}}</ref> کۆی گشتی ٥٧٥ منداڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ڕووداوەکانی شێلان لە پێشەوە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٩دا گیانیان لەدەستداوە، کە زۆربەیان لەلایەن دایک و باوکیانەوە بووە. ئەمە زیادبوونێکی ٨٩٪ی مردنە بە بەراورد بە دە ساڵی پێشووتر. سەرەڕای ئەوەش، گیانلەدەستدانەکانی پەیوەندیدار بە ئۆتۆمۆبیل لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە ڕێژەی ٨٪ زیادی کردووە و قوربانیانی پیادەش بە ڕێژەی ٤٦٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠١١–٢٠٢١دا زیادی کردووە. لە کاتێکدا ھۆکارەکانی ئەم زیادبوونە ئاڵۆزن، «کونسومەر ڕیپۆرتس» بەشێکی ئەم ژمارەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ زیادبوونی قەبارەی بارھەڵگرەکان و باوبوونیان.<ref>{{cite web |last1=Kieth |first1=Barry |title=Which New Cars Have Manual Transmissions? |url= https://www.consumerreports.org/car-safety/the-hidden-dangers-of-big-trucks/ |work=Consumer Reports |location=US |access-date=11 April 2023 |date=8 June 2021}}</ref> چەک فارمەر لە [[پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکان|پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکانی ئەمریکا]] بۆی دەرکەوتووە کە پیکاپە گەورەکان بەقەد ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان یان زیاتریش کوژەرن و «... بارھەڵگری کارن، و خەڵک نابێت بە پلەی یەکەم بۆ ھاتوچۆی ڕۆژانە بەکاریان بھێنن، چونکە زۆرێک لە شۆفێرانی تر دەکوژن.»<ref>{{cite news |last1=Samilton |first1=Tracy |title=American muscle cars, large pickups, are most deadly vehicles on road, insurance institute finds |url= https://www.michiganradio.org/public-safety/2023-07-13/american-muscle-cars-large-pickups-are-most-deadly-vehicles-on-road-insurance-institute-finds |access-date=16 July 2023 |work=Michigan Radio |date=14 July 2023 |language=en}}</ref> سەرکەوتن لە سندوقی بارھەڵگری پیکاپ لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا قەدەغەیە، یان تەنھا لە ژێر بارودۆخێکی سنوورداردا ڕێگەی پێ دەدرێت.<ref>{{Cite web |last=Deminski |first=Jeff DeminskiJeff |date=2024-11-06 |title=What's legal for pickup trucks in 20 states is illegal here in NJ |url=https://nj1015.com/whats-legal-for-pickup-trucks-in-20-states-is-illegal-here-in-nj/ |access-date=2025-11-13 |website=New Jersey 101.5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Legislature |first=Cal |title=California Vehicle Code section 21712 (2025) |url=https://california.public.law/codes/vehicle_code_section_21712 |access-date=2025-11-13 |website=California.Public.Law |language=en}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆتۆمۆبیل]] * [[قەمەرە]] * [[بارھەڵگر]] == پێشانگا == <gallery> Toyota Hilux (31526973728).jpg|پیکاب تۆیۆتا ھیلوکس Ford_F-150_crew_cab_--_05-28-2011.jpg| پیکاب [[فۆرد]] ئێف ٥٠ Toyota Pickup V6 -- 01-17-2012.jpg| Nissan_Junior_-_Zamyad_24.JPG| I178 (24265261190).jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pickup trucks}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:پیکابەکان]] [[پۆل:بارھەڵگرەکان]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] ajfvmube27vseua3ai1vr99xp8cdr03 1590868 1590867 2026-06-16T14:28:37Z 1silent scientist 51740 1590868 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Nissan Frontier Pickup Truck.jpg|250px|وێنۆک| پیکاب [[نیسان (ڕوونکردنەوە)|نیسان]]]] '''پیکاب''' ({{بە ئینگلیزی|pickup}}) [[بارھەڵگر]]ێکی بچووکە. بەشی پێشەوەی پارچەیەکی داخراوە بۆ سواربوونی شۆفێر و سەرنشین وەک [[قەمەرە]]، و بەشی دواوەی سندووقێکی چوارگۆشە یان لاکێشەیە بۆ ھەڵگرتنی [[بار]]. ==مێژوو== [[پەڕگە:1922 Ford Model T Pickup 2.jpg|وێنۆک|پیکاپێکی فۆرد مۆدێل تیی ١٩٢٢]] [[پەڕگە:1961 International C-120 4x4 (cropped).JPG|وێنۆک|ئینتەرناشناڵ تراڤلێتێکی ١٩٦١]] لە ڕۆژانی سەرەتای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیلدا، ئۆتۆمۆبیلەکان تەنھا وەک [[شاسی]] دەفرۆشران و لایەنی سێیەم تەنیان لەسەر زیاد دەکرد.<ref>{{cite book|last1=Mueller|first1=Mike|title=Classic Pickups of the 1950s}}</ref> لە ١٩٠٢دا، «کۆمپانیای ڕاپید مۆتۆر ڤیھیکڵ» لەلایەن ماکس گڕابۆوسکی و مۆریس گڕابۆوسکییەوە دامەزرا کە بارھەڵگریان بە توانای ھەڵگرتنی یەک تۆن لە پۆنتیاک، میشیگان دروست دەکرد. لە ١٩١٣دا، [[کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی|کۆمپانیای گالیۆن ئۆڵستیل بۆدی]]، کە پەرەپێدەرێکی سەرەتاییی پیکاپ و [[بارھەڵگری کێڵان]] بوو، سندوقی بارکردنی لەسەر شاسییە کەمێک دەستکاریکراوەکانی [[فۆرد مۆدێل تی]] دروست کرد و جێگیری کرد،<ref name="Encyclopediaof">{{cite web|title=Encyclopedia of American Coachbuilders & Coachbuilding|url= http://www.coachbuilt.com |work=Coachbuilt |access-date=10 April 2012}}</ref> و لە ١٩١٧ەوە لەسەر [[فۆرد مۆدێل تی‌تی|مۆدێل تی‌تی]]. بۆ بەدەستھێنانی بەشێک لەم بازاڕە، [[دۆج]] پیکاپێکی ٣/٤ تۆنی بە کابینە و تەنێکی تەواو لە تەختە دروستکراو لە ١٩٢٤دا ناساند.<ref>{{cite web|title=1918 to 1928 Dodge Brother Pickups|url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|access-date=26 May 2015|archive-date=8 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190308024557/http://www.pickuptrucks.com/html/history/segment1.html|url-status=dead}}</ref> لە ١٩٢٥دا، فۆرد بە دوای ئەویشدا پیکاپێکی نیو تۆنی تەن-پۆڵای لەسەر بنەمای مۆدێل تی بەرھەم ھێنا کە خاوەنی [[دەرگای دواوەی ئۆتۆمۆبیل|دەرگای دواوەی]] ڕێکخراو و سپرینگەکانی دواوەی بەھێز بوو.<ref>{{cite web |url= http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |title=The History of Ford Pickups: The Model T Years 1925–1927 |website=PickupTrucks.com |access-date=4 June 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101130214819/http://www.pickuptrucks.com/html/history/ford_segment1.html |archive-date=30 November 2010 |url-status=dead }}</ref> بە ناوی «فۆرد مۆدێل تی ڕەنەباوت لەگەڵ تەنەی پیکاپ» ناسێندرا، بە ٢٨١ دۆلار فرۆشرا؛ ٣٤,٠٠٠ دانەی لێ دروست کرا. لە ١٩٢٨دا، [[فۆرد مۆدێل ئەی‌ئەی|مۆدێل ئەی‌ئەی]] جێگەی گرتەوە، کە خاوەنی کابینەیەکی داخراو، جامی پێشەوەی سەلامەت، جامی لایەنی جووڵاو، و گێڕی سێ خێرایی بوو. لە ١٩٣١دا، جێنێڕاڵ مۆتۆرز پیکاپە سووکەکانی بۆ ھەردوو [[جی‌ئێم‌سی (ئۆتۆمۆبیل)|جی‌ئێم‌سی]] و [[شێڤرۆلێت]] ناساند کە خاوەندارێتی تایبەتییان کردبووە ئامانج. ئەم پیکاپانە لەسەر بنەمای [[شێڤرۆلێت ماستەر|شێڤرۆلێت ماستەر]] بوون. لە ١٩٤٠دا، جی‌ئێم پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی ناساند، کە جیاواز بوو لە ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینەکان، و جی‌ئێم ناوی نا [[زنجیرەی شێڤرۆلێت ئەی‌کەی|زنجیرەی ئەی‌کەی]].<ref name=timeline>{{cite web|title=Trucking Timeline: Vintage and Antique Truck Guide |url= http://www.thetruckersreport.com/trucking-timeline-vintage-and-antique-truck-guide/ |access-date=26 May 2015}}</ref> فۆردی ئەمریکای باکوور بەردەوام بوو لە پێشکەشکردنی شێوازی تەنەی پیکاپ لەسەر [[فۆرد ١٩٣٧|فۆرد مۆدێل ٥١]]، و لقی ئۆسترالیای فۆرد یەکەم [[یووت (ئۆتۆمۆبیل)|«یووت»]]ی ئۆسترالی لە ١٩٣٢دا بەرھەم ھێنا.<ref>{{cite web |url= http://archive.maas.museum/australia_innovates/index710e.html?behaviour=view_article&Section_id=1080&article_id=10085 |title=Australia Innovates: The Ute: 1934 vehicle with car cabin and utility tray |work=Powerhouse Museum |access-date=4 October 2021}}</ref> لە ١٩٤٠دا، فۆرد پلاتفۆرمی تایبەتی بارھەڵگری سووکی پێشکەش کرد، پاشان پلاتفۆرمەکەی دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بۆ [[زنجیرە-ئێفی فۆرد (نەوەی یەکەم)|زنجیرە-ئێفی فۆرد]] لە ١٩٤٨دا بەرز کردەوە.{{citation needed|date=May 2025}} دۆج لە سەرەتادا بەرھەمھێنانی بارھەڵگری قورستری لە «گراھام-پەیج» وەرگرت، لە کاتێکدا کۆمپانیاکە بارھەڵگرە سووکەکانی (پیکاپ) بەرھەم دەھێنا، کە سەرەتا لەسەر چوارچێوەی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشینە بەھێزەکانیان بوو. بەڵام دوای گۆڕینی بۆ چوارچێوەی جیاواز و تایبەت بە بارھەڵگر لە ١٩٣٦دا، دۆج/فارگۆ مەودایەکی بەرفراوانی بارھەڵگری خۆی بۆ ساڵی ١٩٣٩ دەست پێ کرد، کە بە ناوی [[بارھەڵگرەکانی زنجیرەی تی، ڤی، دەبلیوی دۆج|بارھەڵگرەکانی «جۆب-ڕەیتد»]] بازاڕی بۆ دەکرا. ئەم بارھەڵگرانە بە شێوازی [[ئارت دیکۆ]] دوای جەنگی جیھانیی دووەمیش بەردەوام بوون. «ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر» [[زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ|زنجیرەی کەی و کەی‌بیی ئینتەرناشناڵ]]ی پێشکەش کرد، کە بۆ بواری بیناسازی و کشتوکاڵ بازاڕی بۆ دەکرا و بوونێکی بەھێزی لە لای بەکاربەراندا نەبوو، و [[ستوودێباکەر]]یش [[بارھەڵگری زنجیرەی ئێمی ستوودێباکەر|بارھەڵگری زنجیرەی ئێم]]ی بەرھەم دەھێنا. لە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەمدا، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەرھەمھێنانی پیکاپە تایبەتەکانی ڕاگرت، و ھەموو بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان [[بارھەڵگر|بارھەڵگری قورسیان]] بۆ ھەوڵەکانی جەنگ دروست کرد.<ref name="timeline" /> لە پەنجاکاندا، بەکاربەران دەستیان کرد بە کڕینی پیکاپ بۆ شێوازی ژیان نەک بۆ مەبەستی بەکارھێنان.<ref name=timeline/> بارھەڵگری وەک ئۆتۆمۆبیل، لایەن-لووس و بێ باڵ (فێندەر) ناسێندران، وەک شێڤرۆلێت فلیتساید، [[شێڤرۆلێت ئێل کامینۆ]]، دۆج سوێپتلایین، و لە ١٩٥٧دا، فۆرد ستایڵساید کە بەو مەبەستە دروست کرابوو. پیکاپەکان دەستیان کرد بە لەخۆگرتنی کەلوپەلی ئاسوودەیی وەک بژاردەی کارەبایی و فێنککەرەوە. لەو ماوەیەدا، پیکاپەکانی چوار دەرگا، کە بە «کڕوو کاب» ناسراون، دەستیان کرد بە باوبوون. ئەم پیکاپانە لە ١٩٥٤دا لە ژاپۆن بە [[تۆیۆتا ستاوت|تۆیۆتا ستاوت]]،<ref name="VIM">"Toyota Vehicle Identification Manual", Toyota Motor Corporation, Overseas Parts Department, Catalog No.97913-84, 1984, Japan</ref><ref name="brochure228">{{cite web |year=1954 |title=Toyota Truck 48HP brochure No. 228 |url=http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228 |access-date=17 June 2011 |work=Toyota |location=Japan |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314061416/http://members.iinet.com.au/~stepho/brochures/Toyota/Toyopet%20truck%20228/ |url-status=dead }}</ref> لە ١٩٥٧دا لە ژاپۆن بە [[داتسون ٢٢٠]]، و لە ١٩٥٧دا لە ئەمریکا بە [[ئینتەرناشناڵ تراڤلێتی ئینتەرناشناڵ ھارڤێستەر|ئینتەرناشناڵ تراڤلێت]] بڵاوکرانەوە.<ref>{{Cite web|date=22 April 2017|title=The Evolution Of The Great American Pickup Truck, From 1925 To Today|url=http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|access-date=13 November 2020|work=Daily Detroit|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113224457/http://www.dailydetroit.com/2017/04/21/evolution-great-american-pickup-truck-1925-today/|url-status=dead}}</ref> بەرھەمھێنەرانی تریش بە دوایدا ھاتن، لەوانە [[ھینۆ بڕیسکا]] لە ١٩٨٢، دۆج لە ١٩٦٣،<ref>{{cite web |url=http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906125410/http://www.allpar.com/model/ram/ram-history.html |archive-date=September 6, 2007 |title=The 2007 Jeep Wrangler |website=Allpar |access-date=4 June 2007}}{{cbignore}}</ref> [[کۆمپانیای فۆرد مۆتۆر|فۆرد]] لە ١٩٦٥، و [[جێنێڕاڵ مۆتۆرز]] لە ١٩٧٣.<ref>{{cite press release|url= http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html | title = Chevrolet Avalanche press release | access-date = 4 June 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070614223109/http://media.gm.com/division/chevrolet/products/trucks/02chevy/02avalanche/heritage.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 14 June 2007}}</ref> لە ١٩٦١دا لە بەریتانیا، «کۆمپانیای بەریتانی مۆتۆر» وەشانێکی [[مینی|مینی پیکاپ]]ی مینی ڕەسەنی ساڵی ١٩٥٩ی ناساند. تا ١٩٨٣ لە بەرھەمھێناندا بوو. [[پەڕگە:Mini pickup ADO854T.jpg|وێنۆک|مینی پیکاپ]] لە ١٩٦٣دا، «باجی مریشک»ی ئەمریکا ڕاستەوخۆ ھاوردەکردنی [[فۆڵکس‌واگن جۆری ٢]]ی کەم کردەوە، کە بازاڕەکەی بە قازانجی بەرھەمھێنەرانی ئەمریکی گۆڕی.<ref name="nyt1">{{cite news|title=Light Trucks Increase Profits But Foul Air More than Cars |newspaper=The New York Times |first=Keith |last=Bradsher |url= https://www.nytimes.com/1997/11/30/business/license-pollute-special-report-light-trucks-increase-profits-but-foul-air-more.html |date=30 November 1997 |access-date=28 April 2010}}</ref> ئەم گومرگە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ھەر وڵاتێک ھەبوو کە دەیویست بارھەڵگری سووک بھێنێتە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان و بە شێوەیەکی کاریگەر «کۆمپانیا بچووکەکانی بارھەڵگری ئاسیای لە بازاڕی پیکاپی ئەمریکی وەدەرنا».<ref name="atrop">{{cite web|title=Global Vehicles and Thailand Argue Against 'Chicken Tax' On Imported Pickups |work=Autobytel |first=Benjamin |last=Hunting |date=10 March 2009 |url= http://www.autobytel.com/auto-news/global-vehicles-and-thailand-argue-against-chicken-tax-on-imported-pickups-105325/}}</ref> لەو ساڵانەی دواتردا، دێترۆیت لۆبیی کرد بۆ پاراستنی گومرگی بارھەڵگرە سووکەکان،<ref name="nyt1"/> بەمەش پەستانی سەر دێترۆیت کەم بووەوە بۆ ناساندنی ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی کە کەمتر ژینگە پیس دەکەن و سووتەمەنی کەمتر بەکار دەھێنن.<ref name="nyt1"/> ڕامیاریی «تێکڕای دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی کۆمپانیاکان» (CAFE)ی حکوومەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٣دا مەرجی قورستری بۆ دەستپێوەگرتنی سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمۆبیلەکان دانا بە بەراورد بە پیکاپەکان. CAFE بووە ھۆی گۆڕینی «ستەیشن واگۆن» بۆ «مینی‌ڤان»، کە ئەمەی دووەمیان سەر بە پۆلی بارھەڵگر بوو، کە ڕێگەی پێ دەدا پابەندی ستانداردە کەمتر توندەکانی دەردانی گازەکان بێت. لە کۆتاییدا، CAFE بووە ھۆی برەودان بە [[ئۆتۆمۆبیلی سوو سوو|ئۆتۆمۆبیلە وەرزشییە بەکەڵکەکان]] (SUV).<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/04/06/DI2007040601383.html |title=Greenhouse Real Wheels |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=13 April 2007}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2004/08/29/AR2005032405083.html |title=The Station Wagon Stealthily Returns |newspaper=The Washington Post |access-date=22 June 2007 |first=Warren |last=Brown |date=29 August 2004}}</ref> پیکاپەکان، کە بەھۆی ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی دەردانی گازەکانەوە وەک ئۆتۆمۆبیلەکان سنووردار نەبوون، دەستیان کرد بە گرتنەوەی شوێنی [[ئۆتۆمۆبیلی ماسولکەیی|ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان]] وەک ئۆتۆمۆبیلی خێرا و بەھێزی دڵخواز. «دۆج وارڵۆک» لە ھێڵی «یاریی گەورەکان»ی دۆجدا دەرکەوت،<ref name="Mueller"/> لەگەڵ «ماچۆ پاوەر واگۆن» و «ستریت ڤان». «باجی زۆرخۆری سووتەمەنی» ساڵی ١٩٧٨، کە باجی خستە سەر ئەو ئۆتۆمۆبیلانەی سووتەمەنی زۆر بەکاردەھێنن لە کاتێکدا پیکاپەکانی بەخشی، زیاتر بازاڕەکەی بە قازانجی پیکاپەکان گۆڕی. جگە لەوەش، تا ١٩٩٩، بارھەڵگرە سووکەکان ناچار نەبوون ھەمان ستانداردەکانی سەلامەتیی ئۆتۆمۆبیلەکان پەیڕەو بکەن،<ref>{{cite web |last1=Eddington |first1=Julia |title=Why Trucks Aren't as Safe as Cars |url= https://www.thezebra.com/insurance-news/1762/why-trucks-arent-as-safe-as-cars/ |work=The Zebra |access-date=29 October 2019 |date=16 July 2015}}</ref> و ٢٠ ساڵ دواتر، زۆربەیان ھێشتا لە دوای ئۆتۆمۆبیلەکان بوون لە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی سەلامەتیدا.<ref>{{cite web |last1=Atiyeh |first1=Clifford |title=Three Pickup Trucks Ace IIHS Crash Tests, Yet Many Aren't As Safe As They Should Be |url= https://www.caranddriver.com/news/a26894769/full-size-pickup-trucks-crash-test-iihs/ |work=Car and Driver |access-date=29 October 2019 |date=21 March 2019}}</ref> لە ھەشتاکاندا، «مازدا زنجیرەی بی»ی بچووک، «ئیسوزو فاستەر»، و «میتسوبیشی فۆرتێ» دەرکەوتن. دواتر، بەرھەمھێنەرە ئەمریکییەکان پیکاپە بچووکەکانی خۆیان بۆ بازاڕی ناوخۆیی دروست کرد، لەوانە [[فۆرد ڕەینجەر (ئەمریکای باکوور)|فۆرد ڕەینجەر]]، و [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]. «مینی‌ڤانەکان» دەستیان کرد بە داگیرکردنی بەشێکی بازاڕی پیکاپەکان.<ref name="Mueller"/> لە نەوەدەکاندا، بەھۆی باوبوونی SUVەکانەوە، بەشێکی زیاتری بازاڕی پیکاپەکان لەدەست چوو.<ref name="Mueller"/> بارھەڵگرە کارەبایییە قەبارە مامناوەندەکان لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا تاقی کرانەوە<ref>{{cite news |url= https://www.chuckstoyland.com/category/automotive/early-electric-cars/trucks/truck-auto-car/ |title=Electric truck |work=Autocar |location=US |date=14 June 1923 |access-date=1 October 2022}}</ref> بەڵام زوو لە بەرامبەر ئۆتۆمۆبیلە بەنزین و دیزڵەکاندا شکستیان ھێنا. لە ١٩٩٧دا، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠ ئی-ڤی]] بڵاوکرایەوە، بەڵام دانەیەکی کەمی لێ فرۆشرا، و ئەوانەش زیاتر بۆ خاوەنکارە خاوەن-گەلە بوون.<ref>{{cite web |last1=Stumpf |first1=Rob |title=Forget the Cybertruck: Get Yourself a Factory 1997 Chevrolet S-10 Electric Pickup |url= https://www.thedrive.com/news/31349/forget-the-cybertruck-get-yourself-a-factory-1997-chevrolet-s-10-electric-pickup |work=The Drive |access-date=1 October 2022 |language=en |date=13 December 2019}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، پیکاپەکان زیاتر بوونەتە ئۆتۆمۆبیلی شێوازی ژیان نەک ئۆتۆمۆبیلی بەکارھێنان. ڕاپرسییە ساڵانەییەکانی خاوەن «فۆرد ئێف-١٥٠» لە ٢٠١٢ تا ٢٠٢١ دەریانخستووە کە ٨٧٪ی خاوەنەکانیان بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بازاڕکردن و ڕاپەڕاندنی کارەکان و ٧٠٪یشیان بۆ لێخوڕینی کات بەسەربردن بەکار ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٨٪ بارھەڵگرەکانیان زۆربەی کات بۆ بارکردنی کەسی بەکار ھێناوە (٤١٪ جارجارە و ٣٢٪ بە دەگمەن/ھەرگیز) و تەنھا ٧٪ بۆ ڕاکێشان بەکاریان ھێناوە، لە کاتێکدا ٢٩٪ تەنھا جارجارە و ٦٣٪ بە دەگمەن یان ھەرگیز ئەوەیان نەکردووە. فۆرد ئێف-١٠٠ی شەستەکان–حەفتاکان بە شێوەیەکی ئاسایی خاوەنی کابینەیەکی ئاسایی بوو و زیاتر لە ٦٤٪ی سندوقی بار و ٣٦٪ی کابینە بوو، لە کاتێکدا تا ناوەڕاستی دوو ھەزارەکان، «کڕوو کابەکان» بوونە شتێکی ئاسایی و سندوقەکە بچووک کرایەوە بۆ ئەوەی شوێنی کابینە گەورەکە ببێتەوە، و فۆرد ئێف-١٥٠ی ٢٠٢٣ لە ٦٣٪ی کابینە و ٣٧٪ی سندوق پێکدێت.<ref name="Axios_20230123">{{Cite web |title=Pickup trucks have gotten bigger, higher-tech — and more dangerous |url= https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |access-date=2023-02-02 |website=axios.com |date=23 January 2023 |last1=Chase |first1=Will |last2=Whalen |first2=Jared |last3=Miller |first3=Joann |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128050135/https://www.axios.com/ford-pickup-trucks-history |archive-date=28 January 2025 |url-status=live }}</ref> ==بازاڕە نێونەتەوەیییەکان== لە کاتێکدا [[زنجیرە-ئێفی فۆرد|فۆرد ئێف-١٥٠]] لە ساڵی ١٩٨٢ەوە [[پێڕستی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلەکان بەپێی مۆدێل|پڕفرۆشترین ئۆتۆمۆبیلە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]،<ref>{{cite news|title=Auto sales reach six-year high of 15.6 million vehicles sold, Ford F-Series takes the lead |url= http://www.nydailynews.com/autos/auto-sales-reach-six-year-high-demand-peaked-article-1.1567645 |newspaper=NY Daily News |date=6 January 2014}}</ref> فۆرد ئێف-١٥٠، یان لە ڕاستیدا ھەر پیکاپێکی قەبارە گەورە، دیمەنێکی دەگمەنە لە ئەورووپا، کە تێیدا نرخە بەرزەکانی سووتەمەنی و شەقامە تەسکەکانی شارەکان بەکارھێنانی ڕۆژانەیان سەخت دەکات.<ref>{{cite web |title=How Do Europeans View the Ford F-150 Pickup Truck? |url= http://www.carscoops.com/2013/06/how-do-europeans-view-ford-f-150-pickup.html |work=Carscoops |access-date=20 June 2015|date=6 June 2013 }}</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، پیکاپەکان بەھۆی وابەستەیی کولتووری بە شێوازەکەیان، نرخە نزمەکانی سووتەمەنی، و ئەو باج و ڕێسایانەی کە بازاڕەکە بە قازانجی بارھەڵگرە دروستکراوە ناوخۆیییەکان دەگۆڕن، پەسەند دەکرێن. تا ساڵی ٢٠١٦، [[ئای-ئاڕ-ئێس]] داشکاندنی باج پێشکەش دەکات بۆ بەکارھێنانی بازرگانیی «ھەر ئۆتۆمۆبیلێک کە خاوەنی ناوچەی بارکردن بێت... کە درێژییەکەی لە ناوەوە لانی کەم شەش پێ بێت و بە ئاسانی لە کابینەی سەرنشینەکانەوە دەستی پێ ڕانەگات».<ref>{{cite web |title=Electing the Section 179 Deduction |url= https://www.irs.gov/publications/p946/ch02.html#en_US_2013_publink1000107394 |work=IRS |access-date=21 December 2016}}</ref> لە ئەورووپادا، پیکاپەکان کەمتر لە ١٪ی ئۆتۆمۆبیلە سووکە فرۆشراوەکان پێکدەھێنن،<ref>{{cite web|url= http://qz.com/373364/mercedes-is-making-a-fancy-pickup-truck-for-europeans/ |title=Mercedes is making a fancy pickup truck—for Europeans |last=Mirani |first=Leo |date=31 March 2015 |access-date=30 September 2016}}</ref> کە پڕفرۆشترینیان [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]ە بە ٢٧,٣٠٠ یەکەی فرۆشراو لە ساڵی ٢٠١٥دا.<ref>{{cite web|url= http://www.fool.com/investing/general/2016/01/16/europes-best-selling-pickup-might-surprise-america.aspx |title=Europe's Best-Selling Pickup Might Surprise Americans |work=The Motley Fool |last=Miller |first=Daniel |date=30 September 2016 |access-date=30 September 2016}}</ref> مۆدێلەکانی تر پێکدێن لە «ڕێناڵت ئالاسکان» (کە ھەمان [[نیسان ناڤارا]]یە بە ناوێکی تر)، و [[تۆیۆتا ھایلوکس]]. لە [[چین]] (کە بە وشەیەکی وەرگیراوی [[ئینگلیزی]] بە 皮卡車 یان 皮卡车 (pí kǎ chē) دەناسرێت)، [[گریت وۆڵ وینگڵ]] لە ناوخۆدا بەرھەم دەھێنرێت و بۆ [[ئوسترالیا]] ڕەوانە دەکرێت.<ref>{{cite news |url=http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804194249/http://chinaautoweb.com/2011/02/chinese-pickup-truck-sales-led-by-great-wall-wingle-surged-48-to-378000-units/ |archive-date=4 August 2012 |title=Chinese Pickup Truck Sales, Led by Great Wall Wingle, Surged 48% to 378,000 Units in 2010 |website=ChinaAutoWeb.com |access-date=25 January 2024 }}</ref> لە تایلەند، ئەو پیکاپانەی بۆ فرۆشی ناوخۆیی و ڕەوانەکردن بەرھەم دەھێنرێن بریتین لە [[ئیسوزو دی-ماکس]] و «میتسوبیشی تریتۆن». لە ئەمریکای لاتین و باشووردا، [[تۆیۆتا ھایلوکس]], فۆرد ڕەینجەر، [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک|ڤی-دەبلیوو ئامارۆک]]، [[دۆج ڕام]]، [[شێڤرۆلێت ئێس-١٠]]، «شێڤرۆلێت دی-٢٠»، و «شێڤرۆلێت مۆنتانا» دەفرۆشرێن. لە [[ئەفریقای باشوور]]دا، پیکاپەکان نزیکەی ١٧٪ی فرۆشی ئۆتۆمۆبیلە سەرنشین و بازرگانییە سووکەکان پێکدەھێنن، کە زۆربەیان تۆیۆتا ھایلوکس، [[فۆرد ڕەینجەر (تی٦)|فۆرد ڕەینجەر]]، و ئیسوزو کەی-بی ([[ئیسوزو دی-ماکس]])ن.<ref>{{cite web|title = Hilux dethroned: SA has new top bakkie|url = http://www.wheels24.co.za/News/SAs-top-bakkies-Toyota-Hilux-dethroned-20141202|website = Wheels|access-date = 6 February 2016|date = 2 December 2014}}</ref> [[فۆڵکس‌واگن ئامارۆک]] و [[نیسان ناڤارا]]ش دەفرۆشرێن. ==سەلامەتی== پیکاپە بەکاربەرییە فرۆشراوەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ساڵی ١٩٩٠ەوە کێشیان بە ڕێژەی ٣٢٪ زیادی کردووە.<ref>{{cite tweet |last1=DeGood |first1=Kevin |user=kevin_degood |number=1166359839855054850 |title=Weight of pickup trucks since 1990 |access-date=11 April 2023 |date=27 August 2019}}</ref> ھەروەھا، کابینەکان گەورەتر بوون و لە زەوی بەرزتر بوونەتەوە و قەبارەی گریل و بۆنیت بە تێپەڕبوونی کات زیادی کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە بەو واتایەن کە پیکاپێکی ستانداردی سەردەمیانە خاڵێکی کوێری ٧–١٠ پێ درێژتری لە پێش گریلەکەیەوە ھەیە بە بەراورد بە زۆربەی ئۆتۆمۆبیلەکانی تر، ھەروەھا خاڵە کوێرەکان لە دواوە و لایەنەکانیش زیادیان کردووە. [[فۆرد ئێف-٢٥٠]] خاوەنی بۆنیتێکە کە نزیکەی ٦ پێ لە زەوییەوە بەرزە. ڕەنگە بینینی شتێکی بچووک وەک منداڵ تا دووریی ١٥ پێ لە پێش ئۆتۆمۆبیلەکەوە مەحاڵ بێت.<ref>{{cite web |last1=Segall |first1=Bob |title=Millions of vehicles have unexpected, dangerous front blind zone |url= https://www.wthr.com/article/news/investigations/13-investigates/13-investigates-millions-vehicles-have-unexpected-dangerous-front-blind-zone/531-9521c471-3bc1-4b55-b860-3363f0954b3b |website=Wthr.com |access-date=11 April 2023 |date=25 April 2019}}</ref> کۆی گشتی ٥٧٥ منداڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە ڕووداوەکانی شێلان لە پێشەوە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٩دا گیانیان لەدەستداوە، کە زۆربەیان لەلایەن دایک و باوکیانەوە بووە. ئەمە زیادبوونێکی ٨٩٪ی مردنە بە بەراورد بە دە ساڵی پێشووتر. سەرەڕای ئەوەش، گیانلەدەستدانەکانی پەیوەندیدار بە ئۆتۆمۆبیل لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە ڕێژەی ٨٪ زیادی کردووە و قوربانیانی پیادەش بە ڕێژەی ٤٦٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠١١–٢٠٢١دا زیادی کردووە. لە کاتێکدا ھۆکارەکانی ئەم زیادبوونە ئاڵۆزن، «کونسومەر ڕیپۆرتس» بەشێکی ئەم ژمارەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ زیادبوونی قەبارەی بارھەڵگرەکان و باوبوونیان.<ref>{{cite web |last1=Kieth |first1=Barry |title=Which New Cars Have Manual Transmissions? |url= https://www.consumerreports.org/car-safety/the-hidden-dangers-of-big-trucks/ |work=Consumer Reports |location=US |access-date=11 April 2023 |date=8 June 2021}}</ref> چەک فارمەر لە [[پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکان|پەیمانگەی دڵنیایی بۆ سەلامەتیی ڕێگاوبانەکانی ئەمریکا]] بۆی دەرکەوتووە کە پیکاپە گەورەکان بەقەد ئۆتۆمۆبیلە ماسولکەییەکان یان زیاتریش کوژەرن و «... بارھەڵگری کارن، و خەڵک نابێت بە پلەی یەکەم بۆ ھاتوچۆی ڕۆژانە بەکاریان بھێنن، چونکە زۆرێک لە شۆفێرانی تر دەکوژن.»<ref>{{cite news |last1=Samilton |first1=Tracy |title=American muscle cars, large pickups, are most deadly vehicles on road, insurance institute finds |url= https://www.michiganradio.org/public-safety/2023-07-13/american-muscle-cars-large-pickups-are-most-deadly-vehicles-on-road-insurance-institute-finds |access-date=16 July 2023 |work=Michigan Radio |date=14 July 2023 |language=en}}</ref> سەرکەوتن لە سندوقی بارھەڵگری پیکاپ لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا قەدەغەیە، یان تەنھا لە ژێر بارودۆخێکی سنوورداردا ڕێگەی پێ دەدرێت.<ref>{{Cite web |last=Deminski |first=Jeff DeminskiJeff |date=2024-11-06 |title=What's legal for pickup trucks in 20 states is illegal here in NJ |url=https://nj1015.com/whats-legal-for-pickup-trucks-in-20-states-is-illegal-here-in-nj/ |access-date=2025-11-13 |website=New Jersey 101.5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Legislature |first=Cal |title=California Vehicle Code section 21712 (2025) |url=https://california.public.law/codes/vehicle_code_section_21712 |access-date=2025-11-13 |website=California.Public.Law |language=en}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆتۆمۆبیل]] * [[قەمەرە]] * [[بارھەڵگر]] == پێشانگا == <gallery> Toyota Hilux (31526973728).jpg|پیکاب تۆیۆتا ھیلوکس Ford_F-150_crew_cab_--_05-28-2011.jpg| پیکاب [[فۆرد]] ئێف ٥٠ Toyota Pickup V6 -- 01-17-2012.jpg| Nissan_Junior_-_Zamyad_24.JPG| I178 (24265261190).jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pickup trucks}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:پیکابەکان]] [[پۆل:بارھەڵگرەکان]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] nddbyfk91uk2608mzkf7xlogl2y61oy 0 169000 1591072 1533295 2026-06-17T07:41:13Z کریم عادل کریم 76976 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359731455|Wage Labour and Capital]]» 1591072 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:MarxLohnarbeitUndKapital184901.jpg|وێنۆک|409x409پیکسڵ|ژمارە ٢٦٤ی ڕۆژنامەی «نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ» (٥ی نیسانی ١٨٤٩)، کە بەشی یەکەمی بەرھەمی «کاری کرێگرتە و سەرمایە»ی لەژێر سەردێڕی «ئەڵمانیا»دا تێدا بڵاوکراوەتەوە.]] «کاری کرێگرتە و سەرمایە» (بە ئەڵمانی: Lohnarbeit und Kapital) دەقی ئەو وانانەیە کە لە ساڵی ١٨٤٧دا لەلایەن فەیلەسووف و ئابووریناسی سیاسی «کارل مارکس»ەوە لە شاری بڕۆکسل پێشکەش کران، و بۆ یەکەمجار لە شێوەی پێنج وتاردا لە ڕۆژنامەی «نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ» لە مانگی نیسانی ١٨٤٩دا بڵاوکرایەوە. دواتر بە چەندین شێوازی جیاواز و بە گەلێک زمان لە شێوەی نامیلکە یان پەرتووکی بچووکدا دووبارە چاپ کرایەوە. دەوترێت کە ئەم بەرھەمە، لە شێوەیەکی سەرەتایی و بنچینەییدا، ئەو ئارگومێنت و باسە گرنگانە لەخۆدەگرێت سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان کار و سەرمایە کە بیست ساڵ دواتر لە بەرھەمە مەزنەکەیدا بە ناوی «سەرمایە» (Das Kapital) لە ساڵی ١٨٦٧دا خرانە ڕوو. ھەندێک جار ئەم دەقە لەگەڵ وانەکەی ساڵی ١٨٦٥ی مارکس بە ناوی «بەھا، نرخ و قازانج» پێکەوە دەبەسترێنەوە (یان لە یەک بەرھەمدا بەیەکەوە بڵاو دەکرێنەوە). == پاشخان == مارکس لە نێوان ساڵانی ١٨٤٣ بۆ ١٨٤٧، لەو کاتەی لە پاریس و بڕۆکسل لە مەنفا دەژیا، بە شێوەیەکی چڕ دەستی بە لێکۆڵینەوە لە ئابووریی سیاسی کرد. بەڵگەی ئەمەش لە دەستنووسە بڵاونەکراوەکانیدا بە ناوی «دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ١٨٤٤» (کە دواتر لە سەرەتای ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا و پاش مردنی بڵاوکرانەوە)، ھەروەھا لە پەرتووکی «ھەژاریی فەلسەفە» (بە فەڕەنسی: Misère de la Philosophie)دا دەردەکەوێت کە لە ساڵی ١٨٤٧دا بە زمانی فەڕەنسی بڵاوکرایەوە. سەرچاوە و پاڵنەرێکی گرنگ بۆ لێکۆڵینەوە ئابوورییەکانی لەلایەن «فریدریش ئەنگەڵس»ەوە پێشکەش کرا، کە لە ساڵی ١٨٤٤دا وتاری «ھێڵە گشتییەکانی ڕەخنەگرتن لە ئابووریی سیاسی» (بە ئەڵمانی: Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie)ی لە گۆڤاری «ساڵنامە ئەڵمانی-فەڕەنسییەکان» (Deutsch–Französische Jahrbücher)دا بڵاوکردەوە، و لە ساڵی ١٨٤٥یشدا پەرتووکی «ڕەوشی چینی کرێکار لە ئینگلتەرا» (Die Lage der arbeitenden Klasse in England)ی خستە ڕوو. لە ھەندێک لە ژیاننامەکاندا، پەرتووکی «کاری کرێگرتە و سەرمایە» تەنیا بە کورتی ئاماژەی پێ دراوە، و کەوتووەتە نێوان پەرتووکی «ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی»ی ساڵی ١٨٤٧ و «مانیفێستی کۆمۆنیست»ی ساڵی ١٨٤٨. بەڵام ئەم دەقە خاڵێکی سەرنجڕاکێش لە گەشەسەندنی چەمکە بنچینەیییەکانی تیۆریی ئابووریی مارکسیدا دیاری دەکات. لێرەدا مارکس بۆ یەکەمین جار بیرۆکەکانی خۆی سەبارەت بە ھەژارکەوتنی ڕێژەییی پرۆلێتاریا خستە ڕوو، و ھێڵە گشتییەکانی تیۆریی سوپای یەدەگی کرێکارانی کێشا. «مێرینگ»، لە پەرتووکەکەیدا بە ناوی «کارل مارکس: چیرۆکی ژیانی» (بە ئەڵمانی: Karl Marx. Geschichte seines Leben) کە لە ساڵی ١٩١٨دا بڵاویکراوەتەوە، ڕۆڵێکی گرنگ دەدات بەو وانانەی سەبارەت بە کاری کرێگرتە و سەرمایە کە مارکس لە ساڵی ١٨٤٧دا پێشکەشی «یانەی کرێکارانی ئەڵمانی» لە بڕۆکسل کرد. ئەو جەخت لەسەر ئەو ڕاستییە دەکاتەوە کە مارکس لێرەدا سەرمایە وەک پەیوەندییەکی بەرھەمھێنانی کۆمەڵایەتی پێناسە دەکات. «پاشان مارکس پوختەی دەکاتەوە: ئەگەر سەرمایە بە خێرایی گەشە بکات، کێبڕکێی نێوان کرێکاران ھێشتا خێراتر گەشە دەکات، واتە بە شێوەیەکی ڕێژەیی، ئامرازەکانی کارکردن و ھۆکارەکانی بژێویی ژیانی کرێکاران زیاتر کەم دەبنەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، گەشەی خێرای سەرمایە لەبارترین بارودۆخە بۆ کاری کرێگرتە.» ئامادەکارانی پەرتووکی «بەرھەمە ھەڵبژێردراوەکانی مارکس و ئەنگەڵس» ئاماژە بەوە دەکەن کە مەبەست لە وانەکە و وتارەکانی ڕۆژنامەکە ئەوە بووە ببنە خستنەڕوویەکی «جەماوەری» بۆ پەیوەندییە ئابوورییەکان لە سیستەمی سەرمایەداریدا و بنەما مادییەکانی ململانێی چینایەتی. «ڤیتالی ڤیگۆدسکی»، لە پەرتووکەکەیدا بە ناوی «چیرۆکی دۆزینەوەیەکی مەزن» ئاماژە بەوە دەکات کە لە «کاری کرێگرتە و سەرمایە»دا، مارکس زۆر نزیک بووەتەوە لە قۆناغی «چارەسەرکردنی کێشەی ئاڵوگۆڕی نێوان کاری کرێگرتە و سەرمایە»، بەڵام دە ساڵی دیکەی پێویست بوو بۆ ئەوەی ئەم بازدانە بکات، و گۆڕانکارییە شۆڕشگێڕانەکەی ئابووریی سیاسی لە ڕێبازی بۆرجوازییەوە بۆ ڕێبازی مارکسی بھێنێتە دی. [[پەڕگە:MarxLohnarbeitUndKapital188101.png|وێنۆک|433x433پیکسڵ|پەرتووکی «کاری کرێگرتە و سەرمایە» (بە ئەڵمانی: Lohnarbeit und Kapital)، چاپی ساڵی ١٨٨١.]] == چاپەکان == بە شێوەیەکی گشتی، دەتوانرێت دوو قۆناغی بڵاوکردنەوەی دەقە (ئەڵمانییە)کە، و وەرگێڕانەکانی دواتری (بە زمانی ئینگلیزی)، لە یەکتر جیا بکرێنەوە: قۆناغی یەکەم، کە دەقە ڕەسەنەکەی مارکس دەگرێتەوە و بە شێوازی جیاواز لە نێوان ساڵانی ١٨٤٩ بۆ ١٨٨٦دا بڵاوکراوەتەوە. قۆناغی دووەم، ئەو بڵاوکراوانە دەگرێتەوە کە لەلایەن «فریدریش ئەنگەڵس»ەوە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە، لە ساڵی ١٨٩١ەوە و بۆ قۆناغەکانی دواتر. === ١٨٤٩ - ١٨٨٦ === * مێژووی بڵاوکردنەوەکەی بە بڵاوکردنەوەی ڕەسەنی پێنج وتار (بە زمانی ئەڵمانی) لە ڕۆژنامەی «نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ»، لە ژمارەکانی ٢٦٤، ٢٦٥، ٢٦٦، ٢٦٧ و ٢٦٩ لە ڕێکەوتەکانی ٥، ٦، ٧، ٨ و ١١ی نیسانی ١٨٤٩دا دەست پێدەکات. بۆ بینینی وەشانێکی سەرهێڵ (ئەلیکترۆنی) لەژێر ناونیشانی «Lohnarbeit und Kapital»، بڕوانە «بیبلیۆتێکا ئوگوستانا» (Bibliotheca Augustana). بۆ بینینی وێنەیەکی کۆپیی ڕەسەن (فاکسیمیل)ی گۆڤارەکە، بڕوانە «دۆیچەس تێکستئەرشیڤ» (Deutsches Textarchiv - ئەرشیڤی دەقی دیجیتاڵیی ئەڵمانی). * بۆ یەکەمین جار و دوای زیاتر لە ٣٠ ساڵ، لە ساڵی ١٨٨١دا دەقەکە لەسەر بنەمای وتارەکانی ڕۆژنامەی «نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ» لە شێوەی نامیلکەیەکی ٢٤ پەڕەییدا (بە زمانی ئەڵمانی) لە شاری «برێسلاو» لەلایەن کتێبفرۆشیی «شلیزیشە فۆڵکسبوخهاندلونگ» (Schlesische Volksbuchhandlung - کتێبفرۆشیی گەلی شلیزیا)ەوە بڵاوکرایەوە. لەسەر بەرگی نامیلکەکە ئەم دەقە نووسراوە: "Lohnarbeit und Kapital. Von Karl Marx in London. Separat-Abdruck aus der Rheinischen Zeitung vom Jahre 1848" (کاری کرێگرتە و سەرمایە. لەلایەن کارل مارکس لە لەندەن. چاپی جیاکراوە لە ڕۆژنامەی «(نۆیە) ڕاینیشە تسایتونگ»ی ساڵی ١٨٤٨). * لە ساڵی ١٨٨٣دا، بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکە بە زمانی ڕووسیش بەدوادا ھات، لە شێوەی نامیلکەیەکی ٥٤ پەڕەییدا لەژێر ناونیشانی (Naemnyj trud i kapital). * لە ساڵی ١٨٨٤دا، چاپخانەی ھەرەوەزیی «شوایتسەریشە گینۆسێنشافتسبوخدرۆکەرای» (Schweizerische Genossenschaftsbuchdruckerei) لە ناوچەی ھۆتینگن لە شاری زوریخ، دەقە ئەڵمانییەکەی وەک پەرتووکێکی بچووک بڵاوکردەوە. * یەکەمین وەرگێڕانی ئینگلیزی لەلایەن «جەیمس لی جۆینز»ەوە کرا و لە ساڵی ١٨٨٦دا بڵاوکرایەوە: مارکس، کارل (١٨٨٦). کاری کرێگرتە و سەرمایە (١٨٨٦). وەرگێڕانی لەلایەن جۆینز، جەیمس لی. لەندەن: دەزگای مۆدێرن پرێس - لە ڕێگەی ویکیسەرچاوەوە. === ١٨٩١ و دواتر === لە ساڵی ١٨٩١دا، چاپێکی نوێ بە پێداچوونەوەی «فریدریش ئەنگەڵس» بڵاوکرایەوە.[١] ئەنگەڵس بڕیاری دا ھەندێک گۆڕانکاریی بچووک، بەڵام گرنگ ئەنجام بدات، کە دیارترینیان ئەوە بوو کە کرێکار «کار»ی خۆی نافرۆشێت بە سەرمایەدار، بەڵکوو «ھێزی کار»ەکەی دەفرۆشێت. دواتر، ئەم چاپە بوو بەو چاپەی کە زۆرترین جار بەکاردەھێنرا و وەک سەرچاوە ئاماژەی پێ دەکرا.[١] * لە ساڵی ١٨٩١دا، ئەم چاپە ئەڵمانییە لە بەرلین لەژێر ناونیشانی «Lohnarbeit und Kapital. Separat-Abdruck aus der 'Neuen Rheinischen Zeitung' vom Jahre 1849. Mit einer Einleitung von Friedrich Engels» (کاری کرێگرتە و سەرمایە. چاپی جیاکراوە لە ڕۆژنامەی 'نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ'ی ساڵی ١٨٤٩. بە پێشەکییەکی فریدریش ئەنگەڵسەوە) بڵاوکرایەوە. پەرتووکەکە لەلایەن دەزگای بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی سۆسیال-دیموکراتی ئەڵمانی «ڤۆروێرتس»ەوە چاپ کرا، پاش ئەوەی لە ساڵی پێشوودا کاریپێکردنی «یاساکانی دژە-سۆسیالیست» کۆتایی ھاتبوو. وەرگێڕانە ئینگلیزییەکەی ناو ماڵپەڕی marxists.org (ئەرشیڤی ئینتەرنێتیی مارکسیستەکان) لەسەر بنەمای چاپی نامیلکەکەی ساڵی ١٨٩١ کراوە. * لە ساڵی ١٨٩٤دا، وەرگێڕانێکی ڕووسی بۆ ئەم چاپە نوێیە بەدوادا ھات. * وەرگێڕانێکی ئینگلیزی بۆ ئەم چاپە نوێیە (دووبارە لەلایەن جۆینزەوە) لە ساڵی ١٨٩٧ و ساڵانی دواتردا بڵاوکرایەوە: بۆ نموونە: مارکس، کارل (١٨٩٩). کاری کرێگرتە و سەرمایە. وەرگێڕانی لەلایەن جۆینز، جەیمس لی. نیویۆرک: کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی کتێبخانەی نێودەوڵەتی - لە ڕێگەی ویکیسەرچاوەوە. * لە ساڵی ١٩٠٢دا، چاپێکی نوێی ئینگلیزی بڵاوکرایەوە، کە لەلایەن «ھارییەت ئێلینۆر لۆترۆپ»ەوە وەرگێڕدرابوو: مارکس، کارل (١٩٠٢). کاری کرێگرتە و سەرمایە. وەرگێڕانی لەلایەن لۆترۆپ، ھارییەت ئی. نیویۆرک: کۆمپانیای نیویۆرک لەیبەر نیوز - لە ڕێگەی ویکیسەرچاوەوە. == پێشوازی و ھەڵسەنگاندن == بۆ نموونە، وەک تۆماس ئاماژەی پێ دەکات، «مارکس مەبەستی بوو کە کرێکاران لە نووسینەکانی تێبگەن»،[٢٨] ھەر لەبەر ئەمەشە کە نووسینەکانی «پێشوەختە گریمانەی ئەوە ناکەن کە خوێنەر شارەزایی لە سەرەتاییترین چەمکەکانی ئابووریی سیاسیدا ھەبێت.» مەبەست لە وانەکە و وتارەکانی ڕۆژنامەکە ئەوە بوو ببنە خستنەڕوویەکی پەیوەندییە ئابوورییەکان لە سایەی سەرمایەداریدا و بنەما مادییەکانی ململانێی چینایەتی. ھەروەھا دەقەکە ئاماژەی بەوە دەکرد کە دەسەڵاتی چینایەتیی بۆرجوازی لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا پشت بە کۆیلایەتیی کرێی کرێکاران دەبەستێت. لەم کارە تیۆرییەیدا — کە دواتر گەشەی سەند بۆ تیۆریی «زێدەبەھا» — مارکس ھۆکاری ئەو ھەژارییەی ڕوونکردەوە کە چینی کرێکار تێیدا دەژی. ئەم بەرھەمە ھەروەھا نیشاندەری ئاستی ئەو قووڵییەیە کە مارکس تا کۆتاییەکانی دەیەی ١٨٤٠ تیۆرییەکانی خۆی پێ گەیاندبوو. لەم داڕشتنە تیۆرییە سەرەتاییەی مارکسیزمدا، پێشوەختە و بە ڕوونی ئاماژە بەوە کرابوو کە «کاری نامۆبوو» لە ڕێگەی شێوازی بەرھەمھێنانی سەرمایەدارییەوە وەک سەرمایە کەڵەکە دەبێت. مارکس پێی وابوو کە سەرمایەداری قۆناغێکی مێژوویی گواستراوەیە کە سەرەنجام دەگاتە بەرپابوونی شۆڕشی پرۆلێتاریا. وتارەکە نرخی کاڵاکان لەسەر بنەمای پڕەنسیپە ئابوورییەکانی «خواست و خستنەڕوو» دیاری دەکات. مارکس ھەروەھا «تیۆریی بەھای کار» دەخاتە ڕوو، کە تێیدا لە ناو سیستەمی سەرمایەداریدا «ھێزی کار» وەک کاڵایەک سەیر دەکرێت. ئەم ھێزی کارە بەھایەک بەرھەم دەھێنێت کە زیاترە لەو بەھایەی کرێکاران لە بەرامبەر کرێدا لەگەڵ سەرمایەداردا ئاڵوگۆڕی پێ دەکەن. ئەمەش سەرچاوەی ھەژاربوونی ڕێژەیی پرۆلێتاریایە، و کرێیەکان زیان بە گەشەی سەرمایەی بەرھەمھێنەر دەگەیەنن. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == * مارکس، کارل؛ ئەنگڵس، فرێدریک (1968). Progress Publishers, Moscow (ed.). ھەڵبژێردراوەکان لە یەک بەرگدا. لەندەن: لۆرێنس و ویشارت. <nowiki>ISBN 978-0-85315-181-4</nowiki>. (بۆ ''کرێی کار و سەرمایە'' بڕوانە [[iarchive:karlmarxfrederic0000marx_q0n9/page/64/mode/1up|لاپەڕە 64]].) {{Cite book|last=Marx|first=Karl|url=https://archive.org/details/karlmarxfrederic0000marx_q0n9|title=Selected Works in One Volume|last2=Engels|first2=Friedrich|date=1968|publisher=Lawrence and Wishart|isbn=978-0-85315-181-4|editor-last=Progress Publishers, Moscow|location=London|author-link=Karl Marx|author-link2=Friedrich Engels|url-access=registration}} * مارکس، کارل؛ ئەنگڵس، فرێدریک (1969). پەیمانگای مارکسیزم-لینینیزم لەژێر کۆمیتەی ناوەندی پارتی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت. ھەڵبژێردراوەکان لە سێ بەرگدا: یەکەم بەرگ. مۆسکۆ: بڵاوکەرەوەکانی پێشکەوتن. (بۆ ''کرێی کار و سەرمایە'' بڕوانە [[iarchive:marx-karl-engels-friedrich.-selected-works.-vol.-i/page/142/mode/1up|لاپەڕە ١٤٢]].) {{Cite book|last=Marx|first=Karl|url=https://archive.org/details/marx-karl-engels-friedrich.-selected-works.-vol.-i|title=Selected Works in Three Volumes : First Volume|last2=Engels|first2=Friedrich|date=1969|publisher=Progress Publishers|editor-last=Institute of Marxism-Leninism under the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union|location=Moscow}} * {{Cite book|last=Marx|first=Karl|url=https://archive.org/details/marxengelsreader00marx|title=The Marx-Engels Reader|last2=Engels|first2=Friedrich|publisher=W. W. Norton & Company|year=1972|isbn=978-0-393-09040-6|editor-last=Tucker|editor-first=Robert C.|location=New York|ref={{harvid|Tucker|1972}}|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Marx|first=Karl|url=https://marx-wirklich-studieren.net/wp-content/uploads/2012/11/mew_band06.pdf|title=Werke|last2=Engels|first2=Friedrich|date=1973|publisher=Dietz Verlag|editor-last=Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED|volume=6|location=Berlin|oclc=900771901|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319121613/https://marx-wirklich-studieren.net/wp-content/uploads/2012/11/mew_band06.pdf|archive-date=2025-03-19|url-status=live}} * {{Cite book|last=Mehring|first=Franz|title=[[Karl Marx: The Story of His Life]]|date=1962|publisher=University of Michigan Press (Ann Arbor paperback)|location=Ann Arbor|translator-last=Fitzgerald|translator-first=Edward|oclc=609847695|author-link=Franz Mehring}} * (ڕەوانەکراوە لە [https://www.alexmthomas.com/2018/09/15/150th-anniversary-of-capital-reading-wage-labour-and-capital-part-ii/ ئەم پەڕەیە]) {{بیرخستنەوەی وێب |last=Thomas |first=Alex M. |ڕێکەوت=2019-02-19 |ناونیشان=http://www.socialisteconomist.com/2019/02/reading-marxs-wage-labour-and-capital.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250418134957/http://www.socialisteconomist.com/2019/02/reading-marxs-wage-labour-and-capital.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2025-04-18}} * ڤیگۆدسکی، ڤیتالی (1973). [https://www.marxists.org/archive/vygodsky/1965/discovery.htm ''چیرۆکی دۆزینەوەیەکی مەزن'']: چۆن کارل مارکس "Capital"ی نووسی. وەرگێڕانی Christopher S.V. Salt. بەرلین: بیروباوەڕی (بۆ یەکەم جار بە زمانی ڕووسی بڵاوکرایەوە لە ساڵی ١٩٦٥؛ هەروەها بڕوانە: The Story of a Great Discovery in the Marxist Internet Archive) {{Cite book|last=Vygodski|first=Vitaly|url=https://archive.org/details/storyofagreatdiscoverycapital|title=The Story of a Great Discovery : How Karl Marx wrote "Capital"|date=1973|publisher=Verlag Die Wirtschaft|location=Berlin|translator-last=Christopher S.V. Salt|url-access=}} [[پۆل:ئابوور لە ١٨٤٩]] [[پۆل:کتێبەکانی ١٨٤٩]] [[پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس]] 9h5jaw4411vlak8ausqhgyhukq5x0b4 0 169662 1590804 1590755 2026-06-16T12:01:34Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590804 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''مۆزەخانەی پالماچ''' ({{بە ئینگلیزی|Palmach Museum}}) مۆزەخانەیەکی تایبەت بە «ڕیمات ئاڤیڤ» ی ئیزڕائیلە و تایبەتە بە پاڵماچ، ھێزی مانگرتنی ڕێکخراوی بەرگری نھێنی ھاگانەیە، پێش دامەزراندنی دەوڵەت، کە دواتر لە ڕێکخراوی ئای دی ئێفدا داگیراکرا.<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel%20beyond%20the%20conflict/Reliving%20the%20Legend Reliving the Legend: A new museum wins international acclaim for its design] Ruth Heiges, ''Israel Magazine-on-web''</ref> [[File:Palmax 155.JPG|thumb|250px|مۆزەخانەی پالماچ]] لە ساڵی ٢٠٠٠ کرایەوە، مۆزەخانەی پاڵماچ یادی بەشداریی پاڵماچ بۆ دروستکردنی دەوڵەتی ئیسرائیل دەکرێتەوە. مۆزەخانەکە زنجیرەیەکی ژێرزەمینی ژووری ئەزموونی فرەمیدیایە، بە یادکردنەوەیەک بۆ مردووەکان دەست پێ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/968269.html |سەردێڕ=The Palmach Museum |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100117174313/http://www.haaretz.com/hasen/spages/968269.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Palmach Museum}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} beicfzb1l1frmgnu07a3l0ji9gx62iq 1590915 1590804 2026-06-16T17:04:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئیسرائیل|ئیسرائیل]] و [[دەروازە:نژیاروانی|نژیاروانی]] 1590915 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''مۆزەخانەی پالماچ''' ({{بە ئینگلیزی|Palmach Museum}}) مۆزەخانەیەکی تایبەت بە «ڕیمات ئاڤیڤ» ی ئیزڕائیلە و تایبەتە بە پاڵماچ، ھێزی مانگرتنی ڕێکخراوی بەرگری نھێنی ھاگانەیە، پێش دامەزراندنی دەوڵەت، کە دواتر لە ڕێکخراوی ئای دی ئێفدا داگیراکرا.<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel%20beyond%20the%20conflict/Reliving%20the%20Legend Reliving the Legend: A new museum wins international acclaim for its design] Ruth Heiges, ''Israel Magazine-on-web''</ref> [[File:Palmax 155.JPG|thumb|250px|مۆزەخانەی پالماچ]] لە ساڵی ٢٠٠٠ کرایەوە، مۆزەخانەی پاڵماچ یادی بەشداریی پاڵماچ بۆ دروستکردنی دەوڵەتی ئیسرائیل دەکرێتەوە. مۆزەخانەکە زنجیرەیەکی ژێرزەمینی ژووری ئەزموونی فرەمیدیایە، بە یادکردنەوەیەک بۆ مردووەکان دەست پێ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/968269.html |سەردێڕ=The Palmach Museum |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100117174313/http://www.haaretz.com/hasen/spages/968269.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Palmach Museum}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|نژیاروانی}} tjobttxdziinlg7j9dcnmj1wquefmuu 0 170774 1591056 1444665 2026-06-17T03:33:51Z Épine 19745 1591056 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراو |ناو = ڕاسان |وێنە = Rasan logo.png |قەبارە = 100px |سەردێڕ = لۆگۆی ڕاسان لە پیتی Rی لاتینی پێکھاتووە کە لەگەڵ ھێمای ڕەگەزی مێینە تێکەڵ کراوە، ڕەنگی لۆگۆکە [[پەلکەزێڕینە]]یە کە ئاماژەیەکە بۆ [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]]. |نەخشە = Sulaymaniyah map.svg |قەبارەی نەخشە = |سەردێڕی نەخشە = نووسینگەی فەرمیی ڕێکخراوی ڕاسان لە [[پارێزگای سلێمانی]]یە. |دروشم = «شەڕکردن لە پێناو دادپەروەریی کۆمەڵایەتی» |دامەزراندن = ٢٠٠٤ |جۆر = ناحکومی |ئامانج = نەھێشتنی توندوتیژی و دووچاوەکی بەرامبەر ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە و ژنان.<ref name="gt573" /><ref name="menaraproject" /><ref name="HRWAFE" /><ref name="aferesources" /> |شوێن = [[سلێمانی]]، {{ئاڵا|عێراق}}<ref name="queeriq65" /> |خزمەت لە ناوچەکانی = [[ھەرێمی کوردستان]] |زمان = [[کوردیی ناوەندی]] |ناونیشانی سەرۆک = بەڕێوەبەری جێبەجێکار |ناوی سەرۆک = تانیا دەروێش<ref name="NRT1" /><ref name="wishemovie" /><ref name="qadirzada" /> |لایەنگیرییەکان = {{پێڕستی ئاسۆیی|سی-ئۆ-سی|کەی-تی-کەی<ref name="KTKSupport" /><ref name="kvinnaswe" /><ref name="KTKswe2" /><ref name="bakhan" />|ئۆڵ ئاوت<ref name="allout1" /><ref name="allout2" />|گیڤ ئەی دام<ref name="GAD" />|پلانێت ڕۆمیۆ<ref name="prf4321" />|ئۆکسفام}} |بودجە = |ژ. ستاف = ١٢ (٢٠١٩) |ژ. خۆبەخشان = |ماڵپەڕ = {{ناونیشان|rasanorg.com}} |ھەڵوەشانەوە=٣١ ی ئایاری ٢٠٢٣}} '''ڕاسان''' [[ڕێکخراوەی ناحکوومی|ڕێکخراوێکی ناحکوومیی]] کوردیی [[مافەکانی مرۆڤ|مافەکانی مرۆڤبوو]] کە لە ساڵی ٢٠٠٤ لە [[پارێزگای سلێمانی]]، لە ھەرێمی [[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]] دامەزراوە، پاش نزیکەی دوو دەیە لە چالاکی دواجار لە ٣١ ی ئایاری ٢٠٢٣ بە فرمانی دادگە ڕێکخراوەکە داخرا و قەدەغەی ھەموو چالاکییەکی لێکرا لە کوردستان، ئەمەش بە تۆمەتی تێکدانی ئاشتی کۆمەڵایەتی و چالاکی دژی ئادابی گشتی و ئایین و کلتوری کۆمەڵگەی کوردی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=چاودێری مافەکانی مرۆڤ: حکومەتی هەرێم دەبێت دەستبەجی هەراسانکردنی هاوڕەگەزخوازان ڕابگرێت|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/7169657.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Voice of America|زمان=ku}}</ref> ڕاسان کاری بۆ مافی ژنان و ئەندامانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] دەکرد<ref name="GAD" /> و چەندین پڕۆژەی ھاندان بۆ پێکەوەژیان و ئاشتی کۆمەڵایەتی پەیڕەو کردووە بە بەکارھێنانی [[ھونەر]] و سیمینار و وەرکشۆپ و ڕاھێنان و ھۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە، و ھەروەھا تێکەڵکردنی پێشڕەوەکانی گرووپە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگە لە وتووێژ دەربارەی [[شووناسی جێندەری]] و یەکسانی و پێکەوەژیان.<ref name="eplo" /> لە سەرەتادا لە ٢٠٠٤–٢٠١٢، ڕاسان تەنیا ڕێکخراوێکی فێمێنێستی مافی ژنان بوو، بەڵام لە ٢٠١٢ دوای ڕاگرتنی چالاکییەکانیان بۆ ماوەیەک، بواری کارەکانیان فراوانتر کرد و دەستیان کرد بە کارکردنی لەسەر ئەو کێشانەی ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ڕووی مافی مرۆڤەوە ڕووبەڕووی دەبوونەوە، بەوەش بوونە یەکەم ڕێکخراوی مۆڵەتپێدراو لەعێراق کە کار بۆ مافی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بکات. ھەرچەندە ڕاسان بە شێوەیەکی گشتی بانگەشەی چەسپاندنی مافەکانی مرۆڤ دەکات، زۆرینەی چالاکییەکانیان بۆ ھۆشیاری دانە لە بارەی [[مافەکانی ژنان]] و کەسانی [[ھاوڕەگەزخوازی|ھاوڕەگەزخواز]] لەگەڵ ھەوڵی دیکە بۆ ھۆشیاری دان لە بارەی کێشەی [[توندوتیژی خێزانی]] و [[ھاوسەرگیریی مناڵان]]. نووسینگەی سەرەکیی ڕاسان لە پارێزگای سلێمانییە و زۆربەی چالاکییەکانیان سلێمانی و ناوچە نزیکەکانی دەگرێتەوە، بەڵام بۆ بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری زیاتر لە عێراق و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی ھەوڵ دەدەن، ئەمەش لەڕێی بەکارھێنانی پێگە و [[تۆڕی کۆمەڵایەتی|تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیانەوە]]. پەیامەکانی ڕاسان دەربڕینی پشتگیرییە بۆ ژنان و ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە، ھاوکات ھاندانی حکوومەت و دامەزراوە یاسادانەرەکانە بۆ پێدانی مافە سەرەتایی و یاسایییەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە و مافی پاراستنیان لە سەرکوتکردن بۆ دابین بکەن. ڕێکخراوەکە ھەستاون بە چەند ھەڵمەتێکی وریاکردنەوە و کردنەوەی چەند خولێک بۆ گەنجان لە کۆمەڵگەی کوردی دا بۆ ھەوڵدان بۆ بنەبڕکردنی کێشەکانی گۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە و ئەو جۆرە دیدگایەی ھەیە لەسەریان کە بە شێوازێکی خراپ سەیر دەکرێن لەلایەن کۆمەڵگەوە. یەکێک لە چالاکییەکانیان بریتی بوو لە نەخشاندنی چەند وێنەیەک لەسەر دیواری قوتابخانە و شوێنە گشتییەکان کە پەیامی چارەسەری کێشەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینەی لە خۆ گرتبوو، لە ھەوڵێکدا بۆ ڕاکێشانی ڕای گشتی بۆ بەرپاکردنی ھەڵسوکەوت و بیرکردنەوەیەکی نەرمتر بەرامبەر ئەندامانی کۆمەڵگەکە. پڕۆژەکە لە ٢٠١٧ دەستی پێکرد لە دەرەنجامی پاڵپشتی کردنی ڕێکخراوی «ئۆڵ ئاوت»، لە کۆتایی پڕۆژەکەش دا چەند وێنەیەک تێکدرابوون، بە تایبەتی ئەو وێنانەی پەلکەزێڕینەیان لەسەر بوو کە بە ئاشکرا دیاربوو پاڵپشتی بۆ کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە دەردەبڕی؛ بەڵام ڕاسان ھەستا بە چارەسەرکردنی کێشەکە. لە چالاکییەکی تردا، ڕاسان یارمەتی ٩٠ ژنیان دا کە لە دەستی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]] ڕایانکردبوو یاخود ئازاد کرابوون؛ لە چالاکییەکەدا کاریان بۆ ئەو ژنانە دەکرد کە لەسەر دەستی داعش ڕووبەڕووی توندوتیژی ببوونەوە، ھەندێکیان [[دەستدرێژیی سێکسی]]ان کرابووە سەر لەلایەن ھەمان ئەو کەسانەوەی کە مێردەکانیان کوشتبوون. ڕاسان بەردەوامبوو لە کارکردن لەگەڵ ڕزگاربووانی دەستی داعش تا کۆتایی پڕۆژەکە. بەپێی سەرچاوەکان، ڕاسان ئێستاش لە ھەوڵدایە بۆ بەدەستھێنانی پشتگیری زیاتر لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بۆ دابینکردنی یارمەتی و چارەسەری جەستەیی و دەروونی بۆ ئەو ژن و منداڵانەی لە دەست داعش ڕزگار بوون.<ref name="WB" /> لە عێراق ھیچ یاسایەک نییە کە پشگیری یاخود پارێزگاری لە کەسانی ھاوزایەندخواز بکات، ھەرچەندە لەژێر ھەڕەشە و ھێرشی بەردەوام دان و ھیچ میدیا و کەسایەتییەکیش بە ڕوونی پشگیری خۆیان دەرنابڕن لە ئاست چەندین ڕووداوی گەورە کە لە ھەرێم و عێراق ڕوودەدەن؛ بەڵام بە گشتی کوردستان و بە تایبەتیش سلێمانی بە شوێنێکی سەلامتتر دادەنرێن لەچاو شارەکانی دیکەی ھەرێم و عێراق. ئەگەر کێشەی پاراستن و ئاسایشیش نەبێت، کێشە دەربڕین و ئازادی یەخەی ئەندامانی کۆمەڵگەی ھاوزایەندخوازانی گرتووە. بەھۆی ھەڵە وەرگێڕان لە یاسای سزادانی عێراقی، کە یاسای ٣٩٣ دەگرێتەوە، یاساکە بەکاردەھێندرێت بۆ گرتن و تۆمەت خستنە پاڵی کەسانی ھاوزایەندخواز، ھەرچەندە ھیچ یاسایەک نییە بۆ پشتگیری یاخود ڕێگریکردن لێیان. لە ٢٠٢٠ دا، ڕاسان پڕۆژەی پەرەپێدانی گەنجانی دەست پێکرد، و بەشێک لە پڕۆژەکە خولێکی ڕاھێنانی ٦ ڕۆژییە لەبارەی مافەکانی مرۆڤ و شوناس و ڕەگەز. بەشداربووانی پڕۆژەکە دەکرێت ببن بە خۆبەخش لە ڕێکخراوەکە تا پرۆژەی داھاتوو دێتە پێشەوە. == مێژوو == === سەرەتاکان === ڕاسان لە ساڵی ٢٠٠٤ وەکوو ڕێکخراوێکی فێمینیست بۆ مافی ژنان دامەزرا،<ref name="MEE" /><ref name="mobil" /> ئەمە تاکە پرسێک بوو کە تێیدا چالاک بوون. دوای وەستانیان بۆ ماوەی چەند ساڵێک، دووبارە لە٢٠١٢ دا چالاکبوونەوە و بێجگە لە کارکردن بۆ مافی ژنان بڕیاریاندا ھەوڵدان بۆ چەسپاندنی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینەیش بخەنە بەرنامەی کاریانەوە، کە بە بڕوای ڕاسان یەکێکن لە گەورەترین گرووپەکانی کۆمەڵگە کە ڕووبەڕووی توندوتیژی و دووچاوەکی دەبنەوە.<ref name="ecoi" /><ref name="HRWpdf" /> بە وتەی ئەیاز شەلال کادۆ، جێگری بەڕێوەبەری پێشووی ڕاسان، پێیان وابوو کە شتێک جیاواز لە مافی ژنان پشتگوێ خراوە، و بە بڕوای ئەوان پرسی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بوو، بۆیە کرایە ناو چالاکی و کارەکانی ڕێکخراوەکەوە.<ref name="SBS" /> ئەمە ڕاسان ی کرد بە تاکە ڕێکخراوی مۆڵەتپێدراو لە عێراق کە کار بۆ کۆمەڵەی ڕەگەزخوازان بکات. === ٢٠٠٥–٢٠١٢ === لە ٢٠٠٥ پڕۆژەی ھۆشیارکردنەوەی دەستووری بۆ ژنان لە ھەولێر بەڕێوەچوو، کە ناوچەکانی [[بەرزین]]، [[عەنکاوە]]، [[بنەسڵاوە]]، [[دارەتوو]]، [[شاوەیس]]، [[قوشتەپە]]، مەلا عومەر و چەند شوێنێکی تری گرتەوە. پڕۆژەکە بۆ ماوەی ٢ مانگ لەلایەن ئای-سی-ئێس-پییەوە پشتگیری کرا. دواتر لە ٢٠٠٥، لە ماوەی سێ مانگدا کۆی ٣٥ کۆڕ بەڕێوەچوون، بابەتی کۆڕەکان خۆی لە پرسە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان و ھەروەھا پرسی تەندروستی و کێشەکانی ژن دەگرتەوە. ئەم پرۆژەیەش بە ھەمان شێوە بە پشتگیری ئای-سی-ئێس-پی بوو.<ref name="old" /> پێش کۆتایی ٢٠٠٦، ڕاسان چەندین کۆڕی گفتوگۆی بەڕێوەبرد. لە ٢٠٠٦–٢٠١٠ ڕێکخراوەکە کۆی ٨٥ [[ڕۆژنامە]]ی ھەواڵی دەرکرد، بەڵام دوای ٢٠١٠ ڕۆژنامەکە وەستێندرا. ھەروەھا کتێبێکیان بە ناوی «ژنانی جیھانی سێیەم» بڵاوکردەوە، کە تیشک دەخاتە سەر توندوتیژی و ھەراسانکردنی ژنان. ڕێکخراوەکە بە ھەمان شێوە دیداری تەلەڤیزیۆنی ئەنجامداوە، کە لەسەر پرسەکانی توندوتیژی دژی ژنان و یەکسانی ڕەگەزی و مافەکانی مرۆڤ و ھۆشیارکردنەوە بوون.<ref name="self" /> لە ٢٠٠٧ دا، ڕاسان فلیمێکی لە بارەی خەتەنەکردنی مێینە بەرھەمھێنا بۆ بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری لەسەر بابەتەکە. بەرھەمەکە لەلایەن [[ھیومن ڕایتس وۆچ]]ەوە پشتگیری کرا و لە [[ھەولێر]]، [[دھۆک]]، [[کەرکووک]]، [[ڕانیە]]، و [[سەید سادق]] نمایش کرا. فلیمەکە لە کێبڕکێی باشترین فلیمی مافەکانی مرۆڤ لە کوردستان پاڵێورا، و بۆ نمایش لە ئەڵمانیا ھەڵبژێردرا. لە ٢٠٠٨ دا ڕێکخراوەکە کاری لەسەر ٥٥ کەیس و، لە ٢٠٠٩ دا ٦٢ کەیس، و لە ٢٠١٠ش ٦٠ کەیس کردووە کە بە سەرەکی کێشەی کۆمەڵایەتیی ژنان کە بەھۆی ھۆکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی و باوەڕ و خێزانی بوون.<ref name="self2" /> ڕێکخراوەکە چەندین چالاکی میوانداری کردووە لە نێوان ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١٢، وەکوو کۆنفرانسی جیھانیی ڕێکخراوە ناحکومییەکان لە [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] و کۆنفرانسی ڕێکخراوە ناحکومییەکانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە [[نەمسا]]، وەرکشۆپی کەی-تیکەی لە [[عەممان]] و [[لوبنان]]، لوتکەی گەشەپێدەرانی کۆمەڵایەتیی لە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]]، لوتکەی ڕێکخراوەکانی مافی ژنان لە [[تایلەند]]، و لوتکەی پارێزەرانی مافی ژنان لە [[باشووری ئەفریقا]].<ref name="international" /> === ٢٠١٢–٢٠١٨ === دوای وچانێک، ڕاسان لە ساڵی ٢٠١٢ دەستی کرد بە پلاندانان بۆ پرۆژەیەک کە پشتگیری بۆ کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە خۆ دەگرت، جێبەجێکردنی پڕۆژەکە بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی ڕێکخراوەی سی-ئۆ-سیی ھۆڵەندی دەستی کرد بە پشتگیریکردنی پڕۆژەکە وەک بەشێک لە «بەرنامەی شانازی».<ref name="HRWpdf" /><ref name="SBS" /> پڕۆژەکە ناونرا «پەڕینەوە بەسەر پەلکەزێڕینەی عێراقی»<ref name="self3" /> و لە ٢٠١٦ەوە تاوەکوو کۆتایی ٢٠٢٠ درێژەی کێشا. ئامانجەکانی پڕۆژەکە بەپێی ساڵ جیاواز بوون، لە درێژایی کاتی پڕۆژەکە دا، ڕاسان توانی چەندین وەرکشۆپ و ڕاھێنان و سیمینار و گفتوگۆی بە کۆمەڵ ڕێک بخات. بەشداربووانی ئەم چالاکییانە بە زۆری کارمەندی حکومی و پەیمانگاکان و ئەندامانی [[وەزارەتی تەندروستی]] و [[ئەولەھی|ئاسایش]] و پۆلیس و [[وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی]]<ref name="GAD" /> و گەنجان و خوێندکارانی [[زانکۆی سلێمانی]] و زانکۆی ئەمریکی<ref name="auis" /> و چەرمۆ و ھتد. بوون. لە ٢٠١٦ دا ڕاسان چەند پڕۆژەیەکی یەک لە دوای یەکی گەورەی جێبەجێکرد، یەکێک لە پڕۆژەکان «١٦ ڕۆژ لە داکۆکیکاری» بوو، کە تێیدا پۆستەری دژی ھاوسەرگیری منداڵان بڵاوکرانەوە بە شاری سلێمانی دا و چەند کارێکی ھونەری لە بارەی [[یەکسانیی جێندەری|یەکسانیی ڕەگەزی]] و [[ئاشتی]] و مافەکانی ژنان و پێکەوەژیان نەخشێنران لە چەند شوێنێکی شارەکە.<ref name="16days" /> پرۆژەیەکی تر بە ناوی «ئێمە گرنگیت پێ دەدەین» لە ١ی تەممووزی ٢٠١٦ تاوەکوو ٣٠ی ئەیلوولی ھەمان ساڵ جێبەجێکرا، ئەنجام لە پڕۆژەکە دابینکردنی پاراستن و یارمەتی بوو بۆ ژنە ئاوارەکان. پڕۆژەکە یارمەتی ٦٠ ژنی دا کە لە خوێندن بەردەوام بن و ٧٥٠ ژنی دیکەش ڕاھێنان و ھۆشیارکردنەوەیان وەرگرت لەبارەی توندوتیژی ڕەگەزی؛ کۆمەڵەی نیوە بە نیوەی نێوان ژنان و پیاوان دانرا کە پشتگیریان کرا لە دانان و جێبەجێکردنی چالاکی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی کە ١٬٥٠٠ کەس بە ناڕاستەوخۆ سوودیان لێ بینی.<ref name="wcay" /> وەکو بەشێک لە پڕۆژەی «ژنان دەتوانن»، ڕاسان پشتگیری و یارمەتیی دەروونی و یاسایی بۆ ٢٠٠ ژن دابین کرد و ١٬٢٠٠ ژن کەرەستەی پاکژی سەرەتاییان بۆ دابین کرا، و ٥٠ سیمیناری ھۆشیارکردنەوەی پیاوان سازکرا بۆ پەرەپێدان بە ھۆشیاری پیاوان لەبارەی پەیوەندیی تەندروست و یەکسانی ڕەگەزی.<ref name="srr21366" /><ref name="srr21367" /><ref name="wcb" /> لە ١ی ئازاری ٢٠١٧دا، ڕاسان پڕۆژەی «١٣٢٥» ی ڕاگەیاند، کە تێیدا ٤٠٠ کەیسیان وەرگرت و پشتگیری ڕاستەوخۆیان لێ کرا و ٨٠ سیمیناری ھۆشیارکردنەوە بۆ ١٠٠٠ ژن کرا، بە ھیوای ئەوەی زانیاری زیاتریان ھەبێت لە چۆنییەتی بەدەستھێنانی پاراستن و یارمەتی لە کاتی پێویست دا.<ref name="R1325" /> لە ٢٠١٩ ڕاسان زنجیرەیەک سیمیناری بۆ ٢٥٠ ژن ئەنجام دا کە لە چەمچەماڵ و کەلار و کەمپی عەربەت و خەبات بەڕێوەچوون.<ref name="self4" /> ==== ئۆڵ ئاوت ==== [[پەڕگە:Rasan mural vandalism.jpg|وێنۆک|یەکێک لە وێنەکانی ڕاسان کە شێوێنرابوو و دواتر لەلایەن ڕێکخراوەکە چاککراوەتەوە.]] لە ساڵی ٢٠١٧ ڕاسان ھەستا بە چالاکییەکی وێنە کێشان لە دیوارە گشتییەکان لە شاری سلێمانی، کە یەکەم دەربڕینی ئاشکرایان بوو بۆ پشتگیریکردن لە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە.<ref name="WB" /><ref name="pm4720" /><ref name="tp05928" /> پرۆژەکە بە پشتگیری ھەڵمەتێکی کۆکردنەوەی یارمەتی بوو کە لەلایەن ئۆڵ ئاوتەوە جێبەجێکرا.<ref name="allout1" /><ref name="allout2" /><ref name="allout3" /> ھەندێک لە وێنەکان کە پشتگیری ھاوزایەندخوازانیان دەکرد بە بۆیەی ڕەش شێوێنران،<ref name="cpm" /> بەڵام ڕاسان لە وەڵامدا دووبارە وێنەکانی نەخشاندەوە.<ref name="countered" /> ھەرچەندە ڕێگەیان پێ نەدرا کە لە شەقام و شوێنە گشتییەکان وێنەکان بکێشن،<ref name="mobil" /> ئەویش لە ترسی کاردانەوەی گشتگیری خەڵک بە تایبەتی ھەڵگرانی بیر و ئایینی جیاواز کە بە توندی لە دژی پرسەکەن، بەڵام ڕاسان توانی لەسەر دیواری چەند دواناوەندییەک وێنەکان بکێشن و پەیامەکە بگەیەنن بە خەڵکی شارەکە.<ref name="16days" /><ref name="ee1093" /><ref name="self5" /> ھەندێک لە وێنەکان لەسەر دیواری [[زانکۆ ئەمریکییەکە]] نەخشێندران. ھەرچەندە وێنەکان لەسەر شەقامە گشتییە سەرەکییەکان نەبوون، بەڵام کاردانەوەی توندیان لێکەوتەوە بەرامبەر ڕاسان بۆ پشتگیریکردنی ئەو پرسە.<ref name="blog46302" /> بەپێی وتەی کارمەندانی ڕاسان، چەندین جار ڕووبەڕووی کاردانەوەی توند و بێڕێزیکردن بوونەتەوە و تەنانەت گەیشتووە بەوەی نامەی ھەڕەشەیان پێ بگات و چەند کارمەندێک ھێرشیان کراوەتە سەر لە شوێنی گشتی دا.<ref name="WB" /><ref name="mobil" /><ref name="medium" /> پڕۆژەکە لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ کۆتایی ھات.<ref name="allout3" /> ==== گیڤ ئەی دام ==== لە ٢٠١٨ دا، ڕاسان لەلایەن ڕێکخراوی «گیڤ ئەی دام» پشتگیریی ماددی دەکرا بۆ دەستکردن بە لێکۆڵینەوە لەوەی کە پێویستییەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە چییە و ئەو ئاستەنگانە چین کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. یەکێک لە ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکانی پڕۆژەکە ئەوەبوو کە پلانێکی کارکردن دابڕێژرێت لەسەر ئەو پێویستیانەی کە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە ھەیانە لە ناوچەکە؛ یەکێکی دیکە لە ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان دۆزینەوە و دروستکردنی چەمکی نوێ بوو بۆ دەوڵەمەندکردنی ڕێزمانی کوردی لەو ڕووەوە. بەپێی وتەکانی گیڤ ئەی دام ئامانجێکی دیکەی پڕۆژەکە دۆزینەوەی پشتگیری لە ناو پێشڕەوە ئایینییەکان و پۆلیس و یاسادانەران لە ھەرێمەکە و عێراق بوو بە گشتی.<ref name="GAD" /> === ٢٠١٨–ئێستا === جێگری بەڕێوەبەری پێشووی ڕاسان، کادۆ، باسی لە کاری ڕێکخراوەکەیان و ئەو ڕێیەی ئەوان لێوەی ھەوڵی شکاندنی پرسە ڕێپێنەدراوەکانی ناو کۆمەڵگەیان داوە، ئەویش بە تێگەیاندنی و ھۆشیارکردنەوەی زیاتری کۆمەڵگە و یارمەتیدانی ژنان و کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کێشەکانیان کرد بۆ ئێس-بی-ئێس. کادۆ بە ئێس-بی-ئێسی ڕاگەیاند کە ھەرچەندە چەند ڕێکخراوێکی کەم ھەن لە ناوچەکە کە کار بۆ پرسی ھاوزایەندخوازان دەکەن لە ھەرێمەکە دا، بەڵام ڕاسان تاکە ڕێکخراوی چالاکە لە ھەرێمی کوردستان و ھەموو عێراق، کە ھەوڵ دەدات پشتگیریی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بکات بە دابینکردنی ڕاوێژکردن و یارمەتی یاسایی و تەندروستی و داڵدەدانی ئەو کەسانەی کە پێویستیانە. «ئێمە خزمەتگوزاری یارمەتیدانی حاڵەتەکانمان ھەیە، کە کەسانی ھاوزایەندخواز دەتوانن سەردانی ڕێکخراوەکەمان بکەن یان لە ڕێگەی ڕێکاری جیاوازی وەکو تەلەفون یاخود [[فەیسبووک]] و تویتەر یان ئیمەیڵ داواکاری یارمەتی دەروونی و کۆمەڵایەتی و یاسایی پێشکەش بکەن و ڕاسانیش بۆیان دابین دەکات.» بە بێ لەبەرچاوگرتنی گرفتە ئابووری و سیاسییەکانی ھەرێمی کوردستان، ڕاسان بەردەوامبووە لە چالاکی و پشتگیرییەکانی. بەپێی وتەکانی کادۆ, ئەگەر پشتگیری زیاتریان ھەبووایە، چالاکییەکانیان بۆ ناوچەکانی تری ھەرێمەکە بەرفراوان دەکرد و لە ناویشیان دا شاری فرەنەتەوەی کەرکووک، بۆ ئەوەی بە زۆرترین کەسانی ھاوزایەندخواز بگەن و یارمەتیان پێشکەش بکەن.<ref name="SBS" /> ==== ماوەی کۆڤید ١٩ ==== کۆمەڵەی دژە-گۆڕانکاری و میلیشیا ئاینییە بەلاڕێدا براوەکان لە ئێستادا گەورەترین مەترسین بۆ سەر ژیانی ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە جیھاندا و بە تایبەتی لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دا، کە بە دەگمەن وڵاتی تێدایە یاسای پاراستنی ھاوزایەندخوازانی تێدا بێت، و بڵاوبوونەوەی [[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩]] بووە ھۆی ھەڵکشانی وتاری دژی ھاوزایەندخوازان لەلایەن پێشڕەوە ئایینییەکانەوە کە ئەوەش ھێندەی تر بووەتە ھۆی زیادبوونی مەترسی لەسەر ژیانی ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە، بە تایبەتی لەو وڵاتانەی کە ھێزی میلیشیای گەورەی تێدایە کە ھەڵگری بیروڕای توندڕەون وەکوو شیعەکانی عێراق کە بە چەندین تاوانی نامرۆڤانە لە دژی ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە تۆمەتبارکراون.<ref name="rudaw" /> لە گەرمەی بڵاوبوونەوەی کۆڤید-١٩ دا لە ١٧ی ئایاردا، کونسوڵخانەی بەریتانی و کەنەدی و [[یەکێتیی ئەورووپا]] [[ئاڵای شانازی]]یان ھەڵکرد لە بنکە سەرەکییەکانیان لە [[بەغدا]]د، ئەوەش کاردانەوەیەکی نەرێنیی گەورەی لێکەوتەوە،<ref name="ashraq" /><ref name="rudaw2" /><ref name="qantara" /><ref name="shafaq" /><ref name="bl1" /> کە بووە ھۆی زۆرلێکردنی کونسوڵخانەی گشتی یەکێتی ئەورووپا کە پۆستەکەیان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بسڕنەوە دوای چەند کاتژمێرێکی کەم لە بڵاوکردنەوەی.<ref name="tna" /> لە کاتێک دا موقتەدا سەدر پێشتر داوای وەستاندنی توندوتیژی کردبوو لە دژی ھاوزایەندخوازان، بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕاسان، ئەو یەکێک بوو لە سەرەکیترین و کاریگەرترین ئەو کەسانەی کە بوونە ھۆی دەستپێکردنی شەپۆلێکی ڕقلیبوونەوە لە دژی ھاوزایەندخوازان، و ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی سێکسی و جووتبوونی ناوەکی (خێزانی) چواند.<ref name="research" /> <blockquote> «موقتەدا سەدر بە ڕوونی ھەوڵی کۆکردنەوەی خەڵک دەدات بۆ دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازان [چونکە وا دەزانێت ھاوزایەندخوازی بڵاو دەبێتەوە ئەگەر وانەکات]، ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە خەڵک توندوتیژتر ببن و ھێرش بکەنە سەر کەسانی ھاوزایەندخواز و ھەوڵی دۆزینەوە و کوشتنیان بدرێت. بەڵام ئەمە تەنیا ھەوڵ نەبووە بۆ دەستپێکردن بەم کردەوە ڕقامێزانە؛ لە ڕاپۆرتێکی ھەواڵی پەخشکراو دا لەسەر کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی حکوومی گرتە ڤیدیۆیی خەڵکانێک پەخش کراوە کە بەسەر ئاڵای شانازیدا دەڕۆن و دەڵێن کە کەسانی ھاوزایەندخواز ئاسایی نین و ھاوزایەندخوازی جۆرێکە لە نەخۆشیی سێکسی.» –ڕاسان.<ref name="research" /> </blockquote> بەپێی ڕاسان، لە کاتی بڵاوکردنەوەی تویتەکانی موقتەدا سەدر تاوەکوو کاتی نووسینی ئەو ڕاپۆرتەیان، ژمارەیەک گەنج کوژراون بە بیانووی ئەوەی ھاوزایەندخواز بوون. ڕێکخراوەکە دەرکەوتنی جۆرێکی دیکەی جیھادی ڕاگەیاند کە بە «جیھادی ئەلکترۆنی» ناو دەبرێت، کە تێیدا کەسانی توندڕەوی ئایینی خۆیان وەکوو ھاوزایەندخواز نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ئەو کەسانەی کە بەڕاستی ھاوزایەندخوازن، بۆ ئەوەی شوێنەکانیان ئاشکرا بکەن و ھێرش بکرێتە سەریان بۆ کوشتن و ئازاردانیان. ئەم موجاھیدە ئەلکترۆنییانە لە بەرنامەی ژوانکردنی ھاوزایەندخوازانی وەکوو [[گرایندر]]دا و ئەو کەسانەی کە لە گرووپی داکۆکیکارانی مافەکانی ھاوزایەندخوازاندان دەگەڕێن و نامەیان بۆ دەنێرن بۆ ئەوەی بە فێڵ ناسنامەی ڕاستیان پێ دەربخەن بۆ دۆزینەوەیان.<ref name="research" /> دوای ئەم زنجیرە ڕووداوانە، ڕێکخراوەکە بە توندی کەوتە ڕەخنەگرتن لە یەکێتیی ئەورووپا و نەتەوە یەکگرتووەکان لە تۆڕە کۆمەڵاتییەکانیان تاکوو بێدەنگیان بۆ خەڵک دەربخەن لە ئاست ئەو تاوانانە، ڕاسان بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ئەوان بێدەنگیان ھەڵبژاردووە تاوەکوو خۆیان لە کاردانەوە بپارێزن، و بە «چاکەکاری ھەلپەرست» ناساندیانن. ڕێکخراوەکە بە ھەمان شێوە جەنگێکی میدیایی لە دژی حکوومەتی عێراقی بەرپاکرد لەسەر بێدەنگی و بێ ھەڵوێستیان و ڕەخنەشیان لە موقتەدا سەدر گرت بۆ ھەڵستاندنی ڕقی خەڵک لە دژی ھاوزایەندخوازان. لە چاوپێکەوتنێکیان لەگەڵ کەناڵی ڕووداو، ڕاسان ڕایگەیاند: «وەکوو ھەموو کات، سیاسەتمەدارانی عێراقی بەردەوامن لە فریودانی خەڵکی بۆ ڕاکردن لە بەرپرسیارییەتییەکانیان. مایەی سەرسووڕمان و شەرمەزارییە کە کەسایەتییەکی وەکوو موقتەدا سەدر بێئاگابێت لەوەی کە ڕوودەدات و تاوانی ھەموو کێشەکان بخاتە ملی کۆمەڵەیەکی بچووکی بێ دەسەڵاتی کۆمەڵگە و بە سەرچاوەی کۆڤید-١٩ ناویان ببات.»<ref name="rudaw" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|refs= <ref name="gt573">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Amien |یەکەم=Ava |سەردێڕ="We Can't Just Run": Meet Iraq's University Students Working For a Better Future |ناونیشان=https://www.gradtouch.com/advice/article/content-community-meet-iraqs-university-students-working-for-a-better-future |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807101419/https://www.gradtouch.com/advice/article/content-community-meet-iraqs-university-students-working-for-a-better-future |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.gradtouch.com}}</ref><ref name="menaraproject">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=MENARA Final Reports |ناونیشان=http://www.menaraproject.eu/wp-content/uploads/2019/03/menara_fr_3-1.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201002001305/http://www.menaraproject.eu/wp-content/uploads/2019/03/menara_fr_3-1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Menara Project |پەڕە=٢٨|وتەگێڕانەوە=Rasan Organization, a women’s rights organization, “also formally took on LGBT rights in 2012”}}</ref><ref name="HRWAFE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=HRW: Facing the Myths: LGBT Voices from the Middle East and North Africa |ناونیشان=https://www.hrw.org/video-photos/interactive/2019/06/24/facing-myths |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200918173310/https://www.hrw.org/video-photos/interactive/2019/06/24/facing-myths |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.hrw.org}}</ref><ref name="aferesources">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A.F.E |ناونیشان=https://www.afemena.org/29-idahotb-2018-activities-from-the-mena-region/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201008123029/https://www.afemena.org/29-idahotb-2018-activities-from-the-mena-region/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=A.F.E}}</ref><ref name="queeriq65">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Event on LGBTQ equality in Iraq |ناونیشان=https://queerstagiaires.wordpress.com/2017/09/08/event-on-lgbtq-equality-in-iraq/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164637/https://queerstagiaires.wordpress.com/2017/09/08/event-on-lgbtq-equality-in-iraq/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Queer Stagiaires |زمان=en}}</ref><ref name="NRT1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=چالاکانی مەدەنی: توندوتیژی دژی ژنان لەماوەی کەرەنتینەدا زیادیکردووە |ناونیشان=https://nrttv.com/News.aspx?id=30203&MapID=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200616074203/https://www.nrttv.com/News.aspx?id=30203&MapID=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[NRT News]]}}</ref><ref name="wishemovie">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کەمتر لە چوار خولەک ژیانی کچان و ژنان دەخرێتەڕوو |ناونیشان=http://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=78049&Jor=5 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010032718/http://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=78049&Jor=5 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.wishe.net}}</ref><ref name="qadirzada">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لە ١٢٪ ی ژنانی کورد لەلایەن کەس و کاریانەوە دەستدرێژی سێکسییان دەکرێتەسەر |ناونیشان=http://qadirzada.com/destdreji.sexi.html |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=qadirzada.com |زمان=Kurdish |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164642/http://qadirzada.com/destdreji.sexi.html}}</ref><ref name="KTKSupport">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq |ناونیشان=https://kvinnatillkvinna.org/about-us/where-we-work/mena/iraq/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807220926/https://kvinnatillkvinna.org/about-us/where-we-work/mena/iraq/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Kvinna Till Kvinna]] |زمان=en}}</ref><ref name="kvinnaswe">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kvinna Till Kvinna i Irak |ناونیشان=https://kvinnatillkvinna.se/om-oss/vart-arbete/mellanostern/irak/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010185031/https://kvinnatillkvinna.se/om-oss/vart-arbete/mellanostern/irak/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Kvinna Till Kvinna]] |زمان=en}}</ref><ref name="KTKswe2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yazidiska kvinnor får hjälp efter IS övergrepp |ناونیشان=https://kvinnatillkvinna.se/yazidiska-kvinnor-far-hjalp-efter-is-overgrepp/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200918181239/https://kvinnatillkvinna.se/yazidiska-kvinnor-far-hjalp-efter-is-overgrepp/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Kvinna Till Kvinna]] |زمان=en}}</ref><ref name="bakhan">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=&lrm;لە سلێمانی: شەقامەکان دەڕازێنرێتەوە |ناونیشان=https://www.araste.co/News.aspx?id=32&MapID=10 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201008194454/https://www.araste.co/News.aspx?id=32&MapID=10 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.araste.co |زمان=Kurdish}}</ref><ref name="GAD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A safe space for LGBTI's in Iraq {{!}} Give A Damn |ناونیشان=http://giveadamnfoundation.nl/en/a-safe-space-for-lgbtis-in-iraq/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191101013348/http://giveadamnfoundation.nl/en/a-safe-space-for-lgbtis-in-iraq/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="prf4321">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PlanetRomeo Foundation |ناونیشان=https://www.facebook.com/planetromeofoundation/photos/rasan-organization-from-iraq-organized-a-community-forum-followed-by-a-session-f/978450458977584/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.facebook.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201225161019/https://www.facebook.com/planetromeofoundation/photos/rasan-organization-from-iraq-organized-a-community-forum-followed-by-a-session-f/978450458977584/}}</ref><ref name="eplo">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Civil Society Dialogue Network Discussion Paper No. 12, Civil society peacebuilding actors in Iraq |ناونیشان=http://eplo.org/wp-content/uploads/2017/10/EPLO_CSDN_Discussion-Paper_Civil-society-peacebuilding-actors-in-Iraq.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164631/http://eplo.org/wp-content/uploads/2017/10/EPLO_CSDN_Discussion-Paper_Civil-society-peacebuilding-actors-in-Iraq.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=polo.org |پەڕە=٧}}</ref><ref name="allout1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Help make history in Iraq |ناونیشان=https://go.allout.org/en/a/iraq-lgbt-murals/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164616/https://go.allout.org/en/a/iraq-lgbt-murals/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[All Out (organisation)|All Out]] |زمان=en}}</ref><ref name="MEE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='The world is changing': Iraqi LGBT group takes campaign to streets |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/news/world-changing-iraqi-lgbt-group-takes-campaign-streets |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190324151800/https://www.middleeasteye.net/news/world-changing-iraqi-lgbt-group-takes-campaign-streets |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Middle East Eye]] |زمان=en}}</ref><ref name="allout2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Spreading a message of love with murals in Iraq {{!}} All Out |ناونیشان=https://allout.org/en/highlights/spreading-message-love-murals-iraq |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201012135941/https://allout.org/en/highlights/spreading-message-love-murals-iraq |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[All Out (organisation)|All Out]]}}</ref><ref name="mobil">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Liebe ist Liebe – auch in Kurdistan – l.mag.de |ناونیشان=https://mobil.l-mag.de/news/artikel.html?readArticle=3470&cHash=975a0644e076039e7fcfed2442f0f612 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164633/https://mobil.l-mag.de/news/artikel.html?readArticle=3470&cHash=975a0644e076039e7fcfed2442f0f612 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=mobil.l-mag.de |زمان=de}}</ref><ref name="ecoi">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Anfragebeantwortung zum Irak: Lage von LGBT-Personen; Rechtliche Situation und staatlicher Schutz; Diskriminierung und Vorfälle von Gewalt, Behandlung durch Milizen; Schutzunterkünfte, LGBTI-Aktivismus [a-10587] |ناونیشان=https://www.ecoi.net/en/document/1435689.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164632/https://www.ecoi.net/en/document/1435689.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.ecoi.net |بڵاوکەرەوە=Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and |زمان=de}}</ref><ref name="HRWpdf">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=AUDACITY IN ADVERSITY, LGBT Activism in the Middle East and North Africa |ناونیشان=https://dataspace.princeton.edu/bitstream/88435/dsp016395w9967/1/Audacity_in_adversity.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164610/https://dataspace.princeton.edu/bitstream/88435/dsp016395w9967/1/Audacity_in_adversity.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Dataspace |بڵاوکەرەوە=[[Human Rights Watch]]}}</ref><ref name="old">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Project Department |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/21/project-department/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164623/https://rasanorg.com/2018/06/21/project-department/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="self">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Media Department |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/21/media-department/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201009125904/https://rasanorg.com/2018/06/21/media-department/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="self2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Society Department |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/21/society-department/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164708/https://rasanorg.com/2018/06/21/society-department/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="international">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=National Awareness & International Participation |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/21/national-awareness-international-participation/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010185030/https://rasanorg.com/2018/06/21/national-awareness-international-participation/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="WB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Kurdish group launches pro-LGBT human rights campaign |ناونیشان=https://www.washingtonblade.com/2017/01/03/kurdish-group-launches-pro-lgbt-human-rights-campaign/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201009161705/https://www.washingtonblade.com/2017/01/03/kurdish-group-launches-pro-lgbt-human-rights-campaign/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Washington Blade]]: Gay News, Politics, LGBT Rights}}</ref><ref name="self3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Crossing Iraqi Rainbow |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/20/crossing-iraqi-rainbow/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201011164041/https://rasanorg.com/2018/06/20/crossing-iraqi-rainbow/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="SBS">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rasan Organisation leads the Kurdish fight to break LGBT taboo |ناونیشان=https://www.sbs.com.au/language/english/rasan-organisation-leads-the-kurdish-fight-to-break-lgbt-taboo |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201019081005/https://www.sbs.com.au/language/english/rasan-organisation-leads-the-kurdish-fight-to-break-lgbt-taboo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=SBS Kurdish |زمان=en}}</ref><ref name="auis">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Rasan's workshop at the American University of Iraq, Sulaimani about LGBT |ناونیشان=https://rasanorg.com/2019/11/13/rasans-workshop-at-the-american-university-of-iraq-sulaimani-about-lgbt/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200809022044/https://rasanorg.com/2019/11/13/rasans-workshop-at-the-american-university-of-iraq-sulaimani-about-lgbt/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="16days">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=16 Days of Activism 2016 |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/16/gallery-post/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200809014449/https://rasanorg.com/2018/06/16/gallery-post/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="wcay">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=We Care About You |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/21/we-care-about-you/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201009035843/https://rasanorg.com/2018/06/21/we-care-about-you/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="srr21366">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=شینویذ |یەکەم=سارة |سەردێڕ=رعایة الذکور وال (إل جی بی تی آی) الناجین من العنف الجنسی: تعلم الدروس من المنظمات المحلیة {{!}} Forced Migration Review |ناونیشان=https://www.fmreview.org/ar/syria2018/chynoweth |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201009085325/https://www.fmreview.org/ar/syria2018/chynoweth |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=fmreview.org |زمان=ar}}</ref><ref name="srr21367">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chynoweth |یەکەم=Sarah |سەردێڕ=Caring for male and LGBTI sexual violence survivors: learning from local organisations |ناونیشان=https://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/syria2018/chynoweth.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180425232852/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/syria2018/chynoweth.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=fmreviews.org}}</ref><ref name="wcb">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Women Can Be |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/21/women-can-be/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164759/https://rasanorg.com/2018/06/21/women-can-be/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="R1325">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=1325 in KRI |ناونیشان=https://rasanorg.com/2018/06/20/1325-in-kri/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201011082948/https://rasanorg.com/2018/06/20/1325-in-kri/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="self4">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ="Strong Women" In Chamchamal, Kalar, Kalakn, Garmian, Arbat Camp, Xabat, Charmo University and Sulaimanyah City. |ناونیشان=https://rasanorg.com/2019/08/27/strong-women-in-chamchamal-kalar-and-sulaimanyah-city/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164642/https://rasanorg.com/2019/08/27/strong-women-in-chamchamal-kalar-and-sulaimanyah-city/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="pm4720">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Montgomery |یەکەم=Peter |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Anti-Gay, Anti Catholic Evangelical Sworn In As Mayor of Rio; More in Global LGBT Recap |ناونیشان=https://religiondispatches.org/anti-gay-anti-catholic-evangelical-sworn-in-as-mayor-of-rio-more-in-global-lgbt-recap/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200621070845/https://religiondispatches.org/anti-gay-anti-catholic-evangelical-sworn-in-as-mayor-of-rio-more-in-global-lgbt-recap/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Religion Dispatches}}</ref><ref name="tp05928">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tatchell |یەکەم=Peter |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=There are reasons to be cheerful … LGBTI rights gains in unlikely countries {{!}} Peter Tatchell |ناونیشان=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/feb/20/lgbti-rights-gains-unlikely-countries |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201009111039/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/feb/20/lgbti-rights-gains-unlikely-countries |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[گاردیان|The Guardian]]}}</ref><ref name="allout3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەوێنە: لەسلێمانی پڕۆژەیەکی ھونەری سازدەکرێت |ناونیشان=https://nhanews.net/News.aspx?id=192&MapID=5 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=nhanews.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201225160928/https://nhanews.net/News.aspx?id=192&MapID=5 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="cpm">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAQI KURDISTAN: We stand side-by-side; CPT speaks with the LGBTQ+ community {{!}} Christian Peacemaker Teams |ناونیشان=https://www.cpt.org/cptnet/2019/11/29/iraqi-kurdistan-we-stand-side-side-cpt-speaks-lgbtq-community |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201012164615/https://www.cpt.org/cptnet/2019/11/29/iraqi-kurdistan-we-stand-side-side-cpt-speaks-lgbtq-community |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.cpt.org}}</ref><ref name="countered">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ڕاسان بە ھونەر وەڵامی ئەو کەسانە دەداتەوە کە کارەکانی تێکدەدەن |ناونیشان=https://rojnews.news/%DA%A9%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%B1-%D9%88-%DA%BE%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1/%DA%95%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95-%DA%BE%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1-%D9%88%DB%95%DA%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D9%88-%DA%A9%DB%95%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%95-%D8%AF%DB%95%D8%AF%D8%A7%D8%AA/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201011124616/https://rojnews.news/%DA%A9%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%87%D9%88%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B1/%DA%95%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95-%D9%87%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1-%D9%88%DB%95%DA%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D9%88-%DA%A9%DB%95%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%95-%D8%AF%DB%95%D8%AF%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=کوردی - RojNews.News |زمان=Kurdish}}</ref><ref name="ee1093">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Courage and Determination |ناونیشان=https://equal-eyes.org/archive/2017/1/19/courage-and-determination |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201008064355/https://equal-eyes.org/archive/2017/1/19/courage-and-determination |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Equal Eyes}}</ref><ref name="self5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rasan Organization |ناونیشان=https://rasanorg.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201024191655/https://rasanorg.com/#jp-carousel-38 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref><ref name="blog46302">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Rainbow in Stormy Skies: LGBT Writing in the northern Middle East – Asian and African studies blog |ناونیشان=https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2017/06/a-rainbow-in-stormy-skies-lgbt-writing-in-the-northern-middle-east.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201011124615/https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2017/06/a-rainbow-in-stormy-skies-lgbt-writing-in-the-northern-middle-east.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=blogs.bl.uk}}</ref><ref name="medium">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ricard |یەکەم=Lauren |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Fighting for LGBTQ+ rights in Iraq |ناونیشان=https://medium.com/@ptiteloutre13/fighting-for-lgbtq-rights-in-iraq-ae0c1c8241e4 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Medium |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201225164315/https://medium.com/@ptiteloutre13/fighting-for-lgbtq-rights-in-iraq-ae0c1c8241e4}}</ref><ref name="rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mosimann |یەکەم=Yasmine |سەردێڕ=Shiite cleric Sadr says same-sex marriage caused coronavirus pandemic |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/280320201 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201008212536/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/280320201 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Rudaw Media Network]]}}</ref><ref name="ashraq">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq Condemns EU Mission for Displaying LGBTQ Flag |ناونیشان=https://english.aawsat.com/home/article/2289901/iraq-condemns-eu-mission-displaying-lgbtq-flag |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200811201044/https://english.aawsat.com/home/article/2289901/iraq-condemns-eu-mission-displaying-lgbtq-flag |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Asharq AL-awsat |زمان=en}}</ref><ref name="rudaw2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi leaders condemn western diplomats for hoisting LGBTQ+ pride flags |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/170520202 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200920112343/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/170520202 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Rudaw Media Network]]}}</ref><ref name="qantara">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=EU mission's raising of rainbow flag sparks outcry in Iraq |ناونیشان=https://en.qantara.de/content/eu-missions-raising-of-rainbow-flag-sparks-outcry-in-iraq |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200530111318/https://en.qantara.de/content/eu-missions-raising-of-rainbow-flag-sparks-outcry-in-iraq |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Qantara.de – Dialogue with the Islamic World |زمان=en}}</ref><ref name="shafaq">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay flag raised in the capital Baghdad |ناونیشان=https://shafaq.com/en/iraq-news/gay-flag-raised-in-the-capital-baghdad/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Gay flag raised in the capital Baghdad |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201225205213/https://shafaq.com/en/iraq-news/gay-flag-raised-in-the-capital-baghdad/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="bl1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi leaders Sadr and Amiri bash gay pride flag raising ceremony |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iraqi-leaders-sadr-and-amiri-bash-gay-pride-flag-raising-ceremony-628421 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201014213727/https://www.jpost.com/middle-east/iraqi-leaders-sadr-and-amiri-bash-gay-pride-flag-raising-ceremony-628421 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com}}</ref><ref name="tna">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Arab |یەکەم=The New |سەردێڕ=European embassies raise LGBTQ flag in Iraqi capital to mark International Day Against Homophobia |ناونیشان=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/17/eu-embassies-raise-lgbtq-flag-in-iraqi-capital |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201023132546/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/17/eu-embassies-raise-lgbtq-flag-in-iraqi-capital |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=alaraby |زمان=en}}</ref><ref name="research">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Conditions of LGBT people of Iraq since may 17, 2020 |ناونیشان=https://rasanorg.com/2020/06/07/conditions-of-lgbt-people-of-iraq-since-may-17-2020/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029164644/https://rasanorg.com/2020/06/07/conditions-of-lgbt-people-of-iraq-since-may-17-2020/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Rasan Organization |زمان=en}}</ref> |٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|rasanorg.com}} {{Subject bar|commons=y|n=y|q=y}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|کۆمەڵگا|مافەکانی مرۆڤ|کوردستان|فێمینیزم|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|عێراق|سێکسناسی}} {{وتاری باش|وەشان= 892002 |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد]] [[پۆل:ڕێکخراوەکانی مافەکانی ژنان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ]] [[پۆل:ڕێکخراوە ناحکومییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] [[پۆل:مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە عێراق]] [[پۆل:ڕێکخراوەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێرینە]] 87s87k66s7ia8ess7ljejr4s9g9vged 4 170835 1591139 740969 2026-06-17T10:55:00Z -Haryad 40333 چاکسازی (بچووک) 1591139 wikitext text/x-wiki # [[(C) دۆزینەوەی ڤایرۆسی ھەوکردنی جگەر جۆری]] # [[Adis]] # [[Adissss]] # [[Liver cirrhosis]] # [[Marfan Syndrome]] # [[ھەوکردنی لەوزەتێن]] # [[ئەگزیما]] # [[ئەلبینیزم]] # [[ئێچ پایلۆری]] # [[بەکارھێنەر:Abdullah Luay]] # [[بەکارھێنەر:Alnd hoger sarhang]] # برەودان بە [[جەڵدەی دڵ]] # [[گلاوکۆما]] # [[بەکارھێنەر:Bazian Omar Kamal]] # [[بەکارھێنەر:Haaaya]] # [[بەکارھێنەر:Helin Hemn Jamil]] # [[بەکارھێنەر:Hozandana]] # [[بەکارھێنەر:Lala Amanj]] # [[بەکارھێنەر:Lala Amanj]] # [[بەکارھێنەر:Lanasherwan]] # [[بەکارھێنەر:Muhammad Dara]] # [[بەکارھێنەر:Mustafaatroshi01]] # [[بەکارھێنەر:Parez Saleem]] # [[بەکارھێنەر:RazanMohammedTaher]] # [[بەکارھێنەر:Rozh Nuraddin]] # [[بەکارھێنەر:Rozhin Adill]] # [[بەکارھێنەر:Saadallah Bakri]] # [[بەکارھێنەر:Sevda sinan jalil]] # [[بەکارھێنەر:Shkar121]] # [[بەکارھێنەر:Shkar121]] # [[بەکارھێنەر:Sidra mazin]] # [[بەکارھێنەر:Solin Zana Jamal]] # [[بەکارھێنەر:Yusif siyamand]] # [[بەکارھێنەر:ZAMohammed2020]] # [[بەکارھێنەر:Zhyar mihyaddin]] # [[بەکارھێنەر:دانیە حەسەن]] # [[بێخەوی]] # [[پەتاناسى]] # [[پەیوەندی نێوان شێرپەنجەی مەمک و شیری ئاژەڵی]] # [[پۆلیۆ]] # [[ھەوکردنی جگەر سی]] # [[جگەرە کیشان و کاریگەری لە سەر تەندروستی دەرونی]] # [[چەوری لە تەندروستیی مرۆڤ]] # [[دلەراوکێ]] # [[رۆماتیزم]] # [[زانیاری زیاتر و وردتر لەسەر ئایدز]] # [[سکیتزۆفرێنیا]] # [[سەرئێشەی سترێس]] # [[سیندرۆمی فرە کیسی ھێلکەدان]] # [[شیرپەنجە چیە]] # [[شیرپەنجە چیە]] # [[شیزۆفرینیا]] # [[شێرپەنجەی سنگ]] # [[شێرپەنجەی سی]] # [[فایبرۆمایێلجا]] # [[قژ رووتانەوەی ناوچەیی]] # [[کەم خوێنی بەهۆی ئاسنەوە]] # [[کەمی ڤیتامین دی]] # [[گەستن سەقز ھار]] # [[گۆیتەر]] # [[لێدوانی بەکارھێنەر:Lanasherwan]] # [[لێدوانی بەکارھێنەر:Lanasherwan]] # [[لێدوانی بەکارھێنەر:Yousif azamat]] # [[مەلاریا]] # [[مه‌ترسی شیرینی شه‌کر]] # [[نەخۆشی سالمۆنێلا]] # [[نەخۆشی سلیاک]] # [[نەخۆشی سەدەف]] # [[نەخۆشی سیل]] # [[نەخۆشی شەکرە]] # [[نەخۆشی ڤایرۆسی ئیبۆلا]] # [[نەخۆشی كرى دو جات]] # [[نەخۆشی مێنیێرێی]] # [[نەخۆشی مێنیێرێی]] # [[نەخۆشیاکانی دڵ]] # [[نەخۆشیەکانی دل]] # [[ھەوکردنی پەردەی مێشک]] # [[ھەوکردنی پەردەی مێشک]] # [[ھەوکردنی جگەر ب]] # [[ھەوکردنی جومگەكان]] # [[ھەوکردنی جومگەکانی ڕۆماتیزم]] # [[ھەوکردنی چاو (پەمبەیی چاو)]] # [[هەوکردنی لەوزەتێن]] # [[هۆکارەکانی شێرپەنجەی مەمک]] # [[وتووێژ:پەتاناسى]] # [[وشکایی]] e1kxzv5z9b7hiy45qx2f7luihlxlndl 0 170851 1591138 1552955 2026-06-17T10:53:30Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[جگەرسۆ سی]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[ھەوکردنی جگەر سی]]: ناوی ھەڵە 1552955 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بەسەرداچوونەوە}} }} هەوکردنی جەرگ C جۆرێکە لە ‌‌نەخۆشییەکانی جگەر دەبێتە هۆی لەلایی ڤایرۆسی هەوکردنی جەرگ HVC) C)، ئەم ڤایرۆسە دەتوانی هەردوو جۆری نەخۆش ( درێژخایەن یان کاتی) بی. ئەم نەخۆشییە هۆیەکی گرنگە لە هۆیەکانی تووشبوونی شێربەنجەی جەرگ. لە هەموو جیهاندا نزیکی ٧١ کەس ملیۆن تووشی بووە. لەو کەسانە کە تووشی بوون، بەشێکی گەورە تووشی ریشاڵبەند یان شێربەنجەی جەرگ دەبن.لە هەلسەنگاندنی WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) ساڵی ٢٠١٦ نزیکی ٣٩٩٠٠٠ کەس بەهۆی هەوکردنی جگەر C تووشی ریشاڵبەند یان شێربەنجە دەبن. دەرمانی دژەڤایرۆسەکان دەتوانن ٩٥٪ی نەخۆشەکان چاک بکەن، بەڵام زۆربەی ئەو کەسانەی کە تووشی بوون، ناتوانن بە ئاسانی دەرمان بەکارببەن.هەتا ئێستا، هیچ ڤاکسیینمان نییە بۆ ئەم نەخۆشە بەڵام لێکۆلینەوەکان بەردەوامن. == دابەشکردنی جوغرافی == ئەو نەخۆشییە لە هەموو جیهاندا دیارە بەڵام زۆرە لە ئۆرۆپا (بە نسبەی ١.٥٪) و ناوچەکانی دەریای سپی (بە نسبەی ٢.٣٪)ە. لەناوچەکانی دیکە نسبەی هەوکردنی جگەر C لە نێوان ٠.٥٪ و ١.٥٪ە. لە هەندێک لە وڵاتەکان، ئەم نەخۆشییە لە بەشێک دیاریکراوی دانیشتووانی وڵات بڵاو دەبێتەوە. بۆ نموونە ٢٣٪ تووشبوون و ٣٣٪ مردن ئەم کەسانە کە ماددە بێ هۆشکەرەکان بەکاردەهێنن د. بەڵام زۆربەی جار ئەم کەسانە لە کەمپینە حکوومییەکان تێدانین. لە هەندێک وڵات، بە تایبەتی  ئەوانە کە بە رێنماییەکانی تەندروستی پێگیر نین، هەوکردنی جگەر C لە گشتی دانیشتووانی وڵات بەربڵاوە. له هه‌موو جیهاندا، نزیکی 71 ملیۆن کەس تووشی هەوکردنی جگەر C بووە. لە هەموو جیهاندا، نزیکی 1.75 ملیۆن کەس تووشی هەوکردنی جگەر C جوری سی بوون. == گواستنەوە == هەوکردنی جگەر C بە خوێن دەگوازرێتەوە، زۆربەی تووشیبوون بە دەرزی لێدانی ماددە بێ هۆشکەرەکان، بەکارھێنانی دەرزی بەکارهێنراوە یان باش تەعقیم نەکردنی جیهازی توبیەکان، بە خوێن گۆرین ئەگەر خوێنی نوێ فەحس نەکرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڤایرۆسە دەتوانی لە دایک بۆ منداڵ بگوازرێتەوە لە کاتی لە دایکبوون. == نیشانەکان == نیشانەکان مابەینی دوو هفتە هەتا ٦ مانگ دیاردەبن. پاش تووشبوون ٨٠٪ خەڵک  هیچ نیشانەیەكی نەخووشی نییە.  ئەوانە کە نیشانەکانی نەخوشی دەردەکەون تووشی گەرمی، بێ تاقەتی، کەم خواردن، هێڵنج و زەردوو. بەشێکی گەورە تووشی ریشاڵبەند یان شێربەنجەی جگەر دەبن.لە هەلسەنگاندنی WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) ساڵی ٢٠١٦ نزیکی ٣٩٩٠٠٠ کەس بەهۆی هەوکردنی جگەر C تووشی ریشاڵبەند یان شێربەنجە دەبن. '''دەستنیشان کردنی نەخۆشی هەوکردنی جگەر C:''' چوونکە ئەوانە کە تووشی هەوکردنی جگەر C بوون زۆربەیان هیچ نیشانی نەخووشی دیارناکەون، زۆربەی حاڵەتەکانی تووشبوونی نوێ دەستنیشان ناکرن. و نیشانەکان لەگەل خڕاپبوونی جگەر و توند بوونی نەخۆشی دیاردەبن. هەنگاوەکانی دەستنیشان کردنی نەخۆشی هەوکردنی جگەر C: ·     فەحسی ژمارەی دژەتەنەکان ( پرۆتینێکە کە لەش دەری دەدات بۆ پاراستن لە ڤایرۆسەکان) ناو زەرداوی خوێن. ·     ئەگەر فەحسی خوێن پۆزەتیڤ بوو، فەحسی RNA (گەردێکە ناو خانەکەدا، کە ڤایرۆس بۆ دروستکردنی خۆی بەکار بهێنێت). ٣٠٪ نەخۆشەکان لە خۆویان بە هۆی بەرگری لەشی  چاک دەبنەوە، ·     پاش دەستنیشان کردنی نەخۆشی، نەخۆش دەبی فەحسی ڕیشالبەندن و بەچەق بوونی جگەر بکات. چوونکە دەسنیشان کردنی پێشکاتەیی گرنگە بۆ پاراستنی نەخۆش لە ئاڵۆزبوونی و نەهێشتنی گواستنەوەی نەخۆشی، WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) پەسەند بە دەستنیشان کردنی ئەم کەسانە کە لەوانەی تووشبوونیان بەرزە. وەکوو ئەو کەسانە کە: ·     ماددە بێ هۆشکەرەکان بە شێوەی دەرزی لێدان بەکاردەهێنن. ·     ئەوان کە لە بەندیخانەن و شوێنەکانی دەورگیراو. ·     ئەوان کە بە شێوەیەکانی دیکە (جگە لە درزی) ماددە بێ هۆشکەرەکان بەکاردەهێنن. ·     ئەوان کە خوێن وەریانگرت لە کەسێکی تووشی هەوکردنی جگەر C بوو. ·     منداڵەکانی دایکی تووشی بووە. ·     ئەوانە کە تووشی ئایدز بوون. ·     ئەوەی تاتۆیان کردووە. لەو وڵاتانە کە ژمارەی تووشبوونیان بەرزە، WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) پەسەند دەکات کە هەموو کەس ئەگەر بتوانی، فەحسی هەوکردنی جگەر C بکات. == چارەسەر == هەموو نەخۆش کەوتنێک پێویست بە تیمار کردن  ناکا، چوونکە بەرگری لەش لە چەند کەس بە خۆی نەخۆشی چارەسەر بکرێت.  بەڵام ئەگەر نەخۆشی هەوکردنی جگەر C توند بووە، پێویست بە تیمار کردن دەکا. پەیرەوی نوێی WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) (لە ٢٠١٨ نوێ کراو) پەسەند (-direct acting antivirals -DAA) دەکات، ئەو دەرمانە دەتوانی زۆربەی حاڵەتەکانی تووشبوونی هەوکردنی جگەر C چاک بکەن و ماوەی دەرمان کردن کورتە ١٢ هەتا ٢٤ هەفتە ئەگەر جگەر تووشی ڕیشالبەند بووە. بەردەست بوونی دەرمان باشتر دەبێت بەڵام هیشتا بەس نییە. لە ساڵی ٢٠١٧، لە ٧١ ملیۆن کەس کە تووشی هەوکردنی جگەر C  بوو نزیکی ١٩٪ (١٣.١ ملیۆن) لە نەخۆشییان زانیوە و ٥ ملیۆن کەس DAA وەریگرت. '''چارەسەری پیشنیارکراو''' WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) پەسەند دەکات به دەرمانکردنی هەموو کەسێک کە بەم نەخۆشی دەستنیشان کراو و تەمەنیان ١٢ یان زیاترە. بەکارهێنانی DAA بۆ چارەسەر کردنی نەخۆشەکانی کە تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە.ڵ یان زیاترە. لە هەرزەكارەکان لە تەمەنى ١٢-١٧ ساڵ يان بەلايەنى كەم دەكێشن ٣٦ كگم و هەوکردنی جگەر Cی درێژخايەنیان هەیە، ئەوەى كە ڕا دەسپێرێت: • [سۆفۆسبوڤير/لێديپاسڤير] بۆ ١٢ هەفتە لە جێنەتايپ ١، ٤، ٥ و ٦. • [سۆفۆسبوڤير/ريباڤيرين] بۆ ١٢ هەفتە لە جێنەتايپ ٢. • [سۆفۆسبوڤير/ريباڤيرين] بۆ ٢٤ هەفتە لە جێنەتايپ ٣. لە منداڵ لە تەمەنى كەمتر لە ١٢ ساڵ لەگەڵ درێژخايەن سێ هەوكردن، ئەوەى كە ڕا دەسپێرێت: • چارەسەر دوا دەخات هەتا ١٢ ساڵى تەمەن. • چارەسەر لەگەڵ ڕژێم ئينتێرفێرۆن دەبێت بەكار نەهێنرێت. كۆرسى نوێ زۆر كاريگەرە و كورت حەبی [ DAA ]. ئەو حەبانە لەوانەیە بەدەستەوە دەبن بۆ منداڵ کەمتر لە ١٢ ساڵى تەمەن لە كۆتايى ٢٠١٩ يان ٢٠٢٠. ئەمە دەرفەت دەكات بۆ چارەسەر گەيشتن و چارەسەرى پێش کەوتن هەتا نەخۆشەکان زوو سوود لێ وەربگرێت. پاش دەستنيشان كردنی هەوکردنی جگەر C ، دەبی هەڵسەنگاندنی پلەى زیانی جەرگ بکەیت. ئەمە دەکرێت لەلايەن جەرگ پشكنينى شانەيى يان بەناو جۆراوجۆرى تاقيكردنەوە نابرينداركەرەکان. == نەهێشتن == '''نەهێشتنی پیش تووشبوون:''' هەتا ئێستا هیچ کوتانمان نییە بۆ خۆپارستن لە نەخۆشی هەوکردنی جگەر C، باشترین هۆی بۆ خۆپاراستن لەم نەخۆشییە کەمکردنی کەوتنەبەر لە نەخۆشخانەکان  و دوورکەوتنەوە لەو کەسانە کە ماددە بێ هۆشکەرەکان بەکاردەهێنن. بە تایبەتی ئەوانە کە تووشی ئایدز بوون، ئەم کەسانە دەبی خۆیان بپارێزن و دوور لە هەر شتێکی پیس بن. نموونەکانی نەهێشتن وەکوو: •     بەکارھێنانی دەرزی بە شێوەیەکی راست و تەواو. •     فڕێدانی زبڵ بە شێوەی تەواو. •     فەحس کردنی خوێن بو دەستنیشان کردنی نەخۆشی. •     باش فێرکردنی کارگەری تەندروستیەکان. •     لاوازبوون لە خوێن. '''نەهێشتنی پاش تووشبوون:''' WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) پەسەند بە ئم خاڵانە دەکات: •     فێربوونی هەڵبژاردنەکانی دەرمان و چاککردنەوە. •     لێدانی کوتان. == کاردانەوە == لە ٢٠١٦، ئەنجومەنەكەی جیهانی تەندروستح يەكەم پلانى هەڵ گرتەوە لەسەر ڤايرۆسى هەوكردنى جگەر، ئەم پلان گرنگ دەدات بە ڕۆڵى داپۆشينیتە ندروستى جيهانى و كۆمەڵە ئامانج. ئەم پلانێك خەونى هەيە بۆ ڤايرۆسى هەوكردنى جگەر لادەبات. WHO (ڕێكخراوەی جيهانی تەندروستى) کار دەكەن بۆ پشتگيرى وڵاتەکان لە بزوێنی هەست بەرەو هەوكردنى جگەر بە: بەرز کردنی هۆشيار، بزوێن کردنی سەرچاوە؛ زیادکردنی یەکسانی تەندروستى؛ و نەهێشتنی گواستنەوە. == سەرچاوە == <nowiki>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-c</nowiki> {{شریتی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Hepatitis C}} 6noq90fvsxo9pkquhvuh2q0ikw7enke 0 175070 1590808 1590734 2026-06-16T12:02:14Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590808 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس|بەند=Q6779013|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Ancestral home, Time period}} '''ماری تیرێسا بارا''' ({{بە ئینگلیزی|Mary Barra}}؛ لەدایکبووی ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٦١) کەسایەتی ژنە بازرگانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]]. ئەو لەتەوەی ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بووەتە سەرۆک و بەڕێوبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای [[جەنەرال مۆتۆرز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Muller|یەکەم=Joann|سەردێڕ=Exclusive: Inside New CEO Mary Barra's Urgent Mission To Fix GM|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/joannmuller/2014/05/28/exclusive-inside-mary-barras-urgent-mission-to-fix-gm/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Forbes|زمان=en}}</ref> ئەو یەکەمین ژنە بووبێتە سەرۆکی جێبەجێکار لە کۆمپانیا دیارەکانی دروستکردنی ئۆتۆمبێل.<ref name="nyt">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/12/11/business/gm-names-first-female-chief-executive.html|سەردێڕ=G.M. Names First Female Chief Executive|دوایین١=Vlasic|یەکەم١=Bill|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref name="General Motors">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dan Akerson to Retire as GM CEO in January 2014 Mary Barra to Become Next CEO; Dan Ammann Named President|ناونیشان=http://media.gm.com/content/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/emergency_news/1210-gm-execs.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[General Motors]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131216124019/http://media.gm.com/content/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/emergency_news/1210-gm-execs.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wayland|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=GM swings to a loss in the fourth quarter as 40-day strike erodes profits|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2020/02/05/general-motors-gm-earnings-q4-2019.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=CNBC|زمان=en}}</ref> ئەو لە ئابی ٢٠١٧، وەک ئەندامی ئەنجومەنی [[کۆمپانیای واڵت دیزنی|دیزنی]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Golum|یەکەم١=Rob|دوایین٢=Welch|یەکەم٢=David|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=Barra elected to Walt Disney board|ناونیشان=http://www.autonews.com/article/20170824/OEM02/170829852/barra-elected-to-walt-disney-board|بڵاوکەرەوە=Automotive News}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McNary|یەکەم=Dave|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=General Motors Chairman Mary T. Barra Joins Disney Board of Directors|ناونیشان=https://variety.com/2017/film/news/gm-chairman-mary-t-barra-disney-board-directors-1202538221/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Variety|زمان=en}}</ref> دایک و باوکی ماری بەڕەسەن فینلەندین.<ref name="CNNFortune">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taylor|یەکەم=Alex|سەردێڕ=Mary Barra: GM's next CEO?|ناونیشان=http://management.fortune.cnn.com/2012/12/17/gm-mary-barra/|ئیش=CNN/Fortune|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131214071920/http://management.fortune.cnn.com/2012/12/17/gm-mary-barra/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref name="HelsinginSanomat">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Niskakangas|یەکەم=Tuomas|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=New CEO of automotive icon is of Finnish descent|ناونیشان=http://www.helsinkitimes.fi/business/8707-new-ceo-of-automotive-icon-is-of-finnish-descent.html|ئیش=[[Helsinki Times]]}}</ref> ماری بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری کارەبا وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Meet Mary Barra, Kettering graduate '85 {{!}} Kettering University Online|ناونیشان=https://online.kettering.edu/news/2015/09/10/meet-mary-barra-kettering-graduate-%E2%80%9885|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=online.kettering.edu|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606221519/https://online.kettering.edu/news/2015/09/10/meet-mary-barra-kettering-graduate-%E2%80%9885|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٠، ماستەری لە بەڕێوەبردن و کار بەدەستھێناوە.<ref name="bb">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mary Barra: Executive Profile & Biography|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=40221799&privcapId=61206100|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=[[Bloomberg Businessweek]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨، لەلایەن زانکۆی لوک بڕواننامەی دکتۆرای شانازی پێدراوە. ماری لە ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢٠، لەسەریەک لەلایەن گۆڤاری فۆربیسی ئەمریکی ناوی لەلیستی ١٠ بەھێزترین ژنی ساڵ ھاتووە. گۆڤارەکە ساڵانە پێرستی ١٠٠ لە بەھێزترین کەسایەتییە ژنەکانی جیھان دیاری دەکات.<ref name="Forbes14">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The World's 100 Most Powerful Women|ناونیشان=https://www.forbes.com/power-women/list/#tab:overall|ئیش=Forbes|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئۆتۆمۆبیل}} {{پۆلی کۆمنز|Mary Barra}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنان لە ئەمریکا]] [[پۆل:سەرۆکی جێبەجێکاری ئەمریکا لە پیشەسازی ئۆتۆمبێل]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان]] [[پۆل:بازرگانانی بواری ئۆتۆمبێل]] [[پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرھەمهێنان لە ئەمریکا]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] 1kubi2us5ismpu4vii5hepbqfzlo409 0 175362 1590823 1590605 2026-06-16T12:04:34Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590823 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q4273363|پێڕستی ڕەش=زمانی زگماکی، زمانی زگماکی، Described at URL، Hair color،Eye color، زمانەکانی ئاخاوتن،}}'''فرانسیس ئارنۆڵد''' (لە دایکبووی ٢٥ی تەممووزی ١٩٥٦) ئەندازیاری کیمیای ئەمریکییە، یەکێکە لە براوەکانی [[خەڵاتی نۆبێل]]. ئەو مامۆستای زانکۆیە لە بەشی ئەندازیاری کیمیا، ئەندازیاری زیندەوەرزانی و کیمیای ژیان لە پەیمانگای تەکنەلۆژیی کالیفۆرنیا. لە ساڵی ٢٠١٨، [[خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا]] پێدرا بۆ بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی نوێ لە بەکارھێنانی پەرەسەندنی ئاراستەکراو بۆ ئەندازیاری [[ئەنزیم|ئەنزیمەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Nobel Prize {{!}} Women who changed science {{!}} Frances H. Arnold|ناونیشان=https://www.nobelprize.org/womenwhochangedscience/stories/frances-arnold|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=www.nobelprize.org|زمان=en}}</ref> ئەو بووە پێنجەمین ژن و یەکەمین ژن لە ئەمریکا ئەم خەڵاتە بباتەوە، ئەمەش لە کۆی ئەو ١١٧ ساڵەی بوونی خەڵاتەکە بوو. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، لەدوای بردنەوەی [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکا]] لەلایەن [[جۆ بایدن]]، فرانسیس کرایە ھاوسەرۆکی ئەنجومەن ڕاوێژکاری سەرۆککۆماری ئەمریکا لە بابەتەکانی زانست و تەکنەلۆژیا. ئەم پۆستەش یەکەمجار بوو دابنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eric Lander will be Biden’s science adviser, a cabinet-level position for the first time|ناونیشان=https://cen.acs.org/policy/Eric-Lander-will-be-Biden-science-adviser-a-cabinet-level-position-for-the-first-time/99/i3|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=cen.acs.org}}</ref> ئەو لە ساڵی ١٩٨٦، بڕواننامەی دکتۆری لە ئەندازیاری کیمیا بەدەستھێنا لە زانکۆی کالیفۆرنیا. لە ساڵی ١٩٩٦، بووەتە پرۆفیسۆر.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.caltech.edu/news/frances-arnold-wins-2018-nobel-prize-chemistry-83926|سەردێڕ=Frances Arnold Wins 2018 Nobel Prize in Chemistry {{!}} Caltech|ئیش=The California Institute of Technology|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Interview with Frances H. Arnold – Design by Evolution|ناونیشان=https://www.chemistryviews.org/details/ezine/1376211/Interview_with_Frances_H__Arnold__Design_by_Evolution.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=www.chemistryviews.org|زمان=en}}</ref> فرانسیس لەماوەی ژیانیدا چەندین خەڵاتی پێدراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Frances H. Arnold, Ph.D. Biography and Interview|ناونیشان=https://www.achievement.org/achiever/frances-h-arnold-ph-d/#biography|وێبگە=www.achievement.org|بڵاوکەرەوە=[[American Academy of Achievement]]}}</ref><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Frances H. Arnold: The Division of Biology and Biological Engineering|ناونیشان=http://www.bbe.caltech.edu/people/frances-h-arnold|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=www.bbe.caltech.edu|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327111959/http://www.bbe.caltech.edu/people/frances-h-arnold|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=":42"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Frances Arnold|ناونیشان=https://royalsociety.org/people/Frances-Arnold-25407/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Royal Society}}</ref> لە نێویاندا لە ساڵی ٢٠١٣ و ٢٠١٩، لەلایەن زانکۆی ستکۆھۆڵم و زانکۆی تەکنیکی دانیمارک دکتۆرای شانازی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Honorary doctorates 1994-2016, Stockholm University|ناونیشان=https://www.su.se/english/about/ceremonies/honorary-doctorates-1994-2016-1.21553|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ئیش=Stockholm University|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327111953/https://www.su.se/english/about/ceremonies/honorary-doctorates-1994-2016-1.21553|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="DTU">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Crown Prince and Princess attend DTU's Commemoration Day 2019|ناونیشان=https://www.dtu.dk/english/news/2019/05/crown-prince-and-princess-attend-dtus-commemoration-day-2019|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=www.dtu.dk|زمان=en}}</ref> فرانسیس لە یەکێک لە ئەڵقەکانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ''زە بینگ بانگ تیوۆری'' (''The Big Bang Theory'') وەک کەسایەتی خۆی دەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Laureate Accumulation|ناونیشان=http://www.imdb.com/title/tt6674724/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Frances Arnold|فرانسیس ئارنۆڵد}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|کیمیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەندازیاری|زانکۆکان}} [[پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:وتارەکان بە hCard]] [[پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا]] [[پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە]] [[پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ddtmzkt11uw6vbk1vavj0uhvoe7hihi 0 175825 1590881 1446616 2026-06-16T15:55:59Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Marriage" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590881 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] llbucuq3t7fwx6o6c38m837bfu7b5we 1590893 1590881 2026-06-16T16:22:24Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Children" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590893 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] sqm21zk8brz4k9mdfltk2qew2zsddpa 1590894 1590893 2026-06-16T16:23:37Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Children" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590894 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] oaw5hbakjuxppdfk6wqed6jx80goszv 1590947 1590894 2026-06-16T19:12:31Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Exile" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590947 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == Exile == [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] cutifrfsdj6c3k4at1en6xqghmk2xyw 1590948 1590947 2026-06-16T19:15:14Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Death" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590948 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == Exile == [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] == مەرگ == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، جێنی مارکس بەدەست ئازاری ناوەکییەوە دەیناڵاند، کە دواتر بە نەخۆشیی شێرپەنجەی جگەر دەستنیشان کرا. لە دوای سەردانێکی خێزانی بۆ فەڕەنسا، لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١دا و لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی «ھایگەیت» لە لەندەن بەخاک سپێردرا، ھەروەکوو چۆن دواتر کارل مارکسیش ھەر لەوێ نێژرا. لە ساڵی ١٩٥٤دا، ڕووفاتەکەی لەگەڵ ڕووفاتی ھاوسەرەکەی و ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی، گواسترانەوە بۆ گۆڕێکی نوێ کە مۆنۆمێنتێکی یادگاری لەسەر دروست کرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] tj8ojmewf9k91sn7p2ah5m8jmpw8wva 1590950 1590948 2026-06-16T19:18:31Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "External links" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590950 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == Exile == [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] == مەرگ == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، جێنی مارکس بەدەست ئازاری ناوەکییەوە دەیناڵاند، کە دواتر بە نەخۆشیی شێرپەنجەی جگەر دەستنیشان کرا. لە دوای سەردانێکی خێزانی بۆ فەڕەنسا، لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١دا و لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی «ھایگەیت» لە لەندەن بەخاک سپێردرا، ھەروەکوو چۆن دواتر کارل مارکسیش ھەر لەوێ نێژرا. لە ساڵی ١٩٥٤دا، ڕووفاتەکەی لەگەڵ ڕووفاتی ھاوسەرەکەی و ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی، گواسترانەوە بۆ گۆڕێکی نوێ کە مۆنۆمێنتێکی یادگاری لەسەر دروست کرا. == بەستەرە دەرەکیەکان == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.marxists.org/archive/marx/letters/jenny/index.htm جێنی ڤۆن وێستفالین-مارکس] پەڕەی نامە لە ئەرشیفی ئینتەرنێتی مارکسیستەکان {{کارڵ مارکس}}{{DEFAULTSORT:Westphalen, Jenny Von}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] ejd7wjznoq2ig7uo2a8r9jciuyjzgvf 1590951 1590950 2026-06-16T19:18:47Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "External links" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351566713|Jenny von Westphalen]]" 1590951 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q238302|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، باری تەندرووستی،}}'''جێنی ڤۆن وێستفالین''' (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی [[کارڵ مارکس|کارل مارکس]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jenny von Westphalen Biography|ناونیشان=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/jenny-vw.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.marxists.org}}</ref> جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی [[شێرپەنجەی جگەر]] کۆچی دواییی کرد. == جێنی و مارکس == جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.<ref>Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}, page 17</ref> باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.<ref>Francis Wheen, ''Karl Marx: A Life'' (Fourth Estate, 1999), {{ISBN|1-85702-637-3}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو. == Marriage == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == منداڵ == [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. == Exile == [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] == مەرگ == «جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، جێنی مارکس بەدەست ئازاری ناوەکییەوە دەیناڵاند، کە دواتر بە نەخۆشیی شێرپەنجەی جگەر دەستنیشان کرا. لە دوای سەردانێکی خێزانی بۆ فەڕەنسا، لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١دا و لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی «ھایگەیت» لە لەندەن بەخاک سپێردرا، ھەروەکوو چۆن دواتر کارل مارکسیش ھەر لەوێ نێژرا. لە ساڵی ١٩٥٤دا، ڕووفاتەکەی لەگەڵ ڕووفاتی ھاوسەرەکەی و ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی، گواسترانەوە بۆ گۆڕێکی نوێ کە مۆنۆمێنتێکی یادگاری لەسەر دروست کرا. == بەستەرە دەرەکیەکان == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.marxists.org/archive/marx/letters/jenny/index.htm جێنی ڤۆن وێستفالین-مارکس] پەڕەی نامە لە ئەرشیفی ئینتەرنێتی مارکسیستەکان {{کارڵ مارکس}}{{DEFAULTSORT:Westphalen, Jenny Von}} == بەستەرە دەرەکیەکان == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>«جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا. [[پەڕگە:Marx+Family_and_Engels.jpg|چەپ|وێنۆک|کارل مارکس (١٨١٨–١٨٨٣)، فریدریش ئەنگەڵس (١٨٢٠–١٨٩٥)، و کچەکانی مارکس: جێنی کارۆلاین (١٨٤٤–١٨٨٣)، جێنی جولیا ئەلینۆر (١٨٥٥–١٨٩٨)، و جێنی لۆرا (١٨٤٥–١٩١١). وێنە فۆتۆگرافییەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤دا گیراوە.]] کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان: ١. '''جێنی کارۆلاین''' (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. '''جێنی لۆرا''' (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. '''چارڵز لویس ھێنری ئێدگار''' (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. '''ھێنری ئێدوارد گای''' (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. '''جێنی ئیڤلین فرانسیس''' («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. '''جێنی جولیا ئەلینۆر''' (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. '''منداڵێکی بێناو'''، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد. [[پەڕگە:Jenny_laura_marx.jpg|وێنۆک|جێنی کارلۆین و جێنی لۆرا مارکس لە ساڵی ١٨٥٨.]] لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤] لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن. لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت. لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١] لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، جێنی مارکس بەدەست ئازاری ناوەکییەوە دەیناڵاند، کە دواتر بە نەخۆشیی شێرپەنجەی جگەر دەستنیشان کرا. لە دوای سەردانێکی خێزانی بۆ فەڕەنسا، لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١دا و لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی «ھایگەیت» لە لەندەن بەخاک سپێردرا، ھەروەکوو چۆن دواتر کارل مارکسیش ھەر لەوێ نێژرا. لە ساڵی ١٩٥٤دا، ڕووفاتەکەی لەگەڵ ڕووفاتی ھاوسەرەکەی و ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی، گواسترانەوە بۆ گۆڕێکی نوێ کە مۆنۆمێنتێکی یادگاری لەسەر دروست کرا.{{کارڵ مارکس}}{{DEFAULTSORT:Westphalen, Jenny Von}} * [https://www.marxists.org/archive/marx/letters/jenny/index.htm جێنی ڤۆن وێستفالین-مارکس] پەڕەی نامە لە ئەرشیفی ئینتەرنێتی مارکسیستەکان {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کارڵ مارکس}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئەڵمانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jenny Marx}} [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:کارڵ مارکس]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] ke2cjg4up2jhbv58kuxglqh6vgmu9ud 0 189320 1590809 1590729 2026-06-16T12:02:24Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590809 wikitext text/x-wiki '''لەشفرۆشی لە فەلەستین''' بەپێی [[یاسای فەلەستینی]] نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Flourishing Palestinian sex trade exposed in new report|بڵاوکەرەوە= [[Haaretz]]|ناونیشان= http://www.haaretz.com/news/flourishing-palestinian-sex-trade-exposed-in-new-report-1.2480|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20170822012331/http://www.haaretz.com/news/flourishing-palestinian-sex-trade-exposed-in-new-report-1.2480|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Report lifts veil on trafficking, prostitution of Palestinian women|بڵاوکەرەوە= [[CNN]]|ناونیشان= http://edition.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/11/female.trafficking/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Trafficking and Forced Prostitution of Palestinian Women and Girls: Forms of Modern Day Slavery|بڵاوکەرەوە= [[UNHCR]]|ناونیشان= http://www.refworld.org/docid/4bcc13862.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Dark secrets of the White City|بڵاوکەرەوە= [[Haaretz]]|ناونیشان= http://www.haaretz.com/dark-secrets-of-the-white-city-1.241928|ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20170822032433/http://www.haaretz.com/dark-secrets-of-the-white-city-1.241928|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە [[ڕامەڵا]] لەشفرۆشی لێیە، بەڵام خۆڕاگری درێژماوە باوە، لەوێوە کە سێکس لە پێش ھاوسەرگیری وەکوو [[تابوو]] لە ناوچەکان دەبینرێت.<ref>Gutman, Matt, [https://abcnews.go.com/International/story?id=3370049 "Sex and the Single Palestinian"] ''[[ABC News]]'' July 12, 2007.</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن چەند ڕێکخراوە ڕاگەیەندرا کە زۆر یەک لە ژنان لەبەر ھەژاری و توندوتیژی بە [[لەشفرۆشی]] ڕوویان ھێناوە.<ref name=jpost>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.jpost.com/Middle-East/Rare-report-on-prostitution-in-Palestinian-territories|سەردێڕ=Rare report on prostitution in Palestinian territories|newspaper=The Jerusalem Post|یەکەم=Rachelle|دوایین=Kliger|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sawa.ps/Upload/Reports/english.pdf|سەردێڕ=Trafficking and Forced Prostitution of Palestinian Women and Girls : Forms of Modern Day Slavery|وێبگە=Sawa.ps|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171017093501/http://www.sawa.ps/Upload/Reports/english.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Perceptions of sexual risk behavior among Palestinian youth in the West Bank: a qualitative investigation|یەکەم١=Salwa G|دوایین١=Massad|یەکەم٢=Rita|دوایین٢=Karam|یەکەم٣=Ryan|دوایین٣=Brown|یەکەم٤=Peter|دوایین٤=Glick|یەکەم٥=Mohammed|دوایین٥=Shaheen|یەکەم٦=Sebastian|دوایین٦=Linnemayr|یەکەم٧=Umaiyeh|دوایین٧=Khammash|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|journal=BMC Public Health|بەرگ=١٤|پەڕەکان=١٢١٣|doi=10.1186/1471-2458-14-1213|pmid=٢٥٤٢٠٥٣٢|pmc=٤٢٤٧٥٥٨}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بابەتی ئاسیا|لەشفرۆشی لە}} {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|فەلەستین|ئاسیا}} {{فەلەستین-کۆلکە}} [[پۆل:لەشفرۆشی لە فەلەستین|*]] [[پۆل:لەشفرۆشی بەپێی وڵات|فەلەستین]] [[پۆل:پیشەسازیی سێکس]] k32flk8zmde9yoqzndyjozgr0xbs8av 0 190343 1591025 1405915 2026-06-17T00:45:18Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591025 wikitext text/x-wiki {{Short description|Wikipedia list article}} {{Infobox award|name=خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢|award2_type=زۆرترین مەدالیا|award2_winner={{flag|USA|2012 Summer|104}}|award1_type=زۆرترین مەدالیای زێڕ|award1_winner={{flag|USA|2012 Summer|46}}|previous=[[خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦|٢٠١٦]]|main=[[All-time Olympic Games medal table|Olympics medal tables]]|next=[[خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨|٢٠٠٨]]|location=[[لەندەن]]، {{flag|GBR}}}} [[پەڕگە:2012_Summer_Olympics_medal_map.png|alt=alt=Map displaying countries that won medals during 2014 Winter Olympics.|وێنۆک|300x300پیکسڵ|دەسکەوتی مەدالیای ھەر تیپێک لەماوەی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦]].{{ھن}}'''شرۆڤە :'''{{ھن}} {{Legend2|#FFD700}} ئەو ولاتانەی لانیکەم یەک مەدالیای زێریان بەدەست ھێناوە.{{ھن}} {{Legend2|#C0C0C0}}ئەو ولاتانەی لانیکەم مەدالیایەکی زیویان بەدەست ھێناوە بەبێ ھیچ مەدالیایەکی زێر.{{ھن}} {{Legend2|#CC9966}}ئەو ولاتانەی لانیکەم مەدالیایەکی بڕۆنزیان بەدەست ھێناوە بەبی ھیچ مەدالیایەکی زیو و زێر.{{ھن}} {{Legend2|#99D9EA}}ئەو وڵاتانە بەشداربووانەی ھیچ دەستکەوتێکیان نەبوو.{{ھن}} {{Legend2|#ED1C24}}ئەو ولاتانەی بەشداری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ نەکرد.]] خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ سەرجەم ئەو ولاتانە دەگرێتەوە کە ئەندامی لیژنەی ئۆڵۆمپی نەتەوەیین و بوونە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ی لەندەن پایتەختی بەریتانیا، لە ٢٧ ی تەممووزی ٢٠١٢ ئۆڵمپیاد دەستی پێکرد و لە ١٢ەی ئابی ٢٠١٢ کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=London 2012 Unveils Olympic Competition Schedule|ناونیشان=https://olympics.com/en/news/london-2012-unveils-olympic-competition-schedule|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Olympics.com}}</ref> لە پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٠٤ وڵاتی جیاواز ١٠٬٧٦٨ ھەزار وەرزشوان بەشدارییان تێداکردووە. ٨٦ ولات لە ٢٠٤ ولات بوونە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵمپیاد لە ناویاندا وەرزشوانانی ئەمریکا پلەی یەکەمیان وەرگرت لە بەدەست ھێنانی مەدالیاکان دوای ئەوەی توانیان ٤٦ مەدالیای زێر، و ١٠٤ مەدالیای گشتی بەدەست بھێنن. وەرزشوانانی چین پلەی دووەمیان وەرگرت بە بەدەست ھێنانی ٣٨ مەدالیای زێر و ٩١ مەدالیای گشتی. لەکاتێکدا وەرزشوانانی بەریتانیا وڵاتی خانەخوێ پلەی سێیەمیان بەدەست ھێنا بە بردنەوەی ٢٩ مەدالیای زێر و ٦٨ مەدالیای گشتی. [[بەحرەین]] و [[بۆتسوانا]] و [[قوبرس]] و [[گابۆن]] و [[گرینادا]] و [[گواتیمالا|گواتمالا]] و [[مۆنتینیگرۆ]] ھەموویان یەکەم مەدالیای ئۆڵمپیادی خۆیان بەدەست ھێنا ھەروەھا [[بەحرەین]] و [[گرینادا|گرێنادا]] یەکەم مەدالیای زێڕیان لە مێژووی بەشداریکردنیان لە ئۆڵمپیاد بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olympics Medal Tally for 2012|ناونیشان=https://www.topendsports.com/events/summer/medal-tally/2012.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.topendsports.com}}</ref>{{Short description|Wikipedia list article}} == ڕیزبەندی ولاتە براوەکانی مەدالیای ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ == [[پەڕگە:Missy_Franklin_-_2015_World_Aquatics_Championships_(cropped).JPG|alt=Missy Franklin in 2012.|وێنۆک|میسی فرانکلین یەکسان بوو لەگەڵ مایکڵ فێلپس ھاونیشتیمانی لە بردنەوەی مەدالییەکان، ھەردوو مەلەوانەکە توانیان ٤ مەدالیای زێری لە کۆی شەش مەدالیا بەدەست بھێنن.]] [[پەڕگە:2012_Summer_Olympics_Men's_Team_Table_Tennis_Final_6.jpg|alt=China's men's table tennis team during the 2012 Summer Olympics/|وێنۆک|وەرزشوانانی چین توانیان بەرگری لە مەدالیای زێری خولی پێشوویان بکەن لە ڕکابەرییەکانی تێنسی سەرمێز.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Ransom|یەکەم١=Ian|سەردێڕ=Table tennis: China's Men Complete Title Sweep|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-oly-tabt-ttmtem/table-tennis-chinas-men-complete-title-sweep-idUSBRE87710X20120808|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|agency=[[Reuters]]|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210422225945/https://www.reuters.com/article/us-oly-tabt-ttmtem/table-tennis-chinas-men-complete-title-sweep-idUSBRE87710X20120808|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] [[پەڕگە:Victoria_Pendleton2_(cropped).jpg|alt=Victoria Pendleton competing at the London Summer Olympics in August 2012.|وێنۆک|ڤیکتۆریا پێندلتۆن خانمە وەرزشکاری پایسکیل سواری بەریتانی یەکەم مەدالیای زێڕی بردەوە لە ڕکابەری پایسکیل سواری ناو ھۆڵ لەسەر ئاستی خانمان<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Victoria Pendleton wins Keirin Gold|ناونیشان=https://www.espn.com/olympics/summer/2012/cycling/story/_/id/8230785/2012-london-olympics-victoria-pendleton-wins-gold-medal-keirin|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|agency=[[ESPN]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210422225937/https://www.espn.com/olympics/summer/2012/cycling/story/_/id/8230785/2012-london-olympics-victoria-pendleton-wins-gold-medal-keirin|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] [[پەڕگە:Archery_men's_team_-_London_2012_-_medalists.jpg|alt=Medalists of the Men's Archery Team Competition during the 2012 Summer Olympics.|وێنۆک|مەدالیاوەرگراوەکانی ڕکابەری تیرکوانی سەر ئاستی پیاوان]] [[پەڕگە:US_women's_soccer_team_pileon_vs_Japan,_Olympic_gold_medal_match,_August_9,_2012.jpg|alt=Photo of the US Women's Soccer Team in 2012|وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەمریکا سێیەم مەدالیای زێری یەک لە دوای یەکی ئۆڵمپیادی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Foudy|یەکەم١=Julie|سەردێڕ=Bloody Brilliant Blog, The Finale!|ناونیشان=https://www.espn.com/olympics/summer/2012/espnw/story/_/id/8262140/2012-olympics-julie-foudy-self-professed-bloody-brilliant-blog-finale|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|agency=ESPN|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171116020048/http://www.espn.com/olympics/summer/2012/espnw/story/_/id/8262140/2012-olympics-julie-foudy-self-professed-bloody-brilliant-blog-finale|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] [[پەڕگە:Usain_Bolt_2012_Olympics_1.jpg|وێنۆک|[[یووسێن بۆڵت]] سەرکەوتووترین وەرزشوانی ڕاکردنی خێرای گۆڕەپان و مەیدان توانی پارێزگاری لە مەدالیاکانی بکات بۆ دووەم جار لەسەر یەک مەدالیای لە ڕاکردنی ١٠٠ مەتری، ٢٠٠ مەتری بەدەست ھێنا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=BBC Sport - Usain Bolt wins 200m to make Olympic athletics history|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18914449|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812011121/http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18914449|url-status=bot: unknown}}</ref>]] {{Medals table|caption=2012 Summer Olympics medal table<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2012 Summer Olympics Overview |ناونیشان=https://www.olympedia.org/editions/54 |بڵاوکەرەوە=Olympedia |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201006124741/https://www.olympedia.org/editions/54 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|show_limit=<includeonly>10</includeonly>|gold_RUS=20|bronze_GBR=19|flag_template=flagIOCteam|event=2012 Summer|team={{abbr|NOC|National Olympic Committee}}|remaining_link=[[2012 Summer Olympics medal table#Medal table|Remaining]]|silver_USA=28|silver_CZE=3|bronze_GER=13|bronze_AUS=12|bronze_USA=30|gold_CHN=38|silver_CHN=31|bronze_CHN=22|note_CHN={{double-dagger}}|note_USA={{double-dagger}}|silver_GER=20|host_GBR=yes|silver_RUS=20|bronze_RUS=28|note_RUS={{double-dagger}}|gold_KOR=13|silver_KOR=9|bronze_KOR=8|note_KOR={{double-dagger}}|gold_GER=11|silver_GBR=17|silver_AUS=15|note_GER={{double-dagger}}|gold_FRA=11|silver_FRA=11|bronze_FRA=13|note_FRA={{double-dagger}}|gold_AUS=8|gold_GBR=29|gold_NED=6|bronze_PRK=3|silver_JPN=14|gold_ESP=4|bronze_ITA=11|gold_HUN=8|silver_HUN=4|bronze_HUN=6|note_HUN={{double-dagger}}|gold_ITA=8|gold_JPN=7|note_AUS={{double-dagger}}|silver_UKR=4|silver_NED=6|bronze_NED=8|gold_IRI=7|silver_IRI=5|bronze_IRI=1|bronze_CUB=7|note_CUB={{double-dagger}}|bronze_CZE=4|note_UKR={{double-dagger}}|gold_UKR=5|gold_NZL=6|silver_NZL=2|bronze_NZL=5|note_NZL={{double-dagger}}|gold_CUB=5|silver_CUB=3|silver_ITA=9|gold_CZE=4|note_JAM={{double-dagger}}|silver_ESP=10|bronze_ESP=5|note_ESP={{double-dagger}}|gold_JAM=4|silver_JAM=5|bronze_JAM=3|gold_GEO=1|host=GBR|bronze_JPN=17|bronze_POL=6|silver_RSA=1|bronze_RSA=1|note_RSA={{double-dagger}}|gold_PRK=4|silver_PRK=0|silver_POL=2|note_CZE={{double-dagger}}|note_POL={{double-dagger}}|note_PRK={{double-dagger}}|bronze_BRA=9|gold_ETH=3|silver_ETH=2|bronze_ETH=3|note_ETH={{double-dagger}}|gold_POL=3|silver_KEN=4|bronze_KEN=7|gold_RSA=4|gold_KAZ=3|silver_KAZ=1|bronze_KAZ=7|note_KAZ={{double-dagger}}|gold_CRO=3|silver_CRO=1|bronze_CRO=2|gold_CAN=2|silver_CAN=6|bronze_CAN=10|note_CAN={{double-dagger}}|gold_BLR=2|silver_BLR=5|bronze_BLR=3|note_BLR={{double-dagger}}|gold_KEN=2|gold_BRA=3|silver_BRA=5|bronze_AZE=5|note_AZE={{double-dagger}}|silver_LTU=0|bronze_DEN=3|gold_ROU=2|silver_ROU=4|bronze_ROU=1|note_ROU={{double-dagger}}|gold_LTU=2|gold_DEN=2|bronze_LTU=3|silver_AZE=2|gold_SUI=2|silver_SUI=2|bronze_SUI=0|gold_NOR=2|silver_NOR=1|bronze_NOR=1|note_KEN={{double-dagger}}|gold_AZE=2|silver_DEN=4|note_LTU={{double-dagger}}|gold_TUN=2|silver_TUN=0|bronze_TUN=1|note_TUN={{double-dagger}}|gold_SWE=1|silver_SWE=4|bronze_SWE=3|gold_COL=1|silver_COL=3|bronze_COL=5|note_COL={{double-dagger}}|gold_MEX=1|silver_MEX=3|bronze_MEX=4|note_MEX={{double-dagger}}|note_IRI={{double-dagger}}|bronze_UKR=10|gold_USA=46|silver_VEN=0|bronze_ARG=2|gold_TPE=1|gold_IRL=1|silver_IRL=1|bronze_IRL=4|note_IRL={{double-dagger}}|gold_ARG=1|silver_BAH=0|bronze_INA=1|silver_SRB=1|note_TRI={{double-dagger}}|bronze_SRB=2|gold_SLO=1|silver_SLO=1|bronze_SLO=2|gold_TRI=1|silver_LAT=0|bronze_LAT=1|gold_SRB=1|silver_TUR=1|note_INA={{double-dagger}}|bronze_TUR=1|note_TUR={{double-dagger}}|gold_DOM=1|silver_DOM=1|bronze_DOM=0|gold_LAT=1|silver_INA=2|silver_TRI=1|gold_BAH=1|silver_TPE=0|bronze_TPE=1|note_TPE={{double-dagger}}|gold_ALG=1|silver_ALG=0|bronze_ALG=0|gold_TUR=1|bronze_UZB=3|silver_ARG=1|bronze_IND=4|note_BRN={{double-dagger}}|gold_GRN=1|silver_GRN=0|bronze_GRN=0|gold_UGA=1|silver_IND=2|bronze_BAH=0|gold_BUL=0|bronze_UGA=0|bronze_VEN=0|gold_EGY=0|silver_EGY=3|bronze_EGY=1|note_EGY={{double-dagger}}|gold_IND=0|gold_BRN=1|silver_UGA=0|bronze_GEO=3|gold_MGL=0|bronze_BRN=0|silver_MGL=2|bronze_MGL=3|gold_THA=0|silver_THA=2|bronze_THA=2|note_THA={{double-dagger}}|silver_BRN=0|silver_BUL=2|bronze_BUL=1|note_BUL={{double-dagger}}|gold_FIN=0|silver_FIN=2|bronze_FIN=1|note_FIN={{double-dagger}}|gold_INA=0|silver_GEO=2|gold_CMR=0|gold_VEN=1|bronze_BEL=2|bronze_PUR=1|gold_PUR=0|silver_SVK=1|bronze_SVK=3|gold_BEL=0|silver_BEL=1|silver_ARM=1|bronze_MAS=1|gold_GUA=0|bronze_POR=0|bronze_ARM=1|gold_EST=0|silver_EST=1|bronze_EST=1|gold_MAS=0|note_ARM={{double-dagger}}|silver_POR=1|silver_PUR=1|gold_GAB=0|bronze_TRI=2|note_GEO={{double-dagger}}|silver_BOT=1|bronze_BOT=0|gold_CYP=0|silver_CYP=1|bronze_CYP=0|silver_GAB=1|gold_POR=0|gold_BOT=0|bronze_GAB=0|silver_GUA=1|bronze_GUA=0|gold_MNE=0|silver_MNE=1|bronze_MNE=0|silver_MAS=1|gold_ARM=0|gold_HKG=0|silver_SIN=0|silver_CMR=0|bronze_HKG=1|gold_QAT=0|silver_QAT=0|bronze_QAT=2|gold_SIN=0|gold_UZB=0|silver_HKG=0|silver_MAR=0|silver_GRE=0|silver_UZB=0|note_UZB={{double-dagger}}|gold_AFG=0|silver_AFG=0|bronze_AFG=1|gold_GRE=0|bronze_VIE=1|gold_SVK=0|silver_KUW=0|bronze_SIN=2|bronze_GRE=2|note_CMR={{double-dagger}}|gold_KSA=0|silver_KSA=0|bronze_KSA=1|gold_KUW=0|bronze_KUW=1|silver_VIE=0|bronze_CMR=1|gold_MAR=0|bronze_MAR=1|gold_TJK=0|silver_TJK=0|bronze_TJK=1|gold_VIE=0|note_VIE={{double-dagger}}}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} </onlyinclude> {{تووڵی دەروازە|وەرزش|شانشینی یەکگرتوو|ئۆڵۆمپیاد|دەیەی ٢٠١٠|لەندەن}} {{پۆلی کۆمنز|2012 Summer Olympics medal winners}} [[پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە]] [[پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢]] h99h2li9jszjbm3fa6qqep8ljozir4o 0 191513 1591083 1584598 2026-06-17T09:00:41Z ~2026-35464-76 77148 /* */ 1591083 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شاوێس | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| شاویس}}<br>{{lang-en| Shawes }} ''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Arbil Districs.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان). | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=12|coord= {{Coord|36.24571| 44.08636}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی شاوێس''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.24571| 44.08636 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای بنەسڵاوە|بنەسڵاوە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی کەسنەزان|کەسنەزان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٥١٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = - کەس<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''شاوێس''' یەکێکە لە کوندەکانی [[ناحیەی کەسنەزان]] لە [[قەزای بنەسڵاوە]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <nowiki>#</nowiki>دانیشتوانی هۆزە جیاوازەکانی ناوچەکە ١. باڵەک ٢. خۆشناو ٣. خەیلانی ٤. سورچی ٥.دەشتی هەولێر ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای بنەسڵاوە}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] epjvsr0b7bdv4wf533zs5h28kzfnde1 0 212923 1590842 1527513 2026-06-16T12:52:40Z 1silent scientist 51740 1590842 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''پیتەری دووەم، دووکی بۆربن''' (١ی کانوونی یەکەمی ١٤٣٨ – ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٥٠٣) کوڕی [[چارلسی یەکەم، دووکی بۆربن|دووک چارلسی یەکەم]] و [[ئاگنسی بورگندی]] بوو. ==ژیان، ھاوسەرگیری و ڕەزامەندیی پاشایەتی== پیتەر کە ملکەچێکی دڵسۆز و بەتوانای تاج بوو، ڕێزێکی ناچارانەی شا [[لوویی یازدەیەم]]ی بەدەستھێنا لە ڕێگەی نیشاندانی «نەرمونیانی و خۆنەویستی» خێزانی بۆربۆنەوە. سەرەتا ئەو لەگەڵ [[ماری ئۆرلیان، ڤیسکۆنتێسی ناربۆن|ماری ئۆرلیان]]، خوشکی لوویی، دووکی ئۆرلیان ([[لوویی دوازدەیەم]]ی داھاتوو) دەستگیران کرا بوو؛ لوویی یازدەیەم، کە دەیویست ڕێگری لە ھاوپەیمانییەکی لەو شێوەیە بکات لە نێوان دوو لە گەورەترین ماڵە دەرەبەگەکانی فەڕەنسا، دەستگیرانییەکەی ھەڵوەشاندەوە و ڕێوشوێنی گرتەبەر بۆ بەستنەوەی ھەردوو خێزانەکە بە تاجەوە. ھاوسەرگیرییەک لە نێوان پیتەر و کچە گەورەکەی شا، [[ئانی فەڕەنسا|ئان]]، ڕێکخرا (وەک چۆن ھاوسەرگیرییەکی دیکە لە نێوان لوویی ئۆرلیان و خوشکە بچووکەکەی ئان، [[جۆوانی فەڕەنسا، دووچێسی بێری|جۆوان]] ڕێکخرا)؛ وەک نیشانەیەک بۆ ڕەزامەندیی خۆی، شا برا گەورەکەی پیتەر، [[جۆنی دووەم، دووکی بۆربۆن]]ی ناچار کرد کە فیفی [[ماڵی بۆربۆن|بۆربۆنی]] [[بۆژۆ، ڕۆن|بۆژۆ]] ([[بۆژۆلێ (پارێزگا)|بۆژۆلێ]]) ببەخشێتە پیتەر، کە ھاوکات کورسییەکی لە ئەنجومەنی پاشایەتیدا پێدرا. پیتەر و ئان لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٤٧٣دا ھاوسەرگیرییان کرد. ==سەرپەرشتیاری فەڕەنسا و دووکی بۆربۆن== [[File:Château de Beauregard - Peter of Bourbon, Lord of Beaujeu.jpg|thumb|150px|left|وێنەیەکی [[سەدەی ١٦ەم]]ی پیتەری دووەم، دووکی بۆربۆن لە [[شاتۆ دی بۆریگارد، دۆڵی لوار|شاتۆ دی بۆریگارد]].]] لە کاتی مردنی لوویی یازدەیەم لە ١٤٨٣دا، پیتەر یەکێک بوو لەو کەمترین خزمەتکارە پاشایەتییانەی کە بە درێژاییی سەردەمی پاشا بە شێوەیەکی بەردەوام لە جێی متمانەدا مابووەوە، و لوویی لە کاتی سەرەمەرگیدا سەرپەرشتیی پاشای نوێ، [[چارڵزی ھەشتەمی فەڕەنسا|چارڵزی ھەشتەم]]ی پێ سپارد. پیتەر و ئانی ھاوسەری دەستبەجێ ئەرکەکانیان گرتە ئەستۆ، و دەستیان کرد بە جێگیرکردنی خۆیان وەک سەرکردەی حکوومەتێکی سەرپەرشتیار. پاشا زۆری نەخایاند تاجی لەسەر نرا، ئەمەش کۆتاییی بە پێویستیی حکوومەتێکی سەرپەرشتیار ھێنا. پاشای تەمەن سێزدە ساڵان فەرمانڕەواییی کەسیی شانشینەکەی گرتە ئەستۆ، بە ڕواڵەت بە تەنیا، بەڵام لە ڕاستیدا لەلایەن ھاوسەرانی بۆژۆوە ئاڕاستە دەکرا. دوای ئەوەی یارمەتیی ئانی دابوو لە بەڕێوەبردنی فەڕەنسا، تا ساڵی ١٤٨٨ پیتەر و ھاوسەرەکەی خەریکی دروستکردنی بنکەیەکی دەسەڵاتی تایبەت بە خۆیان بوون لە [[بۆربۆنی]]. ئان پێشتر کۆنتێسی [[ژین]] بوو، پیتەریش کۆنتی [[کلێرمۆنت-ئێن-بۆڤێسی|کلێرمۆنت]] و [[کۆنتی لا مارش|لا مارش]] و ھەروەھا لۆردی بۆژۆ بوو؛ بەڵام مردنی برا گەورەکەی، جۆنی دووەم، و دەستبەرداربوونی ناچاریی دواتری برا گەورەی دوای ئەو، [[چارڵزی دووەم، دووکی بۆربۆن|چارڵزی دووەم]] لە مافە خێزانییەکان، میراتی بۆربۆنی (دووکنشینەکانی [[دووکی بۆربۆن|بۆربۆن]] و [[دووکی ئۆڤێرن|ئۆڤێرن]]، و کۆنتنشینەکانی [[فۆرێز]] و لیل-ئێن-ژۆردن) خستە دەست پیتەر. دووک و دووچێسی نوێی بۆربۆن پاشان بەردەوام بوون لە زیادکردنی ئەم ناوچانە، لە کانوونی یەکەمی ١٤٨٨دا بۆربۆن-لانسییان زیاد کرد، و لە حوزەیرانی ١٤٨٩دا لیل-ئێن-ژۆردنیان لەگەڵ ئارمانیاکەکان گۆڕییەوە بۆ [[مورات، کانتال|مورات]] و ڤیسکۆنتێسی کارلات. ئەم ناوچانە لەلایەن پاشاوە بە مافی ڕەھا بەوان درابوو – نەدەگەڕانەوە بۆ تاج، و پابەند نەبوون بەوەی بگوازرێنەوە بۆ جێنشینەکانی دواتری میراتی بۆربۆن، واتە بۆربۆن-مۆنپێنسییەکان – دووک و دووچێس دەتوانن بۆ ھەر کەسێکیان بووێت بەجێی بھێڵن. لە ١٠ی ئایاری ١٤٩١دا، ئەو دوو ھاوژینە دواجار جێنشینێکی خۆیان بوو، کە کچێک بوو بە ناوی [[سوزان، دووچێسی بۆربۆن|سوزان]] (ئان پێشتر لە ١٤٧٦دا دووگیان بووبوو، بەڵام دەربارەی ئەمە گێڕانەوەی دژبەیەک ھەبوون: ھەندێک دەڵێن منداڵەکە لەبارچووە یان بە مردوویی لەدایکبووە،<ref name="matarasso">"Queens Mate" by [[Pauline Matarasso]]</ref> بەڵام ھەندێکی تر ڕایان گەیاندووە کە کوڕێکی زیندوو لەدایکبووە، چارڵز، کە لە ١٤٨٨دا وەک نەریت بۆ جێنشینی دووکنشینی بۆربۆن نازناوی کۆنتی کلێرمۆنتی پێدرا، کە لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا لە ١٤٩٨دا کۆچی دوایی کرد و لە دێری سوڤینی لە ئۆڤێرن نێژرا). {{multiple image | align = right | width = 100 | footer = دوو وردەکاریی سێپەڕەی موولان، لەلایەن [[ژان ھێی]] کێشراوە، کە دووکی بۆربۆن و خێزانەکەی نیشان دەدات | image1 = Meister von Moulins 005.jpg | alt1 = | caption1 = پیتەری دووەم، دووکی بۆربۆن و سەرپەرشتیاری فەڕەنسا، لەلایەن [[سانت پیتەر]]ەوە پێشکەش دەکرێت | image2 = Meister_von_Moulins_007.jpg | alt2 = | caption2 = ئانی بۆژۆ و سوزانی کچی، دووچێسی داھاتووی بۆربۆن، لەلایەن سانت ئانەوە پێشکەش دەکرێن }} تا ساڵی ١٤٩١، دەسەڵاتی بۆربۆن بەسەر تاجدا بەرەو کەمبوونەوە چوو؛ چارڵزی ھەشتەم ئێستا پێگەیشتوو بوو، نەیویست سەرپەرشتیی خێزانەکەی قبووڵ بکات. بە پێچەوانەی بۆچوونی باشتر لای ئان و پیتەر، چارڵز بڕیاری دا دەستبەرداری ھاوسەرگیرییە تەواونەکراوەکەی بێت لەگەڵ [[مارگرێتی نەمسا، دووچێسی ساڤۆی|مارگرێتی نەمسا]]، و لە جیاتی ئەوە ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئانی بریتانی|ئان، دووچێسی بریتانی]] بکات؛ پاشان بە پێچەوانەی ویستی ئەوان مارەییەکەی مارگرێتی گەڕاندەوە – [[ئارتووا]] و [[فرانش-کۆمتێ]] – بۆ براکەی، [[فیلیپی قۆز]]. نە ئەوان توانییان ڕێگری لە ھەڵمەتە کارەساتبارەکانی ئیتاڵیی چارڵز بکەن، ئەگەرچی ھەردووکیان لە کاتی چەندین ئامادەنەبوونیدا لە ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا مانەوە. ھەردووک لایەن بەردەوام بوون وەک کەسایەتیی سەرەکی لە دادگا بۆ ماوەی پاشایەتیی چارڵزی ھەشتەم، بەڵام بە دەسەڵاتێکی سنووردارەوە. دوای مردنی چارڵزی ھەشتەم و سەرکەوتنی لوویی دوازدەیەم بۆ سەر تەخت، پیتەر بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕامیاریی دادگا کشایەوە و چەند ساڵە کەمەکەی تری بۆ خێزانەکەی تەرخان کرد، و بە تایبەتی خۆی بۆ سوزانی کچی تەرخان کرد. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Peter II, Duke of Bourbon|پیتەری دووەم، دووکی بۆربن}}{{authority control}}{{کۆلکە}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شەڕ|فەڕەنسا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٣٨]] [[پۆل:مردووانی ١٥٠٣]] 0eluh2iw2h662vc8xf51ol06gp0jl5n 1590843 1590842 2026-06-16T12:53:06Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1590843 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''پیتەری دووەم، دووکی بۆربن''' (١ی کانوونی یەکەمی ١٤٣٨ – ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٥٠٣) کوڕی [[چارلسی یەکەم، دووکی بۆربن|دووک چارلسی یەکەم]] و [[ئاگنسی بورگندی]] بوو. ==ژیان، ھاوسەرگیری و ڕەزامەندیی پاشایەتی== پیتەر کە ملکەچێکی دڵسۆز و بەتوانای تاج بوو، ڕێزێکی ناچارانەی شا [[لوویی یازدەیەم]]ی بەدەستھێنا لە ڕێگەی نیشاندانی «نەرمونیانی و خۆنەویستی» خێزانی بۆربۆنەوە. سەرەتا ئەو لەگەڵ [[ماری ئۆرلیان، ڤیسکۆنتێسی ناربۆن|ماری ئۆرلیان]]، خوشکی لوویی، دووکی ئۆرلیان ([[لوویی دوازدەیەم]]ی داھاتوو) دەستگیران کرا بوو؛ لوویی یازدەیەم، کە دەیویست ڕێگری لە ھاوپەیمانییەکی لەو شێوەیە بکات لە نێوان دوو لە گەورەترین ماڵە دەرەبەگەکانی فەڕەنسا، دەستگیرانییەکەی ھەڵوەشاندەوە و ڕێوشوێنی گرتەبەر بۆ بەستنەوەی ھەردوو خێزانەکە بە تاجەوە. ھاوسەرگیرییەک لە نێوان پیتەر و کچە گەورەکەی شا، [[ئانی فەڕەنسا|ئان]]، ڕێکخرا (وەک چۆن ھاوسەرگیرییەکی دیکە لە نێوان لوویی ئۆرلیان و خوشکە بچووکەکەی ئان، [[جۆوانی فەڕەنسا، دووچێسی بێری|جۆوان]] ڕێکخرا)؛ وەک نیشانەیەک بۆ ڕەزامەندیی خۆی، شا برا گەورەکەی پیتەر، [[جۆنی دووەم، دووکی بۆربۆن]]ی ناچار کرد کە فیفی [[ماڵی بۆربۆن|بۆربۆنی]] [[بۆژۆ، ڕۆن|بۆژۆ]] ([[بۆژۆلێ (پارێزگا)|بۆژۆلێ]]) ببەخشێتە پیتەر، کە ھاوکات کورسییەکی لە ئەنجومەنی پاشایەتیدا پێدرا. پیتەر و ئان لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٤٧٣دا ھاوسەرگیرییان کرد. ==سەرپەرشتیاری فەڕەنسا و دووکی بۆربۆن== [[File:Château de Beauregard - Peter of Bourbon, Lord of Beaujeu.jpg|thumb|150px|left|وێنەیەکی [[سەدەی ١٦ەم]]ی پیتەری دووەم، دووکی بۆربۆن لە [[شاتۆ دی بۆریگارد، دۆڵی لوار|شاتۆ دی بۆریگارد]].]] لە کاتی مردنی لوویی یازدەیەم لە ١٤٨٣دا، پیتەر یەکێک بوو لەو کەمترین خزمەتکارە پاشایەتییانەی کە بە درێژاییی سەردەمی پاشا بە شێوەیەکی بەردەوام لە جێی متمانەدا مابووەوە، و لوویی لە کاتی سەرەمەرگیدا سەرپەرشتیی پاشای نوێ، [[چارڵزی ھەشتەمی فەڕەنسا|چارڵزی ھەشتەم]]ی پێ سپارد. پیتەر و ئانی ھاوسەری دەستبەجێ ئەرکەکانیان گرتە ئەستۆ، و دەستیان کرد بە جێگیرکردنی خۆیان وەک سەرکردەی حکوومەتێکی سەرپەرشتیار. پاشا زۆری نەخایاند تاجی لەسەر نرا، ئەمەش کۆتاییی بە پێویستیی حکوومەتێکی سەرپەرشتیار ھێنا. پاشای تەمەن سێزدە ساڵان فەرمانڕەواییی کەسیی شانشینەکەی گرتە ئەستۆ، بە ڕواڵەت بە تەنیا، بەڵام لە ڕاستیدا لەلایەن ھاوسەرانی بۆژۆوە ئاڕاستە دەکرا. دوای ئەوەی یارمەتیی ئانی دابوو لە بەڕێوەبردنی فەڕەنسا، تا ساڵی ١٤٨٨ پیتەر و ھاوسەرەکەی خەریکی دروستکردنی بنکەیەکی دەسەڵاتی تایبەت بە خۆیان بوون لە [[بۆربۆنی]]. ئان پێشتر کۆنتێسی [[ژین]] بوو، پیتەریش کۆنتی [[کلێرمۆنت-ئێن-بۆڤێسی|کلێرمۆنت]] و [[کۆنتی لا مارش|لا مارش]] و ھەروەھا لۆردی بۆژۆ بوو؛ بەڵام مردنی برا گەورەکەی، جۆنی دووەم، و دەستبەرداربوونی ناچاریی دواتری برا گەورەی دوای ئەو، [[چارڵزی دووەم، دووکی بۆربۆن|چارڵزی دووەم]] لە مافە خێزانییەکان، میراتی بۆربۆنی (دووکنشینەکانی [[دووکی بۆربۆن|بۆربۆن]] و [[دووکی ئۆڤێرن|ئۆڤێرن]]، و کۆنتنشینەکانی [[فۆرێز]] و لیل-ئێن-ژۆردن) خستە دەست پیتەر. دووک و دووچێسی نوێی بۆربۆن پاشان بەردەوام بوون لە زیادکردنی ئەم ناوچانە، لە کانوونی یەکەمی ١٤٨٨دا بۆربۆن-لانسییان زیاد کرد، و لە حوزەیرانی ١٤٨٩دا لیل-ئێن-ژۆردنیان لەگەڵ ئارمانیاکەکان گۆڕییەوە بۆ [[مورات، کانتال|مورات]] و ڤیسکۆنتێسی کارلات. ئەم ناوچانە لەلایەن پاشاوە بە مافی ڕەھا بەوان درابوو – نەدەگەڕانەوە بۆ تاج، و پابەند نەبوون بەوەی بگوازرێنەوە بۆ جێنشینەکانی دواتری میراتی بۆربۆن، واتە بۆربۆن-مۆنپێنسییەکان – دووک و دووچێس دەتوانن بۆ ھەر کەسێکیان بووێت بەجێی بھێڵن. لە ١٠ی ئایاری ١٤٩١دا، ئەو دوو ھاوژینە دواجار جێنشینێکی خۆیان بوو، کە کچێک بوو بە ناوی [[سوزان، دووچێسی بۆربۆن|سوزان]] (ئان پێشتر لە ١٤٧٦دا دووگیان بووبوو، بەڵام دەربارەی ئەمە گێڕانەوەی دژبەیەک ھەبوون: ھەندێک دەڵێن منداڵەکە لەبارچووە یان بە مردوویی لەدایکبووە،<ref name="matarasso">"Queens Mate" by [[Pauline Matarasso]]</ref> بەڵام ھەندێکی تر ڕایان گەیاندووە کە کوڕێکی زیندوو لەدایکبووە، چارڵز، کە لە ١٤٨٨دا وەک نەریت بۆ جێنشینی دووکنشینی بۆربۆن نازناوی کۆنتی کلێرمۆنتی پێدرا، کە لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا لە ١٤٩٨دا کۆچی دوایی کرد و لە دێری سوڤینی لە ئۆڤێرن نێژرا). {{multiple image | align = right | width = 100 | footer = دوو وردەکاریی سێپەڕەی موولان، لەلایەن [[ژان ھێی]] کێشراوە، کە دووکی بۆربۆن و خێزانەکەی نیشان دەدات | image1 = Meister von Moulins 005.jpg | alt1 = | caption1 = پیتەری دووەم، دووکی بۆربۆن و سەرپەرشتیاری فەڕەنسا، لەلایەن [[سانت پیتەر]]ەوە پێشکەش دەکرێت | image2 = Meister_von_Moulins_007.jpg | alt2 = | caption2 = ئانی بۆژۆ و سوزانی کچی، دووچێسی داھاتووی بۆربۆن، لەلایەن سانت ئانەوە پێشکەش دەکرێن }} تا ساڵی ١٤٩١، دەسەڵاتی بۆربۆن بەسەر تاجدا بەرەو کەمبوونەوە چوو؛ چارڵزی ھەشتەم ئێستا پێگەیشتوو بوو، نەیویست سەرپەرشتیی خێزانەکەی قبووڵ بکات. بە پێچەوانەی بۆچوونی باشتر لای ئان و پیتەر، چارڵز بڕیاری دا دەستبەرداری ھاوسەرگیرییە تەواونەکراوەکەی بێت لەگەڵ [[مارگرێتی نەمسا، دووچێسی ساڤۆی|مارگرێتی نەمسا]]، و لە جیاتی ئەوە ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئانی بریتانی|ئان، دووچێسی بریتانی]] بکات؛ پاشان بە پێچەوانەی ویستی ئەوان مارەییەکەی مارگرێتی گەڕاندەوە – [[ئارتووا]] و [[فرانش-کۆمتێ]] – بۆ براکەی، [[فیلیپی قۆز]]. نە ئەوان توانییان ڕێگری لە ھەڵمەتە کارەساتبارەکانی ئیتاڵیی چارڵز بکەن، ئەگەرچی ھەردووکیان لە کاتی چەندین ئامادەنەبوونیدا لە ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا مانەوە. ھەردووک لایەن بەردەوام بوون وەک کەسایەتیی سەرەکی لە دادگا بۆ ماوەی پاشایەتیی چارڵزی ھەشتەم، بەڵام بە دەسەڵاتێکی سنووردارەوە. دوای مردنی چارڵزی ھەشتەم و سەرکەوتنی لوویی دوازدەیەم بۆ سەر تەخت، پیتەر بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕامیاریی دادگا کشایەوە و چەند ساڵە کەمەکەی تری بۆ خێزانەکەی تەرخان کرد، و بە تایبەتی خۆی بۆ سوزانی کچی تەرخان کرد. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Peter II, Duke of Bourbon|پیتەری دووەم، دووکی بۆربن}}{{authority control}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شەڕ|فەڕەنسا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٣٨]] [[پۆل:مردووانی ١٥٠٣]] 6kwyl9ot6so4p1s6bddwspotfgvoac5 1590981 1590843 2026-06-16T20:02:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1590981 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''پیتەری دووەم، دووکی بۆربن''' (١ی کانوونی یەکەمی ١٤٣٨ – ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٥٠٣) کوڕی [[چارلسی یەکەم، دووکی بۆربن|دووک چارلسی یەکەم]] و [[ئاگنسی بورگندی]] بوو. ==ژیان، ھاوسەرگیری و ڕەزامەندیی پاشایەتی== پیتەر کە ملکەچێکی دڵسۆز و بەتوانای تاج بوو، ڕێزێکی ناچارانەی شا [[لوویی یازدەیەم]]ی بەدەستھێنا لە ڕێگەی نیشاندانی «نەرمونیانی و خۆنەویستی» خێزانی بۆربۆنەوە. سەرەتا ئەو لەگەڵ [[ماری ئۆرلیان، ڤیسکۆنتێسی ناربۆن|ماری ئۆرلیان]]، خوشکی لوویی، دووکی ئۆرلیان ([[لوویی دوازدەیەم]]ی داھاتوو) دەستگیران کرا بوو؛ لوویی یازدەیەم، کە دەیویست ڕێگری لە ھاوپەیمانییەکی لەو شێوەیە بکات لە نێوان دوو لە گەورەترین ماڵە دەرەبەگەکانی فەڕەنسا، دەستگیرانییەکەی ھەڵوەشاندەوە و ڕێوشوێنی گرتەبەر بۆ بەستنەوەی ھەردوو خێزانەکە بە تاجەوە. ھاوسەرگیرییەک لە نێوان پیتەر و کچە گەورەکەی شا، [[ئانی فەڕەنسا|ئان]]، ڕێکخرا (وەک چۆن ھاوسەرگیرییەکی دیکە لە نێوان لوویی ئۆرلیان و خوشکە بچووکەکەی ئان، [[جۆوانی فەڕەنسا، دووچێسی بێری|جۆوان]] ڕێکخرا)؛ وەک نیشانەیەک بۆ ڕەزامەندیی خۆی، شا برا گەورەکەی پیتەر، [[جۆنی دووەم، دووکی بۆربۆن]]ی ناچار کرد کە فیفی [[ماڵی بۆربۆن|بۆربۆنی]] [[بۆژۆ، ڕۆن|بۆژۆ]] ([[بۆژۆلێ (پارێزگا)|بۆژۆلێ]]) ببەخشێتە پیتەر، کە ھاوکات کورسییەکی لە ئەنجومەنی پاشایەتیدا پێدرا. پیتەر و ئان لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٤٧٣دا ھاوسەرگیرییان کرد. ==سەرپەرشتیاری فەڕەنسا و دووکی بۆربۆن== [[File:Château de Beauregard - Peter of Bourbon, Lord of Beaujeu.jpg|thumb|150px|left|وێنەیەکی [[سەدەی ١٦ەم]]ی پیتەری دووەم، دووکی بۆربۆن لە [[شاتۆ دی بۆریگارد، دۆڵی لوار|شاتۆ دی بۆریگارد]].]] لە کاتی مردنی لوویی یازدەیەم لە ١٤٨٣دا، پیتەر یەکێک بوو لەو کەمترین خزمەتکارە پاشایەتییانەی کە بە درێژاییی سەردەمی پاشا بە شێوەیەکی بەردەوام لە جێی متمانەدا مابووەوە، و لوویی لە کاتی سەرەمەرگیدا سەرپەرشتیی پاشای نوێ، [[چارڵزی ھەشتەمی فەڕەنسا|چارڵزی ھەشتەم]]ی پێ سپارد. پیتەر و ئانی ھاوسەری دەستبەجێ ئەرکەکانیان گرتە ئەستۆ، و دەستیان کرد بە جێگیرکردنی خۆیان وەک سەرکردەی حکوومەتێکی سەرپەرشتیار. پاشا زۆری نەخایاند تاجی لەسەر نرا، ئەمەش کۆتاییی بە پێویستیی حکوومەتێکی سەرپەرشتیار ھێنا. پاشای تەمەن سێزدە ساڵان فەرمانڕەواییی کەسیی شانشینەکەی گرتە ئەستۆ، بە ڕواڵەت بە تەنیا، بەڵام لە ڕاستیدا لەلایەن ھاوسەرانی بۆژۆوە ئاڕاستە دەکرا. دوای ئەوەی یارمەتیی ئانی دابوو لە بەڕێوەبردنی فەڕەنسا، تا ساڵی ١٤٨٨ پیتەر و ھاوسەرەکەی خەریکی دروستکردنی بنکەیەکی دەسەڵاتی تایبەت بە خۆیان بوون لە [[بۆربۆنی]]. ئان پێشتر کۆنتێسی [[ژین]] بوو، پیتەریش کۆنتی [[کلێرمۆنت-ئێن-بۆڤێسی|کلێرمۆنت]] و [[کۆنتی لا مارش|لا مارش]] و ھەروەھا لۆردی بۆژۆ بوو؛ بەڵام مردنی برا گەورەکەی، جۆنی دووەم، و دەستبەرداربوونی ناچاریی دواتری برا گەورەی دوای ئەو، [[چارڵزی دووەم، دووکی بۆربۆن|چارڵزی دووەم]] لە مافە خێزانییەکان، میراتی بۆربۆنی (دووکنشینەکانی [[دووکی بۆربۆن|بۆربۆن]] و [[دووکی ئۆڤێرن|ئۆڤێرن]]، و کۆنتنشینەکانی [[فۆرێز]] و لیل-ئێن-ژۆردن) خستە دەست پیتەر. دووک و دووچێسی نوێی بۆربۆن پاشان بەردەوام بوون لە زیادکردنی ئەم ناوچانە، لە کانوونی یەکەمی ١٤٨٨دا بۆربۆن-لانسییان زیاد کرد، و لە حوزەیرانی ١٤٨٩دا لیل-ئێن-ژۆردنیان لەگەڵ ئارمانیاکەکان گۆڕییەوە بۆ [[مورات، کانتال|مورات]] و ڤیسکۆنتێسی کارلات. ئەم ناوچانە لەلایەن پاشاوە بە مافی ڕەھا بەوان درابوو – نەدەگەڕانەوە بۆ تاج، و پابەند نەبوون بەوەی بگوازرێنەوە بۆ جێنشینەکانی دواتری میراتی بۆربۆن، واتە بۆربۆن-مۆنپێنسییەکان – دووک و دووچێس دەتوانن بۆ ھەر کەسێکیان بووێت بەجێی بھێڵن. لە ١٠ی ئایاری ١٤٩١دا، ئەو دوو ھاوژینە دواجار جێنشینێکی خۆیان بوو، کە کچێک بوو بە ناوی [[سوزان، دووچێسی بۆربۆن|سوزان]] (ئان پێشتر لە ١٤٧٦دا دووگیان بووبوو، بەڵام دەربارەی ئەمە گێڕانەوەی دژبەیەک ھەبوون: ھەندێک دەڵێن منداڵەکە لەبارچووە یان بە مردوویی لەدایکبووە،<ref name="matarasso">"Queens Mate" by [[Pauline Matarasso]]</ref> بەڵام ھەندێکی تر ڕایان گەیاندووە کە کوڕێکی زیندوو لەدایکبووە، چارڵز، کە لە ١٤٨٨دا وەک نەریت بۆ جێنشینی دووکنشینی بۆربۆن نازناوی کۆنتی کلێرمۆنتی پێدرا، کە لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا لە ١٤٩٨دا کۆچی دوایی کرد و لە دێری سوڤینی لە ئۆڤێرن نێژرا). {{multiple image | align = right | width = 100 | footer = دوو وردەکاریی سێپەڕەی موولان، لەلایەن [[ژان ھێی]] کێشراوە، کە دووکی بۆربۆن و خێزانەکەی نیشان دەدات | image1 = Meister von Moulins 005.jpg | alt1 = | caption1 = پیتەری دووەم، دووکی بۆربۆن و سەرپەرشتیاری فەڕەنسا، لەلایەن [[سانت پیتەر]]ەوە پێشکەش دەکرێت | image2 = Meister_von_Moulins_007.jpg | alt2 = | caption2 = ئانی بۆژۆ و سوزانی کچی، دووچێسی داھاتووی بۆربۆن، لەلایەن سانت ئانەوە پێشکەش دەکرێن }} تا ساڵی ١٤٩١، دەسەڵاتی بۆربۆن بەسەر تاجدا بەرەو کەمبوونەوە چوو؛ چارڵزی ھەشتەم ئێستا پێگەیشتوو بوو، نەیویست سەرپەرشتیی خێزانەکەی قبووڵ بکات. بە پێچەوانەی بۆچوونی باشتر لای ئان و پیتەر، چارڵز بڕیاری دا دەستبەرداری ھاوسەرگیرییە تەواونەکراوەکەی بێت لەگەڵ [[مارگرێتی نەمسا، دووچێسی ساڤۆی|مارگرێتی نەمسا]]، و لە جیاتی ئەوە ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئانی بریتانی|ئان، دووچێسی بریتانی]] بکات؛ پاشان بە پێچەوانەی ویستی ئەوان مارەییەکەی مارگرێتی گەڕاندەوە – [[ئارتووا]] و [[فرانش-کۆمتێ]] – بۆ براکەی، [[فیلیپی قۆز]]. نە ئەوان توانییان ڕێگری لە ھەڵمەتە کارەساتبارەکانی ئیتاڵیی چارڵز بکەن، ئەگەرچی ھەردووکیان لە کاتی چەندین ئامادەنەبوونیدا لە ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا مانەوە. ھەردووک لایەن بەردەوام بوون وەک کەسایەتیی سەرەکی لە دادگا بۆ ماوەی پاشایەتیی چارڵزی ھەشتەم، بەڵام بە دەسەڵاتێکی سنووردارەوە. دوای مردنی چارڵزی ھەشتەم و سەرکەوتنی لوویی دوازدەیەم بۆ سەر تەخت، پیتەر بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕامیاریی دادگا کشایەوە و چەند ساڵە کەمەکەی تری بۆ خێزانەکەی تەرخان کرد، و بە تایبەتی خۆی بۆ سوزانی کچی تەرخان کرد. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Peter II, Duke of Bourbon|پیتەری دووەم، دووکی بۆربن}}{{authority control}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|شەڕ|فەڕەنسا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٣٨]] [[پۆل:مردووانی ١٥٠٣]] 5iloxrgjmymcpmo4y2yzq81w0uvrwv8 0 214582 1591073 1406799 2026-06-17T07:53:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591073 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕیتا سەرگسیان''' ({{بە ئەرمەنی|Ռիտա Ալեքսանդրի Սարգսյան}}؛ ٦ی ئازاری ١٩٦٢ – ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Մահացել է Ռիտա Սարգսյանը|ناونیشان=https://armeniatoday.news/armenia/200645/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Armenia Today|زمان=hy-AM}}</ref>) ھاوسەری سێرژ سەرگسیان بووە، سەرۆکی [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] بووە لە ساڵی ٢٠٠٨ تا ٢٠١٨. لە بنەماڵەیەکی سەربازی لەدایکبووە و بە پیشەکەی مامۆستای مۆسیقا بووە.<ref name="official bio">[http://www.president.am/en/first-lady/ Official website of the President of Armenia. Rita Sargsyan. First Lady of Armenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504053308/http://www.president.am/en/first-lady/ |date= ٤ی ئایاری ٢٠١٦ }}</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/707797 Documentary "Married to the president", "Rossia 24» (''in Armenian'')]</ref> == ژیاننامە == لە ساڵی ١٩٨٣ لەگەڵ [[سێرژ سەرگسیان|سێرژ]] ھاوسەری ھاوسەرگیری دەکات. دوو کچیان ھەیە بە ناوەکانی ئەنوش و ساتەنیک و چوار نەوەیان ھەیە بە ناوەکانی مریەم و ڕیتا و ئارا و سێرژ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://galatv.am/hy/news/105643/|سەردێڕ="Հասարակությանը ներկայացնելու այնքան քիչ բան ունեն, որ Հռոմի Պապի տված պատարագն են սեփականացնում"|وێبگە=ԳԱԼԱ|زمان=hy-AM|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181220154504/http://galatv.am/hy/news/105643/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.a1plus.am/77146.html|سەردێڕ=Հարցը Զարուհուն հուշել էր Սերժ Սարգսյանը|وێبگە=www.a1plus.am|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.7or.am/am/news/view/43739/|سەردێڕ=Միշիկական քարոզչամեքենան "բուքսավատ" է անում|دوایین=Intell-Sol.com|وێبگە=www.7or.am|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201133828/http://www.7or.am/am/news/view/43739/|url-status=dead}}</ref> == مردن == ڕۆژی ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، ڕیتا سەرگسیان لە تەمەنی ٥٨ ساڵیدا بەھۆی[[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩]] کۆچی دوایی کرد.<ref name=":0"/> پرسە و سەرەخۆشی لەلایەن سەرۆکوەزیران [[نیکۆڵ پاشینیان]] پێشکەش کرا و ئاماژەی بەوەدا کە «سەرکردایەتی چالاکییە کۆمەڵایەتی و گشتی بەنرخی کرد بە ئامانجی پەروەردەکردنی ژیانی کولتووری لە وڵاتدا.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prime Minister Nikol Pashinyan's Condolence Message on Passing of Rita Sargsyan|ناونیشان=https://www.primeminister.am/en/condolence/item/2020/11/20/Nikol-Pashinyan-Condolences/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.primeminister.am|زمان=en}}</ref> سەرۆک ئارمەن سەرکشیان بە شێوەیەکی شەخسی سەردانی سێرژی کرد بۆ دەربڕینی ھاوخەمی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Armen Sarkissian expresses condolences to and visits Armenia 3rd President Serzh Sargsyan|ناونیشان=https://news.am/eng/news/614928.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=news.am|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|مۆسیقا}} {{پۆلی کۆمنز|Rita Sargsyan}} [[پۆل:خانمانی یەکەمی ئەرمەنستان|ڕیتا سەرگسیان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]] bmgmr3m4h3mqhzkbhngrkaja4t9r95x 0 215130 1590941 1583182 2026-06-16T17:33:27Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590941 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ڤیگێن''' (ڤیگوین دەردریان، بە [[فارسی]]: ویگن دردریان؛ بە [[ئەرمەنی]]: Վիգէն Տէրտէրեան) بە پاشای پۆپی [[ئێران]]ی و سوڵتانی جازی ئێرانی ناسراوە، گۆرانیبێژ و ئەکتەری مۆسیقای [[پۆپ]] کە لە سەرانسەری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و ڕۆژاوای ئاسیا ناسراوە. ڤیگێن ھەم بە فارسی و ھەم بە ئەرمەنیی گۆرانیی گوتووە، بە ڕەچەڵەک ئەرمەنییە و لە سەردەمی زێڕینی پۆپی فارسیدا دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iranian pop legend dies at 74|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3218885.stm|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> == سەرەتای ژیانی == ڤیگێن ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٢٩ لە بنەماڵەیەکی [[ئێرانی]]-[[ئەرمەنی]] کە لە ٨ کەس پێکھاتبوون لە شاری [[ھەمەدان]]ی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لەدایکبووە. کاتێک تەمەنی ھەشت ساڵان بووە باوکی بەھۆی [[سیەسۆ|نەخۆشیی ھەوکردنی سییەکانەوە]] کۆچی دواییی کردووە. «کارۆی» برا گەورەی شاعیرێکی ناسراوی ئێرانی بووە و تێکستی گۆرانی «لالەعی»(Lullaby) بۆ ڤیگێنی برای نووسیووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Saba|یەکەم=Sadeq|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Obituary: Vigen Derderian|ناونیشان=http://www.theguardian.com/news/2003/nov/26/guardianobituaries.iran|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=the Guardian|زمان=en}}</ref> لە [[جەنگی جیھانی دووەم]]دا، ئەو بنەماڵەیە ڕوویان لە شاری [[تەبرێز]] لە باکووری ئەو وڵاتە کرد و لەوێ ناسیۆنالیستە ئازەرییەکان ناوچەکەیان بە کۆمارێکی دابڕاو ناساند بە ھاوکاریی ھێزەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، لەوکاتەدا ڤیگێن بۆ یەکەمینجار ئاشنای [[گیتار]] دەبێت کە لە سەربازێکی [[ڕووسی]] دەکڕێت، لەوکاتەدا نزیکایەتی پەیدا دەکات بۆ میوزیکی [[ئەمریکی]] و [[ئیتاڵی]] و [[ئیسپانی]]، و زۆرێک لەو میوزیکە بیانیانەی وەرگرت و بۆ گۆرانییەکانی کە بە تێکستی فارسیی نوسیبوونی بڵاوی کردەوە کە بوونە بەناوبانگترین مۆسیقاکانی [[ئێران]] تاکوو ئێستا. ڤیگێن لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٣ لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا لە [[لۆس ئانجلەس]] ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Chamber Society: Iranian Music: Vigen Derderian|ناونیشان=https://www.iranchamber.com/music/vderderian/vigen_derderian.php|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.iranchamber.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321004239/https://www.iranchamber.com/music/vderderian/vigen_derderian.php|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ئێران|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vigen}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز]] [[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی ھەمەدان]] [[پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی]] [[پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی]] [[پۆل:گیتارژەنانی ئێرانی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی]] [[پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی]] d7li75e3ragn30wfkwidrqooyfvcq3b 0 215725 1590854 1518267 2026-06-16T14:11:16Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590854 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ|image=Noussair Mazraoui.jpg|youthyears1=٢٠٠٢–٢٠٠٥|youthclubs1=ئاڤ ئالفێن|youthyears2=٢٠٠٥–٢٠٠٦|youthclubs2=ئالفێنس بۆیس|youthyears3=٢٠٠٦–٢٠١٦|youthclubs3=ئەیاکس|years1=٢٠١٦–٢٠١٨|clubs1=لاوانی ئەیاکس|caps1=٥٦|goals1=١٢|years2=٢٠١٨–٢٠٢٢|clubs2=ئەیاکس|caps2=٩٣|goals2=٦|years3=٢٠٢٢-|clubs3=بایەرن میونشن|caps3=١|goals3=٠|nationalyears1=٢٠١٧–١٨|nationalteam1=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی خوار ٢٠ ساڵانی مەغریب|nationalcaps1=٣|nationalgoals1=٠|nationalyears2=٢٠١٨-|nationalteam2=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|nationalcaps2=١٢|nationalgoals2=٢|club-update=٥ ئابی ٢٠٢٢|nationalteam-update=٢١ ئەیلوولی ٢٠٢١}} نوسەیر مازراوی (بە {{بە عەرەبی|نصير مزراوي}} لەدایکبووی ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧)یاریزانێکی [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری [[مەغریبی]]یە کە یاری دەکات وەک بەرگری باڵی ڕاست بۆ یانەی بۆندسلیگا [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب]]. == کاروانی یانە == === ئەیاکس === مازراوی لە ئالفێن ئان دی ڕین (شارێک لە ڕۆژاوای ھۆلەند) گەورە بوو و لە تەمەنی ٤ ساڵیدا دەستی بە یاریکردن کرد بۆ یانەی ئاڤ ئالفێن.<ref name="alphen">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=van der Hansz|یەکەم=Silvester|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Alphenaar Mazraoui leeft zijn droom tussen de sterren bij Ajax|ناونیشان=https://www.ad.nl/alphen/alphenaar-mazraoui-leeft-zijn-droom-tussen-de-sterren-bij-ajax~a370278c8/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Algemeen Dagblad]]|زمان=nl}}</ref> دوای سێ ساڵ گواسترایەوە بۆ یانەی ئەلفێنس بۆیس، کە تەنھا بۆ ماوەی ساڵێک یاری کرد پێش ئەوەی بانگھێشت بکرێت بۆ یاریکردن لە ئەکادیمیای لاوانی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]].<ref name="alphen"/> یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لەگەڵ لاوانی ئەیاکس لە ١٢ی ئابی ٢٠١٦ ئەنجامدا لە یارییەکی خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر ئاڵمێر سیتی، لە جێگەی ڕیچایرۆ زیڤکۆڤیچ چووە یاریگا دوای ٨٦ خولەک.<ref name="soccerway2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Almere City vs. Ajax II – 12 August 2016 – Soccerway|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2016/08/12/netherlands/eerste-divisie/fc-omniworld/jong-ajax/2240581/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=soccerway.com}}</ref> لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، مازراوی یەکەم گۆڵی پیشەگەری تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر میجتیلاند لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ajax 3 – 1 FC Midtjylland {{!}} Football|زمان=en-GB|ئیش=The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com//football/match/2020/nov/25/ajax-v-midtjylland|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|issn=0261-3077}}</ref> یەکەم گۆڵی لە یانەی لیگادا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥٠ بەرامبەر N.E.C. === بایەرن میونشن === لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢، مازراوی گرێبەستێکی بۆ ماوەی چوار ساڵ لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] واژوو کرد، کە لە ١ی تەممووزەوە دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mazraoui makes Debut for Bayern|ناونیشان=https://kuwaitonlinecasinos.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Kuwait Online}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=FC Bayern sign Noussair Mazraoui|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/news/2022/05/mazraoui-signing|وێبگە=Bayern Munich}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == مازراوی یاریزانێکی لاوانی نێودەوڵەتی [[مەغریب]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football (Sky Sports)|ناونیشان=http://www.skysports.com/football/italy-u21-vs-morocco-u21/teams/385286|وێبگە=SkySports}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Match – Maroc – France – FFF|ناونیشان=https://www.fff.fr/equipes-de-france/4/u20/matchs/2563/2017-11-08/maroc-france|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110005122/https://www.fff.fr/equipes-de-france/4/u20/matchs/2563/2017-11-08/maroc-france|url-status=dead}}</ref> یەکەم جار بۆ پێکھاتەی یەکەمی ھەڵبژاردەی مەغریب یاری کرد لە ساڵی ٢٠١٨. لە ٢٠ی [[تشرینی دووەم|تشرینی دووەمدا]]، مازراوی ڕای گەیاند کە پەیوەندییەکانی نێوان خۆی و ڕاھێنەری پێکھاتەی مەغریب ڤەھید ھالیلۆدجیچ لێک ترازاون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Vahid and Mazraoui quarreled because of… a bottle!|ناونیشان=https://www.archysport.com/2021/11/vahid-and-mazraoui-quarreled-because-of-a-bottle/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Archysport|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221102122519/https://www.archysport.com/2021/11/vahid-and-mazraoui-quarreled-because-of-a-bottle/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Maroc: Noussair Mazraoui revient sur son clash avec Vahid Halilhodzic {{!}} Africa Foot United|ناونیشان=https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=africafootunited.com|زمان=fr-FR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605072443/https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٢، مازراوی و ھاوتیمی مەغریبی [[حەکیم زیاش|حەکیم زیاش،]] ھەردووکیان بانگھێشتی ھالیلۆدزیچیان ڕەتکردەوە بۆ نوێنەرایەتی مەغریب لە قۆناغی سێیەمی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر کۆنگۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=زياش ومزراوي يغيبان عن المنتخب|ناونیشان=https://www.hespress.com/مزراوي-وزياش-يغيبان-عن-المنتخب-957565.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Hespress – هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مزراوي يرفض دعوة الإنضمام لمنتخب المغرب|ناونیشان=https://www.yalla-sport.com/news/348097|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.yalla-sport.com}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == === یانە === {{Updated|٣٠ تەممووزی ٢٠٢٢}}<ref name="sw">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://int.soccerway.com/players/noussair-mazraoui/381105/// |سەردێڕ=N. Mazraoui|وێبگە=Soccerway |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |لیگا ! colspan="2" |جام ! colspan="2" |ئەورووپا ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !دابەشکردن !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="4" |لاوانی ئەیاکس |٢٠١٦–١٧ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |٣٣ |٦ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣٣ |٦ |- |٢٠١٧–١٨ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |٢٢ |٦ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٢٢ |٦ |- |٢٠١٩–٢٠ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |١ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |١ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٥٦ !١٢ ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- !٥٦ !١٢ |- | rowspan="6" |[[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]] |٢٠١٧ ١٨ |[[خولی نایابی ھۆڵەندا]] |٨ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |٨ |٠ |- |٢٠١٨ ١٩ |خولی نایابی ھۆڵەندا |٢٨ |١ |٣ |١ |١٧ |٢ | colspan="2" | - |٤٨ |٤ |- |٢٠١٩ ٢٠ |خولی نایابی ھۆڵەندا |١٣ |٠ |١ |٠ |٦ |٠ |٠ |٠ |٢٠ |٠ |- |٢٠٢٠–٢١ |خولی نایابی ھۆڵەندا |١٩ |٠ |١ |٠ |٦ |١ | colspan="2" | - |٢٦ |١ |- |٢٠٢١ |خولی نایابی ھۆڵەندا |٢٥ |٥ |١ |٠ |٨ |٠ |١ |٠ |٣٥ |٥ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٩٣ !٦ !٦ !١ !٣٧ !٣ !١ !٠ !١٣٧ !١٠ |- |[[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] |٢٠٢٢–٢٣ |[[بۆندسلیگا]] |١ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |١ |٠ |٢ |٠ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !١٥٠ !١٨ !٦ !١ !٣٧ !٣ !٢ !٠ !١٩٥ !٢٢ |} === نێودەوڵەتی === {{updated|١٣ تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}<ref name="NFT"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="3" |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|مەغریب]] |٢٠١٨ |٣ |٠ |- |٢٠١٩ |٧ |١ |- |٢٠٢٠ |٢ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !١٢ !٢ |} : == خەڵاتەکان == '''ئەیاکس'''<ref name="honours">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Noussair Mazraoui – Career Honours|ناونیشان=https://us.soccerway.com/players/noussair-mazraoui/381105/|بڵاوکەرەوە=Soccerway}}</ref> * خولی نایابی ھۆڵەندا: ٢٠١٨–١٩، ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢ * [[جامی ھۆڵەندا]]: ٢٠١٨–١٩، ٢٠٢٠–٢١ * [[جامی سووپەری ھۆڵەندا|قەڵغانی یۆھان کرۆیف]]: ٢٠١٩ '''بایەرن میونشن''' * جامی سوپەری ئەڵمانیا: ٢٠٢٢ '''تاکەکەسی''' * بەھرەی مانگی خولی نایابی ھۆڵەندا: تشرینی دووەمی ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tagliafico Speler van de Maand, Mazraoui wint talentenprijs|ناونیشان=https://m.fcupdate.nl/voetbalnieuws/342665/tagliafico-speler-van-de-maand-mazraoui-grootste-talent/}}</ref> * بەھرەی ساڵی ئەیاکس: ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Ziyech en Mazraoui verkozen tot speler en talent van het jaar|ناونیشان=https://www.ad.nl/dossier-ajax-kampioen-2018-2019/ziyech-en-mazraoui-verkozen-tot-speler-en-talent-van-het-jaar~a5065e5f/|وێبگە=AD.nl}}</ref> * گۆڵی مانگی ئەیاکس: کانوونی دووەمی ٢٠٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Noussair Mazraoui Wins 'Goal of the Month Trophy' for Stunner Against PSV Eindhoven|ناونیشان=https://www.moroccoworldnews.com/2022/02/347107/noussair-mazraoui-wins-goal-of-the-month-trophy-for-stunner-against-psv-eindhoven}}</ref> * گۆڵی وەرزی ئەیاکس: ٢٠٢١<ref>https://english.ajax.nl/articles/goal-of-the-season-2021-2022-mazraoui-thank-you-very-much-for-voting/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808090211/https://english.ajax.nl/articles/goal-of-the-season-2021-2022-mazraoui-thank-you-very-much-for-voting/ |date= ٨ی ئابی ٢٠٢٢ }}</ref> * پێکھاتەی ساڵی خولی نایابی ھۆڵەندا :٢٠٢١–٢٢ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|مەغریب}} {{پۆلی کۆمنز|Noussair Mazraoui}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای ٢٠١٩]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] lkt2woi50luesm79tojn31oczxv4mdc 1590993 1590854 2026-06-16T21:06:26Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590993 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ|image=Noussair Mazraoui.jpg|youthyears1=٢٠٠٢–٢٠٠٥|youthclubs1=ئاڤ ئالفێن|youthyears2=٢٠٠٥–٢٠٠٦|youthclubs2=ئالفێنس بۆیس|youthyears3=٢٠٠٦–٢٠١٦|youthclubs3=ئەیاکس|years1=٢٠١٦–٢٠١٨|clubs1=لاوانی ئەیاکس|caps1=٥٦|goals1=١٢|years2=٢٠١٨–٢٠٢٢|clubs2=ئەیاکس|caps2=٩٣|goals2=٦|years3=٢٠٢٢-|clubs3=بایەرن میونشن|caps3=١|goals3=٠|nationalyears1=٢٠١٧–١٨|nationalteam1=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی خوار ٢٠ ساڵانی مەغریب|nationalcaps1=٣|nationalgoals1=٠|nationalyears2=٢٠١٨-|nationalteam2=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|nationalcaps2=١٢|nationalgoals2=٢|club-update=٥ ئابی ٢٠٢٢|nationalteam-update=٢١ ئەیلوولی ٢٠٢١}} نوسەیر مازراوی (بە {{بە عەرەبی|نصير مزراوي}} لەدایکبووی ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧)یاریزانێکی [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری [[مەغریبی]]یە کە یاری دەکات وەک بەرگری باڵی ڕاست بۆ یانەی بۆندسلیگا [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب]]. == کاروانی یانە == === ئەیاکس === مازراوی لە ئالفێن ئان دی ڕین (شارێک لە ڕۆژاوای ھۆلەند) گەورە بوو و لە تەمەنی ٤ ساڵیدا دەستی بە یاریکردن کرد بۆ یانەی ئاڤ ئالفێن.<ref name="alphen">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=van der Hansz|یەکەم=Silvester|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Alphenaar Mazraoui leeft zijn droom tussen de sterren bij Ajax|ناونیشان=https://www.ad.nl/alphen/alphenaar-mazraoui-leeft-zijn-droom-tussen-de-sterren-bij-ajax~a370278c8/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Algemeen Dagblad]]|زمان=nl}}</ref> دوای سێ ساڵ گواسترایەوە بۆ یانەی ئەلفێنس بۆیس، کە تەنھا بۆ ماوەی ساڵێک یاری کرد پێش ئەوەی بانگھێشت بکرێت بۆ یاریکردن لە ئەکادیمیای لاوانی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]].<ref name="alphen"/> یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لەگەڵ لاوانی ئەیاکس لە ١٢ی ئابی ٢٠١٦ ئەنجامدا لە یارییەکی خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر ئاڵمێر سیتی، لە جێگەی ڕیچایرۆ زیڤکۆڤیچ چووە یاریگا دوای ٨٦ خولەک.<ref name="soccerway2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Almere City vs. Ajax II – 12 August 2016 – Soccerway|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2016/08/12/netherlands/eerste-divisie/fc-omniworld/jong-ajax/2240581/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=soccerway.com}}</ref> لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، مازراوی یەکەم گۆڵی پیشەگەری تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر میجتیلاند لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ajax 3 – 1 FC Midtjylland {{!}} Football|زمان=en-GB|ئیش=The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com//football/match/2020/nov/25/ajax-v-midtjylland|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|issn=0261-3077}}</ref> یەکەم گۆڵی لە یانەی لیگادا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥٠ بەرامبەر N.E.C. === بایەرن میونشن === لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢، مازراوی گرێبەستێکی بۆ ماوەی چوار ساڵ لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] واژوو کرد، کە لە ١ی تەممووزەوە دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mazraoui makes Debut for Bayern|ناونیشان=https://kuwaitonlinecasinos.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Kuwait Online}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=FC Bayern sign Noussair Mazraoui|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/news/2022/05/mazraoui-signing|وێبگە=Bayern Munich}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == مازراوی یاریزانێکی لاوانی نێودەوڵەتی [[مەغریب]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football (Sky Sports)|ناونیشان=http://www.skysports.com/football/italy-u21-vs-morocco-u21/teams/385286|وێبگە=SkySports}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Match – Maroc – France – FFF|ناونیشان=https://www.fff.fr/equipes-de-france/4/u20/matchs/2563/2017-11-08/maroc-france|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110005122/https://www.fff.fr/equipes-de-france/4/u20/matchs/2563/2017-11-08/maroc-france|url-status=dead}}</ref> یەکەم جار بۆ پێکھاتەی یەکەمی ھەڵبژاردەی مەغریب یاری کرد لە ساڵی ٢٠١٨. لە ٢٠ی [[تشرینی دووەم|تشرینی دووەمدا]]، مازراوی ڕای گەیاند کە پەیوەندییەکانی نێوان خۆی و ڕاھێنەری پێکھاتەی مەغریب ڤەھید ھالیلۆدجیچ لێک ترازاون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Vahid and Mazraoui quarreled because of… a bottle!|ناونیشان=https://www.archysport.com/2021/11/vahid-and-mazraoui-quarreled-because-of-a-bottle/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Archysport|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221102122519/https://www.archysport.com/2021/11/vahid-and-mazraoui-quarreled-because-of-a-bottle/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Maroc: Noussair Mazraoui revient sur son clash avec Vahid Halilhodzic {{!}} Africa Foot United|ناونیشان=https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=africafootunited.com|زمان=fr-FR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605072443/https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٢، مازراوی و ھاوتیمی مەغریبی [[حەکیم زیاش|حەکیم زیاش،]] ھەردووکیان بانگھێشتی ھالیلۆدزیچیان ڕەتکردەوە بۆ نوێنەرایەتی مەغریب لە قۆناغی سێیەمی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر کۆنگۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=زياش ومزراوي يغيبان عن المنتخب|ناونیشان=https://www.hespress.com/مزراوي-وزياش-يغيبان-عن-المنتخب-957565.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Hespress – هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مزراوي يرفض دعوة الإنضمام لمنتخب المغرب|ناونیشان=https://www.yalla-sport.com/news/348097|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.yalla-sport.com}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == === یانە === {{Updated|٣٠ تەممووزی ٢٠٢٢}}<ref name="sw">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://int.soccerway.com/players/noussair-mazraoui/381105/// |سەردێڕ=N. Mazraoui|وێبگە=Soccerway |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |لیگا ! colspan="2" |جام ! colspan="2" |ئەورووپا ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !دابەشکردن !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="4" |لاوانی ئەیاکس |٢٠١٦–١٧ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |٣٣ |٦ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣٣ |٦ |- |٢٠١٧–١٨ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |٢٢ |٦ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٢٢ |٦ |- |٢٠١٩–٢٠ |خولی پلە دووی ھۆڵەندا |١ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |١ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٥٦ !١٢ ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- !٥٦ !١٢ |- | rowspan="6" |[[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]] |٢٠١٧ ١٨ |[[خولی نایابی ھۆڵەندا]] |٨ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |٨ |٠ |- |٢٠١٨ ١٩ |خولی نایابی ھۆڵەندا |٢٨ |١ |٣ |١ |١٧ |٢ | colspan="2" | - |٤٨ |٤ |- |٢٠١٩ ٢٠ |خولی نایابی ھۆڵەندا |١٣ |٠ |١ |٠ |٦ |٠ |٠ |٠ |٢٠ |٠ |- |٢٠٢٠–٢١ |خولی نایابی ھۆڵەندا |١٩ |٠ |١ |٠ |٦ |١ | colspan="2" | - |٢٦ |١ |- |٢٠٢١ |خولی نایابی ھۆڵەندا |٢٥ |٥ |١ |٠ |٨ |٠ |١ |٠ |٣٥ |٥ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٩٣ !٦ !٦ !١ !٣٧ !٣ !١ !٠ !١٣٧ !١٠ |- |[[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] |٢٠٢٢–٢٣ |[[بۆندسلیگا]] |١ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |١ |٠ |٢ |٠ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !١٥٠ !١٨ !٦ !١ !٣٧ !٣ !٢ !٠ !١٩٥ !٢٢ |} === نێودەوڵەتی === {{updated|١٣ تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}<ref name="NFT"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="3" |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|مەغریب]] |٢٠١٨ |٣ |٠ |- |٢٠١٩ |٧ |١ |- |٢٠٢٠ |٢ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !١٢ !٢ |} : == خەڵاتەکان == '''ئەیاکس'''<ref name="honours">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Noussair Mazraoui – Career Honours|ناونیشان=https://us.soccerway.com/players/noussair-mazraoui/381105/|بڵاوکەرەوە=Soccerway}}</ref> * خولی نایابی ھۆڵەندا: ٢٠١٨–١٩، ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢ * [[جامی ھۆڵەندا]]: ٢٠١٨–١٩، ٢٠٢٠–٢١ * [[جامی سووپەری ھۆڵەندا|قەڵغانی یۆھان کرۆیف]]: ٢٠١٩ '''بایەرن میونشن''' * جامی سوپەری ئەڵمانیا: ٢٠٢٢ '''تاکەکەسی''' * بەھرەی مانگی خولی نایابی ھۆڵەندا: تشرینی دووەمی ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tagliafico Speler van de Maand, Mazraoui wint talentenprijs|ناونیشان=https://m.fcupdate.nl/voetbalnieuws/342665/tagliafico-speler-van-de-maand-mazraoui-grootste-talent/}}</ref> * بەھرەی ساڵی ئەیاکس: ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Ziyech en Mazraoui verkozen tot speler en talent van het jaar|ناونیشان=https://www.ad.nl/dossier-ajax-kampioen-2018-2019/ziyech-en-mazraoui-verkozen-tot-speler-en-talent-van-het-jaar~a5065e5f/|وێبگە=AD.nl}}</ref> * گۆڵی مانگی ئەیاکس: کانوونی دووەمی ٢٠٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Noussair Mazraoui Wins 'Goal of the Month Trophy' for Stunner Against PSV Eindhoven|ناونیشان=https://www.moroccoworldnews.com/2022/02/347107/noussair-mazraoui-wins-goal-of-the-month-trophy-for-stunner-against-psv-eindhoven}}</ref> * گۆڵی وەرزی ئەیاکس: ٢٠٢١<ref>https://english.ajax.nl/articles/goal-of-the-season-2021-2022-mazraoui-thank-you-very-much-for-voting/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808090211/https://english.ajax.nl/articles/goal-of-the-season-2021-2022-mazraoui-thank-you-very-much-for-voting/ |date= ٨ی ئابی ٢٠٢٢ }}</ref> * پێکھاتەی ساڵی خولی نایابی ھۆڵەندا :٢٠٢١–٢٢ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|مەغریب}} {{پۆلی کۆمنز|Noussair Mazraoui}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای ٢٠١٩]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 1wneg1ydhu2sfdelt1fgsc43m3bke9s 1 215789 1590855 1378160 2026-06-16T14:11:27Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590855 wikitext text/x-wiki == پێداچوونەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Daniiiar|Daniiiar]] پێشنیارێکم ھەیە کاتێک شتێک باس دەکەی بۆ نموونە وەک {{گێڕانەوە|مازراوی لە ئالفێن ئان دی ڕین گەورە بوو}}خەڵک نازانن ئەو شوێنە چییە پێویستە بنووسی لەپاڵ ناوەکە ڕوونکردنەوەیەکیش بدەی وەک: {{گێڕانەوە|مازراوی لە ئالفێن ئان دی ڕین (شارێک لە ڕۆژاوای ھۆڵەند) گەورە بوو}}بەم شێوەیە خەڵک زیاتر دەزانن مەسەلە چییە {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٤:٤٩، ١٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :تێبینیەکەت زۆر بەجێیە، بۆ لەمەو دوا وا ئەکەم [[بەکارھێنەر:Daniiiar|Daniiiar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniiiar|لێدوان]]) ‏١٩:٤٨، ١٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Daniiiar|Daniiiar]]: {{emoji|1F60A|size=28}} زۆر سپاس خۆشحاڵ بووم بە گرنگیپێدانی پێشنیارەکانمان. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:١٧، ١٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :::سوپاس بۆ تۆ و ڕێزم بۆت هەیە [[بەکارھێنەر:Daniiiar|Daniiiar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniiiar|لێدوان]]) ‏١١:٠٢، ١٧ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نوسەیر مازراوی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1018935 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220605072443/https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/ بۆ https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٥٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نوسەیر مازراوی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1213641 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220808090211/https://english.ajax.nl/articles/goal-of-the-season-2021-2022-mazraoui-thank-you-very-much-for-voting/ بۆ https://english.ajax.nl/articles/goal-of-the-season-2021-2022-mazraoui-thank-you-very-much-for-voting/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٦:٢٤، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نوسەیر مازراوی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1328702 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220605072443/https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/ بۆ https://africafootunited.com/maroc-noussair-mazraoui-revient-sur-son-clash-avec-vahid-halilhodzic/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٥٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نوسەیر مازراوی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1378159 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221102122519/https://www.archysport.com/2021/11/vahid-and-mazraoui-quarreled-because-of-a-bottle/ بۆ https://www.archysport.com/2021/11/vahid-and-mazraoui-quarreled-because-of-a-bottle/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:٥١، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[نوسەیر مازراوی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590854 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171110005122/https://www.fff.fr/equipes-de-france/4/u20/matchs/2563/2017-11-08/maroc-france بۆ https://www.fff.fr/equipes-de-france/4/u20/matchs/2563/2017-11-08/maroc-france زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:١١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 850t84w7ck61lr0w9gac0jwc9dxmoyj 0 215819 1590874 1590731 2026-06-16T15:00:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590874 wikitext text/x-wiki '''ھێنتای''' بە '''[[زمانی ژاپۆنی|ژاپۆنی]] (ヘンタイ)؛''' شێوازێکی بەهێزی [[پۆڕن|پۆڕنۆگرافی]] [[ئەنیمێ|ئەنیمی]] و [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]<nowiki/>ی [[ژاپۆن]]<nowiki/>ییە<ref>https://www.dictionary.com/browse/hentai</ref> ؛ کە دەکرێت بەشێوەی [[کاری ھونەری|کاری هوونەر]]ی [[کۆوار|گۆڤار]] یاخوود بە شێوازی [[ڤیدیۆ]]<nowiki/>یی یان [[کایەی ڤیدیۆیی|یاری ڤیدیۆیی]] (کە ناسراوە بە '''''ئیرۆژ'''''). کەتێیدا کارەکتەری [[ئەنیمێ|ئەنیمی]] و [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]<nowiki/>ی وروژێنەر یان [[سێکس|جووتبوون]]<nowiki/>ی ئەنیمی و مانگای وروژێنەر لەخۆدەگرێت.<ref>https://www.scribd.com/document/307221245/hentai?_gl=1*15saysw*_up*MQ..*_ga*MTcxMjgwODQ1LjE3ODE1NzIwNzE.*_ga_Z4ZC50DED6*czE3ODE1NzIwNzAkbzEkZzEkdDE3ODE1NzIwNzAkajYwJGwwJGgw*_ga_8KZ8BV0P5W*czE3ODE1NzIwNzAkbzEkZzEkdDE3ODE1NzIwNzAkajYwJGwwJGgw</ref> [[پەڕگە:Hadako-tan.svg|وێنۆک|وێنەیەکی هێنتای کەتێیدا کوڕ کچێک [[سێکس]] دەکەن؛ ''شێوازی خانمان لەسەرەوەن'']] وشەی هێنتای لە ژاپۆن بە مانای (سانسۆرکراو) دێت<ref>https://jisho.org/word/51869065d5dda7b2c6016d5d#:~:text=The%20word%20hentai%20is%20a,)%20meaning%20%22sexual%20perversion%22.</ref> لەکاتێکدا لە دەرەوەی ژاپۆن بە مانای سێکسی ئەنیمی یان پۆڕنی ئەنیمی دێت بەزۆری<ref>https://www.urbandictionary.com/define.php?term=hentai</ref>؛ بەڵام لە ژاپۆن بۆ ئەم مەبەستە وشەی ([[ئیرۆتیزم|'''ئیرۆ エロ''']]) بەکار دێت کە بەواتای بابەتێکی وروژێنەری ئەنیمی یان مانگا دێت. لەپاڵ ئەمەشدا پۆلی دیکەی تیش هەیە وەک هێنتای وەک ([[ئیچی|'''ئیچی エッチ''']]) کە شێوازێکی کەمێک سووکترە لە هێنتای<ref>https://jisho.org/word/51868d6cd5dda7b2c60049d1</ref>. == شێواز == [[پەڕگە:Mia Nanasawa as Gawr Gura standing on the stage, front view 20230514c.jpg|وێنۆک|شێوازێکی [[کۆسپڵەی|کۆسپلەی]] هێنتای ئیچی]] '''هێنتای''' زۆربەی کات بەشێوەی [[فیلم]] یان [[زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی|زنجیرە]] بڵاودەکرێتەوە لەلایەن [[ستۆدیۆ]]<nowiki/>کانەوە؛ کە چیرۆکێکی تەواویان هەیە هەندێک جۆری کۆن لە هێنتای [[ئەندامی زاوزێ]]<nowiki/>ی کارەکتەرەکان لەکاتی [[سێکس|جووتبوون]]<nowiki/>دا سانسۆرکراون<ref>https://www.scribd.com/document/944559315/Capture-d-e-cran-2025-05-01-a-17-31-00?_gl=1*86cy7u*_up*MQ..*_ga*MTExNzMyNjUyLjE3ODE1NzM3MDg.*_ga_Z4ZC50DED6*czE3ODE1NzM3MDckbzEkZzEkdDE3ODE1NzM3MDckajYwJGwwJGgw*_ga_8KZ8BV0P5W*czE3ODE1NzM3MDckbzEkZzEkdDE3ODE1NzM3MDckajYwJGwwJGgw</ref> بەڵام زۆر لە جۆرە نوێیەکان ئەم پەیڕەوکردنەیان نەماوە لە ئێستادا زۆربەی بێ سانسۆرن<ref>https://www.animenewsnetwork.com/answerman/2016-07-13/.104191</ref>. جۆرە باوەکەی هێنتای جۆری سێکسی نێوان مرۆڤ و مرۆڤە لەهەمانکاتدا چوونکە هێنتای ئەنیمیە زۆر لە [[فیزیک|یاساکانی فیزیک]]<nowiki/>ی تێدا ناسەپێت هەندێکیان دەکرێت بەتەواوی مەحاڵ بێت هەندێکیشیان هەبوونی کارەکتەرەکانی مەحاڵە کە دەرهێنەرانی ئەمەیان بەشێوەیەکی زۆر داهێنەرانە قۆستۆتەوە هەر بۆیاش جگە لە جۆری سێکسی (مرۆڤ-مرۆڤ) لە هێنتایدا زۆربەیکات سێکسی نێوان [[ئەهریمەن]]<nowiki/>ەکان و مرۆڤ دەبیندرێت کە سەرچاوەیەکی [[چێژ]]<nowiki/>ی بەهێزە بۆ هەوادارانی ئەم شێوازە<ref>https://www.scribd.com/document/39170544/English-2?_gl=1*jexjdr*_up*MQ..*_ga*MTQ1MjAxMzc5Mi4xNzgxNTc0MTY5*_ga_Z4ZC50DED6*czE3ODE1NzQxNjgkbzEkZzEkdDE3ODE1NzQxNjgkajYwJGwwJGgw*_ga_8KZ8BV0P5W*czE3ODE1NzQxNjgkbzEkZzEkdDE3ODE1NzQxNjgkajYwJGwwJGgw</ref>. لە هەمانکاتدا شێوازی [[کۆسپڵەی|کۆسپلەی]]<nowiki/>ش بوونی هەیە کە کەسێک بەشێوەیەکی [[وروژێنەر]] هاوشێوەی کەسایەتیەکی [[ئەنیمێ|ئەنیمی]]، [[مانگا]] یان '''هێنتای''' خۆی دەگۆڕێت<ref>https://libguides.lib.umt.edu/cosplay#:~:text=Cosplay%20is%20a%20performance%20art,the%20characters%20they%20are%20replicating.</ref> ئەم شێوەیە زیاتر باوە لە سۆشیاڵ مێدیاکانی وەک([[ئینستاگرام]]؛ [[تویتەر|ئێکس]]؛ [[ئۆنڵی فانس]] و [[فانسڵی]]) دەبیندرێت.<ref>https://inside.theporn.com/social-media-adult-content-policies/</ref> = زانیاری = [[پەڕگە:Erotische Hentai-Comis sind in Japan weit verbreitet.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی کۆمیکی هێنتاین ئیرۆ کە لە ژاپۆن بەربڵاون]][[پەڕگە:Hentai manga in Japan 002.jpg|وێنۆک|پێشانگایەکی ھێنتای لە یابان ٢٠١٠]] ==== ئەم خشتەیەی خوارەوە بە نزیکەیی بینەرانی ھێنتای لە ساڵی ١٩٩٠ بۆ ٢٠٢٦ دەردەخات<ref>https://inside.theporn.com/social-media-adult-content-policies/</ref> <ref>https://wifitalents.com/anime-industry-statistics/?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://www.psypost.org/psychologists-have-started-to-examine-how-hentai-consumers-differ-from-people-who-do-not-consume-hentai/?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://nypost.com/2026/03/19/lifestyle/hentai-is-the-niche-porn-the-world-cant-stop-watching/?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://www.inverse.com/article/40054-pornhub-2017-porn-stats-minecraft-hentai?utm_source=chatgpt.com</ref>. ==== {| class="wikitable" |+ !ساڵان/ دەیە !١٩٩٠کان !٢٠٠٠کان !٢٠١٠کان !٢٠٢٠ !٢٠٢٦ |- |'''بەربڵاوی''' |کەم |کەم |مامناوەند |زۆر |زۆر |- |'''ڕێژەی بەکارھێنەر ڕۆژانە''' |١ بۆ ٢ ملیۆن |١٠ بۆ ٢٠ملیۆن |٨٠ بۆ ١٢٠ملیۆن |٤٠٠ بۆ ٦٠٠ملیۆن |٨٠٠ ملیۆن بۆ ١.١ [[میلیارد|بلیۆن]] |- |سەرچاوەی سەیرکردن |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛ [[ڤی ئێچ ئێس|شریتی ڤیدیۆیی VHS]]؛ [[لەیزەر دیسک|دیسکی لەیزەری]] |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛[[سی دی ڤیدیۆ|سی دی]] [[دی ڤی دی|DVD]] ؛ [[داگرتن|داگرتنی ڤیدیۆیی]] |[[مانگا]]؛ [[وێبگە|ێبسایتە ئۆنڵاینەکان]]؛ [[سی دی ڤیدیۆ|سی دی]] [[دی ڤی دی|DVD]]؛ [[داگرتن|داگرتنی ڤیدیۆیی]] |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛ [[وێبگە|وێبسایتە ئۆنڵاینەکان]]؛ [[ئەپڵیکەیشن|بەرنامە مۆبایلیەکان]] |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛ [[وێبگە|وێبسایتە ئۆنڵاینەکان]]<nowiki/>ی؛ [[ئەپڵیکەیشن|بەرنامە مۆبایلیەکان]]؛ ستایلی [[ژیریی دەستکرد|زیرەکی دەستکرد]]؛ [[تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان|تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان]]<nowiki/>ی وەک: [[ڕێدیت|ڕیدیت]] و [[تویتەر|ئێکس]] و [[دیسکۆرد]]; [[ئۆنڵی فانس]] و [[ئینستاگرام]] و [[فانسڵی]] {شێوازی [[کۆسپڵەی|کۆسپلەی]]} |} [[پەڕگە:Hentai - yuuree-redraw.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی یاری ڤیدیۆیی وروژێنەری ئەنیمی (ئیرۆژ)]] {{پۆلی کۆمنز|Hentai}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:چەشنەکانی ئەنیمێ و مانگا]] [[پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا]] jcxhmmcl1k6cowrqgybzzrncwlznpiz 1590911 1590874 2026-06-16T17:02:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەنیمێ و مانگا|ئەنیمێ و مانگا]]، [[دەروازە:ژاپۆن|ژاپۆن]] و [[دەروازە:ئەنیمەیشن|ئەنیمەیشن]] 1590911 wikitext text/x-wiki '''ھێنتای''' بە '''[[زمانی ژاپۆنی|ژاپۆنی]] (ヘンタイ)؛''' شێوازێکی بەهێزی [[پۆڕن|پۆڕنۆگرافی]] [[ئەنیمێ|ئەنیمی]] و [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]<nowiki/>ی [[ژاپۆن]]<nowiki/>ییە<ref>https://www.dictionary.com/browse/hentai</ref> ؛ کە دەکرێت بەشێوەی [[کاری ھونەری|کاری هوونەر]]ی [[کۆوار|گۆڤار]] یاخوود بە شێوازی [[ڤیدیۆ]]<nowiki/>یی یان [[کایەی ڤیدیۆیی|یاری ڤیدیۆیی]] (کە ناسراوە بە '''''ئیرۆژ'''''). کەتێیدا کارەکتەری [[ئەنیمێ|ئەنیمی]] و [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]<nowiki/>ی وروژێنەر یان [[سێکس|جووتبوون]]<nowiki/>ی ئەنیمی و مانگای وروژێنەر لەخۆدەگرێت.<ref>https://www.scribd.com/document/307221245/hentai?_gl=1*15saysw*_up*MQ..*_ga*MTcxMjgwODQ1LjE3ODE1NzIwNzE.*_ga_Z4ZC50DED6*czE3ODE1NzIwNzAkbzEkZzEkdDE3ODE1NzIwNzAkajYwJGwwJGgw*_ga_8KZ8BV0P5W*czE3ODE1NzIwNzAkbzEkZzEkdDE3ODE1NzIwNzAkajYwJGwwJGgw</ref> [[پەڕگە:Hadako-tan.svg|وێنۆک|وێنەیەکی هێنتای کەتێیدا کوڕ کچێک [[سێکس]] دەکەن؛ ''شێوازی خانمان لەسەرەوەن'']] وشەی هێنتای لە ژاپۆن بە مانای (سانسۆرکراو) دێت<ref>https://jisho.org/word/51869065d5dda7b2c6016d5d#:~:text=The%20word%20hentai%20is%20a,)%20meaning%20%22sexual%20perversion%22.</ref> لەکاتێکدا لە دەرەوەی ژاپۆن بە مانای سێکسی ئەنیمی یان پۆڕنی ئەنیمی دێت بەزۆری<ref>https://www.urbandictionary.com/define.php?term=hentai</ref>؛ بەڵام لە ژاپۆن بۆ ئەم مەبەستە وشەی ([[ئیرۆتیزم|'''ئیرۆ エロ''']]) بەکار دێت کە بەواتای بابەتێکی وروژێنەری ئەنیمی یان مانگا دێت. لەپاڵ ئەمەشدا پۆلی دیکەی تیش هەیە وەک هێنتای وەک ([[ئیچی|'''ئیچی エッチ''']]) کە شێوازێکی کەمێک سووکترە لە هێنتای<ref>https://jisho.org/word/51868d6cd5dda7b2c60049d1</ref>. == شێواز == [[پەڕگە:Mia Nanasawa as Gawr Gura standing on the stage, front view 20230514c.jpg|وێنۆک|شێوازێکی [[کۆسپڵەی|کۆسپلەی]] هێنتای ئیچی]] '''هێنتای''' زۆربەی کات بەشێوەی [[فیلم]] یان [[زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی|زنجیرە]] بڵاودەکرێتەوە لەلایەن [[ستۆدیۆ]]<nowiki/>کانەوە؛ کە چیرۆکێکی تەواویان هەیە هەندێک جۆری کۆن لە هێنتای [[ئەندامی زاوزێ]]<nowiki/>ی کارەکتەرەکان لەکاتی [[سێکس|جووتبوون]]<nowiki/>دا سانسۆرکراون<ref>https://www.scribd.com/document/944559315/Capture-d-e-cran-2025-05-01-a-17-31-00?_gl=1*86cy7u*_up*MQ..*_ga*MTExNzMyNjUyLjE3ODE1NzM3MDg.*_ga_Z4ZC50DED6*czE3ODE1NzM3MDckbzEkZzEkdDE3ODE1NzM3MDckajYwJGwwJGgw*_ga_8KZ8BV0P5W*czE3ODE1NzM3MDckbzEkZzEkdDE3ODE1NzM3MDckajYwJGwwJGgw</ref> بەڵام زۆر لە جۆرە نوێیەکان ئەم پەیڕەوکردنەیان نەماوە لە ئێستادا زۆربەی بێ سانسۆرن<ref>https://www.animenewsnetwork.com/answerman/2016-07-13/.104191</ref>. جۆرە باوەکەی هێنتای جۆری سێکسی نێوان مرۆڤ و مرۆڤە لەهەمانکاتدا چوونکە هێنتای ئەنیمیە زۆر لە [[فیزیک|یاساکانی فیزیک]]<nowiki/>ی تێدا ناسەپێت هەندێکیان دەکرێت بەتەواوی مەحاڵ بێت هەندێکیشیان هەبوونی کارەکتەرەکانی مەحاڵە کە دەرهێنەرانی ئەمەیان بەشێوەیەکی زۆر داهێنەرانە قۆستۆتەوە هەر بۆیاش جگە لە جۆری سێکسی (مرۆڤ-مرۆڤ) لە هێنتایدا زۆربەیکات سێکسی نێوان [[ئەهریمەن]]<nowiki/>ەکان و مرۆڤ دەبیندرێت کە سەرچاوەیەکی [[چێژ]]<nowiki/>ی بەهێزە بۆ هەوادارانی ئەم شێوازە<ref>https://www.scribd.com/document/39170544/English-2?_gl=1*jexjdr*_up*MQ..*_ga*MTQ1MjAxMzc5Mi4xNzgxNTc0MTY5*_ga_Z4ZC50DED6*czE3ODE1NzQxNjgkbzEkZzEkdDE3ODE1NzQxNjgkajYwJGwwJGgw*_ga_8KZ8BV0P5W*czE3ODE1NzQxNjgkbzEkZzEkdDE3ODE1NzQxNjgkajYwJGwwJGgw</ref>. لە هەمانکاتدا شێوازی [[کۆسپڵەی|کۆسپلەی]]<nowiki/>ش بوونی هەیە کە کەسێک بەشێوەیەکی [[وروژێنەر]] هاوشێوەی کەسایەتیەکی [[ئەنیمێ|ئەنیمی]]، [[مانگا]] یان '''هێنتای''' خۆی دەگۆڕێت<ref>https://libguides.lib.umt.edu/cosplay#:~:text=Cosplay%20is%20a%20performance%20art,the%20characters%20they%20are%20replicating.</ref> ئەم شێوەیە زیاتر باوە لە سۆشیاڵ مێدیاکانی وەک([[ئینستاگرام]]؛ [[تویتەر|ئێکس]]؛ [[ئۆنڵی فانس]] و [[فانسڵی]]) دەبیندرێت.<ref>https://inside.theporn.com/social-media-adult-content-policies/</ref> = زانیاری = [[پەڕگە:Erotische Hentai-Comis sind in Japan weit verbreitet.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی کۆمیکی هێنتاین ئیرۆ کە لە ژاپۆن بەربڵاون]][[پەڕگە:Hentai manga in Japan 002.jpg|وێنۆک|پێشانگایەکی ھێنتای لە یابان ٢٠١٠]] ==== ئەم خشتەیەی خوارەوە بە نزیکەیی بینەرانی ھێنتای لە ساڵی ١٩٩٠ بۆ ٢٠٢٦ دەردەخات<ref>https://inside.theporn.com/social-media-adult-content-policies/</ref> <ref>https://wifitalents.com/anime-industry-statistics/?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://www.psypost.org/psychologists-have-started-to-examine-how-hentai-consumers-differ-from-people-who-do-not-consume-hentai/?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://nypost.com/2026/03/19/lifestyle/hentai-is-the-niche-porn-the-world-cant-stop-watching/?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://www.inverse.com/article/40054-pornhub-2017-porn-stats-minecraft-hentai?utm_source=chatgpt.com</ref>. ==== {| class="wikitable" |+ !ساڵان/ دەیە !١٩٩٠کان !٢٠٠٠کان !٢٠١٠کان !٢٠٢٠ !٢٠٢٦ |- |'''بەربڵاوی''' |کەم |کەم |مامناوەند |زۆر |زۆر |- |'''ڕێژەی بەکارھێنەر ڕۆژانە''' |١ بۆ ٢ ملیۆن |١٠ بۆ ٢٠ملیۆن |٨٠ بۆ ١٢٠ملیۆن |٤٠٠ بۆ ٦٠٠ملیۆن |٨٠٠ ملیۆن بۆ ١.١ [[میلیارد|بلیۆن]] |- |سەرچاوەی سەیرکردن |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛ [[ڤی ئێچ ئێس|شریتی ڤیدیۆیی VHS]]؛ [[لەیزەر دیسک|دیسکی لەیزەری]] |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛[[سی دی ڤیدیۆ|سی دی]] [[دی ڤی دی|DVD]] ؛ [[داگرتن|داگرتنی ڤیدیۆیی]] |[[مانگا]]؛ [[وێبگە|ێبسایتە ئۆنڵاینەکان]]؛ [[سی دی ڤیدیۆ|سی دی]] [[دی ڤی دی|DVD]]؛ [[داگرتن|داگرتنی ڤیدیۆیی]] |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛ [[وێبگە|وێبسایتە ئۆنڵاینەکان]]؛ [[ئەپڵیکەیشن|بەرنامە مۆبایلیەکان]] |[[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]؛ [[وێبگە|وێبسایتە ئۆنڵاینەکان]]<nowiki/>ی؛ [[ئەپڵیکەیشن|بەرنامە مۆبایلیەکان]]؛ ستایلی [[ژیریی دەستکرد|زیرەکی دەستکرد]]؛ [[تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان|تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان]]<nowiki/>ی وەک: [[ڕێدیت|ڕیدیت]] و [[تویتەر|ئێکس]] و [[دیسکۆرد]]; [[ئۆنڵی فانس]] و [[ئینستاگرام]] و [[فانسڵی]] {شێوازی [[کۆسپڵەی|کۆسپلەی]]} |} [[پەڕگە:Hentai - yuuree-redraw.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی یاری ڤیدیۆیی وروژێنەری ئەنیمی (ئیرۆژ)]] {{پۆلی کۆمنز|Hentai}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|ئەنیمەیشن}} [[پۆل:چەشنەکانی ئەنیمێ و مانگا]] [[پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا]] m0g5i3ylsyurftptf5trek1v6muibkn 0 216129 1591033 1528031 2026-06-17T01:39:31Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591033 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''فەیلەسووفە موسڵمانەکان''' بریتین لەو فەیلەسووفانەی کە کاریان لەسەر فەلسەفە کردووە لە ژێر ئاینی [[ئیسلام]] ، ئەوان وا بیردەکەنەوە کە بەشێک لە هاوەڵانی [[محەممەد|پەیامبەر ممحمەد]] بە شێوەیەکی سادە فەلسەفەیان بەکارهێناوە بۆ بانگەشەکردن بۆ ئاینی ئیسلام ، لە سەدەی هەشتەم، لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی]] هانی وەرگێران دەدرا بۆ وەرگێرانی بەرهەمە فەلسەفەیەکانی [[فەلسەفەی یۆنان]] (بە تایبەتی نووسینەکانی [[ئەرەستوو|ئەرستوو]]) لە سەدەی نۆیەم [[کیندی]] فەلسەفەی ئیسلامی دامەزراند (٨٠٠-١٢٠٠). لە سەدەی دەیەمدا فەیلەسووف [[فارابی]] دەستیکرد بە تێکەڵکردنی فەلسەفەی یۆنانی و فەلسەفەی رۆمانی بۆ فەلسەفەی ئیسلامی فەیلەسووفە موسڵمانەکان دوایی ئەو قۆناغە پێشکەوتنی زۆریان بە خۆیانەوە بینی وە ئەو جارە کاریان کرد لەگەڵ زانستی [[ژیربێژی (مەنتیق)|ژیربێژی]] وە تێکەڵکردنەوەی لەگەڵ فەلسەفە. هەر لەو قۆناغانەدا زانستی [[کەلام]] پەیدا بوو. لە سەدەی یازدەهەمدا فەیلەسووفی موسڵمان [[ئیبن سینا]] کە بە یەکێک لە باشترین فەیلەسووفە موسڵمانەکان دادەندرێت هەتاوەکوو ئێستا توانی قوتبخانەیەکی فەلسەفەی بۆخۆی بکاتەوە بەناوی [[ئیبن سینایی|ئیبن سینایزم]] کە تێیدا رەوتی [[ئەرستۆی|ئەرستۆیزم]] و [[ئەفلاتوونیزم|ئەفڵاتونیزم]] تێیدا بەرجەستە کرابوو. == لیست == {| class="wikitable" !ناو !وێنە !سەرچاوە !سەردەمی CE !قوتابخانەی گروپ !فەلسەفە |- |[[کیندی|ئەل-کینی]] |[[پەڕگە:Al-kindi.jpeg|110x110پیکسڵ]] |عێراق |٨٠١٨٧٣ | |ئەو یەکەمین فەیلەسوفە موسڵمانەکان بوو، و بە "باوکی فەلسەفەی عەرەبی" دادەنرا.<ref>{{Harvard citation no brackets|Nasr|2006}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abboud|یەکەم=Tony|سەردێڕ=Al-Kindi : the father of Arab philosophy|ناونیشان=https://archive.org/details/alkindifatherofa0000abbo|بڵاوکەرەوە=Rosen Pub. Group|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٤٢-٠٥١١-٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Greenberg|یەکەم=Yudit Kornberg|سەردێڕ=Encyclopedia of love in world religions|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٩٨٠-١|بەرگ=١|پەڕە=٤٠٥}}</ref> ئەو بەناوبانگ بوو بۆ پەرەپێدانی فەلسەفەی یۆنانی و یۆنانی لە [[جیھانی ئیسلامی|جیهانی موسڵماندا]].<ref name="Nasr & Leaman">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasr|سەردێڕ=The History of Islamic Philosophy|دوایین٢=Leaman|ڕێکەوت=١ی شوباتی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-٠٤١٥٠٥٦٦٧٠|edition=1st|پەڕەکان=١–٣,١٦٥}}</ref> یەکێک لە نیگەرانییە سەرەکییەکانی بریتی بوو لە نیشاندانی هاوئاهەنگی فەلسەفە و [[کەلام|تیۆلۆژیای گریمانەیی]]. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو زیاتر حەزی لە ئاشکراکردن بوو لە هۆکار، چونکە باوەڕی وابوو کە دڵنیا بوو لە بابەتەکانی باوەڕ کە هۆکار ناتوانێت بدۆزێتەوە.<ref name="Nasr & Leaman" /> |- |[[ئەبووبەکر ڕازی|محەمەد ئیبن زەکاریا ڕەزا]] |[[پەڕگە:Zakariya_Razi_001.JPG|111x111پیکسڵ]] |فارس - ئێران |{{Circa|865–925}} | |بۆچوونە پێچەوانەییەکان سەبارەت بە باوەڕەکەی هەیە. هەندێکیان، وەک ئیبن ئەبی ئۆسیبا، ئەویان وەک باوەڕدار دەناسن، بەڵام هەندێکیان، وەکو ئەبو هەتام و بیرونی، ئەویان بە بێباوەڕ دەناسن. فەیلەسوفێک کە تیۆری ڕۆحەکەی، کە لە کتێبی The Metaphysicsدا ڕوونکراوەتەوە، لە ئیسلامەوە وەرگیراوە کە تێیدا ڕوونکردنەوەی دا کە چۆن ڕۆح ڕێگای خۆی بۆ ڕزگاربوون و ئازادی دەدۆزێتەوە.<ref name="Fakhri">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fakhri|یەکەم=Majid|سەردێڕ=A History of Islamic Philosophy|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press}}</ref> لە ''ژیاننامەی'' فەلسەفییدا، ڕەزا بەرگری لە شێوازی ژیانی فەلسەفەیی خۆی کرد، جەختی لەوە کردەوە کە، لەجیاتی ئەوەی خۆڕاگر بێت، مرۆڤ دەبێت زیرەکی خۆی بەکاربهێنێت و دادپەروەری لە ژیانیدا جێبەجێ بکات. بەرگرییەکەی لە دژی ڕەخنەگرانیدا هەروەها کتێبێکە بە ناونیشانی Al Syrat al Falsafiah (The Philosophical Approach).<ref name="Fakhri" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Iqbal|یەکەم=Mohammad|سەردێڕ=The Development of Metaphysics in Persia, a Contribution to the History of Muslim Philosophy|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Kessinger Publishing}}</ref> هەروەها کیمیاکارێکی سەرەتایی بوو.<ref>History of civilizations of Central Asia, Motilal Banarsidass Publ., {{ISBN|81-208-1596-3}}, vol. IV, part two, p. 228.</ref> |- |[[فارابی|ئەلفارەبی]] |[[پەڕگە:Al-Farabi.jpg|84x84پیکسڵ]] |فارس - ئێران |872951 | |ئەلفارەبی لەگەڵ [[ئیبن سینا]] و [[ئیبن ڕوشد|ئەڤێرۆیس]] لە نێو موسڵماناندا بە پێریپاتیکی یان ڕەخنەگر ناسراون.<ref>Motahhari, Morteza, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 </ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dictionary of Islamic Philosophical Terms|ناونیشان=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Muslimphilosophy.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Aristotelianism in Islamic philosophy|ناونیشان=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Muslimphilosophy.com}}</ref> ئەو ھەوڵیداوە بیرۆکەکانی [[ئەفلاتوون]] و [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] کۆبکاتەوە لە کتێبی "The collection of the ideas of the two philosophers".<ref>Motahhari, Mortaza, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 </ref> ئەو بە "دووەم مامۆستای" فەلسەفە ناسرابوو (ئەریستۆلت یەکەم بوو) ، و کارەکانی تەرخان کرابوون بۆ زیندووکردنەوەی و دووبارە داهێنانی بیرکردنەوەی فەلسەفی ئەسکەندەری، کە مامۆستاکەی، یۆهانا بن هایلان، ئەندامی بوو.<ref>Reisman, D. ''Al-Farabi and the Philosophical Curriculum'' In Adamson, P & Taylor, R. (2005). ''The Cambridge Companion to Arabic Philosophy''. Cambridge: Cambridge University Press. p55</ref> |- |ئەبو یاقوب سیجستانی | | |٩٧١ | |ئیلهامبەخش بە [[ئەفلاتوونیزمی نوێ|نیۆپلاتۆنیزم،]] "کۆسمیۆلۆژی و مێتافیزیکی چەمکێکی خودا وەک ئەوەی لەدەرەوەی بوون و نەبوون پەرەی سەند".<ref name="Walker1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Walker|یەکەم=Paul E.|سەردێڕ=Abu Ya'qub al-Sijistani (fl. 971)|ناونیشان=http://www.iep.utm.edu/sijistan/|وێبگە=Internet Encyclopedia of Philosophy|بڵاوکەرەوە=The Institute of Ismaili Studies}}</ref> زیرەک کە یەکەم بوونەوەرە لەلایەن خوداوە دروستکراوە، باوەڕی وایە، تێکناشکێت، و ئامانجی ئایینەکە بریتیە لە "گەڕانەوەی ڕۆح بەرەو خودای ڕاستەقینەی بەرزتر و لە کۆتاییدا گەڕانەوەی بۆ دۆخی سەرەتایی".<ref name="Walker1" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Corbin|یەکەم=Henry|سەردێڕ=Kashf al-mahjub (Revealing the Concealed)|ڕێکەوت=١٩٤٩|شوێن=Tehran and Paris}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Walker|یەکەم=P.|سەردێڕ=The Wellsprings of Wisdom: A study of Abu Ya'qub al-Sijistani's Kitab al-yanabi'|ڕێکەوت=١٩٩٤|شوێن=Salt Lake City}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Walker|یەکەم=Paul E.|سەردێڕ=Abu Ya'qub al-Sijistani (fl. 971)|ناونیشان=http://www.iep.utm.edu/sijistan/|وێبگە=The Internet Encyclopedia of Philosophy|بڵاوکەرەوە=The Institute of Ismaili Studies}}</ref> |- |ئەبو حەسەن عەمیر | | |؟-992 | |لەکاتێکدا دژایەتی ئەو جۆرە فەلسەفەیە دەکات کە بە سەربەخۆ لە ئاشکراکردن دادەنرێت، هەوڵی دا بوارەکانی ڕێککەوتن بدۆزێتەوە لەنێوان گروپە ئیسلامییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gaskell|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=Al-'Amiri, Abu'l Hasan Muhammad ibn Yusuf|ناونیشان=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H041|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110606174417/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H041|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasr|یەکەم=Seyyed Hossein|سەردێڕ=The History of Islamic Philosophy (Routledge History of World Philosophies)|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London and New York}}</ref> بەشی یەکەم و حەوتەمی کتێبی ئەل-ئیلام بی ماناکب ئەل-ئیسلام (ڕەوانەکراوە لە بەرژەوەندییەکانی ئیسلامەوە) وەرگێڕدراوە بۆ ''زمانی''<ref>Rosenthal, F., ''The Classical Heritage of Islam'', Berkeley, CA: University of California Press, 1973, Pp. 63–70</ref> ئینگلیزی لەژێر ناونیشانی The Quiddity of Knowledge and the Appurtenances of its Species and The Excellences of Islam in Relation to Royal Authority.<ref>Rosenthal, F., ''State and Religion According to Abu l-Hasan al-'Amiri'', Islamic Quarterly 3, pp. 42–52</ref> کتێبەکەی تری Kitab al-amad 'ala'l-abad (On the Afterlife) هەروەها وەرگێڕانی ئینگلیزی هەیە.<ref>Rowson, E.K., ''A Muslim Philosopher on the Soul and Its Fate: Al-'Amiri's Kitab al Amad 'ala l-abad'', New Haven, CT: American Oriental Society, 1988</ref> |- |ئێبن مێسکاڤای | | |9321030 | |[[ئەفلاتوونیزمی نوێ|نیۆپلاتۆنیستێک]] کە یەکەم کاری گەورەی [[ئیسلام|ئیسلامی]] لەسەر ئەخلاقی فەلسەفی نووسی، بە ناونیشانی ''تەحدیب ئەلئەکڵاک'' (پشتکردنەوەی ئەخلاقی) ، ئەو جیاوازی کرد لە نێوان ئەخلاقی کەسی و شانشینی گشتی، و بەراوردی سروشتی ڕزگارکەرەوەی هۆکار کرد لەگەڵ تایبەتمەندی سەرنجڕاکێشەکانی سروشت.<ref name="c. edmund">C. Edmund Bosworth, "Meskavayh, Abu ʿAli Ahmad" in Encyclopædia Iranica </ref> |- |[[ئەبووعەلا مەعەری|مەعاری]] | | |9731058 | |بیرمەندێکی ئازادیخواز، هێرشی کردە سەر بیروباوەڕەکانی ئایین.<ref>[https://books.google.com/books?id=6FklfLSxpIkC&pg=PA147&dq=al+ma%27arri By Philip Khuri Hitti ''Islam, a way of life'' p. 147]</ref> ''پێویستییە'' ناپێویستەکەی (Luzūm mā lam yalzam) نیشانی دەدات کە چۆن کاری ژیان دەبینێت. کارەکانی تری The Epistle of Forgiveness (Risālat al-ghufrān) باس لە سەردانەکەی دەکات لەگەڵ شاعیرە عەرەبەکانی سەردەمی بتپەرست، لە بەهەشت و بەهۆی لایەنی گفتوگۆکردن لەگەڵ مردووەکان لە بەهەچەوە، ڕەشات ئەلفڕان بەراوردکراوە لەگەڵ کۆمێدی خودایی دانت کە سەدان ساڵ دواتر هات.<ref>William Montgomery Watt and Pierre Cachia, ''A History of Islamic Spain'', 2nd edition, Edinburgh University Press, 1996, pp. 125–126, {{ISBN|0-7486-0847-8}}.</ref> |- |[[ئیبن سینا]] |[[پەڕگە:Avicenna_TajikistanP17-20Somoni-1999_(cropped).png|97x97پیکسڵ]] |فارس - ئێران |9801037 | |بە یەکێک لە گرنگترین بیرمەند و نووسەرانی [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام|سەردەمی زێڕینی ئیسلامی]] دادەنرێت، جیاوازی نێوان [[ھەبوون|بوونی]] و [[زات|بنچینەیی]] تیۆری سروشتی ڕۆح بە تایبەتی، کاریگەری لەسەر [[سەدەکانی ناوین|ئەوروپای ناوەڕاست]] دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Avicenna (Persian philosopher and scientist) – Britannica Online Encyclopedia|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Britannica.com}}</ref> [[دەروونناسی]] و تیۆریی زانینەکەی کاریگەری لەسەر ویلیام ئۆڤێرنی، епископی پاریس و ئەلبێرتوس ماگنوس هەبوو، لەکاتێکدا میتافیزیکی کاریگەریی لەسەر فەلسەفەی [[تۆماس ئەکویناس|تۆماس ئوکیناس]] هەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=The Internet Encyclopedia of Philosophy, Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1037)|ناونیشان=http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm#H5|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Iep.utm.edu}}</ref> |- |حەمید ئەلدین ئەلکیرمانی | |فارس - ئێران |٩٩٦ ١٠٢١ | |کارە سەرەکییەکانی ''ڕاحەت ئەل-ئەکڵ'' (ئاشتی مێشک) باس لە چۆنیەتی بەدەستهێنانی ژیانی هەتاهەتایی مێشک و هۆکار دەکات، لە جیهانێکی گۆڕاندا. ئەل-ئەکوول ئەل-دحەحەبیا، (ڕەخنەگرتن لە مشتومڕەکانی ئەل-ڕەزا دژی پێویستیی ئاشکراکردن) و ''کیتاب'' ئەل-رایاد (لە بارەی گەردوونی ئیسماعیلی سەرەتایی) لەنێوان کارەکانی تردا.<ref name="daftary">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Daftary|یەکەم=Farhad|سەردێڕ=Intellectual Traditions in Islam|ناونیشان=https://archive.org/details/intellectualtrad0000unse_i4q8|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-١٨٦٠٦٤٤٣٥١|پەڕە=[https://archive.org/details/intellectualtrad٠٠٠٠unse_i٤q٨/page/٩٧ ٩٧]}}</ref> |- |[[ناسر خەسرەو|ناسیر خوسرۆ]] | |فارس - ئێران |10041088 | |''زانین و'' ئازادکردنەکەی لە زنجیرەیەک لە ٣٠ پرسیار و وەڵام پێکهاتووە دەربارەی بابەتە سەرەکییەکانی سەردەمی خۆی، لە دروستبوونی جیهانەوە بۆ ئازادی خواستی مرۆڤ و تاوانکاری دوای مردن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasir Khusraw|سەردێڕ=Knowledge and Liberation: A Treatise on Philosophical Theology|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=I. B. Tauris in Association with the Institute of Ismaili Studies; Reprint edition|translator-last=F.M. Hunzai}}</ref> Rawshana-i-nama (Book of Enlightenment) و Sa'datnama (Book for Felicity) هەروەها لەنێو کارەکانیدان. |- |[[غەزالی|غازلی]] | |فارس (ئێران) |105811 |سوفی/ئاشاری |کارەکانی The Incoherence of the Philosophers گۆڕانی بەسەردا هات لە زانستی ئیسلامیدا. ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ [[گومانکاری|گومانخوازی]] وای لێکرد باوەڕی بەوە هەبێت کە هەموو ڕووداوەکانی هۆكاری بەرهەمی تێکەڵاوی ماددی نین بەڵکو بەهۆی خواستی خوداەوەیە. دواتر، لە سەدەی داهاتوودا، ڕەتکردنەوەی ئەڤێررۆیس لە ناکۆکی ئەلگازالی بە ناکۆکیی ناکۆکیی ناسرا.<ref name="Watt1953">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt|یەکەم=W. Montgomery|ناونیشان=http://www.ghazali.org/works/watt3.htm|سەردێڕ=The Faith and Practice of Al-Ghazali|بڵاوکەرەوە=George Allen and Unwin Ltd.|ساڵ=١٩٥٣|شوێن=London}}</ref> |- |[[ئیبن باجە|ئێڤامس]] | | |10951138 | |بیرۆکەی سەرەکی فەلسەفی ئەو ئەوەیە کە ڕۆحی مرۆڤ دەتوانێت ببێتە یەک لەگەڵ خودایی لەڕێی پلەوپایە کە دەست پێدەکات بە هەستکردن بە فۆڕمەکان (کە کەمتر و کەمتر ماددەیان تێدایە) بۆ هەستکردن بە زیرەکی چالاک. گرنگترین کارەکانی فەلسەفی بریتیە لە ''تادبیەر'' ئەلموتەھید (ڕژێمی تەنیایی).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fakhry|یەکەم=Majid|سەردێڕ=Islamic philosophy, theology and mysticism: a short introduction|ناونیشان=https://archive.org/details/islamicphilosoph0000maji|ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Oneworld|شوێن=Oxford, England}}</ref> |- |[[ئیبن توفەیل|ئیبن تۆفایڵ]] | | |11051185 | |کارەکانی بەناوی های ئیبن یاقدان، بە ''باشترکردنی'' هۆکارە مرۆییەکان ناسراوە بە زمانی ئینگلیزی و ڕۆمانێکی فەلسەفی و ئەلیگۆرییە کە چیرۆکی منداڵێکی دڕندە بەناوی های دەگێڕێتەوە کە لەلایەن گاسێلێکەوە پەروەردە دەکرێت و بەتەنیا دەژی بەبێ پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤەکانی تر. ئەم کارە بەردەوامە لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی ئەڤیسانا و وەک وەڵامێک بۆ کتێبی ئەلی [[غەزالی|غازالی]] The Incoherence of the Philosophers دادەنرێت، کە ڕەخنەی لە فەلسەفەی ئەڤیسانای گرتووە.<ref name="Fancy">Nahyan A. G. Fancy (2006), "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (died 1288)", pp. 95–102, ''Electronic Theses and Dissertations'', [[University of Notre Dame]].</ref> |- |[[ئیبن ڕوشد|ئەڤێرۆ]] |[[پەڕگە:Statue_of_Averroes_(Córdoba)_-_BAE09705.jpg|114x114پیکسڵ]] |ئیسپانیا (ئەندەلوسیا) |١١٢٦١٩٨ | |کە بە "باوکی دامەزرێنەری بیرکردنەوەی سەلەفی لە ڕۆژئاوای ئەورووپا" وەسف کرا، بە نازناوی ''لێدوانکەر'' ناسرابوو بۆ لێدوانە بەنرخەکانی لەسەر کارەکانی ئەرستۆ.<ref name="brown.edu">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=John Carter Brown Library Exhibitions – Islamic encounters|ناونیشان=http://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/islam/pages/exchange.html|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120701174308/http://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/islam/pages/exchange.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="dspace.ucalgary.ca">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ahmed, K. S. "Arabic Medicine: Contributions and Influence". The Proceedings of the 17th Annual History of Medicine Days, March 7th and 8th, 2008 Health Sciences Centre, Calgary, AB.|ناونیشان=http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کارەکانی سەرەکی بریتی بوون لە The Incoherence of the Incoherencia کە تێیدا بەرگری لە فەلسەفە دەکات دژی داخوازییەکانی ئەلگازالی لە The Inconcoherence des Philosophers. کارەکانی تری بریتی بوون لە ''فەسڵ'' ئەلماکاڵ و کتێبی ''کیتاب ئەلکاشف''.<ref name="brown.edu" /><ref name="dspace.ucalgary.ca" /> |- |ئەفرەدال دین قاشانی | |فارس - ئێران |١٢١٣ | |ئەو بەشدار بوو لە ڕوونکردنەوەی هێزی ڕزگارکەر لە خۆئاگایی. [ پشتڕاستکردنەوەی شکستخواردوو] واتە: "زانینی خۆت بریتیە لە زانینی واقیعی هەتاهەتایی کە هۆشیارییە، و زانینی ئەوە بریتیە لە ئەوە. " [ پشتڕاستکردنەوە شکستخواردووە] ئۆنتۆلۆژیای خۆی پەیوەستە بە ئەپیستیمۆلۆژیای ئەوەوە، چونکە باوەڕی وایە نوێکردنەوەی تەواوەتی تواناکانی جیهان تەنها لەڕێگەی پشتڕاستکردنەوەی خۆئاگابوونەوە دەکرێت. [ پشتگوێخستنی شکستخواردراو]<ref name="Iranica" /><ref name="Iranica" /><ref name="Iranica" /> |- |نەجمەودین کوبرا | | |١١٤٥-١٢٢٠ | |وەک دامەزرێنەری ڕیزبەندی سوفی کوبرەیا، بە پێشەنگێکی سوفی دادەنرێت.<ref name="Henry Corbin">[[Henry Corbin]], "''History of Islamic Philosophy''" and "''En Islam Iranien''".</ref> کتێبەکانی باس لە خەون و ئەزموونی بینایی دەکەن، لەنێویاندا لێدوانێکی سوفی لەسەر [[قورئان]].<ref name="Encyclopaedia of Islam, Second Edition">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Algar|یەکەم=Hamid|ناونیشان=http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4470|سەردێڕ=Kubra, Shaykh Abu 'l-Djannab Ahmad b. 'Umar Nadjm al-Din|بڵاوکەرەوە=Brill Online|ساڵ=٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250823152555/https://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4470|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |فەخر ئەلدین ئەلڕازی | |فارس - ئێران |١١٤٩١٢٠٩ |[[ئەشعەریەت|ئەشاری]] |کارەکانی تافсир-ی کابیر چەندین بیرکردنەوەی فەلسەفی تێدابوو، لەنێویاندا خۆڕاگرتن لە هزری. ئەو باوەڕی وابوو کە بەڵگە لەسەر بنەمای نەریتی [[فەرموودە|حەدیس]] هەرگیز ناتوانێت ببێتە هۆی دڵنیایی بەڵکو تەنها بۆ گریمانەکردن. ڕەخنەیی ڕەزا "شوێنێکی گرنگی هەیە لە مشتومڕەکانی نەریتی ئیسلامیدا لەسەر هاوئاهەنگیی هۆکار و ئاشکراکردن".<ref name="Cooper">{{بیرخستنەوە|دوایین=John Cooper|سەردێڕ=al-Razi, Fakhr al-Din (1149–1209)|ناونیشان=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H044.htm|ساڵ=١٩٩٨|periodical=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٠}}</ref> |- |شاحەب ئەلدین سوحراڤاردی | |فارس - ئێران |١١٥٥١١ |[[سۆفییایەتی|سوفی]] |وەک دامەزرێنەری ڕووناکیزم، قوتابخانەیەکی گرنگ لە ئایدیۆلۆژیای [[ئیسلام|ئیسلامی]]<nowiki/>دا، "ڕووناکی" لە "فەلسەفەی ڕووناکی" سەرچاوەیەکی خودایی زانین کە بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر فەلسەفە ئیسلامی و زانینی ئایدیۆلۆجی هەبووە.<ref name="Ziai, H. 1997">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ziai|یەکەم=H|سەردێڕ=Al-Suhrawardi, vol. 9|ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia of Islam|پەڕەکان=٧٨٢–٧٨٤}}</ref><ref name="Seyyed Hossein Nasr 1993. Pg 158">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasr|یەکەم=Seyyed Hossein|سەردێڕ=The need for a sacred science|ناونیشان=https://archive.org/details/needforsacredsci0000nasr|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|پەڕە=[https://archive.org/details/needforsacredsci٠٠٠٠nasr/page/١٥٨ ١٥٨]}}</ref> |- |[[ئیبن عەرەبی]] |[[پەڕگە:Ibn_Arabi.jpg|103x103پیکسڵ]] |ئیسپانیا (ئەندەلوسیا) |١١٦٥-١٢٤٠ |سوفی |ئەو ئەفسانەی [[سۆفییایەتی|سۆفی]] [[عەرەب|عەرەبی]] ئەندازوزی بوو کە کارەکەی ''فوسوس ئەلحیکام'' (The Ringstones of Wisdom) دەتوانرێت وەک پوختەی باوەڕە ئەفسانەییەکانی سەبارەت بە ڕۆڵی پێغەمبەرە جیاوازەکان لە ئاشکراکردنی خودایی وەسف بکرێت.<ref>Naqvi, S. Ali Raza, THE BEZELS OF WISDOM (Ibn al-'Arabī's Fuṣūṣ al-Ḥikam) by R.W.J. Austin (rev.), Islamic Studies, Vol. 23, No. 2 (Summer 1984), pp. 146–150</ref><ref>Chittick, William C. "The Disclosure of the Intervening Image: Ibn 'Arabî on Death", Discourse 24.1 (2002), pp. 51–62</ref><ref>Almond, Ian. "The Honesty of the Perplexed: Derrida and Ibn 'Arabi on 'Bewilderment'", Journal of the American Academy of Religion, Vol. 70, No. 3 (Sep., 2002), pp. 515–537</ref> |- |[[نەسیرەددینی تووسی|ناسیر ئەلدین ئەلتیسی]] | |فارس - ئێران |12011274 | |وەک پاڵپشتیکارێکی [[ئیبن سینا|لۆجیکی]] ئەڤیساننی، لەلایەن [[ئیبن خەلدوون|ئیبن]] کلدۆنەوە بە گەورەترین زانای [[فارسەکان|فارسیی]] دواتری وەسف کرا.<ref name="Dabashi">Dabashi, Hamid. ''Khwajah Nasir al-Din Tusi: The philosopher/vizier and the intellectual climate of his times''. Routledge History of World Philosophies. Vol I.</ref> لە پەیوەندی لەگەڵ سەدر ئەلدین ئەلکواناڤی، زاواکەی [[ئیبن عەرەبی|ئیبن]] ئەلعەرەبی، ئەو پێی وابوو کە ئەفسانەیی، وەک بڵاوکراوەتەوە لەلایەن بنەماکانی سوفی سەردەمی خۆیەوە، سەرنجی مێشکی نەدا بۆیە کتێبی خۆی دەربارەی [[سۆفییایەتی|سۆفی]] فەلسەفی نووسی بە ناونیشانی ''عوساف'' ئەلئەشراف (The Attributes of the Illustrious). |- |[[مەولانای ڕۆمی|ڕۆمی]] | |فارسی کۆن |1207 و 1273 |سوفی |بە " بەناوبانگترین شاعیر لە ئەمریکا" وەسف کرا، ئەو بیرمەندێکی پەرەسەندن بوو، چونکە باوەڕی وابوو کە هەموو شتەکان دوای گواستنەوە لە خودای خودایی، ئەزموونی سووڕێکی پەرەسەنیان هەیە کە تێیدا دەگەڕێتەوە بۆ هەمان خودای خودای، کە بەهۆی هۆکارێکی سروشتییە کە بە ''خۆشەویستی'' ناودەبات.<ref name="BBC-Haviland">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7016090.stm|سەردێڕ=The roar of Rumi — 800 years on|دوایین=Charles Haviland|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref><ref>M.M. Sharif, ''A History of Muslim Philosophy'', Vol II, p. 827.</ref> کارە سەرەکییەکانی ڕۆمی بریتیە لە Maṭnawīye Ma'nawī (پیتەی ڕۆحی) کە لەلایەن هەندێک لە سوفیەکانەوە بە قورئانێکی زمانی فارسی دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=J.T.P. de Bruijn|سەردێڕ=Comparative Notes on Sanai and 'Attar|بڵاوکەرەوە=L. Lewisohn|پەڕە=٣٦١}}</ref> کارەکانی تری، فیحە ما فیحە (In It What's in It) ، حەفتا و یەک وتاری تێدایە کە لە چەندین کاتدا پێشکەش بە قوتابییەکانی دەکرێت.<ref>Franklin Lewis, ''Rumi: Past and Present, East and West&nbsp;— The Life, Teachings, and Poetry of Jalal al-Din Rumi'', Oneworld Publications, 2000, Chapter 7.</ref> |- |[[ئیبن نەفیس]] |[[پەڕگە:Ibn_al-Nafis.jpg|95x95پیکسڵ]] | |12131288 | |ڕۆمانەکەی بەناوی (Al-Risalah al-Kamiliyyah fil Siera al-Nabawiyyah or Theologus Autodidactus) یەکەم ڕۆمانی تیۆلۆجییە کە تیایدا هەوڵی سەلماندنی ئەوەی کە مێشکی مرۆڤ دەتوانێت ڕاستییەکانی جیهان لەڕێی بیرکردنەوەەوە دەرببڕێت.<ref name="roubi">Abu Shadi Al-Roubi (1982), ''Ibn Al-Nafis as a philosopher'', ''Symposium on Ibn al-Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait ([[cf.]] [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibn al-Nafis As a Philosopher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date= ٦ی شوباتی ٢٠٠٨ }}, ''Encyclopedia of Islamic World'' )</ref> ئەو ئەم کتێبە بە بەرگریکردن لە " سیستەمی ئیسلام و تیۆرییەکانی موسڵمانان لەسەر ئەرکەکانی پێغەمبەران، یاسا ئایینیەکان، زیندووبوونەوەی جەستە، و گواستنەوەی جیهان" وەسف کرد. |- |کوتب ئەلدین شیرازی |[[پەڕگە:Ghotb2.jpg|109x109پیکسڵ]] |فارس - ئێران |١٢١٧-١٣١ | |ئەو [[سۆفییایەتی|سوفی]] بوو لە [[شیراز]] کە بەناوبانگ بوو بەهۆی لێدوانەکانی لەسەر ھیکمەت ئەلئێشڕاک لە سووراڤاردی. کارەکانی سەرەکی بریتیە لە ''درات'' ئەلتایگ لی-گورات ئەلت-دوباج (کۆرۆنا) کە کارێکی ئینسایکڵۆپیدیایە لەسەر فەلسەفە کە تێڕوانینی فەلسەفی لەسەر زانستەکانی سروشت، تیۆلۆجیا، لۆجیک، کاروباری گشتی، ئێتنیک، میستیزم، ئەستێرەناسی، بیرکاری، بیرکاری و مۆسیقا دەگرێتەوە.<ref>Sayyed ʿAbd-Allāh Anwār, Encyclopædia Iranica, "QOṬB-AL-DIN ŠIRĀZI, Maḥmud b. Żiāʾ-al-Din Masʿud b. Moṣleḥ",</ref> |- |ئیبن سڤین | | |١٢٣٦٩ | |ئەو فەیلەسوفێکی [[سۆفییایەتی|سۆفی]] بوو، دوایین [[فەلسەفە|فەیلەسووف]] بوو لە [[ئەندەلوس|ئەندالوس،]] و بە وەڵامەکانی بۆ پرسیارەکانی فرێدریک دووهەم، فەرمانڕەوای [[سیسیلیا|سیسیلی]] ناسرابوو. قوتابخانەکەی تێکەڵەیەک لە بیرۆکە فەلسەفی و گۆنۆستیەکانە.<ref>{{Harvard citation no brackets|Nasr|2006}}</ref> |- |سەعید هایدەر عوملی | | |١٣١٩-١٣٨٥ | |وەک لێدواندەرێکی سەرەکی فەلسەفەی ئەفسانەیی [[ئیبن عەرەبی]] و نوێنەری تیۆسیفی [[ئیمامەت (شیعە)|ئیماعی]] فارسی، باوەڕی وایە کە ئەو ئیمامانەی کە بە زانینی ئەفسانەیی بەخشراون تەنها ڕێبەری سوفییە شیعەکان نەبوون. ئەو ھەردووکیان ڕەخنەگری شیعە بوو کە ئایینەکەی سنووردار بوو بۆ سیستەمی یاسایی و سوفیەکان کە ڕەتیان دەکردەوە لە چەند یاسایەکی دیاریکراو کە لە ئیمامەکانەوە دەردەچوو.<ref name="Kohlberg">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kohlberg|یەکەم=Etan|سەردێڕ=Encyclopædia Iranica|وێبگە=Amoli, Sayyed Baha-Al-Din}}</ref> |- |تافتازانی | | |١٣٢٢-١٣٩٠ | |وتارەکانی تەفتازانی، تەنانەت لێدوانەکانیش، " کتێبی ستاندارد"ن بۆ خوێندکارانی تیۆلۆژیای ئیسلامی. کاغەزەکانی بە "کۆمەڵێک بۆچوونە جۆراوجۆرەکان سەبارەت بە بیردۆزی گەورەی ئیسلام" ناودەبرێن.<ref name="Al-Taftazani 1950 p. XX">Al-Taftazani, Sad al-Din Masud ibn Umar ibn Abd Allah (1950). ''A Commentary on the Creed of Islam: Sad al-Din al-Taftazani on the Creed of Najm al-Din al-Nasafi'' (Earl Edgar Elder Trans.). New York: Columbia University Press. p. XX.</ref> |- |[[ئیبن خەلدوون|ئیبن کلودون]] | | |١٣٣٢-١٤٠٦ |ئەشاری |ئەو ناسراوە بە کتێبی The Muqaddimah کە Arnold J. Toynbee ناوی لێنا "فەلسەفەیەکی مێژوویی کە بێ گومان گەورەترین کار لە جۆرەکەی".<ref name="Britannica">''[[Encyclopædia Britannica]]'', 15th ed., vol. 9, p. 148.</ref> ئێرنست گێڵنەر پێناسەی ئیبن کلدون بۆ [[حکوومەت|حکومەت،]] "یەکێک لە دامەزراوەکان کە ڕێگری لە نادادپەروەری دەکات جگە لەوانەی کە خۆی ئەنجام دەدات"، بە باشترین لە مێژووی تیۆری سیاسی دادەنا.<ref>Ernest Gellner, ''Plough, Sword and Book'' (1988), p. 239</ref> بیردۆزی ململانێی کۆمەڵایەتی ژیانی دانیشتووانی شارەکان بە ژیانی کۆچبەری خەڵکی کۆچبەری بەراورد دەکات، کە دەبێتە هۆی داگیرکردنی شارەکان لەلایەن جەنگاوەرانی بیابانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hannoum|یەکەم=Abdelmajid|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Translation and the Colonial Imaginary: Ibn Khaldûn Orientalist|ناونیشان=https://archive.org/details/sim_history-and-theory_2003-02_42_1/page/61|journal=History and Theory|بەرگ=٤٢|issue=1|پەڕەکان=٦١–٨١|doi=10.1111/1468-2303.00230|jstor=3590803}}</ref> |- |عەبدولکاریم جیلی | | |١٣٦٦-١٤٢٤ |سوفی |جیلی ڕێکخەر و لێدواندەرێکی سەرەکی کارەکانی [[ئیبن عەرەبی]] بوو. undefined<ref>Peters, F.E. (1990) ''Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume III: The Works of the Spirit'' Princeton University Press, Princeton, NJ, p.254-257;</ref> جیلی بیری لە بوونێکی تەواو کرد وەک خود دەکردەوە، کە دواتر کاریگەری لەسەر [[ئیقبال لاھووری|محەمەد ئیقباڵ]] دروست کرد.<ref>Allama Muhammad Iqbal in his letter dated 24 January 1921 to R.A. Nicholson (''Letters of Iqbal'' Iqbal Academy, Lahore (1978), pp. 141–42)</ref> |- |[[جامی]] |[[پەڕگە:Jami_poet.jpg|122x122پیکسڵ]] |فارس - ئێران |١٤١٤٩٢ |سوفی |حەفت ئۆڕانگ (بە ئینگلیزی: Haft Awrang) حەوت چیرۆکی تێدایە، لەنێویاندا سەلامان و ئەبشالۆ چیرۆکی سەرنجڕاکێشی سۆزداری شازادە بۆ پەرستارەکەی دەگێڕنەوە، کە جامی لە ڕێگەیەوە هێماکانی نموونەیی بەکاردەهێنێت بۆ نیشاندانی قۆناغە سەرەکیەکانی ڕێگای [[سۆفییایەتی|سوفی]] وەک پەشیمانبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lingwood|یەکەم=Chad|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Jami's Salaman va Absal: Political Statements and Mystical Advice Addressed to the Aq Qoyunlu Court of Sultan Ya'qub (d. 896/1490)|journal=Iranian Studies|بەرگ=٤٤|issue=2|پەڕەکان=١٧٤–١٩١|doi=10.1080/00210862.2011.541687}}</ref><ref name="huart1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Huart|یەکەم=Cl.|دوایین٢=Masse, H.|سەردێڕ=Djami, Mawlana Nur al-Din 'Abd ah-Rahman|journal=Encyclopaedia of Islam}}</ref><ref name="lingwood175">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lingwood|یەکەم=Chad|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Jami's Salaman va Absal: Political Statements and Mystical Advice Addressed to the Aq Qoyunlu Court of Sultan Ya'qub (d. 896/1490)|journal=Iranian Studies|بەرگ=٤٤|issue=2|پەڕەکان=١٧٥–١٩١|doi=10.1080/00210862.2011.541687}}</ref> لێکدانەوەی ئەفسانەیی و فەلسەفی دەربارەی سروشتی میهرەبانیی خودایی، هەروەها یەکێکە لە کارەکانی.<ref name="rizvi1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rizvi|یەکەم=Sajjad|سەردێڕ=The Existential Breath of al-rahman and the Munificent Grace of al-rahim: The Tafsir Surat al-Fatiha of Jami and the School of Ibn Arabi|journal=Journal of Qur'anic Studies}}</ref> |- |بەحە ئەلدین ئەلعەمیلی |[[File:Sheik_bahayi.jpg|80x80پیکسڵ]] | |15471621 | |بە زانایەکی سەرکردە و موجەدیدی سەدەی حەڤدە دادەنرێت، کاری لەسەر تاتسیر، [[فەرموودە|حەدیس،]] [[ڕێزمان|گراماری]] و فیکای دەکرد.<ref name="Iranica">[[Encyclopædia Iranica]], ''[http://www.iranicaonline.org/articles/baha-al-din-ameli-shaikh-mohammad-b BAHĀʾ-AL-DĪN ʿĀMELĪ, SHAIKH MOḤAMMAD B. ḤOSAYN BAHĀʾĪ]'' by E. Kohlberg.</ref><ref name="Iranica" /> لە کارەکەی (ڕەوانەکراوە لە "یەکێتی بوونەکان"ەوە) ، دەڵێت کە [[سۆفییایەتی|سوفیەکان]] باوەڕدارە ڕاستەقینەکانن، " بانگەوازیان لێدەکات بۆ هەڵسەنگاندنێکی بێلایەنانە بۆ قسەکانیان، و ئاماژە بە ئەزموونی نهێنی خۆی دەکات".<ref name="Iranica" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kohlberg|یەکەم=E.|سەردێڕ=BAHĀʾ-AL-DĪN ʿĀMELĪ|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/baha-al-din-ameli-shaikh-mohammad-b|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=Encyclopedia Iranica}}</ref> |- |میر داماد | |undefined |١٦٣١ | |لە نەریتەکانی [[ئیبن سینا|ئەڤیسانا]] و سووراڤاردی، ئەو کەسایەتی سەرەکی بوو (لەگەڵ خوێندکارەکەی [[مەلا سەدرا|موڵلا سادرا]]) ، لە زیندووکردنەوەی کولتووری [[ئێران]]. undefined<ref>{{Harvard citation no brackets|Nasr|2006}}</ref> undefined<ref>{{Harvard citation no brackets|Nasr|2006}}</ref> |- |میر فێندێرسکی | |فارس - ئێران |١٥٦٢-١٦٤٠ | |ئەو لە کارەکانی [[ئیبن سینا|ئەڤیساننا]] ڕاهێنرا، و [[مەلا سەدرا|موڵلا سادرا]] لەژێر ئەو خوێندوویەتی.<ref>Fazlur Rahman, ''The Philosophy of Mullā Ṣadrā (Ṣadr Al-Dīn Al-Shirāzī)'', SUNY Press, 1975</ref> کارەکانی سەرەکی-ڕاسالا ئەل-سەنا'یا، لێکۆڵینەوەیەک لە هونەر و پیشە لە کۆمەڵگای تەواو، و ژمارەیەک لە جۆر و بوارەکانی بابەت وەک بیرکردنەوەی سیاسی و ئەخلاقی و مێتافیزیکی تێکەڵ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Welcome to Encyclopaedia Iranica|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/mir-fendereski-sayyed-amir-abul-qasem}}</ref> |- |[[مەلا سەدرا|موڵا ساردرا]] | |فارس - ئێران |١٥٧١-١٦٤١ |undefined |بە گوێرەی ئۆلیڤەر لیمان، موڵلا سادرا گرنگترین فەیلەسوفە کاریگەرەکەی جیهانی موسڵمانە لە چوار سەد ساڵی ڕابردوودا.<ref>Leaman (2007), p.146</ref><ref>[http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H027.htm Mulla Sadra (Sadr al-Din Muhammad al-Shirazi) (1571/2-1640)] by John Cooper</ref> ئەو بە مامۆستای قوتابخانەی فەلسەفەی ئیسڕائیل دادەنرێت کە چەندین بوار لە فەلسەفی [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام|سەردەمی زێڕینی ئیسلامی]] کۆکردەوە بۆ ئەوەی پێی دەگوت تیۆسۆفەی سەربەرز. ئەو " تێگەیشتنێکی فەلسەفی نوێ لە مامەڵەکردن لەگەڵ سروشتی [[واقیع|واقیعدا]]" هێنا و "گۆڕانکاریەکی گەورە لە بنچینەییەوە بۆ بوون" لە فەلسەفەی ئیسلامیدا دروستکرد.<ref name="Kamal">{{بیرخستنەوە|دوایین=Kamal|یەکەم=Muhammad|سەردێڕ=Mulla Sadra's Transcendent Philosophy|پەڕەکان=٩ & ٣٩|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Ashgate Publishing, Ltd.|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٥٢٧١-٧}}</ref> هەروەها بۆ یەکەم جار "قوتابخانەی موسڵمان لە هیکما"ی دامەزراند، بەتایبەتی لەسەر بنەمای ئەو تیۆریە ئیلهامبەخشانەی کە بناغەی شیعە پێکدەهێنن، بەتایبەتی ئەوەی لە نەج ئەل-بالەگا دا هەیە.<ref name="Mian Sharif">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharif|یەکەم=Mian Mohammad|سەردێڕ=History of Muslim Philosophy, Vol 2|ڕێکەوت=١٩٦٦|بڵاوکەرەوە=Allgauer Heimatverlag GmbH|شوێن=Germany|پەڕەکان=٩٣٨, ٩٢٠ & ٩٠٧|بەستەری نووسەر=Muhammad Sharif}}</ref> |- |کازمی ساجید کومی | |فارس - ئێران |١٦٣٣-١٦٩٢ | |ئەو قوتابیی ڕاجاب عەلی تابیزی، موهسن فەیز و عەبدولڕەزاک لاهجی بوو، و تێبینییەکانی لەسەر تیۆلۆژیای ئەرستۆ نووسی، کە فەیلەسوفە موسڵمانەکان هەمیشە بەردەوامن لە خوێندنەوە. لێدوانەکانی لەسەر تاهید لەلایەن شەخ ئەلسەدووکەوە بەناوبانگ بوون.<ref>Corbin (1993), pp.346–347</ref> |- |شەح وەلولە | |هیندستان |١٧٠٣-١٧٦٢ | |ئەو هەوڵی دا دووبارە لێکۆڵینەوە لە تیۆلۆژیای ئیسلامی بکات لە ڕوانگەی گۆڕانکارییە هاوچەرخەکان. کارەکانی The Conclusive Argument of God دەربارەی تیۆلۆژیای موسڵمانە و ھێشتا زۆر جار لەلایەن بازنە نوێیەکانی ئیسلامەوە ئاماژەی پێدەکرێت. ئەلبودور ئەلبازەغ (The Full Moons Rising in Splendor) کارێکی دیکەی ئەوە کە تێیدا بنەمای باوەڕ ڕوون دەکاتەوە لە ڕوانگەی مشتومڕەکانی هۆشیار و نەریتی.<ref name="Jalbani2006">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jalbani|یەکەم=G.N.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=s3qbYgEACAAJ|سەردێڕ=Life of Shah Wali Allah|بڵاوکەرەوە=Kitab Bhavan|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨٨١٧١٥١٣٧٠٣|edition=1st|شوێن=New Delhi, India}}</ref><ref name="ikram64">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=S. M. Ikram|سەردێڕ=Muslim civilization in India|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ساڵ=١٩٦٤|ژپنک=٩٧٨٠٢٣١٠٢٥٨٠٥|editor-last=Ainslie T. Embree|editor-link=Ainslie T. Embree|شوێن=New York|chapter=XIX. A Century of Political Decline: 1707–1803|بەستەری نووسەر=S. M. Ikram|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٣|chapter-url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_19.html}}</ref> |- |ساید ئامیر عەلی |[[File:SyedAmeerAli.jpg|104x104پیکسڵ]] |هیندستان |١٨٤٩ ١٩٢٨ |مۆدێرنیست |سێر سایید ئامیر عەلی زانایەکی بەریتانی-هیندی بوو کە خەڵاتی ئەستێرەی هیندستان بەدەست ھێنا. ئەو یەکێک بوو لە زانایانی ئیسلامی پێشەنگ لە هیندستان کە هەوڵی دا مۆدێرنیزم لە ئیسلامدا بهێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali, Syed Ameer – Banglapedia|ناونیشان=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ali,_Syed_Ameer|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=en.banglapedia.org}}</ref> لەجیاتی یاخیبوون لە دژی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی، هەوڵی بڵاوکردنەوەی پەروەردەی مۆدێرن دا وەک فێربوونی زمانی ئینگلیزی. دوو لە بەناوبانگترین کتێبەکانی بریتین لە ''ڕۆحی ئیسلام'' و ''کورتە چیرۆکی ساراسینەکان''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Syed Ameer Ali {{!}} Former Judge in the Calcutta High Court.|ناونیشان=https://storyofpakistan.com/syed-ameer-ali/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Story Of Pakistan|زمان=en-US}}</ref> |- |[[ئیقبال لاھووری|محەمەد ئیقباڵ]] |[[پەڕگە:Allama_Iqbal.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Allama_Iqbal.jpg/92px-Allama_Iqbal.jpg|ناوەڕاست|132x132پیکسڵ]] |(هیندستانی بەریتانی) پاکستان |1877-1938 |مۆدێرنیست/ سوفی |جگە لەوەی شاعیرێکی بەناوبانگ بوو، بە "بیرکەری فەلسەفی موسڵمان لە سەردەمی مۆدێرندا" ناسراوە.<ref name="aml.org.pk">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Allama Muhammad Iqbal Philosopher, Poet, and Political leader|ناونیشان=http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305000639/http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Aml.Org.pk}}</ref> ئەو دوو کتێبی لەسەر بابەتی ''پەرەپێدانی مێتافیزیکی لە'' فارس و ''بنیاتنانەوەی بیرکردنەوەی ئایینی لە ئیسلامدا''<ref name="bio-iqbalsworks" /> نووسیوە کە تێیدا بیرۆکە دەردەخات سەبارەت بە سۆفیزمی ئیسلامی و ڕوونکردنەوەی ئەوەی دەدات کە ڕۆحە گەڕانەکە بۆ تێگەیشتنێکی باڵای ژیان.<ref name="bio-iqbalsworks">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Allama Iqbal – biography – Iqbal's works|ناونیشان=http://www.allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Iqbal Academy|format=PHP|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101119075055/http://allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خودا، واتای نوێژ، ڕۆحی مرۆڤ و کەلتووری موسڵمان لەنێوان ئەو بابەتانەی ترن کە لە کارەکانی دا باس کراون.<ref name="bio-iqbalsworks" /> |- |undefined |[[پەڕگە:Allame-Tabatabai-youth.jpg|120x120پیکسڵ]] |فارس - ئێران |١٨٩٢ ١٩٨١ | |ئەو بەناوبانگە بەهۆی Tafsir al-Mizan، لێکدانەوەی [[قورئان|قورئانی]] پیرۆز. فەلسەفەکەی سەنتەری لەسەر چارەسەرکردنی کۆمەڵایەتیی کێشەکانی مرۆڤە.<ref name="Algar">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Algar|یەکەم=Hamid|سەردێڕ=Biography of Allamah Sayyid Muhammad Husayn Tabatabaei|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|شوێن=University of California, Berkeley}}</ref> لە ساڵانی دواییدا زۆر جار کۆبوونەوەی خوێندنی لەگەڵ هێنری کۆربین و [[سەید حوسێن نەسر|سییەید حوسین ناسر]] ئەنجام دەدا، کە تێیدا وتارە کلاسیکیەکانی زانین و تێگەیشتنە خوداییەکان لەگەڵ ئەوەی ناسر پێی دەڵێت تێگەیشتنە بەراوردکراوەکان گفتوگۆی لەسەر دەکرا. ئیسلامی شیعە، ''بنەماکانی فەلسەفە و'' میتۆدی ڕیالیزم (بە فارسی: ) و دیالۆگەکان لەگەڵ پرۆفیسۆر کۆربین (بە {{بە فارسی|Usul-i-falsafeh va ravesh-i-ri'alism}}: Mushabat ba Ustad Kurban) لەنێوان کارەکانی.<ref name="Algar" /> |- |غولام ئەحمەد پێرێز | |پاکستان |1903-1985 |مۆدێرنیست/ قورئانی پیرۆز |ئەو خوازانێکی بەناوبانگ بوو لە پاکستان کە لەلایەن [[ئیقبال لاھووری|محەمەد]] ئیقباڵەوە ئیلهام درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paracha|یەکەم=Nadeem F.|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=The rise and fall of a spiritual rebel|ناونیشان=http://www.dawn.com/news/1132974|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en}}</ref> وەک پارێزەرێکی ئەلما محەمەد ئیقباڵ، سەرنجی سەرەکیی خۆی جیاکردنەوەی نێوان "داین" و "''مەداب''" بوو. بەگوێرەی ئەو ئیسلام وەک داین دەردەکەوێت کە ئامانجی سەرەکی بریتی بوو لە دروستکردنی کۆمەڵگایەکی سەرکەوتوو و بەختەوەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Introduction: Islam – A Challenge to Religion by Allama Ghulam Ahmad Parwez {{!}} Allama Ghulam Ahmad Parwez|ناونیشان=https://www.newageislam.com/books-and-documents/allama-ghulam-ahmad-parwez/introduction--islam--a-challenge-to-religion-by-allama-ghulam-ahmad-parwez/d/1555|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.newageislam.com|زمان=en}}</ref> ئەو بیرۆکەی دەوڵەتێکی ڕەتکردەوە کە لەلایەن زانایانی ئیسلامییەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت، هەرچەندە ڕەخنەی لە سیکۆلارسازی ڕۆژئاوایی گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paracha|یەکەم=Nadeem F.|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Shaping histories: The most influential books in Pakistan|ناونیشان=http://www.dawn.com/news/1200253|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=DAWN.COM|زمان=en}}</ref> ئەو بە توندی باوەڕی وابوو کە ئیسلام لەسەر بنەمای باوەڕێکی کوێر نییە بەڵکو لەسەر بنەمایەکی بیرکردنەوەی هۆشیار. بەناوبانگترین کتێبەکەی بریتییە لە "''ئیسلام'': تەحەدی بۆ ئایین". |- |[[ئەبوو ئەعلا مودودی|عەبدوڵڵا مەوددی]] | |پاکستان |1903-1979 | |کارەکانی سەرەکی بریتیە لە The Meaning of the Qur'an کە تێیدا ڕوون دەکاتەوە کە قورئان کتێبێکی بیرۆکەی abstrakt نییە، بەڵکو کتێبێکە کە پەیامێکی تێدایە کە دەبێتە هۆی جووڵەیەک.<ref>1979, Tafhimul Qur'an, Vol. I, Lahore, pp. 334</ref> ئیسلام، ئەو باوەڕی وایە، " ئاین" نییە لە واتای ئەوەی کە ئەم وشەیە بەگشتی تێدەگات، بەڵکو سیستەمێکە کە هەموو بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A. Maududi's 'Towards Understanding Islam'|ناونیشان=http://www.geocities.com/alummah2000/MeaningOfIslam.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091024074605/http://geocities.com/alummah2000/MeaningOfIslam.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> لە کتێبی Islamic Way of Lifeدا، بە شێوەیەکی بەرفراوان ئەم بۆچوونەی فراوان کرد. |- |هێنری کۆربین | |فەڕەنسا |١٩٠٣-١٩٧٨ | |ئەو [[فەیلەسووف|فەیلەسوف]] و [[خواناسی|تیۆلۆژی]] و پرۆفیسۆری لێکۆڵینەوەی ئیسلامی بوو لە زانکۆی [[زانکۆی پاریس|سۆربۆن]] لە [[پاریس]] کە لەوێ لەگەڵ لویس ماسینۆن کۆبووەوە، و ئەو کەسەیە کە کۆربین بە نووسینەکانی سووراڤاردی ناساند کە کارەکانی کاریگەرییان لەسەر ژیانی کۆربین هەبووە.<ref name="Encyclopedia of Religion">[http://www.bookrags.com/research/corbin-henry-eorl-03/ Corbin, Henry] an article by Encyclopedia of Religion</ref> لە کتێبی مێژووی فەلسەفەی ئیسلامیدا، ئەو ڕەخنەی گرت کە فەلسەفی نێوان موسڵمانان کۆتایی هات دوای ئەڤێرۆیس، بەڵکوو ئەوە دەریخست کە چالاکییەکی فەلسەقی لە جیهانی ئیسلامی ڕۆژهەڵات بەردەوامە بەتایبەتی ئێران.<ref name="Encyclopedia of Religion" /> |- |[[عەبدولڕەحمان بەدەوی|عەبدولڕەحمان بەداوی]] | | |١٩١٧-٢٠٠٢ | |ئەو لەدوای نووسینی کتێبی Existentialist Time لە ساڵی ١٩٤٣، ئیستەنتیالیزمی وەرگرت. ڤێرژنی بوونخوازییەکەی، بەگوێرەی وەسفکردنی خۆی، جیاوازە لە بوونخوازییەکانی هایدیگێر و ئەوانی تر کە زیاتر گرنگی بە کردار دەدات لە جیاتی بیرکردنەوە. لە کارەکانی دواتردا، ''مرۆڤایەتی و بوونخوازی لە بیرکردنەوەی عەرەبیدا،'' بەڵام، هەوڵی دا بیرۆکەکانی خۆی لە کلتووری خۆی بناسێنێت.<ref>Mona Mikhail (1992), ''Studies in the Short Fiction of Mahfouz and Idris'', [[NYU Press]], p. 28</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Abdul-Rahman Badawi|ناونیشان=http://www.arabphilosophers.com/English/philosophers/modern/modern-names/eAbdul_Rahman_Badawi.htm|وێبگە=Philosophers of the Arabs}}</ref> |- |مۆرتێسا مۆتاحاری |[[پەڕگە:مرتضی_مطهری_در_جوانی.jpg|106x106پیکسڵ]] |فارس - ئێران |١٩١٩-١٩٧٩ | |بە یەکێک لە کاریگەریە گرنگەکان لەسەر ئایدۆلۆژیای کۆماری ئیسلامی دادەنرێت، لە حەوزەی کۆمەوە دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Manouchehr Ganji|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NboVl-CeYs0C&pg=PA109|سەردێڕ=Defying the Iranian Revolution: From a Minister to the Shah to a Leader of Resistance|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٧١٨٧-٨|پەڕەکان=١٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> پاشان بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ لە [[زانکۆی تاران]] فەلسەفەی خوێند. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٧٣، لەگەڵ ئەوەشدا، وتارەکانی بە بەردەوامی پێشکەش دەکرد لە هۆسێنیای ئێرشاد لە باکووری تاران، کە زۆربەیان گۆڕدراون بۆ کتێب لەسەر ئیسلام، ئێران و بابەتە مێژووییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kasra|یەکەم=Nilofar|سەردێڕ=Ayatollah Morteza Motahhari|ناونیشان=http://iichs.org/index_en.asp?id=1627&doc_cat=16|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=IICHS|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042954/http://iichs.org/index_en.asp?id=1627&doc_cat=16|url-status=dead}}</ref> |- |محەمەد-تاکی جافاری |[[پەڕگە:Məhəmməd_Təği_Cəfəri.jpg|111x111پیکسڵ]] |فارس - ئێران |١٩٢٣-١٩٩٨ | |ئەو چەندین کتێبی لەسەر بوارە جۆراوجۆرەکان نووسیوە، بەناوبانگترینیان بریتیە لە لێکدانەوە و ڕەخنەگرتن لە کتێبی ڕوم، و وەرگێڕان و لێکدانەوەی نەحج ئەل-بالەگا کە تەواو نەکراوە و ٢٧ том. ئەم کارانە بیرۆکەکانی لە بوارەکانی وەک مرۆڤناسی، کۆمەڵناسی، ئەخلاقی ئەخلاقی، فەلسەفە و ئەفسانەیی دەردەخەن. |- |محەمەد ئەرکۆن | | |١٩٢٨-٢٠١٠ | |ئەو دەربارەی ئیسلام و مۆدێرنیت نووسیوە کە هەوڵدەدات دووبارە بیر لە ڕۆڵی ئیسلام بکاتەوە لە جیهانی هاوچەرخدا.<ref name="Arkoun">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In Memory of Professor Mohammed Arkoun|ناونیشان=http://iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=111895|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141020042420/http://iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=111895|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=The Institute of Ismaili Studies|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە کتێبی Rethinking Islam: Common Questions, Uncommon Answersدا وەڵامی خۆی بۆ چەند پرسیارێک پێشکەش دەکات بۆ ئەوانەی نیگەرانن لە قەیرانی ناسنامە کە زۆرێک لە موسڵمانان لە هەردوو مۆدێرنە و نەریت دوورخستەوە. The Unthought In Contemporary Islamic Thought هەروەها یەکێکە لە کارەکانی.<ref name="Arkoun" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arkoun|یەکەم=Mohammed|سەردێڕ=Rethinking Islam: Common Questions, Uncommon Answers|ناونیشان=https://archive.org/details/rethinkingislamc00arko|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Westview Press|translator-last=Robert D. Lee}}</ref> |- |ئیسراڵ ئەحمەد | | |١٩٣٢-٢٠١٠ | |ئەو نووسەری کتێبی Islamic Renaissance: The Real Task Aheadە کە تێیدا بیرۆکەی تیۆری سیستەمی [[خەلافەت]] ڕوون دەکاتەوە، و دەڵێت کە تەنها بە زیندووکردنەوەی [[پایەکانی باوەڕ لە ئیسلامدا|ئیمان]] و باوەڕ لەنێوان موسڵمانەکان بە گشتی و زیرەکەکان بە تایبەتی دەکرێت. ئەو دەڵێت ئەمە ئەو بۆشاییەی لەنێوان زانستە نوێیەکان و زانستە خوداییە ئیسلامییەکان پڕ دەکاتەوە.<ref>Mumtaz Ahmad, "Media-Based Preachers and the Creation of New Muslim Publics in Pakistan," NBR Special Report 22, February 2010 </ref> |- |[[عەلی شەریعەتی|عەلی شەریاتی]] |[[پەڕگە:Dr_Ali_Shariati.jpg|105x105پیکسڵ]] |فارس - ئێران |undefined |مۆدێرنیست |عەلی شەریاتی مازینانی (بە فارسی: علی ش ش ش ش نوتی مزینانی، ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٣ ١٨ی حوزەیرانی ١٩٧٧) شۆڕشگێڕ و کۆمەڵناسی ئێرانی بوو کە تیشک دەخاتە سەر کۆمەڵناسی ئایین. ئەو بە یەکێک لە کاریگەرترین ڕۆشنبیرە ئێرانییەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت و بە "ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێرانی" ناودەبرێت، هەرچەندە بیرۆکەکانی کۆتاییان هات کە بناغەی کۆماری ئیسلامی نەبوون. |- |عەبدوللا جڤادی-ئۆمۆلی | |فارس - ئێران |undefined | |کارەکانی تەرخانکراون بۆ فەلسەفەی ئیسلامی و بەتایبەتی فەلسەفی سەرووی [[مەلا سەدرا|موڵلا]] سەدرە.<ref name="Kamal" /> تافسیر تاسنیم شیعرێکی شیعرییە بۆ [[قورئان]] کە تێیدا بەدوای تافسیر ئەل-میزانی تابیتابای دەکەوێت، کە هەوڵدەدات شیعرێک وەربگێڕێت لەسەر بنەمای ئایەتەکانی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Javadi Amoli|سەردێڕ=Tasnim: Tafsir of Quran|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Asra|شوێن=Tehran}}</ref> کارەکانی تری As-Saareh-e-Khelqat باس لە فەلسەفەی باوەڕ و بەڵگەی بوونی خودا دەکات. |- |[[سەید حوسێن نەسر|undefined]] |[[پەڕگە:Hossein_nasr.jpg|99x99پیکسڵ]] |undefined |١٩٣٣ |سوفی/شیایی |ئەو زانایەکی بەناوبانگە لە ئایینی بەراوردکراو، خوێندکارێکی درێژخایەنی فریتجۆف شوۆنە، کە کارەکانی تەرخانکراون بۆ ئایینی ئیسلامی و [[سۆفییایەتی|سوفیزم]]. نووسەری زیاتر لە پەنجا کتێب و پێنج سەد وتار (کە ژمارەیەک لەوانە لە گۆڤاری Studies in Comparative Religionدا دەدۆزرێتەوە) ، زۆر ڕێزی لێ دەگیرێت لە ڕۆژئاوا و جیهانی ئیسلامیدا.<ref>John F Haught, ''Science and Religion'', Georgetown University Press, 2001, {{ISBN|0-87840-865-7}}, p.xvii</ref> undefined<ref>{{Harvard citation no brackets|Nasr|2006}}</ref> |- |سادیق جەلال ئەلم |[[پەڕگە:Sadiq_Jalal_al-Azm_at_UCLA_5-10-06.jpg|80x80پیکسڵ]] |تورکیا |undefined | |ئەو کاری لەسەر [[ئیمانوێل کانت]] دەکرد، هەرچەندە دواتر لە ژیانیدا، زیاتر جەخت لە جیهانی [[ئیسلام|ئیسلامی]] و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژئاوا دەکردەوە. undefined<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/050609/2005060901.html|سەردێڕ=Syrian intellectuals call on the Baath congress to revive 'Damascus spring'|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=ArabicNews.com|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060319115555/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/050609/2005060901.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |محەمەد-تاکی مێسبا-یەزدی | |فارس - ئێران |١٩٣٤ ٢٠٢١ | |undefined ئەو پاڵپشتی [[فەلسەفەی ئیسلامی]] دەکات و بەتایبەتی فەلسەفی سەرووی [[مەلا سەدرا|موڵلا]] سەدرە. کتێبەکەی Philosophical Instructions: An Introduction to Contemporary Islamic Philosophy وەرگێڕدراوە بۆ زمانی ئینگلیزی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miṣbāḥ Yazdī|یەکەم=Muḥammad Taqī|سەردێڕ=Philosophical Instructions: An Introduction to Contemporary Islamic Philosophy|ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=Binghamton University and Brigham Young University|translator-last=Aẓīm Sarvdalīr|translator-last2=Hajj Dr Muḥammad Legenhausen}}</ref> |- |محەمەد بەشار سەدر | | |١٩٣٥-١٩٨٠ | |ئەو فەیلەسوفێکی [[شیعە|شیعەی]] [[عێراق|عێراقی]] بوو و دامەزرێنەری پارتی داوا ئیسلامی بوو. ''فەلسەفەی'' ئێمە کۆکراوەی بیرۆکەی بنەڕەتییە دەربارەی جیهان و شێوازی بیرکردنەوەی. ئەم چەمکانە دابەش دەکرێن بەسەر دوو توێژینەوەدا: تیۆری زانین و چەمکی فەلسەفی جیهان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ayatullah Muhammad Baqir as-Sadr|سەردێڕ=Our Philosophy- Falsafatuna|ناونیشان=http://www.al-islam.org/our-philosophy-falsafatuna-ayatullah-muhammad-baqir-sadr|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141014111141/http://www.al-islam.org/our-philosophy-falsafatuna-ayatullah-muhammad-baqir-sadr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Muhammadi Trust of Great Britain and Northern Ireland}}</ref> |- |محەمەد عەبدولجەبری | |undefined |١٩٣٥-٢٠١٠ | |کارەکانی ''دیموکراتی، مافەکانی مرۆڤ و یاسا لە بیرکردنەوەی ئیسلامیدا'' لەکاتێکدا کە ڕەگەزنامەی جیاجیای عەرەبەکان نیشان دەدات، مشتومڕەکانی فەلسەفی ڕەت دەکەنەوە کە هەوڵیان داوە کەموکوڕییە دیموکراتیکەکانی پشتگوێ بخەن. کارکردن لەسەر نەریتی [[ئیبن سینا|ئەڤینسێننا]] و ئەڤێرۆیس، جەختی لەوە دەکاتەوە کە چەمکەکانی وەک دیموکراسی و یاسا ناتوانن پشت بە نەریتی کۆن ببەستن، یان نە نە نە نەهێنرێن، بەڵکو دەبێت لەلایەن خودی عەرەبەکانی ئەمڕۆەوە دروست بکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al Jabri|یەکەم=Mohammed Abed|سەردێڕ=Democracy, Human Rights and Law in Islamic Thought|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=I. B. Tauris}}</ref> The Formation of Arab Reason: Text, Tradition and the Construction of Modernity in the Arab World یەکێکە لە کارەکانی. |- |عەبدولکاریم سۆرۆشی |[[پەڕگە:Abdolkarim_Soroush_02.jpg|80x80پیکسڵ]] |فارس - ئێران |١٩٤٥ | |بە گرنگی بە فەلسەفەی ئایین و سیستەمی فەلسەفی [[مەولانای ڕۆمی|ڕۆمی،]] کتێبەکەی ''پەرەسەندن و'' تەرخانکردنی زانستە ئایینیەکان دەڵێت کە " ئاینێک (وەک ئیسلام) لەوانەیە خودایی بێت و نەگۆڕ بێت، بەڵام تێگەیشتنی ئێمە لە ئایینەکە لە جووڵەیەکی بەردەوام و هەوڵێکی تەواو مرۆیی دەمێنێتەوە".<ref name="vahid">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Vahid|یەکەم=Hamid|سەردێڕ=Islamic Humanism: From Silence to Extinction a Brief Analysis of Abdulkarim Soroush's Thesis of Evolution and Devolution of Religious Knowledge|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Center of Islam and Science|شوێن=Tehran, Iran|پەڕە=٤٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jahanbakhsh|یەکەم=Forough|ناونیشان=https://archive.org/details/islamdemocracyre00jaha|سەردێڕ=Islam, Democracy and Religious Modernism in Iran, 1953–2000: From Bazargan to Soroush|ڕێکەوت=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨٩٠٠٤١١٩٨٢٦|پەڕە=[https://archive.org/details/islamdemocracyre٠٠jaha/page/n١٥٣ ١٤٥]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> |- |undefined |[[پەڕگە:Javed_Ahmed_Ghamidi.jpg|101x101پیکسڵ]] |پاکستان |١٩٥١- |مۆدێرنیست |جاڤید ئەحمەد غەمیدی خوازانێکی پاکستانییە. undefined<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Javed Ahmad Ghamidi: A Modernist Reformist – OpEd|ناونیشان=https://www.eurasiareview.com/07042020-javed-ahmad-ghamidi-a-modernist-reformist-oped/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Eurasia Review|زمان=en-US}}</ref> وەک <nowiki><i id="mwBEQ">پارڤێس،</i></nowiki> هەروەها پاڵپشتی لە ڕەخنەیی و بیرکردنەوەی سیکۆلار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=10 Unique viewpoints of scholar Javed Ghamidi|ناونیشان=http://www.convergencestride.com/2014/12/10-unique-viewpoints-scholar-javed-ghamidi/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Convergence Stride|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220821214914/http://www.convergencestride.com/2014/12/10-unique-viewpoints-scholar-javed-ghamidi/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> undefined هەروەها غەمیدی تێڕوانینی ئەوەی هەیە کە [[دیموکراسی]] لەگەڵ ئیسلامدا گونجاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Monthly Renaissance – Content|ناونیشان=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=1158|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.monthly-renaissance.com}}</ref> |- |گاری لێگنھۆزن | | |١٩٥٣ | |undefined<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Legenhausen|یەکەم=Gary|سەردێڕ=Islam and Religious Pluralism|ناونیشان=http://www.uibk.ac.at/theol/leseraum/texte/626.html}}</ref> undefined<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Legenhausen|یەکەم=Muhammad|ناونیشان=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol14-n1/relationship-between-philosophy-and-theology-postmodern-age|سەردێڕ=The Relationship between Philosophy and Theology in the Postmodern Age|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> |- |مۆستافا مالیکی | |فارس - ئێران |١٩٥٦ | |undefined کارەکانی A Way to Freedom دەربارەی ڕۆحییەت و داناییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mansour Nejad|یەکەم=Mohammad|سەردێڕ=Naqdi bar Ostadan be Bahane Tajlil|ڕێکەوت=١٣٨٩|بڵاوکەرەوە=Javan Pooya Publication|شوێن=Tehran|زمان=fa}}</ref> |- |undefined | |فارس - ئێران |١٩٦٦ | |undefined زۆربەی کارەکانی لەم سێ بوارەدا. |- |undefined | |ئینگلتەرا |١٩٦٠ |undefined |ئەم بیرمەندەی کە لە کامبریج ڕاهێنراوە هەوڵدەدات نەریتی فەلسەفەی ئیسلامی سوننی زیندوو بکاتەوە، کە لە ئیبن کلدونەوە نەماوە، لەسەر بنەمای میتۆدی فەلسەفی شیکاری ڕۆژئاوایی. وتاری سەرەکی بریتییە لە The Koran and the Secular Mind (٢٠٠٧). |- |تاریك ڕەمەزان |[[پەڕگە:Tariq_Ramadan_Profile_Image.png|80x80پیکسڵ]] |undefined undefined |undefined |undefined |undefined<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Livingstone|یەکەم=David|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FYy7TTmQoD4C|سەردێڕ=Black Terror White Soldiers: Islam, Fascism & the New Age|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١٤٨١٢٢٦٥٠٩|پەڕە=٥٩٤}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nasr|یەکەم=Seyyed Hossein|سەردێڕ=Islamic Philosophy from Its Origin to the Present|ناونیشان=https://archive.org/details/islamicphilosoph0000nasr|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٦٧٩٩-٢}} {{پۆلی کۆمنز|Muslim philosophers}} [[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]] [[پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی ئاسیایی]] [[پۆل:فەیلەسوفە عەرەبەکانی سەدەی ناوەڕاست]] [[پۆل:پێڕستەکانی موسڵمانان]] m1zrq2fni5dlomb0qd0wrpq574ikg5i 0 217688 1590858 1387437 2026-06-16T14:15:27Z IIXZER0XII 68933 زیادکردن/لابردنی ویکیبەستەر؛ زیادکردنی سەرچاوەی باوەڕپێکراو. 1590858 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Balduino IV de Jerusalén.png |وێنۆک|تابلۆی هاتنە سەر تەختی باڵدوینی چوارەم؛ فەرمانڕەوای ئۆرشەلیم ]] {{Infobox military person|name=باڵدوین چوارەم|birth_date=١١٦١|death_date=لە نێوان ئازار و ئایاری ١١٨٥ (٢٤ ساڵ)|image=File:Baldwin IV in battle.jpg|caption=وێناکردنی سەدەی ١٣ کە باڵدوین لە شەڕی مۆنتجیسارددا دوژمنێکی دەڕوخێنێت}}'''باڵدوینی چوارەم''' پێی دەگوترا '''پەتا''' (لەبەر نەخۆشییەکەی) (لەدایکبووی ١١٦١ تا ١١٨٥)، دەسەڵاتەکەی بەشێک بووە لە هاوپەیمانی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح]]<ref>ئینسایکڵۆپێیای بڕیتانیسیا - خاچهەڵگران https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ؛ لە تەمەنی سێزدە ساڵی لەدوای مردنی باوکی دەچێتە سەر تەخت کە لە ساڵی [[١١٧٤]]وە تا مردنی لە ساڵی [[١١٨٥]] پاشای [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]] بووە، لەلایەن ھاوچەرخەکانی و دواتر [[مێژووناس|مێژوونووسانەوە]] سەرسام بوو بەھۆی ھێزی ئیرادە و خۆبەخشی بۆ [[شانشینی قودس]] لە بەرامبەر نەخۆشی [[گولی]]، کە دواجار کوێری کرد و نەیتوانی دەستەکانی و پێیەکانی بەکار بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitchell|یەکەم=Piers D.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=7seGnQEACAAJ&redir_esc=y|سەردێڕ=An Evaluation of the Leprosy of King Baldwin IV of Jerusalem in the Context of the Medieval World|ڕێکەوت=2000|بڵاوکەرەوە=C.U.P.|زمان=en}}</ref> == فەرمانڕەوایەتی == باڵدوین لە منداڵیدا لە تەمەنی نۆ ساڵیدا یەکەم نیشانەکانی نەخۆشی گولی لێ بەدیار دەکەوێت، لەتەمەن سێزدە ساڵی و دوای مردنی باوکی پاشا ئامارلیک دەچێتە سەر تەخت.<ref>The Chronicle of William of Tyre, a contemporary account of the Crusades, mentions this in Book XX, Chapter 23:<blockquote>"When Baldwin was nine years old, he began to show signs of leprosy. His body became covered in white spots, and he lost the sensation in his fingers and toes."</blockquote></ref><ref>The History of the Crusades by Steven Runciman states that "Baldwin was diagnosed with leprosy at the age of nine, but he was determined to lead a normal life."</ref><ref>The Crusades: An Encyclopedia by Alan V. Murray has an entry on Baldwin IV that states: "Baldwin was diagnosed with leprosy at the age of nine, but he ascended to the throne at the age of thirteen and ruled effectively for over a decade."</ref> دواتر دەست و دەموچاوی تا دێت شێواوی تر دەبوو. کاونت ڕایمۆندی سێیەمی تەرابلوس لەجیاتی باڵدوین حوکمڕانی شانشینی دەکرد تا پاشا لە ساڵی ١١٧٦ گەیشتە تەمەنی پێگەیشتوویی، ھەر کە حکوومەتەکەی دەستبەکاربوو، باڵدوین پلانی داگیرکردنی [[میسر]]ی دانا، کە بەھۆی ھاوکاری نەکردنی وەلیدەکانییەوە کەوتە سەر <ref> ئینسایکڵۆپێدیای بڕیتانیسیا - باڵدوینی چوارەم فەرمانڕەوای ئۆرشەلیم https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem </ref>. [[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەلاحەدین]] لە بەرامبەردا لە ساڵی ١١٧٧دا ھێرشی کردە سەر شانشینی باڵدوین، بەڵام پاشا و ئاغا ڕینالدی شاتیلۆن لە مۆنتجیسارد بەرپەرچیان دایەوە و باڵدوین ناوبانگیان بەدەستھێنا. پاشای گەنج سەرەڕای ئەوەی وردە وردە ھەستی لە کۆتایییەکانیدا لەدەست دەدا، شارەزا بوو لە ئەسپ سواری و تا دوا ساڵەکانی توانی لە شەڕەکاندا شەڕ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Runciman|یەکەم=Steven|ناونیشان=http://archive.org/details/historyofcrusade0002runc|سەردێڕ=A history of the Crusades|ڕێکەوت=1951|بڵاوکەرەوە=Cambridge, C.U.P.|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٠٥٥٤-٢}}</ref> لەدوای شەڕەکەی ساڵی ١١٧٧ کە بە شەڕی مۆنتگسارد ناسراوە، سوڵتان [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] و پاشا باڵدوین بۆ ماوەی شەش ساڵی ڕێک ڕێکەوتنمامەی ئاشتی لەنێوانیان ھەبوو و ھیچ شەڕێک ڕووینەدا، ئەگەرچیش لەم ساڵانەدا چەن ڕووداوی بچووک ڕوویدەدا بەڵام بەھیچ شێوەیەک کاریگەری لەسەر رێکەوتنامەکە جێنەھێشت<ref>The History of the Crusades by Steven Runciman also mentions the treaty in Volume II, Chapter 17.</ref><ref>The Crusades: An Encyclopedia by Alan V. Murray has an entry on the treaty on page 445.</ref><ref>The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land by Thomas Asbridge discusses the treaty in Chapter 12.</ref> جگە لەوە باڵدوین و [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] ڕێزێکی زۆر لەنێوانیان ھەبوو<ref>The Crusades: An Encyclopedia by Alan V. Murray notes that "Saladin was impressed with Baldwin's courage and determination, and he is said to have said that he was the greatest warrior he had ever faced."</ref><ref>The Chronicle of William of Tyre mentions that Saladin was "greatly affected" by Baldwin's death in 1185, and that he "ordered that his funeral should be celebrated with great honor."</ref> بە شێوەیەک کە سوڵتان سەڵاحەددین پزیشکی تایبەتی خۆی بۆ باڵدوین ناردووە بۆ چارەسەری نەخۆشییەکەی.<ref>The History of the Crusades by Steven Runciman states that "Saladin had a great respect for Baldwin, and the two men had exchanged gifts and messages on several occasions."</ref><ref>The Chronicle of William of Tyre, a contemporary account of the Crusades, mentions this in Book XXI, Chapter 22:<blockquote>"At that time, Saladin, king of the Saracens, sent his physicians to King Baldwin, offering to treat him of his leprosy. This he did because he held King Baldwin in great honor and reverence, and because he was sorry for his affliction."</blockquote></ref><ref>The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land by Thomas Asbridge discusses this in Chapter 12, stating:<blockquote>"Saladin, who had a deep respect for Baldwin, even sent him his own physicians to try to cure his leprosy, but their efforts were in vain."</blockquote></ref> نەخۆشی گولی ڕێگری دەکرد لە ھاوسەرگیری باڵدوین. ئەو ھیوای خواست دەست لەکار بکێشێتەوە کاتێک خوشکەکەی سیبیلا لە ساڵی ١١٧٦ لەگەڵ ویلیام لە مۆنتفێرات ھاوسەرگیری کرد، بەڵام ویلیام لە ساڵی دواتردا کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١١٨٠دا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە کودەتایەکی کاونت ڕیمۆندی سێیەمی تەرابلوس و شازادە بۆھیمۆندی سێیەمی ئەنتیکە بکات، باڵدوین وا لە سیبیلا کرد کە ھاوسەرگیری لەگەڵ گێی لوسینان بکات. گێی لەلایەن بەشێکی زۆری ئاغاکانەوە دژایەتی دەکرا، و زۆری نەخایاند پەیوەندییەکانی لەگەڵ باڵدوین بۆ ھەمیشە تێکدا. ئەو ناتەبایییە ناوخۆیییەی کە بەدوایدا ھات، باڵدوینی ناچار کرد بە پاشا بمێنێتەوە، چونکە تەنھا ئەو توانای یەکخستنی ئاغا شەڕکەرەکانی ھەبوو. باڵدوین دیسانەوە لە ساڵی ١١٨٢دا سەلاحەدینی بەرپەرچ دایەوە، بەڵام نەخۆشی گولی کوێری کرد و لە ساڵی ١١٨٣دا نەیتوانی ڕۆیشتن و دەستەکانی بەکاربھێنێت، گای لە میراتی بێبەش کرد و کوڕی سیبیلای بە ناوی باڵدوینی پێنجەمی کردە ھاوپاشا پێش ئەوەی خۆی ببرێتە ناو پاشماوەیەکەوە بۆ ئەوەی گەمارۆی سەلاحەدین ھەڵبگرێت لە کەرەک. باڵدوین نەیتوانی ھاوسەرگیری سیبیلا لەگەڵ گای ھەڵبوەشێتەوە و دەست بەسەر فیفی ئاسکالۆنی گایدا بگیرێت. لە سەرەتای ساڵی ١١٨٥دا ڕێکخستنی کرد بۆ ئەوەی ڕیمۆند وەک ڕیجێنت بۆ کوڕەکەی سیبیلا حوکم بکات و پێش ١٦ی ئایار کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hamilton|یەکەم=Bernard|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=IySQoHdviNkC&q=Joscelin+loyal+kinsman&pg=PA232&redir_esc=y|سەردێڕ=The Leper King and His Heirs: Baldwin IV and the Crusader Kingdom of Jerusalem|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠١٧٤٧-٣|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پاشایەتی|مەسیحییەت|ژیاننامە|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Baldwin IV of Jerusalem}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١١٦١]] [[پۆل:مردووانی ١١٨٥]] [[پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین]] hqypq0xv3ghdhkjqm7qh3nypycfpc5a 1 218615 1591034 1475107 2026-06-17T01:39:42Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591034 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996013 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4470 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html بۆ http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141020042420/http://iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=111895 بۆ http://iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=111895 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:١١، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996391 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20060319115555/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/050609/2005060901.html بۆ http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/050609/2005060901.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٤٩، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1014590 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120305000639/http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html بۆ http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٣٠، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1044844 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220821214914/http://www.convergencestride.com/2014/12/10-unique-viewpoints-scholar-javed-ghamidi/ بۆ http://www.convergencestride.com/2014/12/10-unique-viewpoints-scholar-javed-ghamidi/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٥٢، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1075466 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf بۆ http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٣٦، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1100300 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101119075055/http://allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html بۆ http://www.allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٣١، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٩ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1329532 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110606174417/http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H041 بۆ http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H041 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130606022334/http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf بۆ http://dspace.ucalgary.ca/bitstream/1880/47472/1/2008_HMD_Ahmed.pdf زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101119075055/http://allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html بۆ http://www.allamaiqbal.com/person/biography/biotxtread.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20091024074605/http://geocities.com/alummah2000/MeaningOfIslam.html بۆ http://www.geocities.com/alummah2000/MeaningOfIslam.html زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=111895 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/050609/2005060901.html *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141014111141/http://www.al-islam.org/our-philosophy-falsafatuna-ayatullah-muhammad-baqir-sadr بۆ http://www.al-islam.org/our-philosophy-falsafatuna-ayatullah-muhammad-baqir-sadr زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220821214914/http://www.convergencestride.com/2014/12/10-unique-viewpoints-scholar-javed-ghamidi/ بۆ http://www.convergencestride.com/2014/12/10-unique-viewpoints-scholar-javed-ghamidi/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٤٥، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1445717 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120701174308/http://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/islam/pages/exchange.html بۆ http://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/islam/pages/exchange.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٤٠، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1475106 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250823152555/https://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4470 بۆ http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-4470 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:١٢، ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591033 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160304042954/http://iichs.org/index_en.asp?id=1627&doc_cat=16 بۆ http://iichs.org/index_en.asp?id=1627&doc_cat=16 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٣٩، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) goy25t8n0wqrkh7yic5l9ei5xop5obq 1 218627 1591074 1330072 2026-06-17T07:54:03Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591074 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیتا سەرگسیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996063 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160504053308/http://www.president.am/en/first-lady/ بۆ http://www.president.am/en/first-lady/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٢٦، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیتا سەرگسیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1112341 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181220154504/http://galatv.am/hy/news/105643/ بۆ http://galatv.am/hy/news/105643/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٣٧، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیتا سەرگسیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1330071 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150417021921/http://galatv.am/hy/news/105643/ بۆ http://galatv.am/hy/news/105643/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیتا سەرگسیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591073 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121201133828/http://www.7or.am/am/news/view/43739/ بۆ http://www.7or.am/am/news/view/43739/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٥٤، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) la112h4niiilylri92ywpw581gkyhzs 0 219715 1591008 1558413 2026-06-16T22:10:57Z MFTG 21816 /* ناو */ 1591008 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئیلنجاغی گەورە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ایلنجاغ الکبری }}<br>{{lang-en| Ilinjaghi Gawra }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.9624| 44.51147}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئیلینجاغی گەورە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.9624| 44.51147 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ئیلینجاغ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 750 کەس <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = زێوەدەر | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/78220.PDF?ver=131550325270000000 | نووسەر = ئاراس ئیلینجاغی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٣]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئیلنجاغی گەورە''' گوندێکە لە [[ناحیەی ئیلینجاغ]] لە [[قەزای تەقتەق]] لە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێرە]]. دەکەوێتە باکووری شرۆچکەی [[تەقتەق]] لەسنوری کێڵگەی نەوتی [[تەقتەق]]ە، ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢٥ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە کەوتۆتە نێوان رِووباری وەرزی کۆیە و داربەسەر و بەرزایی بێژینگ بەسەر، بەر لەدۆزینەوەی [[نەوت]] لەخاکەکەیدا لەسالی ١٩٥٨ باشترین ناوچە بووە بۆ بەخێوکردنی مەڕومالات بۆیەش لەگۆتەی کوردەواری ناوی ھاتووە: بۆ مەڕ لەوەڕاندن لەکوێستان گەدەوپانەسەر لە گەرمیان ئیلنجاغ و داربەسەر.<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. == ناو == * وشەکە لە(ئیلنچاغ)ی [[زمانی تورکی|تورکیەوە]] ھاتووە بەمانای(ئینسانلر کوجرلر) واتە خەڵکی ڕەوەندوکۆچەری و [[مەڕ]] لەوەڕێن، * لە ڕووی مێژوویی و زمانەوانییەوە، چەند بۆچوونێکی جیاواز لەسەر ڕیشەی ئەم ناوە ھەیە، کە زیاتر دەبەسرێنەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوونی [[ھۆز]]ە کۆنەکان و پێکھاتەی جوگرافیی ناوچەکە: * بۆچوونی زمانەوانی و خێڵەکی (ئێڵ + جێگە/جاڕ): بەھێزترین و باوترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە لە دوو بڕگەی سەرەکی پێکھاتووە: ** [[ئێڵ]] (یاخود ئیل): کە لە زمانە دێرینەکان و [[زمانی کوردی]]شدا بە واتای [[ھۆز]]، خێڵ، یان کۆمەڵە خەڵکێکی کۆچەری دێت. ** جاخ (یاخود چاخ/جێگە): لە زمانە کۆنەکانی ناوچەکە و شێوەزارە ناوچەییەکاندا، پاشگری "جاخ" یان "چاخ" ھەندێک جار وەک نیشانەی شوێن، کات، یان مەڵبەند بەکارھاتووە (ھاوشێوەی وشەی "کاولان" یان "مەڵبەند"). بەم پێیە، ئیلینجاخ یان ئێلنجاغ بە واتای "مەڵبەندی ئێڵ"، "جێگەی نیشتەجێبوونی خێڵ" یان "کۆچگەی ھۆزەکە" دێت. ئەمەش لەگەڵ مێژووی دەشتی [[کۆیە]] و [[تەقتەق]] دەگونجێت کە لە ڕابردوودا مەڵبەندی سەرەکیی گەرمیان و کوێستانی ھۆزە کۆچەری و نیوە کۆچەرییەکان بووە. * بۆچوونی مێژوویی (پەیوەندی بە قەڵای ئەلینجەوە): ھەندێک لە مێژوونووسان سەرنج دەخەنە سەر ئەوەی کە لە مێژووی ناوچەکە و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، ناوی ھاوشێوەی وەک "قەڵای ئەلینجە" (قەڵایەکی مێژوویی بەناوبانگە لە نەخجەوان) ھەبووە، کە لە سەردەمی ھێرشەکانی [[تەیمووری لەنگ]] و ململانێی میرنشینە کۆنەکاندا ناوی ھاتووە. پێیان وایە بەھۆی کۆچی خێڵەکان یان شەڕ و نەبەردییە مێژووییەکانەوە، ئەم ناوە یان لقی ھۆزێک کە سەر بەو ناوچانە بوون، گواستراوەتەوە بۆ ئەم شوێنەی ئێستای دەشتی تەقتەق. * لێکدانەوەی سروشتی و جوگرافی: بۆچوونێکی لاوەکی تر ھەیە کە ناوی ناوچەکە دەبەستێتەوە بە تایبەتمەندییەکی سروشتیی زەوییەکەوە، کە گوایە لە دەربڕینە کۆنەکاندا ئاماژە بووە بۆ زەوییەکی تەپۆڵکەیی یان شێوەیەک لە دار و درەختی کێوی (وەک داری ئەلنج یان ھاوشێوەی).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == دانیشتوان == بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی [[ناحیەی ئیلینجاغ]]، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (٧٥٠) کەس و (١٤٢) [[خێزان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = زێوەدەر | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/78220.PDF?ver=131550325270000000 | نووسەر = ئاراس ئیلینجاغی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{قەزای تەقتەق}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆیە]] k8nj6d1z1mu74r9xnanup7paax12vj2 0 219941 1590831 1590511 2026-06-16T12:05:54Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590831 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Shoshana_Damari1961.jpg|وێنۆک|شۆشانا دامەری]] '''شۆشانا دامەری''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: שושנה דמארי؛ ٣١ی ئازاری ١٩٢٣–١٤ی شوباتی ٢٠٠٦) گۆرانیبێژێکی [[یەمەنی]]-[[ئیسرائیل]]ی بوو کە بە «شاژنی [[مۆسیقای عیبری]]» ناسراوە.<ref>[https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/986875241.html?dids=986875241:986875241&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Feb+15%2C+2006&author=&pub=Los+Angeles+Times&edition=&startpage=B.11&desc=Obituaries ''L.A. Times Obituary'' : Shoshana Damari, 83; Israeli Singer, 'Queen of Hebrew Music'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916082533/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/986875241.html?dids=986875241:986875241&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Feb+15,+2006&author=&pub=Los+Angeles+Times&edition=&startpage=B.11&desc=Obituaries |date=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢ }}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_1019_Shoshana_Damari_tomb_קברה_של_שושנה_דמארי.JPG|وێنۆک|ڕاست|گۆڕی شۆشانا داماری لە [[گۆڕستانی ترامپێڵدۆر|گۆڕستانی ترامپڵدۆر]] لە تەلئەبیب]] شۆشانا دامەری لە دامار لە [[یەمەن]] لەدایک بووە. خێزانەکەی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچیان کرد بۆ مەندەت فەلەستین و لە [[ڕیشۆن لێزیۆن]] نیشتەجێ بوون.<ref name="jwa.org">[http://jwa.org/encyclopedia/article/damari-shoshana Encyclopedia of Jewish Women: Shoshana Damari]</ref> داماری ھەر لە تەمەنی گەنجییەوە تەپڵی لێدەدا و بە ھاوڕێیەتی بۆ دایکی دەوتەوە، کە لە ئاھەنگ و کۆبوونەوە خێزانییەکانی کۆمەڵگەی [[یەمەنییەکان]] لە [[ئیسرائیل]] گۆرانی دەگوت.<ref name="jwa.org"/> لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا یەکەم گۆرانییەکانی لە ڕادیۆ پەخش کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dbs.bh.org.il/luminary/damari-shoshana|سەردێڕ=Heroes - Trailblazers of the Jewish People|وێبگە=Beit Hatfutsot|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191117113555/https://dbs.bh.org.il/luminary/damari-shoshana}}</ref> لە ستۆدیۆی شولامیت لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیب]] گۆرانی و نواندن خوێندوویەتی و لەوێ شلۆمۆ بۆسمی بەڕێوەبەری ستۆدیۆکە ناسیوە کە بووە بە بەڕێوەبەری تایبەتی خۆی. لە ساڵی ١٩٣٩ ھاوسەرگیریان کردووە و کچێکیان بە ناوی ناڤا بووە. داماری دوای تووشبوونی بە ھەوکردنی [[سیەسۆ|سییەکان]] بۆ ماوەیەکی کورت لە تەلئەبیب کۆچی دوایی کرد. ئەو لەکاتێکدا کۆچی دوایی کرد کە کالانیۆت لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە گۆرانی دەوترێت کە لە چەند ڕۆژی کۆتاییدا لە چاودێریدا دانیشتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.israelnationalnews.com/news.php3?id=98497 |سەردێڕ=Singer Shoshana Damari Passes Away |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە= Arutz Sheva|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٠٦}}</ref> لە [[گۆڕستانی ترامپێڵدۆر|گۆڕستانی ترامپڵدۆر]] لە تەلئەبیب بە خاک سپێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-world-s-quietest-neighbors-1.298675|سەردێڕ=The world's quietest neighbors|یەکەم=Shlomit|دوایین=Tzur|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131114214513/http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-world-s-quietest-neighbors-1.298675|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == خەڵات و ناساندن == لە ساڵی ١٩٨٨ داماری [[خەڵاتی ئیسرائیل]] بۆ گۆرانی عیبری پێبەخشرا<ref>[https://www.nytimes.com/2006/02/15/arts/music/shoshana-damari-83-noted-israeli-singer-is-dead.html Shoshana Damari, 83, Noted Israeli Singer, Is Dead]</ref><ref name=prize>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Israel Prize Recipients 1988 (in Hebrew) | ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥| ناونیشان = http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashmach}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Shoshana Damari}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|ژن|فیلم|مۆسیقا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئیسرائیلی]] [[پۆل:ئەکتەری شانۆی ئیسرائیل]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی یەمەنی]] [[پۆل:مەرگەکان بە سیەسۆ]] g7mukqtot4ym5v3pjbvknqmxa6ff9uo 0 221742 1591075 1581370 2026-06-17T08:05:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٣ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591075 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Richard Falk.jpg|وێنۆک|300px]] '''ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک''' ({{بە ئینگلیزی|Richard Anderson Falk}}) (لەدایکبووی ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٠) پرۆفیسۆرێکی ئەمریکییە لە بواری [[یاسای نێودەوڵەتی]] لە [[زانکۆی پرینستۆن|زانکۆی پرینستۆن،]] و سەرۆکی لیژنەی پارێزەرانی مافەکانی مرۆڤی ئەورووپا و دەریای ناوەڕاستە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://americanjewisharchives.org/media/docs/concise/f.pdf|سەردێڕ=Concise Dictionary of American Jewish Biography|بڵاوکەرەوە=Carlson Publishing, Inc.|ساڵ=١٩٩٤|editor-last=Marcus|editor-first=Jacob Rader|شوێن=Brooklyn, NYC, NY|پەڕە=١٤٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٣|editor-last2=Daniels|editor-first2=Judith M.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130526154604/http://americanjewisharchives.org/media/docs/concise/f.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Griffiths 74-76">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Griffiths|یەکەم=Martin|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FU3g49XcKwcC&pg=PT74|سەردێڕ=Fifty Key Thinkers in International Relations|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧١٦٨٣-٨|شوێن=London|پەڕە=٧٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Monitor|یەکەم=Euro-Mediterranean Human Rights|سەردێڕ=Euro-Mediterranean Human Rights Monitor - Board of Trustees|ناونیشان=https://euromedmonitor.org/en/board_of_trustees|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Euro-Mediterranean Human Rights Monitor}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٤دا، وەک نووسەر یان ھاونووسەری ٢٠ کتێب تۆمار کرا. فاڵک بە شێوەیەکی بەرفراوان کتێبەکانی بڵاوکراونەتەوە لەگەڵ چەندین کتێبی دەربارەی یاسای نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ٢٠٠٨، [[ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان]] (UNHRC) فاڵکی بۆ ماوەی شەش ساڵ وەک ڕاپۆرتەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە فەڵەستینییەکان کە لە ساڵی ١٩٦٧ەوە داگیرکراون دەستنیشان کرد.<ref name="UN_Falkappointed">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Human Rights Council elects Advisory Committee Members and approves a number of Special Procedures mandate holders|ناونیشان=http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5dViuhEdA?url=http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥٢ی 98ی ٨٥٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[United Nations]]}}</ref> == ژیان و پەروەردە == فاڵک لە ساڵی ١٩٥٢ دا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانستی لە ئابووری لە قوتابخانەی وارتۆن لە زانکۆی پێنسلڤانیا وەرگرت پێش ئەوەی بڕوانامەیەکی بەکالۆریۆس لە یاسا لە قوتابخانەی یاسایی یەل تەواو بکات.<ref name="Griffiths 74-76"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile Richard Falk|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/profile/richard-falk.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera}}</ref> لە ساڵی ١٩٦٢ دکتۆرای لە بواری یاسا (SJD) لە [[زانکۆی ھارڤارد|زانکۆی]] ھارڤارد وەرگرت. لە بیرکردنەوە سەرەتایییەکانیدا کاریگەر بووە بە [[کارڵ مارکس|کارل مارکس،]] ھێربەرت مارکس، و سی. ڕایت میلس. گرنگیێکی بەرفراوانی بە پرۆژەکانی نەھێشتنی جەنگ داوە لەرێگای دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانەوە.<ref name="Griffiths 74-76"/> === ئەرکی پیشەیی === فاڵک دەستی بە پیشەی مامۆستایەتی کرد لە [[زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ]] و زانکۆی ھارڤارد لە کۆتایی ساڵانی ١٩٥٠کاندا.<ref name="Griffiths 74-76"/> لە ساڵی ١٩٦١دا، خۆی گواستەوە بۆ [[زانکۆی پرینستۆن|زانکۆی پرینستۆن،]] و بۆ زیاتر لە سی ساڵ وەک ئەکادیمی لەوێدا کاری کرد.<ref name="fidh.org">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Richard Falk affidavit, "On Universal Jurisdiction and the Role of National Courts with Respect to the Criminal Complaint Lodged in Germany Against Donald Rumsfeld and Other United States Government High Officials," 2006|ناونیشان=http://www.fidh.org/IMG/pdf/falk_affidavit.pdf}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٥، بوو بە ئەندامی گۆگنھایم.<ref name="Griffiths 74-76"/> لە ساڵی ٢٠٠١دا خانەنشین بووە.<ref name="fidh.org"/>لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە، پرۆفیسۆرێکی توێژینەوە بووە لە سەنتەری ئۆرفالیا بۆ توێژینەوەی جیھانی و نێودەوڵەتی لە [[زانکۆی کالیفۆرنیا، سانتا باربارا]]. لە ساڵی ٢٠١٣دا بوو بە بەڕێوەبەری پرۆژەی گۆڕانی کەشوھەوا و ئاسایشی مرۆیی و دیموکراسی جیھانی.<ref>[http://www.global.ucsb.edu/orfaleacenter/fellows/Falk.html Richard Falk Profile]{{بەستەری مردوو|url=http://www.global.ucsb.edu/orfaleacenter/fellows/Falk.html |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ }}, Orfalea Center for Global & International Studies at [[University of California, Santa Barbara]]. September 25, 2013. Retrieved May 17, 2021</ref> فاڵک ڕەخنە لە سیستەمی ویلایەتە نەتەوەیییەکانی وێستفالیا دەگرێت، کە دەڵێت دەبێت لەلایەن دامەزراوەیەکی نێونەتەوەیییەوە تێپەڕبکرێت بۆ کۆنترۆڵکردنی بەکارھێنانی ھێز لەلایەن نەتەوەکانەوە، کاتێک جیھان بەرەو ئیتۆسێکی جیھانی دەڕوات کە تێیدا ویلایەتەکان دەستبەرداری سنووری خۆیانن لە بەرامبەر ڕژێمێکی ئامانجە ڕێکەوتووەکان، کە تێیدا سەرکردە نیشتیمانییەکان دەبێت لەژێر بەرپرسیارێتی بن.<ref name="Griffiths 74-76"/><ref>Thomas C. Heller, Abraham D.Sofaer,'Sovereignty: The Practitioners' Perspective,' in Stephen D. Krasner (ed.) [https://books.google.com/books?id=tPngD78_p3cC&pg=PT68 ''Problematic Sovereignty: Contested Rules and Political Possibilities,''] Columbia University Press 2001 pp.24-52, p.42.</ref> سەبارەت بە بارودۆخە جیۆپۆلیستییە دیاریکراوەکان و شیکاری لایەنە ئایدۆلۆجییەکانی مشتومڕی مافەکانی مرۆڤی ئەمریکی، و [[شەڕی ڤیێتنام|یاسایی جەنگی ڤێتنام]] و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا، کتێب نوسیوە و وتارەکانی بڵاوکردووەتەوە.<ref>Richard A. Falk, 'Ideological Patterns in the United States Human Rights Debate, 1945-1978,' in Natalie Kaufman Hevener (ed.) [https://books.google.com/books?id=a1Nr6D6P-LsC&pg=PA29 ''The Dynamics of Human Rights in United States Foreign Policy,''] Transaction Publishers (1981) 1983 pp.29-52.</ref> سەبارەت بە داگیرکاریی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، نووسیویەتی کە «ناتوانرێت چاودێرێکی ئامانجدار بگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەم [[شەڕی عێراق|جەنگی عێراق]] جەنگی ھێرشکردنە، و لەبەر ئەوە، کە دەبێتە تاوانێک دژی ئاشتی لەو جۆرەی کە سەرکردە ڕزگاربووەکانی ئەڵمانیا تۆمەتبارکراون، دادگایی کراون و سزا دران لە دادگایییەکانی نۆرمبێرگ کە ماوەیەکی کەم دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەم]] ئەنجامدراون». === چالاکی === پەیوەندی فاڵک لەگەڵ سیاسەتدا لە [[زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ]] دەستی پێکرد، کە لە ساڵانی ١٩٦٠کاندا وەک ئەندامی کۆلێژی یاسا، شایەتحاڵ بوو بۆ [[ڕەگەزپەرستی]] بە خوێندکارە [[ڕەشپێست]]ەکان. گواستنەوەی فاڵک بۆ زانکۆی پرینستۆن، کە تێیدا فێرکردنی یاسا پەیوەست بوو بە سیاسەت و پەیوەندی نێودەوڵەتی و زانستە کۆمەڵایەتییەکانی تر، ڕێگەی بە فاڵک دا شارەزایی پیشەیی خۆی لە یاسای نێودەوڵەتی لەگەڵ بە بەھا ئەخلاقی و سیاسییەکانی تێکەڵ بکات.<ref name="Griffiths 74-76"/> ==== لە میدیا ==== فاڵک ئەندامی لیژنەی بڵاوکردنەوەی The Nation و The Progressiveە.<ref name="NationProfile">[http://www.thenation.com/authors/richard-falk# Richard Falk page] at [[The Nation]]</ref> لە زانکۆ و ڕێکخراوەکاندا قسەی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Imagining Israel-Palestine Peace: Why International Law Matters|ناونیشان=http://www.thejerusalemfund.org/ht/d/ContentDetails/i/7143|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Thejerusalemfund.org}}</ref> ==== چالاکییەکانی پێشوو ==== فاڵک ئەندامی پێشووی لیژنەی ڕاوێژکاری پەیمانگای فیدراڵی جیھانی و [http://www.amwg.org/ بزووتنەوەی ئەمریکی بۆ حکوومەتی جیھانیە،] ھەروەھا ئەندامی پێشوەری پەیمانگای نێونەتەوەیی.<ref>[http://library.syr.edu/digital/guides/f/falk_ra.htm Richard A. Falk Papers biography], [[Syracuse University]] website ''accessed June 12, 2013''.</ref><ref name="Slouching">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Falk|یەکەم=Richard|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Slouching Toward a Palestinian Holocaust|ناونیشان=https://www.tni.org/en/article/slouching-toward-a-palestinian-holocaust|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=[[Transnational Institute]]|زمان=en}}</ref> لەماوەی ساڵانی ١٩٩٩–٢٠٠٠، فاڵک لە کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی سەربەخۆ لە کۆسۆڤۆ کاری کردووە، کە دەستپێشخەری سەرۆک وەزیرانی سوید بوو.<ref>[http://www.reliefweb.int/library/documents/thekosovoreport.htm2001 Report on Kosovo]{{بەستەری مردوو|url=http://www.reliefweb.int/library/documents/thekosovoreport.htm2001 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}, Independent International Commission on Kosovo, 2000, ''accessed December 23, 2012''.</ref>بۆ ماوەی چەند ساڵێک فاڵک لە لیژنەی ناوخۆی [[سانتا باربارا، کالیفۆرنیا]] خزمەتی کردووە لە [[ھیومن ڕایتس وۆچ|چاودێری مافەکانی مرۆڤ]] (HRW). لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢، داوای لێکرا دەست لەکار بکێشێتەوە لە لیژنەی ناوخۆیی دوای ئەوەی UN Watch نامەیەکی کراوەی بۆ HRW نووسی و داوای لێکرد کە فاڵک لاببات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Oster|یەکەم=Marcy|سەردێڕ=Richard Falk removed from Human Rights Watch committee|ناونیشان=https://www.jta.org/2012/12/18/united-states/richard-falk-removed-from-human-rights-watch-committee|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢١|ئیش=Jewish Telegraphic Agency|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>Anna Sheinman, [http://www.thejc.com/news/world-news/94669/un-expert-palestinian-territories-removed-human-rights-watch-committee-0 UN expert on Palestinian territories removed from Human Rights Watch committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918041902/http://www.thejc.com/news/world-news/94669/un-expert-palestinian-territories-removed-human-rights-watch-committee-0 |date=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦ }}, [[The Jewish Chronicle]], December 19, 2012.</ref> فاڵک وتی داوای لێکرا دەست لەکار بکێشێتەوە لە ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ چونکە کارەکەی بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان پێچەوانەی سیاسەتی ڕێکخراوی مافەکان بوو.<ref>[http://www.jta.org/news/article/2012/12/18/3114871/richard-falk-removed-from-human-rights-watch-committee Richard Falk removed from Human Rights Watch committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230203608/http://www.jta.org/news/article/2012/12/18/3114871/richard-falk-removed-from-human-rights-watch-committee |date=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ }}, [[Jewish Telegraphic Agency]], December 18, 2012.</ref><ref>[http://www.timesofisrael.com/human-rights-watch-boots-un-palestinian-rights-official-from-one-of-its-panels/ Human Rights Watch boots UN Palestinian rights official from one of its panels], [[The Times of Israel]], December 19, 2012.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Official Wording of UN Watch Letter to Human Rights Watch. UNwatch.org|ناونیشان=http://www.unwatch.org/cms.asp?id=3665777&campaign_id=63111}}</ref> دواتر لەو مانگەدا، لە وەڵامی ڕاگەیاندنێکی UN Watch کە ڕەخنە لە فاڵک دەگرێت، چل نوێنەری ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە گەورەکانی مافەکانی مرۆڤ لە سەرتاسەری جیھاندا نامەیەکیان بۆ HRW واژوو کرد کە " ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ئەو وەک دوژمنێکی مافەکانی مرۆڤ دەرنەھێنراوە" وەک UN Watch بانگەشەی کرد".<ref name="Bennis">[[Phyllis Bennis]], [http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/01/20131781532514238.html Human Rights Watch: Time to stand with human rights defenders], [[Al Jazeera]], January 9, 2012.</ref> فیلیس بێنس، کە ئیمزاکاری نامەکە بوو، نووسیویەتی کە ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە وەڵامێکدا لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ڕایگەیاند کە نامەی چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان پڕە لە "نە ڕاست و درۆ" و داوایان لە فاڵک کرد دەست لەکار بکێشێتەوە لە ڕێکخراوی مافەکان بۆ ئەوەی پابەند بێت بە سیاسەتی ڕێکخراوی مافە مرۆیییەکان.<ref name="Bennis"/><ref>[http://blog.unwatch.org/index.php/2012/12/18/human-rights-watch-expels-top-u-n-official-richard-falk/#more-3023 Human Rights Watch Expels Top U.N. Official Richard Falk], UN Watch website blog, December 18, 2012.</ref> == دەستنیشانکردن لە نەتەوە یەکگرتووەکان == === کۆمسیۆنی لێکۆڵینەوەی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ناوچە فەڵەستینییەکان === لە ساڵی ٢٠٠١، فاڵک لە [[نووسینگەی کۆمیسیارانی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافی مرۆڤ|کۆمسیۆنی]] لێکۆڵینەوەی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ (OHCHR) بۆ ناوچە فەڵەستینییەکان خزمەتی کردووە لەگەڵ جۆن دوگاردیئەفریقی باشوور کە لە زانکۆی لایدن لە [[ھۆڵەندا]] دەژی، و [[Kamal Hussein|کامال حوسێن،]] وەزیری دەرەوەی پێشووی [[بەنگلادێش|بەنگلادیش]].<ref>[http://www.globalpolicy.org/security-council/index-of-countries-on-the-security-council-agenda/israel-palestine-and-the-occupied-territories/50404-israelpalestine-conflict-interview-with-richard-falk.html Harpreet Kaur Paul interviewing Richard Falk], [[Global Policy Forum]], June 2, 2011</ref> فاڵک دوو بابەتە سەرەکییەکەی ڕاگەیاند: "یەکێکیان ھەڵسەنگاندنە بۆ ئەوەی کە ئایا ھەلومەرجی داگیرکردنەکە بەو شێوەیە بێت کە فەڵەستینییەکان جۆرێک لە مافی بەرخۆدان بدەن. ئە گە ر ئەو مافە یان ھەبێت، ئەوا سنووری ئە و مافانە چییە؟ بابەتێکی تر کە لەم لێکۆڵینەوەیەدا ھەیە بریتییە لە ھەڵسەنگاندنی ئەوەی چۆن ئیسرائیل وەک ھێزێکی داگیرکەر بەرپرسیارێتی خۆی جێبەجێ دەکات بۆ پاراستنی ئەو کۆمەڵگایە کە لەژێر کۆنترۆڵی دایە.<ref name="Dienst">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Karin Dienst|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٠١|سەردێڕ=Falk evaluates Mideast violence with U.N. team|ناونیشان=http://www.princeton.edu/pr/pwb/01/0219/3a.shtml|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20010701212526/http://www.princeton.edu/pr/pwb/01/0219/3a.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠٠١|وێبگە=Vol. 90, No. 17|بڵاوکەرەوە=Princeton University}}</ref> دوای لێکۆڵینەوەکەی لیژنەکە ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە، «پرسیارێتی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە عەرەبییەکانی داگیرکراودا، لەنێویاندا فەڵەستین».<ref name="ECN42001121">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٠١|سەردێڕ=QUESTION OF THE VIOLATION OF HUMAN RIGHTS IN THE OCCUPIED ARAB TERRITORIES, INCLUDING PALESTINE|ناونیشان=http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4A5FCB3241D55A7885256A1E006E75AD|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051202025015/http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/TestFrame/19cfafb52ab5fc2bc1256a11005de32c?Opendocument|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|وێبگە=E/CN.4/2001/121: Report of the human rights inquiry commission established pursuant to Commission resolution S-5/1 of 19 October 2000|بڵاوکەرەوە=United Nations|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ڕاپۆرتێکی تایبەت لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەڵەستین کە لە ساڵی ١٩٦٧ ەوە داگیرکراون === لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٠٨، [[ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان]] (UNHRC) فاڵک بۆ ماوەی شەش ساڵ وەک ڕاپۆرتەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە فەڵەستینییەکان کە لە ساڵی ١٩٦٧ەوە داگیرکراون دەستنیشان کرد.<ref name="UN_Falkappointed"/> فاڵک جێگرەوەی پرۆفیسۆری [[یاسای نێودەوڵەتی]] [[ئەفریقای باشوور]] جۆن دوگارد بوو، کە لە حوزەیرانی ٢٠٠٨ پۆستەکەی بەجێھێشت دوای حەوت ساڵ.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6390755.stm UN envoy hits Israel 'apartheid'], BBC, February 23, 2007</ref> دەستنیشانکردنی فاڵک لە ئایاری ٢٠١٤ کۆتایی ھات. ==== وەڵامدانەوە بۆ دیاریکردن ==== دەستنیشانکردنی فاڵک بە بڕیارێکی ڕێککەوتوو لەلایەن ٤٧ ئەندامی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامدرا. ھەرچەندە گرووپە زایۆنیستەکان (جوولەکەکان) ھەوڵیان دا فشار بخەنە سەر یەکێتی ئەورووپا و کەنەدا بۆ دەستنیشان نەکردنی فاڵک بۆ ئەو پۆستە و دژایەتی فاڵکیان کرد بۆ وەرگرتنی ئەو پێگەیە، بەڵام یەکێتی ئەورووپا و کەنەدا دەستنیشانکردنی پەشیمان نەبوونەوە.<ref name="forward.com">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Perelman|یەکەم=Marc|ناونیشان=http://www.forward.com/articles/13037|سەردێڕ=U.N. Taps American Jewish Critic of Israel as Rights Expert|ئیش=[[The Forward]]|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=Falk’s appointment was reached by a consensus of the Human Rights Council’s 47 members, despite efforts by Jewish groups to have Canada and the European Union publicly oppose his nomination.}}</ref> بە گوێرەی ڕاگەیاندنێکی نەتەوە یەکگرتووەکان، باڵیۆزی [[ئیسرائیل|ئیسڕائیل]] لە نەتەوە یەکگرتووەکان ئیزاک لێڤانۆن بە توندی ڕەخنەی لە دەستنیشانکردنەکە گرت و ڕای گەیاند کە فاڵک لە وتارێکدا نووسیویەتی کە «زیادەڕۆیی بێ بەرپرسیار نییە کە مامەڵەی لەگەڵ فەڵەستینییەکاندا بکات لەگەڵ تۆمارە تاوانکارییەکانی [[نازیزم|نازی]] لە توندوتیژیی گشتی» و دەڵێت کە «کەسانێک کە بە ئاشکرا و چەند جارێک لەو بۆچوونانە دەربڕیویەتی، ناتوانرێت بە سەربەخۆ، بێلایەن یان ئامانجی دابنرێت».<ref name="webcitation.org">[https://archive.today/20090101213057/http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument Human Rights Council Elects Advisory Committee Members], [[United Nations]] press release, March 26, 2008.</ref> واتە: ئیسرائیل فاڵک لە لایەنگری بۆ فەڵەستینییەکان ھەژمار دەکات لەبەر ئەو ڕەخنانەی لە ئیسرائیلی گرتووە لە پێشوودا و کارەکانیانی بە کاری نازییەکان چواندووە. بە گوێرەی ڕۆژنامەی The Forward، فاڵک وتی: «ئایا زیادەڕۆیی بێ بەرپرسیارانە بۆ ئەوەی مامەڵەی لەگەڵ فەڵەستینییەکاندا لەگەڵ ئەم تۆمارە تاوانکاریی نازییەی توندوتیژیی گشتی تێکەڵ بکات؟ پێم وانییە».<ref name="forward.com"/> لێڤانۆن زیاتر ڕای گەیاند: «ئەو بەشداری لە ئەرکێکی دۆزینەوەی ڕاستی نەتەوە یەکگرتووەکان کردووە کە دەری خستووە کە تەقینەوەی خۆکوژی شێوازێکی ڕاستەقینەی 'جەنگکردن'ە». ئەو بە شێوەیەکی ترسناک ئیسڕائیلی تۆمەتبار کردووە بە «ھەوڵی کوشتنی جینۆساید» و تۆمەتباریان دەکات بە ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی ئاسایش لەڕێی «تیرۆریزمی دەوڵەت». کەسێک کە بە ئاشکرا و چەند جارێک ئەم بۆچوونانەی دەربڕیوە ناتوانرێت بە سەربەخۆ، و بێلایەن دابنرێت.<ref>[https://www.jpost.com/International/UNHRC-appointment-infuriates-Israel "UNHRC appointment infuriates Israel"], ''[[The Jerusalem Post]]'', March 26, 2008.</ref> حکوومەتی ئیسڕائیل ڕای گەیاند کە ڤیزای فاڵک ڕەت دەکاتەوە بۆ ئیسڕائیل و، کەناری ڕۆژاوا و [[کەرتی غەززە]]، لانیکەم تاوەکو کۆبوونەوەی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ لە ئەیلوولی ٢٠٠٨.<ref>[http://www.haaretz.com/hasen/spages/972974.html "Israel to bar UN official for comparing Israelis to Nazis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309161812/http://www.haaretz.com/hasen/spages/972974.html |date= ٩ی ئازاری ٢٠١٠ }}, ''Haaretz'', April 8, 2008.</ref> لە ڕاگەیاندنی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕای گەیاند کە نوێنەری فەڵەستینی، محەممەد ئەبو-کۆش، وتی «ئەوە گاڵتەجاڕییە کە ئیسرائیل کە بانگەشەی ئەوە دەکات نوێنەرایەتی جوولەکە دەکات لە ھەموو شوێنێک کەچی ھەڵمەتی دژ بە پرۆفیسۆرێکی جوولەکە دەست پێ کردووە کە پاڵێوراوە بۆ پۆستی ڕاپۆرتەری تایبەت لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچەی فەڵەستین». لە بەیاننامەی فەڵەستینی دا بە «نووسەری ٥٤ کتێبی لەسەر یاسای نێودەوڵەتی» ئاماژەی بۆ کرد و گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دەستنیشانکردنی «سەرکەوتنێک بوو بۆ ھۆشیاری باش و مافەکانی مرۆڤ، چونکە فاڵک ڕاپۆرتەرێکی زۆر شارەزایە».<ref name="webcitation.org"/> باڵیۆزی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان، جۆن بۆڵتۆن، ڕەخنەی لە دەستنیشانکردنی فاڵک لە ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان گرت و وتی: «ئەمە ڕێک ھۆکاری ئەوە بوو کە ئێمە دژی ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نوێ دەنگ بدەین» و «ئەو بە ھۆکارێک ھەڵبژێردرا، و ھۆکارەکە ئەوە بوو کە ھەڵسەنگاندنێکی ئامانجی ھەبێت بۆ دۆزینەوەی چەکی زیاتر بۆ ئەوەی دوای ئیسرائیل بکەوێت».<ref name="Lake">Eli Lake, [http://www.nysun.com/news/foreign/un-official-calls-study-neocons-role-911 "U.N. Official Calls for Study Of Neocons' Role in 9/11"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529075002/http://nysun.com/news/foreign/un-official-calls-study-neocons-role-911 |date=٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩ }}, ''[[The New York Sun]]'', April 10, 2008</ref> === لێکۆڵینەوە و ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک ڕاپۆرتێکی تایبەت === ==== ٢٠٠٨ ==== لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨، نەتەوە یەکگرتووەکان بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە لەلایەن فاڵکەوە وەک "ڕەوانەکەرێکی تایبەت" کە ئاماژەی بەوە کرد کە [[سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[بان کی موون|بان کی موون،]] سەرۆکی ئەنجومەنی گشتی میگێل دی ئێسکۆتۆ، و کۆمسیۆنی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ ناڤی پیلی، لەنێوان بەرپرسانی باڵا، نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە سەبارەت بە " بارودۆخی نائومێدی" مەدەنییەکان لە [[غەززە]]. فاڵک ڕای گەیاند: "ھێشتا ئیسڕائیل گەمارۆی غەززە لە توڕەیی خۆی بەردەوامە، تەنھا ڕێگە بە خۆراک و سووتەمەنی کەم دەدات بۆ چوونە ژوورەوە بۆ ڕێگریکردن لە برسێتی و نەخۆشی. ئەو ھەنگاوانەی دیاری کرد کە پێویستە بۆ خۆپاراستن لە "قەیرانێکی مرۆیی" بگیرێت.<ref>[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=29228&Cr=Palestin&Cr1= "Urgent action needed to alleviate desperate plight of Gaza's civilians – UN rights expert"], [[United Nations]] News Center, December 9, 2009.</ref> ئەوان جێبەجێکردنی "بەرپرسیارێتی پاراستنی" دانیشتوانی مەدەنی لە سزادانی گشتی و بڕیار لەسەر "ئەگەر سەرکردە مەدەنییەکانی ئیسڕائیل و فەرماندەکانی سەربازی بەرپرسیار لە گەمارۆی غەزە دەبێت تۆمەتبار بکرێن و دادگایی بکرێن بەھۆی پێشێلکردنی یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی، کە ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم ''پۆست'' نووسیویەتی لە بەردەم [[دادگای نێونەتەوەییی داد|دادگای نێودەوڵەتی]] لە لاھای.<ref>[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1228728146806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull "Human Rights & Wrongs"]{{بەستەری مردوو|date=November 2018|fix-attempted=yes}}, ''[[پۆستی ئۆرشەلیم|The Jerusalem Post]]'', December 10, 2008.</ref><ref>[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/ASAZ-7M6DZ2?OpenDocument "Gaza: Silence is not an option"]{{بەستەری مردوو|url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/ASAZ-7M6DZ2?OpenDocument |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}, statement by the Special Rapporteur on the situation of human rights on Palestinian territories occupied since 1967, issued December 9, 2008.</ref>لە ١٤ی کانوونی یەکەمدا، فاڵک گەیشتە فڕۆکەخانەی بەن گۆریۆن لەگەڵ ئەندامانی ستافی نووسینگەی کۆمسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەردانێکی فەرمی، کە پلانی گەشتکردن بۆ [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەناری ڕۆژاوا]] و غەززە ھەبوو بۆ ئامادەکردنی ڕاپۆرتێک لەسەر پابەندبوونی ئیسڕائیل بە ستانداردەکانی مافەکانی مرۆڤ و یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی.<ref name="FalkDec2008">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Palestine Media Center- (PMC)|ناونیشان=http://www.jerusalem-hotels-il.com/en/palestine-pmc.html|وێبگە=www.jerusalem-hotels-il.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3638881,00.html|سەردێڕ=Israel denies entry to UN rights investigator|agency=[[Reuters]]|ئیش=[[YNET]]|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=29309&Cr=descoto&Cr1=Israel "UN Assembly President calls stories he tried to stop Israel speaking 'malicious lie'"], [[United Nations]] News Center, December 15, 2008.</ref> لە چاوپێکەوتنێکدا، فاڵک ڕای گەیاند کە حکوومەتی ئیسڕائیل بۆچوونە ڕاستەقینەکانی ھەڵخەڵەتاندووە و دەرکردنەکە وەک «یەکێک لە شێوازە گەندەڵەکان بۆ ھەوڵدان بۆ گۆڕینی سەرنج لە ناڕەزایییەکانیان بۆ کەسەکە» دەبینێت.<ref>[http://www.democracynow.org/2008/12/17/days_after_calling_israeli_blockade_of "Days After Calling Israeli Blockade of Gaza 'A Crime Against Humanity', UN Human Rights Investigator Richard Falk Detained, Expelled from Israel"], ''[[Democracy Now]]'', December 17, 2008.</ref> پیلی دەستگیرکردنی فاڵک لەلایەن ئیسڕائیلەوە (کە بۆ ماوەی نزیکەی ٢٠ کاتژمێر لە فڕۆکەخانە دەستگیر کرا) بە «نەناسراو و زۆر بەداخەوە» ناوبرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.isria.info/RESTRICTED/D/2008/DECEMBER_18/diplo_17december2008_21.htm|سەردێڕ=UN: Daily Press Briefing|ئیش=[[ISRIA]]|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130825104421/http://web.archive.org/web/20081219203340/http://www.isria.info/RESTRICTED/D/2008/DECEMBER_18/diplo_17december2008_21.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shamir|یەکەم=Shlomo|ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.5074352|سەردێڕ=UN Human Rights Chief Slams Israel for Expelling Envoy Richard Falk|ئیش=Haaretz|agency=Associated Press|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|archive-date=١١ی شوباتی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211055224/https://www.haaretz.com/1.5074352|url-status=dead}}</ref> لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨دا، فاڵک بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکانی ئیسڕائیل لە کانوونی یەکەمৰ ٢٠٠٨ بە «تاوانەکانی جەنگ» تاوانبار دەکات، چونکە بانگەشەی ئەوەی کرد کە سزادانی گشتی و ئامانجکردنی مەدەنییەکان و وەڵامدانەوەی سەربازیی نائاسایی بۆ ھێرشەکانی موشەکی [[حەماس]] بۆ سەر ئیسڕائیڵ، کە ھەروەھا ئامانج لە مەدەنییەکانیش بوو. وتی ئیسڕائیل دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکانی حەماس پشتگوێ خستووە بۆ دووبارە دامەزراندنی ئاگربەستەکە کە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمدا کۆتایی ھات و ئەو وڵاتانەی تاوانبار کرد کە پشتیوانی سەربازی ئیسڕائیلیان پێشکەش کرد و بەشدارییان کرد لە کاتی گەمارۆی غەزە.<ref>Richard Falk, [http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/F1EC67EF7A498A30C125752D005D17F7 Statement by Prof. Richard Falk, United Nations Special Rapporteur for Human Rights in the Occupied Territories], [[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]], December 27, 2008.</ref> لە وتارێکدا بۆ ڕۆژنامەی ''ھیوستۆن کرۆنیکڵ،'' فاڵک دووپات کردەوە کە «ھاوکاری دادگای تاوانی نێودەوڵەتی» کردووە بۆ لێکۆڵینەوە لە سەرکردەکانی ئیسڕائیل کە بەرپرسیارن لە پێشێلکردنی یاسای تاوانی نێودەوڵەتیدا.<ref>Richard Falk, [http://www.chron.com/disp/story.mpl/editorial/outlook/6186137.html "Bring light — and censure — to brutal Israeli attacks; World needs to see the victims and carnage in Gaza"], ''[[Houston Chronicle]]'', December 29, 2008.</ref> ==== ٢٠٠٩ ==== لە ئازاری ٢٠٠٩دا، فاڵک ڕای گەیاند کە ھێرشی ئیسڕائیل لە غەززە «گرنگترین تاوان» بوو. داوای دامەزراندنی گرووپێکی سەربەخۆی کرد بۆ لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی جەنگ کە لە ھەردوو لایەوە ئەنجامدراون.<ref>[http://www.haaretz.com/hasen/spages/1072481.html UN envoy: Gaza op seems to be war crime of greatest magnitude] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322070259/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1072481.html |date=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٩ }} ''Haaretz'', March 19, 2009</ref> حکوومەتی بەڕیتانیا وەڵامی ڕاپۆرتەکەی فاڵک دایەوە و ڕای گەیاند کە «ڕاپۆرتەکە ڕاپۆرتێکی تایبەت لە ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ھاوسەنگی نییە و بەشدارییەکی کەمە».<ref>[https://news.yahoo.com/s/afp/20090429/wl_mideast_afp/mideastconflictunisraelrightsbritain AFP: Britain raps 'unbalanced' UN rights Gaza report] ''AFP'', March 30, 2009</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، فاڵک پاڵپشتی لە ئەرکی دۆزینەوەی ڕاستی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد لەسەر ناکۆکیی غەزە، کە بە «ڕاپۆرتەکەی گۆڵدستۆن» ناسراوە، وەک «بەشدارییەکی مێژوویی بۆ خەباتی فەڵەستینی بۆ دادپەروەری، بەڵگەنامەیەکی بێ کەموکوڕیی سەرچاوە گرنگ لە قوربانیکردنیان لەژێر داگیرکاری».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Richard Falk|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=ei: The Goldstone report and the battle for legitimacy|ناونیشان=http://electronicintifada.net/v2/article10788.shtml|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Electronicintifada.net}}</ref> ==== ٢٠١٠ ==== لە ڕاپۆرتێکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠دا، فاڵک وردەکاری لەسەر ئەو تۆمەتەی کرد کە ئیسڕائیل سیاسەتی جیاکاری لە ناوچە فەڵەستینییەکان جێبەجێ دەکات:<blockquote>لەنێوان تایبەتمەندییە جیاکارییەکانی داگیرکاری ئیسڕائیل ئەمانەی خوارەوەن: ھاووڵاتییەتی پەسەندکراو، یاسا و کردارەکانی سەردان و نیشتەجێبوون و کردارەکان کە ڕێگری دەکەن لە فەڵەستینییەکان کە لە کەناری ڕۆژاوا یان غەززە نیشتەجێن لە بەدەستھێنانی موڵکەکانیان بە پێچەوانەوە مافی گەڕانەوەی جوولەکە دەدات کە مافی ئەوەی ھەیە لە ھەر شوێنێکی جیھان بەبێ ئەوەی پێشتر پەیوەندی ھەبێت لەگەڵ ئیسڕائیلدا بتوانێت سەردان بکات و نیشتەجێ بێت و ببێت بە ھاووڵاتی ئیسڕائیلی. </blockquote> === شەڕەکانی ئەفغانستان و عێراق === فاڵک [[شەڕی عێراق|جەنگی عێراق]] و جەنگی ئەفغانستان بە «جەنگی شکستخواردوو» وەسف کرد کە «دوو وڵاتی وێران کرد، کە دیارە لە چاکبوونەوەدا بوو، ھیچ شتێکی بۆ ئاسایشی ئەمریکا زیاد نەکرد و تریلیۆنانی لێ وێرانکرد». ئەو نووسیویەتی، لەکاتێکدا شکستی جەنگەکان زەحمەتە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەستێوەردان بە ھەمان شێوە لە داھاتوودا، ئەو باوەڕی وابوو کە «تا ئەو کاتەی تێل ئاڤێڤ گوێی لە دامەزراوەی سیاسی ئەمریکی ھەیە، ئەوانەی دەیانەوێت ئاشتی و دادپەروەری لە جیھاندا ھەبێت نابێت بە ئاسانی پشوو بدەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Falk|یەکەم=Richard|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Collective self-reflection in the wake of a national tragedy|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/opinions/2013/4/19/collective-self-reflection-in-the-wake-of-a-national-tragedy/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> == ژیاننامە == * وتارەکان لەسەر سیخوڕی و یاسای نێودەوڵەتی لەگەڵ کوینسی ڕایت، جوولیۆس ستۆن، ڕۆلاند جەی ستانگەر؛ چاپخانەی زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ، ١٩٦٢ * ''ئاسایش لە چەکداربوون،'' سەرنووسەر لەگەڵ ڕیچارد جەی بارنێت، چاپخانەی زانکۆی پرینستۆن، ١٩٦٥ * Toward a Theory of War Prevention، لەگەڵ Saul H. Mendlovitz, Transaction Publishers، ١٩٦٦ * ''ستراتیژی'' ڕێکخستنی جیھانی (Volumes I to IV), دەستکاری کراوە لەگەڵ شاول ئێچ مەندلۆڤیتز، World Law Fund، ١٩٦٦–١٦٧ * ڕێکخستنی ''یاسایی لە جیھانێکی توندوتیژدا،'' چاپخانەی زانکۆی پرینستۆن، ١٩٦٨ * ''یاسای نێودەوڵەتی و ڕێکخراو،'' سەرنووسەر لەگەڵ (Wolfram F. Hanrieder) , (Lippincott)، ١٩٦٨. * ''شەش ڕەھەندی یاسایی جەنگی ڤێتنام،'' چاپخانەی زانکۆی پرینستۆن، ١٩٦٨ * ''لە ناوی ئەمریکادا - ھەڵسوکەوتی جەنگی ڤێتنام لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی'' ویلایەتە یەکگرتووەکان، سەرنووسەر لەگەڵ سەیمۆر مێڵمان، ئێ. پ. دوتۆن، ١٩٦٨ * ''جەنگی ڤێتنام و یاسای نێودەوڵەتی،'' دەستکاریکراو لەلایەن ڕیچارد ئە. فاڵک لەگەڵ ڤۆڵفرام ئێف. ھانیرێدەر؛ جەی بی لیپینکۆت، ١٩٦٨. * A Global Approach to National Policy, Harvard University Press، ١٩٧٥. * تاوانەکانی جەنگ: لێکۆڵینەوەیەکی یاسایی، سیاسی و دۆکیومێنتاری و دەروونی لەسەر بەرپرسیارێتی سەرکردەکان، ھاووڵاتیان و سەربازەکان بۆ کردارە تاوانکارییەکان لە جەنگدا لەگەڵ گابریێل کۆلکۆ، ڕۆبەرت جەی لیفتۆن؛ Random House، ١٩٧١ * ''[[iarchive:unitednationsand00falk|نەتەوە یەکگرتووەکان و]]'' ڕێکخراوێکی جیھانی دادپەروەرانە لەگەڵ ساموێل ئێس کیم، شاول ئێچ مەندلۆڤیتز؛ ڕۆژنامەی وێستڤۆ، ١٩٩١ * ''ئەم ھەسارەیە لەژێر ھەڕەشەدایە،'' خانووی ڕاندۆم، ١٩٧١ * ''سیاسەتی ھەرێمی و'' ڕێکخستنی جیھانی لەگەڵ شاول ئێچ مەندلۆڤیتز، W.H.Freeman & Co Ltd، ١٩٧٣. * ''توێژینەوەیەک لەسەر جیھانی داھاتوو،'' چاپی ئازاد، ١٩٧٥ * ''جەنگی ڤێتنام و یاسای نێودەوڵەتی،'' سەرنووسەر، چاپخانەی زانکۆی پرینستۆن، ١٩٧٦ * ''مافەکانی مرۆڤ و سەروەری دەوڵەت،'' ھۆڵمز و مەیەر بڵاوکەرەوەکان، ١٩٨١ * یاسای نێودەوڵەتی: ڕوانگەیەکی ھاوچەرخ (Studies on a Just World Order, No 2) لەگەڵ فرێدریک کراتۆچڤیل، شاول ئێچ مەندلۆڤیتز؛ ڕۆژنامەی وێستڤۆ، ١٩٨٥ * ''شۆڕشگێڕان و کاربەدەستان،'' دایتن Adult، ١٩٨٨ * ''بەڵێنی'' ڕێکخستنی جیھانی: وتارەکان لە پەیوەندییە نێونەتەوەیییە نۆرماتییەکان، چاپخانەی زانکۆی تامپڵ، ١٩٨٨ * ''گەڕانەکان لە'' لێواری کات: ھەلومەرجەکان بۆ ڕێکخستنی جیھانی، چاپخانەی زانکۆی تامپڵ، ١٩٩٣. * لەسەر حوکمڕانی مرۆیی: بەرەو سیاسەتێکی جیھانی نوێ ڕاپۆرتێکی پرۆژەی مۆدێلی ڕێکخستنی جیھانی لە دەستپێشخەری شارستانییەتی جیھانی، چاپخانەی زانکۆی ویلایەتی پێنسلڤانیا، ١٩٩٥ * چەکی ناجێگیر: کەیسێکی سیاسی و دەروونی دژ بە ئەتۆمی لەگەڵ ڕۆبەرت جەی لیفتۆن، خانووی ڕۆژنامەی ئەنسی، ١٩٩٨ * جیھانگیری دڕندەیی: ڕەخنەیەک، سیاسەت، ١٩٩٩ * ئاسۆیە مافەکانی مرۆڤ: بەدوای دادپەروەری لە جیھانێکی جیھانی، ڕۆتلیج، ٢٠٠١ * نوێکردنەوەی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی: یاسا، کەلتور، سیاسەت، ڕۆتلیج، ٢٠٠٢ * Unlocking the Middle East: The Writings of Richard Falk, Jean Allain, Editor; Olive Branch Press, 2002. * لە شوێنکەوتنی مافی خۆبەڕێوەبەری کۆکراوەی کاغەزەکانی یەکەم نێونەتەوەیی، سەرنووسەر لەگەڵ د. کلای، چاپخانەی کلاریتی، ٢٠٠١ * ''ئایین و حوکمڕانیی مرۆیی جیھانی،'' پەلگرێڤ ماکمیلان، ٢٠٠١ * ''جەنگی'' تیرۆری مەزن، گرووپی بڵاوکردنەوەی ئینتەرلینک، ٢٠٠٢ * ڕێکخراوی جیھانی دابەزین: جیۆپۆلیتیزمی ئیمپراتۆریی ئەمریکایە، ڕۆتلیج، ٢٠٠٤ * The New Pearl Harbor: Disturbing Questions About the Bush Administration and 9-11 by David Ray Griffin, (Foreword), Interlink Books, 2004 * تۆمارکردنی کاغەزەکە: چۆن نیویۆرک تایمز ھەڵەی ڕاپۆرت لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا دەکات لەگەڵ ھۆوارد فرێل، ڤێرسۆ، ٢٠٠٤ * تاوانەکانی جەنگ: عێراق لەگەڵ ئیرین گاندزیر، ڕۆبەرت جەی لیفتۆن؛ کتێبی نەتەوەیی، ٢٠٠٦ * بناغەکانی چاککردنەوەی ژینگە: زانست و کردارەکانی چاککردنەوەی گەردوونی (The Science and Practice of Ecological Restoration Series) لەگەڵ ڕیچارد جەی ھۆبس، دۆناڵد ئە. فاڵک، مارگرێت پڵمەر، و جۆی زیدلەر؛ Island Press، ٢٠٠٦ * تێچووی جەنگ: یاسای نێودەوڵەتی، نەتەوە یەکگرتووەکان، و سیستەمی جیھانی دوای عێراق، ڕۆتلیج، ٢٠٠٧ * ئیسڕائیل-فەڵەستین لەسەر تۆمار: چۆن نیویۆرک تایمز ھەڵەی ڕاپۆرت دەکات لە ناکۆکی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ ھۆوارد فرێل، ڤێرسۆ، ٢٠٠٧ * {{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=Strengthening International Law|ناونیشان=http://www.publicsphereproject.org/content/strengthening-international-law|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=[[Public Sphere Project]]}} * ''بەدەستھێنانی مافەکانی مرۆڤ،'' ڕۆتلیج، ٢٠٠٨ * ''یاسای نێودەوڵەتی و جیھانی سێیەم'': دووبارە گۆڕینی دادپەروەری (Routledge-Cavendish Research in International Law), سەرنووسەر، Routledge، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٨ * The Path to Zero: Dialogues on Nuclear Dangers، لەگەڵ دەیڤد ئ. کریگەر، Paradigm Publishers 2012 * فەڵەستین: یاسایی ھیوا، کتێبەکانی جیھانی دادپەروەرانە، ٢٠١٤ * (''ڕەوانەکراوە لە حوکمڕانیی جیھانیی مرۆیییەوە'') * ئاژاو و دژە شۆڕش: دوای بەھاری عەرەبی، کتێبەکانی زید، ٢٠١٥ * دەستێوەردانی مرۆیی و جەنگی یاسایی: گەڕان بەدوای ئاشتی و دادپەروەری لە سەدەی ٢١، ڕۆتلیج، ٢٠١٥ * Power Shift: on the New Global Order, Zed Books, 2016 * ئاسۆی فەڵەستین: بەرەو ئاشتییەکی دادپەروەرانە، چاپخانەی پلۆتۆ، ٢٠١٧ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Richard A. Falk}} [[پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی]] [[پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ]] [[پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١]] [[پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] kv0e4am4nfvbveplsjneo4pbn5f3d81 1 221744 1591076 1330097 2026-06-17T08:06:06Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591076 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئە. فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1015779 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20090101213057/http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument بۆ http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument زیاد کرا *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/5dViuhEdA?url=http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument گۆڕا بە https://archive.today/20090101213057/http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument لە http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٤٢، ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1046875 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090529075002/http://nysun.com/news/foreign/un-official-calls-study-neocons-role-911 بۆ http://www.nysun.com/news/foreign/un-official-calls-study-neocons-role-911 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٥٩، ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1053286 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20051202025015/http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/TestFrame/19cfafb52ab5fc2bc1256a11005de32c?Opendocument بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4A5FCB3241D55A7885256A1E006E75AD زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٣٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1166378 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160918041902/http://www.thejc.com/news/world-news/94669/un-expert-palestinian-territories-removed-human-rights-watch-committee-0 بۆ http://www.thejc.com/news/world-news/94669/un-expert-palestinian-territories-removed-human-rights-watch-committee-0 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٣٦، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1203403 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121230203608/http://www.jta.org/news/article/2012/12/18/3114871/richard-falk-removed-from-human-rights-watch-committee بۆ http://www.jta.org/news/article/2012/12/18/3114871/richard-falk-removed-from-human-rights-watch-committee زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٠٠، ٣ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1330096 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130526154604/http://americanjewisharchives.org/media/docs/concise/f.pdf بۆ http://americanjewisharchives.org/media/docs/concise/f.pdf زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://domino.un.org/UNISPAL.nsf/2ee9468747556b2d85256cf60060d2a6/0da4ba56ade85249852574190058d462!OpenDocument *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4A5FCB3241D55A7885256A1E006E75AD تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٠١، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591075 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100309161812/http://www.haaretz.com/hasen/spages/972974.html بۆ http://www.haaretz.com/hasen/spages/972974.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220211055224/https://www.haaretz.com/1.5074352 بۆ https://www.haaretz.com/1.5074352 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090322070259/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1072481.html بۆ http://www.haaretz.com/hasen/spages/1072481.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٠٦، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) modrdsfcele4yvmr0gmgpms7e7tbb6i 0 226009 1591011 1392383 2026-06-16T22:36:28Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591011 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پردی ئاکۆردز''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: גשר המיתרים، گێشەر ھامێیتریم)، کە بە پردی تارەکان یان پردی شەمەندەفەری سووکی [[ئورشەلیم]] ناودەبرێت، پردێکی لایەنی سپار کە بە کێبڵەوە وەستاوە لە ئورشەلیم. ئەم پێکھاتە لەلایەن تەلارساز و ئەندازیاری ئیسپانی سانتیاگۆ کالاتراڤا دیزاین کراوە و لەلایەن ھێڵی سووری شەمەندەفەری سووکی قودسەوە بەکاردەھێنرێت کە لە ١٩ی ئابی ٢٠١١ دەستی بە خزمەتگوزاری کردووە، لە پردەکەدا پردێکی پیادە بە لای شووشەیی جێگیرکراوە و ڕێگە بە پیادەکان دەدات لە [[کیریات موشە]]وە بپەڕنەوە بۆ [[وێستگەی پاسی ناوەندی ئۆرشەلیم]]. پردەکە کە نزیکەی ٧٠ ملیۆن دۆلاری تێچووە (٢٤٦ ملیۆن نیسک)، لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ کرایەوە.<ref name="JPostGala">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=105530| newspaper=The Jerusalem Post| سەردێڕ=Jerusalem landmark inaugurated with gala| یەکەم=Etgar|دوایین= Lefkovits| ڕێکەوت= ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> == مێژوو == کالاتراڤا بۆ یەکەمجار سەردانی ئیسرائیلی کرد بۆ کردنەوەی پێشانگای کارەکانی لە شاری حەیفا لە ساڵی ١٩٩٧، لەو سەردانەدا بانگھێشت کرا بۆ دیزاینکردنی پردێکی پیادە لە شاری [[پێتا تیکڤا]] کە لە ساڵی ٢٠٠٥ کرایەوە، لەلایەن ئەندازیاری شارەکە ئوری شێتریتەوە بانگھێشتی قودس کرا و سەرۆکی پێشووی شارەوانی [[ئیھود ئۆلمێرت]]،<ref name="HaaretzBuilder">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=http://www.haaretz.com/culture/arts-leisure/the-builder-of-bridges-1.125445| newspaper=[[Haaretz]]| ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٤| سەردێڕ=The builder of bridges| یەکەم=Esther| دوایین=Zandberg| access-date=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| archive-date=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥| archive-url=https://web.archive.org/web/20150924054848/http://www.haaretz.com/culture/arts-leisure/the-builder-of-bridges-1.125445| url-status=dead}}</ref> کە بە گوتەی کالاتراڤا، تەحەدای کرد کە «جوانترین پردی ھاوچەرخ بکات».<ref name="NYT">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.nytimes.com/2008/04/02/world/africa/02iht-journal.4.11627091.html| newspaper= The New York Times|سەردێڕ=Grand bridge for a drab Jerusalem neighborhood| یەکەم=Isabel| دوایین= Kershner| ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٨}}</ref> دروستکردنی پردی ئاکۆردز لە ساڵی ٢٠٠٥ دەستیپێکرد، بە تێچووی مەزەندەکراو بە ١٢٩ ملیۆن شین، کە زۆر زیاترە لە پێشبینی سەرەتایی ٨٠ ملیۆن شین.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/shapir-eiffel-win-tender-to-build-calatrava-bridge-project-1.147718| newspaper=Haaretz| ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥| سەردێڕ=Shapir, Eiffel win tender to build Calatrava bridge project| یەکەم=Sharon| دوایین=Kedmi| access-date=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| archive-date=٢١ی نیسانی ٢٠١٦| archive-url=https://web.archive.org/web/20160421130132/http://www.haaretz.com/print-edition/business/shapir-eiffel-win-tender-to-build-calatrava-bridge-project-1.147718| url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Jerusalem Chords Bridge}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|فەلەستین}} [[پۆل:پردەکان لە ساڵی ٢٠١١ تەواو بوون]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئورشەلیم]] [[پۆل:پردەکان لە ئیسرائیل]] mmhbs1aap9g7g7cwrjwra1pofwocvw6 0 227053 1590816 1590703 2026-06-16T12:03:34Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590816 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=قەرائیان|image=Qaraylar.jpg|image_caption=پیاوانی قەرائی بە جلوبەرگی نەریتی، [[کریمیا]]، سەدەی نۆزدەهەم.|population=٢١ هەزار|region1=|pop1=|ref1=|region2={{flag|Israel}}|pop2=٥٠٠|ref2=<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Karaites of Galicia : an ethnoreligious minority among the Ashkenazim, the Turks, and the Slavs, 1772-1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٧-٤٤٢٨٨-٢}}</ref>|region3={{flag|Ukraine}} (بێ کریمیا)|pop3=٤٥٠|ref3=<ref name="ukrcensus_all_Ukraine">1,196 Karaites in the Ukraine as a whole (including the Crimea) [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1&n_page=3%29 Распределение населения по национальности и родному языку УКРАИНА ''Distribution of the population by nationality and mother tongue, Ukraine'' (Russian language version)]</ref><ref name="ukrcensus_Crimea">Population in Autonomous Republic of the Crimea = 671, population in Sevastopol city council area = 44. 671+44 = 715. [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=01&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=3 Распределение населения по национальности и родному языку, Автономная Республика Крым (''Distribution of the population by nationality and mother tongue, Autonomous Republic of the Crimea'' )]<br />[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=85&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=3 Распределение населения по национальности и родному языку, Г.Севастополь (горсовет) (''Distribution of the population by nationality and mother tongue, Sevastopol city council'')]</ref>|region4={{nbsp|4}}{{flagicon|Crimea}} [[کریمیا]]|pop4=٢٩٥|ref4=<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |سەردێڕ=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref>|region5={{flag|Poland}}|pop5=٣٥٠|ref5=<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_ludnosc_stan_str_dem_spo_NSP2011.pdf Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna.Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011.]</ref>|region6={{flag|Kazakhstan}}|pop6=٢٣١|ref6=<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode:26 |سەردێڕ=Global population data, UN}}</ref>|region7={{flag|Russia}} (بێ کریمیا)|pop7=٢١٥|ref7=<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |سەردێڕ=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref>|region8={{flag|Lithuania}}|pop8=١٩٢|ref8=<ref>https://osp.stat.gov.lt/en/gyventoju-ir-bustu-surasymai1</ref>|languages=زمانی قەرائیم, ڕووسی، ئۆکرانی، تورکی|religions=[[جوولەکایەتی]], [[مەسیحییەت]]<ref name="Simferopol-Slippery Rock 2004">Album "''Archive of the Dmitri Penbeck’s family''" – compiled by V. Penbek — Simferopol-Slippery Rock, 2004. — C. 24</ref><ref name="ReferenceA">Кропотов В. С. Военные традиции крымских караимов — Симферополь, 2004. — C. 75</ref>|related=[[قرمچاقان]] و [[تورکەکان]]|footnotes=}}'''قەرائیان''' نەتەوەێکی [[تورکەکان|تورکن]] کە زۆربەیان لە ئەوروپای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات دەژین و پەیڕەوی لە [[جوولەکایەتی]] دەکەن. == مێژوو == چەندین سەدە لە کریمیا دەژین. ئەوان لە تورکەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە سەرچاوەیان گرتووە کە داگیریان کردووە بۆ سەر کریمیا و بڕیاریان داوە بچنە ئایینی جوولەکە و نیشتەجێ بن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karaites of Crimea: History and Present-Day Situation in Community|ناونیشان=http://video-en.jewseurasia.org/page34/news24063.html|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=video-en.jewseurasia.org}}</ref><ref>"The second avenue of approach, which, due to the specificity of the activities of Karaite community, is mostly supported by researchers in Eastern Europe, is related with the transformation of Karaite identity. Researchers tend to accept the theory of Karaite Khazarian origins, and apply it in their studies. Because of its limitations – the critical application of this approach to the Karaites history before the 20th c. is logically almost impossible – the Karaite studies are not sufficiently developed in this region. And in the last decades this approach attracts even less adherents – with an exception of more of descriptive nature, journalistic initiatives, which are supported by Lithuanian Karaite community. While the Khazarian approach is rather critically assessed by the academic community". Dovile Troskovaite. [http://atlas.usv.ro/www/codru_net/CC19/2/karaites.pdf "Identity in Transition: The Case of Polish Karaites in the first half of the 20th century"]. University of Klaipeda (Lithuania), 2013, p. 210</ref> خەڵکەکە خۆیان ئەمەیان پشتڕاست کردووەتەوە و دەڵێن هیچ خوێنێکی سامییان نییە و بە تەواوی تورکین بەڵام لە ڕووی ئایینییەوە جوولەکەن.<ref>Blady 2000, pp. 113–130.</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا تورکبوونیان کردە بیانوو بۆ ئەوەی نەبنە ئامانجی نازی و ڕووسەکان. ئەمەش وایکرد کە هۆلۆکۆست دەستیان لێنەداون، بە پێچەوانەی جولەکەکانی تری تورک، وەک [[قرمچاقان]] کە خەریک بوو لەناو ببرێن.  قەرەیەییەکان یارمەتی شاردنەوەی قرمچاقان لە نازییەکان دەدا و یارمەتیان دەدا لە ژیاندا بمێننەوە هە سەلامەت بوون، بەڵام هێشتا ناچار بوون کارێکی زۆر نامرۆڤانە ئەنجام بدەن. ئەوان هەمیشە شانبەشانی قرمچاقان ژیاون، کە یەکێکی دیکەیە لە نەتەوەی جوولەکە تورکەکان.<ref>Green ''passim''.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/jewish/crimea-karaites-welcome-russia-1.5341282|سەردێڕ=Somewhat Jewish, Fully Russian: Crimea Karaites Recall Past Glory|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠١٤|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191207011048/https://www.haaretz.com/jewish/crimea-karaites-welcome-russia-1.5341282|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گەلانی تورک}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|ھۆلەند|کازاخستان|ئوکراینا|لیتوانیا|بیلاڕووس|پۆڵەندا}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean Karaites}} [[پۆل:تورک]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:جووەکان]] [[پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک]] [[پۆل:بەنی ئیسرائیل]] 308b61uix8wminxk14af9eghii8c5h5 0 230243 1590822 1590620 2026-06-16T12:04:24Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590822 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Filmfestival2009.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی فێستیڤاڵەکە لەساڵی ٢٠٠٩|185px]] '''فێستیڤاڵی فیلمی ئورشەلیم''' ({{بە ئینگلیزی|Jerusalem Film Festival}}) [[فێستیڤاڵی فیلم|فێستیڤاڵێکی فیلمی]] نێونەتەوەیییە و ساڵانە لە شاری [[ئورشەلیم]] بەڕێوەدەچێت.<ref name="Anderman">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/life/arts-leisure/cinematheques-queen-mother-1.249681|سەردێڕ=Cinematheques' queen mother|نووسەر=Nirit Anderman|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924164316/http://www.haaretz.com/life/arts-leisure/cinematheques-queen-mother-1.249681|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بیرۆکەی بەڕێوەبردنی ئەم فێستیڤاڵە لەلایەن لیا ڤان لیرەوە پێشنیارکرا و لە ١٧ی ئایاری ١٩٨٤ یەکەم چاپی خۆی ئەنجامدا. لەم فێستیڤاڵەدا فیلمی درێژ و [[بەڵگەفیلم|بەڵگەنامەیی]] لە ھەموو جیھانەوە وەرگیراون و نمایش دەکرێن؛ خەڵات دەبەخشرێتە براوەکان لە بەشە جیاوازەکاندا. دوای بەشداریکردنی لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کان]] وەک دادوەر، لیا ڤان لیر بڕیاریدا فێستیڤاڵێکی ھاوشێوە لە ئیسرائیل دابمەزرێنێت. جین مۆرۆ، [[لیلیان گیش]]، وارن بیتی و جۆن شلیسینگەر ھاتنە ئیسرائیل بۆ بەشداریکردن لە خولی یەکەم.<ref>[http://www.jff.org.il/?CategoryID=361&ArticleID=163&sng=1 About us] Official website</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ١٩٨٠|فیلم|ھۆڵیوود|بۆڵیوود|ئیسرائیل}} {{پۆلی کۆمنز|Jerusalem Film Festival}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 5i65ba76c6dh2eyuywutj95mxpswh69 0 230653 1591002 1558852 2026-06-16T22:00:49Z MFTG 21816 /* top */ 1591002 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''باسرمە:''' یەکێکە لە شارۆچکەکانی باشووری کوردستان، دەکەوێتە سنووری [[هەریر (قەزا)|قەزای هەریر]]، لە [[پارێزگای ھەولێر]]. ژمارەی دانیشتووانی ناو شارۆچکەی باسرمە نزیکەی ١٦١١٤ کەسە. * شارەدێی باسرمە لە ساڵی (٢٠٠٧) کراوەتە ناحیە و لە ڕووی ئیداری سەر بە ناحیەی ھەریر بووە. * لە (٥٤) گوند پێکھاتووە. == ناو == * سەبارەت بە ڕیشە و کۆتای ناوی "باسرمە" چەند لێکدانەوە و بۆچوونێکی جیاواز ھەن کە تێکەڵەیەکن لە زمانەوانی، سروشتی ناوچەکە و مێژووی کۆن: ** بۆچوونی زمانەوانی (با + سەرمە): باوترین و نزیکترین لێکدانەوە لە ڕووی [[زمانی کوردی]]یەوە ئەوەیە کە ناوی باسرمە لە دوو بڕگەی کورتکراوە پێکھاتووە: "[[با]]" (کورتکراوەی [[باکوور]] یان کورتکراوەی شوێنی سەر بە با) + "سەرمە" (کە مەبەست لێی [[سەرما]] یان شوێنی [[سارد]] و [[فێنک]]ە). بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، واتای ناوەکە دەبێتە "شوێنی سارد یان باھۆزی سارد"، ئەمەش لەبەر ئەوەی ناوچەکە دەکەوێتە بناری چیاکان و لە وەرزەکاندا ھاتوچۆی بای ساردی پێدا دەبێت. ** بۆچوونی مێژوویی (سەردەمی [[میرنشینی سۆران]]): لە مێژووی نزیکتردا، بە تایبەت لە سەردەمی [[میرنشینی سۆران]]دا، دەشتی ھەریر و باسرمە ناوچەیەکی ستراتیژی بوون بۆ حوکمڕانی و کشتوکاڵ. ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوی باسرمە پەیوەندی بە جۆرە شێوازێکی کارگێڕی یان ناوی کەسایەتی و خێڵێکەوە ھەبووە کە لەو سەردەمەدا لەوێ نیشتەجێ بوون، یان شوێنێک بووە بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگاوبانەکان (کە وشەی "باس" یان "بەس" لە زمانە کۆنەکاندا ھەندێک جار واتای بەربەست یان قەڵای بچووک دەگەیەنێت). ** ڕەگی کۆنی ئاشووری یان ئارامی: کۆنترین لێکدانەوە کە مێژوونووسان باسی دەکەن، گەڕانەوەی ناوەکەیە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی [[ئاشوورییەکان]] یان سریانی و ئارامییە کۆنەکان کە لە دەشتی ھەریر و دەوروبەریدا نیشتەجێ بوون. زۆرێک لە گوند و ناوچەکانی ئەو دەشتە ناوی ڕەسەنی سامی یان ئاشوورییان ھەیە (وەک ھەریر، باتاس، باتوفە و ھتد). لەم ڕوانگەیەوە، پێیان وایە "باسرمە" لە بنەڕەتدا لە وشەی "بێت ئەسرمە" یان ناوی ھاوشێوە ھاتووە کە واتای "ماڵی بەندکراوان" یان "شوێنی کۆکردنەوە و گۆشەگیری" دەگەیەنێت، و دواتر بەھۆی کوردیبوونی ناوچەکەوە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە باسرمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = شارەدێی باسرمە | ناونیشان = https://www.zarikrmanji.net/Home/Details/28015/%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AF%DB%8E%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D9%85%DB%95-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88%D8%AF%D8%A7/28015/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = زاری کرمانج |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == پێکھاتەی شارەدێی باسرمە == شارەدێی باسرمە لە ساڵی (٢٠٠٧) کراوەتە ناحیە و لە ڕووی ئیداری سەر بە ناحیەی ھەریر بووە، و (١٥)کم لە سەنتەری قەزای شەقڵاوە دوورە ،(٥٩)کم لە پایتەخت دوورە، (٥٨)کم لە قەزای سۆران دوورە، و (٨)کم لە قەزای ھەریر دوورە، پێک ھاتەی دانیشتووانی پێک ھاتووە لە ھۆزەکانی ([[خۆشناو]]، ھەرووتی، خەیلانی، سوورچی، ھەرکی). == مێژووی ناحیەی باسرمە == لە ساڵی (٢٠٠٧) باسرمە کە تەنھا کۆمەلگا بووە کراوەتە ناحیە، کە پێش تر سنووری [[ھەریر|ناحیەی ھەریر]] بووە، وەپێشتر وەک کۆمەلگایەکی زۆرەملێ دروست کراوە، و خەلکی گوندەکانی [[خۆشناوەتی]] و [[دۆڵی بالیسان]] و مێرگە سۆر و بالەکایەتی و گوندەکانی خەیلانی و شەبەک لێ کۆکراوەتەوە دوای ئەوەی لە ناوچە ڕەسەنەکانیان کۆچ پێکراون وناوچەکانیان کاول کراون ھەرچەندە زۆربەی خەلکەکە لە دوای سالی ١٩٩١کۆمەلگایە کەیان جێ ھێشت و گەراونەوە زێدی خۆیان؛ و ناوی باسرمە لە ناوی ئەوە گوندە وەرگیراوە کە ئێستا (١)کم لە سەنتەری ناحیەکە دوورە([[گوندی باسرمە یان باسرمەی کۆن]])، زۆربەی کۆمەلگاکە لەسەر عەقاری ئەم گوندە دروست کراوە بۆیە ناوەکەشی لەمە وەرگیراوە، بەڵام ناوەکە تاکو ئێستا دیار نی یە لە چی وەرگیراوە. وەلەساڵی ١٩٨٨سەرجەم ئەو گوندانە کە ئێستا سەر بە باسرمەن لەلایەن حکوومەتی عێراقی ئەو کات تێکدارن و خەلکەکە لە باسرمە نیشتە جێ کراون و بەشێوەیەکی گشتی گوندەکانی سنووری ناحیە بەردەوام حەشارگەی پێشمەرگەبوونە لە سەردەمی شۆرشی ئەیلوول و چەند گوندێکی ھەیە چەند جار کاول کراون وەکو گوندەکانی (باویان، خەتبیان، شێراوە، کونە قیر، قادیانە، قەسرۆکە، میرۆستمە، مامەجلکە، گەرەوانی سەروو، گەرەوانی خواروو، قاسمییە، باشووری سەروو، باشوری خواروو، سیساوە، فاتاوە، شێخ مەمودیان، سەرکەند خیلانی، رەزگە دیوین، گراو، بابە جیسک، ماوەران) لە نێوان سالانی ١٩٥٨تاکو ١٩٨٠. لە سالی (١٩٥٠)پاشای عێراق ([[فەیسەڵی دووەم|فەیسەلی دووەم]])سەردانی ئەو ناوچەی کردووە، وەھاتوتە گوندی (باویان و مۆتراوە) وەلەسالی (١٩٦١)فرۆکەی جەنگی عێراق بۆردوومانی گوندی ([[سیساوە]])یان کردوە دوومنداڵ بوونەتە قوربانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.hawlergov.org/app/ar/node/399 باسرمە]، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] {{قەزای ھەریر}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تد|کوردستان}} jbi9ad4c15capyf22tj3nfkgeur85g6 0 238937 1590946 1590652 2026-06-16T18:53:22Z Ravan 7844 1590946 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[نەخۆشییە تووشبووەکان (تایبەتمەندی پزیشکی))|نەخۆشییە تووشبووەکان]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]]، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]]، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]]، [[ئەنفلۆنزا]]، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە.<ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون.<ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە.<ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]]، [[سوورێژە|سورێژە]]، چیکۆنگونیا و زیکا.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>.<q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت.<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ).<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا.<ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]]، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%،<ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%.<ref name="Kularatne-2015" /><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە.<ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref><ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 2liieay2khbxya0sm154ig5d5ee58x7 0 238968 1591095 1585508 2026-06-17T10:04:30Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591095 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نووسەر|ناو=ژیار ھۆمەر{{ھن}}Jiyar Homer|پیشە=[[وەرگێڕ]]|نەتەوە=[[کورد]]|ڕەگەز=[[نێر]]|کارە دیارەکان=بیر، خوان کارلۆس ئۆنێتی{{ھن}}پەتاتەخۆرەکان، فەرھاد پیرباڵ{{ھن}}حەسار و سەگەکانی باوکم، شێرزاد حەسەن|ماڵپەڕ={{URL | http://www.jiyarhomer.com}}|زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]{{ھن}}[[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]{{ھن}}[[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]{{ھن}}[[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]]{{ھن}}[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]{{ھن}}[[زمانی فارسی|فارسی]]|ڕێکەوتی لەدایکبوون={{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٦|٥|٥}}|شوێنی لەدایکبوون=[[سلێمانی]]، {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}|بواری کارکردن=[[وەرگێڕان]]|وێنە=Jiyar_Homer.jpg|ساڵانی چالاکی=٢٠١٤ - ئێستا}} '''ژیار ھۆمەر ('''بە لاتینی: '''Jiyar Homer)''' وەرگێڕ و نووسەرێکی کوردە، لەدایکبووی ١٩٩٦ی [[سلێمانی|سلێمانییە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Como la maza de los héroes. Siete poemas del jeque Reza Talabani • Periódico de Poesía|ناونیشان=https://periodicodepoesia.unam.mx/texto/como-la-maza-de-los-heroes-siete-poemas-del-jeque-reza-talabani/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Periódico de Poesía|زمان=es-ES}}</ref> ئەندامی ناوەندی [[کەشکۆڵ]] لە [[زانکۆی ئەمریکیی عێراق – سلێمانی|زانکۆی ئەمریکیی عێراق-سلێمانی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Three Poems by Rebin Kheder|ناونیشان=https://lithub.com/three-poems-by-rebin-kheder/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Literary Hub|زمان=en-US}}</ref> و [[ناوەندی پێنی کورد]] لە ئەڵمانیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Poesía kurda: "Cuando mi corazón murió» , 5 poemas de Jila Hosseini|ناونیشان=https://www.gazeta.gt/poesia-kurda-5-poemas-de-jila-hosseini/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=gAZeta|زمان=es}}</ref> سەرنووسەری گۆڤاری [[ئیلیان (کۆوار)|ئیلیانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Gaceta Parnasus 2023 by GACETA PARNASUS - Issuu|ناونیشان=https://issuu.com/parnasuspy/docs/marzo_2023_gaceta_parnasus|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=issuu.com|زمان=en}}</ref> وەرگێڕی کوردی و ئیسپانی و پورتوگالی و ئینگلیزی و عەرەبی و فارسییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=KJP|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=The Lion by Farhad Pirbal, translated by Alana Marie Levinson-LaBrosse and Jiyar Homer {{!}} Your Impossible Voice #26|ناونیشان=https://www.yourimpossiblevoice.com/the-lion/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Your Impossible Voice|زمان=en-US}}</ref> بەرھەمی نزیکەی ١٠٠ نووسەری کوردی وەرگێڕاوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ڕەحیمی|یەکەم=دلاوەر|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=شاعیری ناو پەتاتەخۆرەکان: ناساندنی فەرھاد پیرباڵ|ناونیشان=https://jineftin.krd/2023/07/01/شاعیری-ناو-پەتاتەخۆرەکان-ناساندنی-فە/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=ژنەفتن}}</ref> لەوانە [[بەختیار عەلی]]، [[شێرزاد حەسەن]]، [[عەتا نەھایی]]، [[فەرھاد پیرباڵ]]، [[شێرکۆ بێکەس]]، [[شێخ ڕەزای تاڵەبانی]]، [[گۆران]]، [[ھێمن]]، [[ھەژار]]، [[سوارە ئیلخانیزادە]]، [[کەژاڵ ئەحمەد]] و [[ژیلا حسەینی]] کە بەشێکیان لە گۆڤار و ڕۆژنامە دیارەکانی ٣٠ وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردی|یەکەم=ماڵی کتێبی|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=ناساندنی ڕۆمانی «بیر»|ناونیشان=http://kurdishbookhouse.com/ku/100-1040/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=ماڵی کتێبی کوردی|زمان=کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dilshad Mariwani|ناونیشان=https://www.revistaaltazor.cl/dilshad-mariwani-2/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> لە [[ئەمریکای لاتینی|ئەمریکای لاتین]]، [[ئەمریکای باکوور]]، [[ئەورووپا]] و [[ئاسیا]] بڵاو بوونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=پێنج شیعری بەختیار عەلی بە زمانی ئیسپانی بڵاودەبنەوە|ناونیشان=https://964.krd/62619/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=+964}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ZA|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Jiyar Homer tiende un puente literario entre el Kurdistán y el mundo hispanohablante|ناونیشان=https://actualidadkurda.wordpress.com/2022/06/05/jiyar-homer-tiende-un-puente-literario-entre-el-kurdistan-y-el-mundo-hispanohablante/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Actualidad Kurda|زمان=es}}</ref> == وەرگێڕان == ژیار ھۆمەر سەرنجی لەسەر وەرگێڕانی [[وێژە]]ی ئەمریکای لاتین بۆ سەر زمانی کوردی چڕ کردووەتەوە و بەرھەمی چەندین نووسەریانی وەرگێڕاوە، لەوانە [[خۆرخێ لویس بۆرخێس]]، [[گابریێل گارسیا مارکێز|گابریێل گارسییا مارکێز]]، [[خولیۆ کۆرتاسار]]، [[خوان ڕولفۆ]]، [[ئۆکتاڤیۆ پاس|ئۆکتاڤیۆ پاز]]، [[ئێرنێستۆ ساباتۆ]][[کاڕلۆس فوێنتێس|، کارلۆس فوێنتێس،]] [[خوان کارلۆس ئۆنێتی]] و [[پابلۆ نێرودا|پابلۆ نێروودا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردیپێدیا|یەکەم=Kurdipedia-|سەردێڕ=کۆی وەرگێڕانەکانی ژیار ھۆمەر لە گۆڤاری ئیلیان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20230218192022468198|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pinto|یەکەم=Víctor Manuel|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Latif Halmat {{!}} El Cuervo|ناونیشان=https://poesia.uc.edu.ve/latif-halmat/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=POESIA|زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Urbina|یەکەم=Elí|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Nazand Begikhani {{!}} Amar – Santa Rabia Poetry|ناونیشان=https://santarabiapoetry.com/nazand-begikhani-amar/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Santa Rabia Magazine|زمان=es}}</ref> ==== وەرگێڕانی پێچەوانە ==== ساڵی ٢٠١٨ دەستی بە وەرگێڕانی [[وێژەی کوردی]] کردووە. سەرەتا دوو چیرۆکی بۆ سەر زمانی فارسی وەرگێڕاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مایندموتورخیابان شمارە ٢٣ / بختیار حمەسور - مایندموتور|ناونیشان=http://mindmotor.info/mind/?p=141|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=mindmotor.info}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ= «فنجان قھوە» بختیار حمەسور {{!}} داستان کوتاھ|ناونیشان=https://nebesht.com/coffee-mug-by-b-hama_sur/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=مجلە نبشت|زمان=fa-IR}}</ref> پاشان ساڵی ٢٠٢٠، یەکەمین وەرگێڕانەکانی بۆ ئینگلیزی لە ئەمریکا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Four Poems from Kurdistan, by Kawan Nahaee|ناونیشان=https://www.worldliteraturetoday.org/blog/poetry-audio-poetry/four-poems-kurdistan-kawan-nahaee|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=World Literature Today|زمان=en}}</ref> و ساڵی ٢٠٢١ بۆ ئیسپانی لە مەکسیک بڵاو بوونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Poesía kurda: Sherko Bekas|ناونیشان=https://circulodepoesia.com/2021/03/poesia-kurda-sherko-bekas/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Circulo de Poesía|زمان=es-MX}}</ref> لەو سۆنگەیەوە، درێژەی بە وەرگێڕانی پێچەوانە داوە و بەرھەمی نزیکەی ١٠٠ نووسەری زارە جیاوازەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی بۆ گۆڤار و ڕۆژنامە و وەشانخانە بیانییەکان لە ٣٠ وڵاتی دنیا وەرگێڕاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردیپێدیا|یەکەم=Kurdipedia-|سەردێڕ=ژیار ھۆمەر|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20230218184525468190|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=esterosrevista|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Poesía kurda, traducción para Esteros|ناونیشان=https://esteros.org/2023/06/14/poesia-kurda-traduccion-para-esteros/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Fundación Cultural Esteros|زمان=es}}</ref> == کتێب == === وەرگێڕان لە ئیسپانییەوە بۆ کوردی === * بیر، [[خوان کارلۆس ئۆنێتی]]، وەشانخانەی کەشکۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=یەکەمین ڕۆمانی ھاوچەرخی ئەمریکای لاتین بە کوردی بڵاوکرایەوە|ناونیشان=http://www.nrttv.com/nrt2/detail2/7783|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=nrttv.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یەکەمین ڕۆمانی ھاوچەرخی ئەمریکای لاتین لەلایەن کوردێکەوە وەرگێڕانی بۆکرا |ناونیشان=https://micnews.net/KU/Details/1864|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=micnews.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ژنەفتن|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ="بێزارم لە ئۆنێتی"|ناونیشان=https://jineftin.krd/2022/10/16/بێزارم-لە-ئۆنێتی/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=ژنەفتن}}</ref> * کۆچیرۆک، [[کارلۆس ڕوویز زافۆن]]، وەشانخانەی پەیک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Passes|یەکەم=Pipa|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Una voz de las mujeres de Kurdistán: 7 poemas de Choman Hardi چۆمان ھەردی|ناونیشان=https://buenosairespoetry.com/2021/11/19/una-voz-de-las-mujeres-de-kurdistan-7-poemas-de-choman-hardi-چۆمان-ھەردی/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Buenos Aires Poetry|زمان=es}}{{بەستەری مردوو|url=https://buenosairespoetry.com/2021/11/19/una-voz-de-las-mujeres-de-kurdistan-7-poemas-de-choman-hardi-%DA%86%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%BE%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%8C/ |date=تەممووزی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jiyar Homer, Author at Este País|ناونیشان=https://estepais.com/author/jiyar-homer/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Este País|زمان=en-US}}</ref> === وەرگێڕان لە کوردییەوە بۆ ئیسپانی === * پەناھەندەی ژمارە ٣٣٣٣٣، [[فەرھاد پیرباڵ]]، وەشانخانەی Gato Negro لە [[مەکسیک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Poesía kurda: Abdulla Pashew|ناونیشان=https://circulodepoesia.com/2022/08/poesia-kurda-abdulla-pashew/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Circulo de Poesía|زمان=es-MX}}</ref> === وەرگێڕان لە کوردییەوە بۆ ئینگلیزی === * پەتاتەخۆرەکان، [[فەرھاد پیرباڵ]]، وەشانخانەی Deep Vellum لە [[ئەمریکا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Potato Eaters: Stories|ناونیشان=https://store.deepvellum.org/products/the-potato-eaters|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Deep Vellum|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pirbal|یەکەم=Farhad|ناونیشان=https://www.amazon.co.uk/gp/product/B0BFC7HGPP/ref=dbs_a_def_rwt_bibl_vppi_i0|سەردێڕ=The Potato Eaters: Stories|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Deep Vellum Publishing|زمان=English|translator-last=Levinson-Labrosse|translator-first=Alana Marie|translator-last2=Homer|translator-first2=Jiyar}}</ref> * [[حەسار و سەگەکانی باوکم]]، [[شێرزاد حەسەن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hassan|یەکەم=Sherzad|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=El azrael|ناونیشان=https://www.latempestad.mx/sherzad-hassan-el-azrael/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=La Tempestad|زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Los poetas van al infierno: 5 poemas de Bachtyar Ali. Poesía kurda|ناونیشان=https://circulodepoesia.com/2023/05/los-poetas-van-al-infierno-5-poemas-de-bachtyar-ali-poesia-kurda/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Circulo de Poesía|زمان=es-MX}}</ref> == نووسین و ڕۆژنامەوانی == ساڵی ٢٠١٧ تا ٢٠١٨ سەرنووسەری گۆڤاری سینەنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jiyar Homer|ناونیشان=https://www.worldliteraturetoday.org/translator/jiyar-homer|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=World Literature Today|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=گۆڤاری|یەکەم=سینەنا|سەردێڕ=سینەنا Cine-Na|ناونیشان=https://www.jiyarhomer.com/p/cinena.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|زمان=کوردی}}</ref> ساڵی ٢٠٢١ تا ٢٠٢٢، بۆ ماوەی چوار وەرز، بەرپرسی بەشی سۆرانیی گۆڤاری [[تەماشە (کۆوار)|تەماشە]] (Temaşe)ی باکووری کوردستان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Kovara Temaşe – 4 – Kovara Temaşe|ناونیشان=https://www.kovaratemase.com/kovara-temase-4-u-dosyaya-festivala-filmen-kurdi-ya-global/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٧ەوە سەرنووسەری گۆڤاری [[ئیلیان (کۆوار)|ئیلیانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alastor|ناونیشان=https://www.alastorliterario.com/autor/231/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alastorliterario.com}}</ref> ساڵی ٢٠٢١، بەرپرسی پێداچوونەوەی وەرگێڕانی [[نالی]] بۆ سەر زمانی ئینگلیزی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=ھۆنراوەکانی نالی وەردەگێڕدرێت بۆ سەر زمانی ئینگلیزی|ناونیشان=http://www.nrttv.com/nrt2/detail2/1779|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=nrttv.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff|یەکەم=Editorial|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=English translation of classical Kurdish poet Nali published in English|ناونیشان=https://ekurd.net/english-translation-classical-nali-2021-10-01|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurd Net - Ekurd.net Daily News|زمان=en-US}}{{بەستەری مردوو|url=https://ekurd.net/english-translation-classical-nali-2021-10-01 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> و ھەڵەبڕی بەشێک لە ھۆنراوەکانی کەشکۆڵی ھاوبەشی شاری [[سلێمانی]] و [[مانچستەر]]ی سەر بە [[یوونێسکۆ]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Flynn|یەکەم=Jo|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ='My Body Is Not Yours' e-anthology of translated poetry launched by Manchester and Slemani Cities of Literature|ناونیشان=https://www.manchestercityofliterature.com/news/my-body-is-not-yours-e-anthology-of-translated-poetry-launched-by-manchester-and-slemani-cities-of-literature/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Manchester City of Literature|زمان=en}}</ref> == خەڵات و پاڵاوتن == بەھاری ٢٠٢٢، چیرۆکی ''شێر'' لە کۆمەڵەچیرۆکی ''پەتاتەخۆرەکان''ی [[فەرھاد پیرباڵ]] بە وەرگێڕانی ژیار ھۆمەر و [[ئالانا ماری لێڤنسۆن لابرۆس]] لە ژمارە ٢٦ی گۆڤاری ''Your Impossible Voice''دا بڵاو بووەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=KJP|ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Your Impossible Voice #26|ناونیشان=https://www.yourimpossiblevoice.com/issue26/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Your Impossible Voice|زمان=en-US}}</ref> و ساڵی ٢٠٢٣، وەک پاڵێوراوی باشترین وەرگێڕانی ساڵ لە ئەمریکا ڕاگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=KJP|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Your Impossible Voice Best Literary Translations Nominations|ناونیشان=https://www.yourimpossiblevoice.com/your-impossible-voice-best-literary-translations-nominations/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Your Impossible Voice|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.jiyarhomer.com/ ماڵپەڕی ژیار ھۆمەر] [[پۆل:وەرگێڕ]] [[پۆل:وەرگێڕە کوردەکان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:وەرگێڕەکان بۆ کوردی]] enpwegvr9zkg5h1lkpis9ldqhupzzm1 0 239202 1590802 1590770 2026-06-16T12:01:14Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590802 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox video game | title = میوانخانەی سکارلێت دییەر | image = Scarlet Deer Inn cover.jpg | developer = ئاتوو گەیمس | publisher = ئاتوو گەیمس | engine = | platforms = [[ویندۆز]]، [[نینتێندۆ سویچ]] | released = ڕانەگەیەندراوە | genre = [[کایەی سەکۆ|سەکۆ]]، [[کایەی ئەکشن-سەرکێشی|ئەکشن-سەرکێشی]] | modes = [[تاک یاریزان]] | designer = ئێڤا ناڤراتیلۆڤا<ref name="SGEEK">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Attu Games' Scarlet Deer Inn: Using Embroidery To Make A Game |ناونیشان=https://sgeek.sg/scarlet-deer-inn-embroidery-animation-make-game/ |وێبگە=SGEEK |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230704163933/https://sgeek.sg/scarlet-deer-inn-embroidery-animation-make-game/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="vortex 010523"/> | programmer = لوکاس ناڤراتیل<ref name="vortex 010523"/> | writer = | composer = }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''''میوانخانەی سکارلێت دییەر''''' ({{بە ئینگلیزی|Scarlet Deer Inn}}) [[کایەی سەکۆ|کایەیەکی سەکۆی]] [[کایەی ئەکشن-سەرکێشی|ئاکشن و سەرکێشییە]] کە لەلایەن کۆمپانیای ئاتوو گەیمسەوە پەرەی پێدەدرێت. == چیرۆک == چیرۆکی یارییەکە باس لە ئێلیسکا دەکات، کە دایکی دوو منداڵە و پاڵەوانی سەرەکییە. دوای کارەساتێکی چاوەڕواننەکراو، ناچار دەبێت کە بچێتە دەرەوە و بە زۆر شوێنی نائاسایی و تاریکدا دەگەڕێت. پاڵەوانەکە لەلایەن تیشکێکەوە دەپارێزرێت تەنھا لە تاریکی نا، بەڵکوو لە مردنیش. == پەرەپێدان == یارییەکە لە ١٩ی شوباتی ٢٠٢١ ڕاگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nová hra Attu Games oznámena|ناونیشان=https://visiongame.cz/zprava/nova-hra-attu-games-oznamena/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=visiongame.cz|زمان=cs}}</ref><ref name="vortex 190221">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bigas|یەکەم=Jiří|سەردێڕ=Autoři Feudal Alloy oznamují novou hru Scarlet Deer Inn|ناونیشان=https://www.vortex.cz/autori-feudal-alloy-oznamuji-novou-hru-scarlet-deer-inn/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Vortex|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525074826/https://www.vortex.cz/autori-feudal-alloy-oznamuji-novou-hru-scarlet-deer-inn/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکە سەرەتا وا داندرابوو کە ئەنیمەیشنی ئاسایی بەکاربھێنێت، بەڵام پەرەپێدەرەکان بڕیاریان دا بیگۆڕن بۆ گرافیکی قوماشی چندراو. ھەر بەشێکی ئەنیمەیشنەکە سەرەتا لەسەر ئامێری دروومان دروست دەکرێت پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ جیھانی دیجیتاڵی.<ref name="whynowgaming 040523">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lambie|یەکەم=Ryan|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Scarlet Deer Inn an action adventure made with embroidered graphics|ناونیشان=https://whynowgaming.com/scarlet-deer-inn-an-action-adventure-made-with-embroidered-graphics/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=whynowgaming.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525074826/https://whynowgaming.com/scarlet-deer-inn-an-action-adventure-made-with-embroidered-graphics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بیرۆکەی یارییەکە لە سەدەی ناوەڕاستی ئەورووپا و فۆلکلۆری سلاڤییەوە وەرگیراوە، لە ھەمان کاتدا دروستکەرانی یارییەکە ئاماژە بە [[ویچەرەکە]]ش دەدەن وەک ئیلھام.<ref name="vortex 220922">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sulková|یەکەم=Kristýna|سەردێڕ=Česká hra Scarlet Deer Inn je nově vyšívaná|ناونیشان=https://www.vortex.cz/ceska-hra-scarlet-deer-inn-je-nove-vysivana/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Vortex|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525074826/https://www.vortex.cz/ceska-hra-scarlet-deer-inn-je-nove-vysivana/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٣دا، کۆمپانیای ئاتوو گەیمس گرتەیەکی ١١ چرکەیییان لە [[تویتەر]] بڵاوکردەوە، کە زیاتر لە ٤٠ ھەزار ڕیتویت و نزیکەی ٢٤ ملیۆن بینەری بەدەستھێنا و یارییەکە ناوبانگی زیاتری بەدەستھێنا.<ref name="whynowgaming 040523"/><ref name="vortex 010523">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bigas|یەکەم=Jiří|سەردێڕ=Jediný tweet přilákal k nové české hře miliony lidí z celého světa|ناونیشان=https://www.vortex.cz/jediny-tweet-prilakal-k-nove-ceske-hre-miliony-lidi-z-celeho-sveta/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Vortex|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525074828/https://www.vortex.cz/jediny-tweet-prilakal-k-nove-ceske-hre-miliony-lidi-z-celeho-sveta/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://www.scarletdeerinn.com/}} * [https://store.steampowered.com/app/1553260/Scarlet_Deer_Inn/ پەڕەی یارییەکە] لە [[ستیم]] [[پۆل:یارییەکانی ویندۆز]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان]] [[پۆل:کایەکانی ئەکشن-سەرکێشی]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ]] n9ogc0pgap3elwfka0hu6x3iwqj2f06 4 241625 1590990 1590691 2026-06-16T21:00:31Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1590990 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٧٣٥٠ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٤٢٨ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٠٤ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٦ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] ekcr587b5ehzac7wfy0zn2jc4f7faec 0 244653 1590825 1590597 2026-06-16T12:04:54Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590825 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''عەین کەرەم''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: עֵין כֶּרֶם)، گوندێکی شاخاوی مێژوویییە لە باشووری ڕۆژاوای [[قودس]]، لە ئێستادا گەڕەکێکە لە پەراوێزی شارە مۆدێرنەکە، لە ناوچەی قودس. شوێنی بنکەی پزیشکی ھەدەسەیە. لە ساڵانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] و دواتر ئینگلیز لە فەلەستین، عەین کەرەم گوندێکی عەرەبی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] بووە. لە کاتی شەڕی [[عەرەب]]ی و [[ئیسرائیل]] لە ساڵی ١٩٤٨دا لە دانیشتووانەکەی بێ دانیشتوو بوو.<ref name="Morris_2004">Morris, 2004, p. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PR20 xx], village #360. Also gives cause of depopulation.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.palestineremembered.com/Jerusalem/Ayn-Karim/index.html|سەردێڕ='Ayn Karim – عين كارم –Jerusalem – Palestine Remembered|وێبگە=palestineremembered.com|ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130427141831/http://www.palestineremembered.com/Jerusalem/Ayn-Karim/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای جەنگ جارێکی دیکە بووەوە بە شوێنی نیشتەجێبوونی جوولەکەکان.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Centre |یەکەم=UNESCO World Heritage |سەردێڕ=Ein Karem, a village and its cultural landscape |ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6062/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=UNESCO World Heritage Centre |زمان=en}}</ref> ئەمڕۆ عەین کەرەم گەڕەکێکی بۆھێمی زیندووە لە قودس، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٠٠٠ کەسە (٢٠١٠).<ref name="threat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dvir|یەکەم=Noam|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Ein Karem Under Threat|newspaper=Haaretz|ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/ein-karem-under-threat-1.310061|ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225224640/https://www.haaretz.com/1.5104864|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئاستێکی زۆر بەرزی ڕەسەنایەتی پاراستووە، ژینگەی سروشتییەکەی وەک خۆی ماوەتەوە و خانووە کۆنەکانی تا ئێستاش نیشتەجێن و پارێزراون.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ein Karem, a village and its cultural landscape|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6062/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=UNESCO World Heritage Centre|زمان=en}}</ref> ساڵانە سێ ملیۆن سەردانیکەری بۆ خۆی ڕادەکێشێت کە یەک لەسەر سێیان حاجین لە سەرانسەری جیھان.<ref name=":1"/> شانبەشانی شوێنەوارە ئایینییەکانی، عەین کەرەم بە دیمەنە ھونەرییە جوانەکان و چێشتلێنان و مۆسیقاکانیش ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Visiting Ein Karem|ناونیشان=https://www.itraveljerusalem.com/article/visit-ein-karem/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=iTravelJerusalem|زمان=en-US}}</ref> == دەوڵەتی ئیسرائیل == [[پەڕگە:Ein Karim 1954.jpg|وێنۆک|عەین کەرێم، ١٩٥٤]] دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ، [[ئیسرائیل]] گوندەکەی خستە ناو سنووری شارەوانییەکانی قودسەوە.<ref name="Morris">Morris, 2004, p. [https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C&pg=PA436 436], quoting: Entries for 10 and 11 July 1948, General Staff\Operations Logbook, IDFA\922\75\\1176; and Mordechai Abir, 'The local Arab Factor in the War of Independence (Jerusalem Area)' 18–19, IDFA 1046\70\185\\; and Yeruham, 'Arab Information (from 14.7.48)', 15 July 1948 HA 105\127aleph.</ref> عەین کەرەم یەکێک بوو لەو کەمترین ناوچە عەرەبییە بێ دانیشتووانەی کە لە شەڕەکەدا ڕزگاریان بوو و زۆربەی بیناکانی وەک خۆیان بوون. ماڵە جێھێڵراوەکان لەگەڵ کۆچبەری نوێ نیشتەجێ کران، زۆربەیان جوولەکە میزرایییەکان بوون کە لە وڵاتانی عەرەبی ھەڵھاتن کە لە کاتی شەڕەکەدا شەڕی عەرەبی و ئیسرائیلیان کرد، واتە [[جوولەکە]]کانی [[عێراق]] و [[میسر]] بەڵام لە یەمەنیشەوە. بەدرێژایی ساڵان کەشوھەوای بووکۆلیکی دانیشتووانێکی پیشەسازی و پیشەسازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا. ئەمڕۆ گەڕەکێکی بۆھێمی زیندووە لە قودس، زۆرێک لە ھونەرمەندان و گەنجان و گەشتیاران بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. لە ساڵی ١٩٦١دا، ھەدەسا سەنتەری پزیشکی خۆی لەسەر لووتکەی گردێکی نزیک دروست کرد، لەوانە سەنتەری پزیشکی ھەدەسا و زانکۆی عیبری قودس قوتابخانەکانی پزیشکی، پزیشکی ددان، پەرستاری و دەرمان ناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hadassah opens new pediatric bone marrow transplantation unit – Israel News – Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/Israel-News/Hadassah-opens-new-pediatric-bone-marrow-transplantation-unit-600729 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=The Jerusalem Post}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Ein Kerem}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|جوگرافیا|فەلەستین}} [[پۆل:مێژووی ئیسرائیل بەپێی شوێن]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] 9eo765wcywru79yjel36mhxyr31fkjg 0 246539 1590800 1590776 2026-06-16T12:00:54Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590800 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''شەڕی یەکەمی تکریت''' درێژکراوەی [[شەڕی ٢٠١٤ی مووسڵ|شەڕەکانی ساڵی ٢٠١٤ەی مووسڵە]]، شەڕێک بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی شاری [[تکریت]] دوای ئەوەی [[داعش]] و دڵسۆزانی [[ڕژێمی بەعس|بەعس]] شارەکەیان گرت لە ماوەی ھێرشی باکووری [[عێراق]] لە ساڵی ٢٠١٤. شەڕەکە لەنێوان ٢٦ بۆ ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ڕوویدا. لە سەرەتای مانگی [[حوزەیران]]ی ساڵی ٢٠١٤، [[دەوڵەتی ئیسلامی]] کۆنتڕۆڵی ژمارەیەک شاری باکووری عێراقی کرد، لەوانە شاری تکریت کە وەک شوێنی لەدایکبوونی [[سەددام حوسێن]] گرنگییەکی ڕەمزی ھەیە و ھاوکات ناوەندی ئیداری [[پارێزگای سەلاحەددین]]یشە. [[حکوومەتی عێراق]] لە ٢٦ی حوزەیران وەڵامی دایەوە و ئۆپەراسیۆنێکی ئاسمانی بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە دەستپێکرد، و لە ٢٨ی حوزەیران بە ھێرشێکی زەمینی ئەم ھێرشەی بەھێزتر کرد. شەڕ و پێکدادانەکان لە ٢٩ و ٣٠ی حوزەیران بەردەوام بوو و لە کۆتاییدا داعش و دڵسۆزانی لە ٣٠ی حوزەیران سەرکەوتن لە کاتێکدا ھێزەکانی حکوومەت پاشەکشەیان کرد. ئەم شکستە ھاوکات بوو لەگەڵ ڕاگەیاندنی [[خەلافەتی ئیسلامی]] لەلایەن داعشەوە لە ٢٩ی حوزەیران. [[حکوومەتی عێراق]] لە ١٥ی [[تەممووز]] ھەوڵیدا شارەکە بگرێتەوە بەڵام جارێکی دیکە شکستی ھێنا. دەوڵەتی ئیسلامی وەڵامی دایەوە و ھێرشی کردە سەر کەمپی [[کۆمەڵکوژی سپایکەر|سپایکەر]]ی کە نزیک بوو لە ١٧ی تەممووزدا. تکریت تا [[شەڕی دووەمی تکریت]] لە مانگەکانی ئازار و نیسانی ٢٠١٥ لەژێر کۆنترۆڵی داعشدا مایەوە. == پێشینە == لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، پێکدادانەکان بە بەشداریی میلیشیا ھۆزنشینەکان، ھێزە تەناھییەکانی عێراق، و [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام|دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش)]] لە سەرانسەری ڕۆژاوای عێراقدا سەریان ھەڵدا. پاشان، لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا، چەکدارانی داعش بە سەرکەوتوویی کۆنتڕۆڵی [[فەلووجە]] و [[ڕەمادی]]یان کرد، و زۆربەی [[پارێزگای ئەنبار]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iraq's Fallujah falls to 'Qaeda-linked' militants|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jan-04/243100-fallujah-outside-iraq-government-control-security-official.ashx#axzz2oNa3sbT8|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=Daily Star|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140104212909/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Jan-04/243100-fallujah-outside-iraq-government-control-security-official.ashx#axzz2oNa3sbT8|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای حوزەیراندا، یاخیبووان دەستیان بە پێشڕەوی کرد بۆ بەشەکانی ناوەڕاست و باکووری عێراق. لە ١٠ی حوزەیراندا، [[شەڕی ٢٠١٤ی مووسڵ|مووسڵ کەوتە دەست داعش]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Isis insurgents seize control of Iraqi city of Mosul|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/10/iraq-sunni-insurgents-islamic-militants-seize-control-mosul|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٥|دوایین١=Chulov |یەکەم١=Martin}}</ref> شکستێکی وێرانکەر بوو بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ٣٠٬٠٠٠<ref name="Guardian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/11/mosul-isis-gunmen-middle-east-states |سەردێڕ=Iraq army capitulates to Isis militants in four cities |ئیش=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref> [[سەربازانی عێراق|سەربازی عێراقی]] لە شارەکەدا بوون لە بەرامبەر نزیکەی ١٬٥٠٠ چەکداری داعشدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Terror's new headquarters|ناونیشان=https://www.economist.com/news/leaders/21604160-iraqs-second-city-has-fallen-group-wants-create-state-which-wage-jihad|newspaper=The Economist|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> زۆربەی سەربازانی سوپای عێراق ڕەتیان کردەوە بجەنگن و ھەڵاتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Special report &ndash; How Mosul fell: An Iraqi general disputes Baghdad's story|ناونیشان=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-gharawi-special-report-idUKKCN0I30ZA20141014|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160306212437/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-gharawi-special-report-idUKKCN0I30ZA20141014|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> لە ١١ی حوزەیراندا، داعش [[تکریت]]ی گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iraqi city of Tikrit falls to ISIL fighters|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/iraqi-city-tikrit-falls-isil-fighters-2014611135333576799.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera}}</ref> ڕۆژی دواتر، زیاتر لە ھەزار خوێندکاری [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]]یان لە [[کۆمەڵکوژیی سپایکەر|کامپی سپایکەر]] لە سێدارە دا، کە ٨ میل لە باکووری ڕۆژاوای تکریتەوە دوورە.<ref name="Al Wasat">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Speicher massacre, cousins of Saddam started it and ISIS finished it|ناونیشان=http://www.alwasatnews.com/4383/news/read/918437/1.html|وێبگە=Al Wasat|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤|زمان=ar}}</ref> == جەنگەکە == === یەکەم ھێرشی حکوومەت === لە ٢٦ی حوزەیراندا، ھێزەکانی [[حکوومەتی عێراق]] ھێرشێکی ئاسمانییان بۆ سەر تکریت دەست پێ کرد بە بەکارھێنانی سێ<ref name="airborne">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-idUSKBN0F10TF20140626|سەردێڕ=Iraq helicopter crashes in airborne commando assault on Tikrit|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> یان چوار<ref name="effort">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/iraq-mounts-offensive-to-recapture-tikrit/2014/06/28/d9ebc336-fec5-11e3-b1f4-8e77c632c07b_story.html|سەردێڕ=Iraq reports major effort to recapture Tikrit|newspaper=The Washington Post|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> ھەلیکۆپتەری کۆماندۆ کە ڕەوانەی ناو یاریگای [[زانکۆی تکریت]] کران. یەکێک لە ھەلیکۆپتەرەکان خرایە خوارەوە و لەناو یاریگاکەدا کەوتە خوارەوە،<ref name="airborne"/> لە کاتێکدا دانەیەکی تریان دوای تووشبوون بە کێشەیەکی تەکنیکی ناچار بوو نیشتنەوەی بەپەلە ئەنجام بدات. تاقمی ھەلیکۆپتەری دووەم، کە فڕۆکەوانێکی لوبنانی لەنێویاندا بوو، دواتر لەلایەن یاخیبووانەوە دەستگیر کران.<ref name="effort"/> دواتر شەڕێکی دژوار لە دەوروبەری کۆمەڵگەی زانکۆکەدا ڕووی دا، لە کاتێکدا نیشانەشکێنەکانی سوپا لەسەر باڵەخانە بەرزەکانی کۆمەڵگەی زانکۆکە جێگیر بوون.<ref name="airborne"/> لە کاتژمێرە یەکەمەکانی ھێرشەکەدا، ھەلیکۆپتەرێکی جەنگی بۆردوومانی کۆمەڵگەی نەخۆشخانەی شارەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?section=middleeast&xfile=data/middleeast/2014/June/middleeast_June310.xml|سەردێڕ=Hospital bombed as battle rages in Tikrit|ئیش=Khaleejtimes.com|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150324073659/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?section=middleeast&xfile=data%2Fmiddleeast%2F2014%2FJune%2Fmiddleeast_June310.xml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تا ڕۆژی دواتر، پێکدادانە پچڕپچڕەکان لە زانکۆکە بەردەوام بوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.arabnews.com/news/593286|سەردێڕ=Baghdad fights for militant-held Tikrit|ئیش=Arabnews.com|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> چونکە چەکدارانی شیعەی مەشقپێکراو لەلایەن [[ئێران]]ەوە نێردران و توانییان دەسەڵات بەسەر باڵەخانە بەرزەکانی ناوچەی زانکۆکەدا بگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/middle-east/article24769843.html|سەردێڕ=Battle for Tikrit continues as Iraqi government pushes back against ISIS|بڵاوکەرەوە=McClatchy|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150723172153/http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/middle-east/article24769843.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٨ی حوزەیراندا، ھەلیکۆپتەرە جەنگییەکان لە کاتی بەرەبەیاندا ھێرشی ئاسمانییان دژی ئەو یاخیبووانە ئەنجام دا کە ھێرشیان دەکردە سەر سەربازانی ناو کەمپی زانکۆکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iraq-crisis-helicopter-gunships-launch-dawn-airstrikes-on-isisheld-tikrit-university-campus-9570055.html|سەردێڕ=Iraq crisis: Helicopter gunships launch dawn air strikes on Isis-held Tikrit university campus|ئیش=The Independent|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> تا ئەو کاتە، شارەکە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بوو لەژێر ھێرشی ئاسمانیی بەردەوامدا بوو، کە «بەرمیلە بۆمب»یشی تێدا بوو.<ref name="effort"/> لە کاتی ڕۆژدا ھێرشێکی زەوینیی ھەمەلایەنە بە مەبەستی گرتنی شارەکە دەست پێ کرا. کاروانێکی سەربازی لە سامەڕاوە بەرەو تکریت لە باکوور بەڕێ کەوتن و تا کاتی ئاوابوونی خۆر گەیشتنە لێواری شارەکە. بە گوتەی فەریق ئەحمەد ئەبوو ڕەغیف، کاروانێکی تر ئاراستەی بنکەی ئاسمانیی [[سپایکەر|کامپی سپایکەر]] کرا. لە سەرەتادا بانگەشەی ھەندێک سەرچاوەی حکوومەتی بۆ گرتنی تکریت ھەبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.foxnews.com/world/iraqi-forces-reportedly-pull-back-from-tikrit-amid-fierce-fighting-with-isis-militants|سەردێڕ=Iraqi forces reportedly pull back from Tikrit amid fierce fighting with ISIS militants|ئیش=Fox News|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> بەڵام لە ڕاستیدا تکریت خۆی لەژێر دەسەڵاتی یاخیبوواندا مابووەوە و شەڕی توند لە دەوروبەری شارەکە لە کاتی شەودا بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nbcnews.com/storyline/iraq-turmoil/iraqi-military-launches-offensive-against-isis-n143581|سەردێڕ=Iraqi Military Launches Offensive Against ISIS|ئیش=NBC News|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hindustantimes.com/world-news/iraqonthebrink/iraq-forces-look-to-claw-back-city-from-insurgents/article1-1234913.aspx|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140629221929/http://www.hindustantimes.com/world-news/iraqonthebrink/iraq-forces-look-to-claw-back-city-from-insurgents/article1-1234913.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraq forces battle to claw back Tikrit from Sunni insurgents|ئیش=Hindustan Times|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> لە ئێوارەدا، ھەلیکۆپتەرەکان بۆردوومانی کۆبوونەوەی ئەو کەسانەیان کرد کە ئامادەکارییان بۆ ڕێوڕەسمی ھاوسەرگیری لە گوندی ئەلبوو ھەیازی لە ڕۆژھەڵاتی تکریت دەکرد، کە بووە ھۆی کوژرانی چوار کەسی سڤیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cbc.ca/news/world/iraqi-army-launches-tikrit-assault-to-fight-isis-rebels-1.2691160|سەردێڕ=Iraqi army launches Tikrit assault to fight ISIS rebels|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=CBC|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> [[پەڕگە:Tikrit Map.jpg|thumb|right|300px|نەخشەی تکریت. فڕۆکەخانەی ئەلسەحرا ناوێکی تری [[سپایکەر|کامپی سپایکەر]].]] ڕۆژی دواتر، سەربازەکان لە تکریتەوە بەرەو شارۆچکەی دیجلەی نزیک لە باشووری شارەکە پاشەکشەیان کرد، ئەمەش وەک ھەوڵێک بۆ خۆڕێکخستنەوە دوای بەرەوڕووبوونەوەی بەرگرییەکی توند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28077425|سەردێڕ=Iraq crisis: Fresh clashes over Tikrit|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> ھەروەھا شەڕ لە نزیک زانکۆکە و دەوروبەری بنکە ئاسمانییەکە بەردەوام بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://america.aljazeera.com/articles/2014/6/29/iraqi-forces-clashwithmilitants.html|سەردێڕ=Iraqi security forces battle for Tikrit as ISIL declares new 'caliphate'|بڵاوکەرەوە=America.aljazeera.com|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> کە بەپێی ڕاپۆرتەکان کەوتبووە ژێر دەسەڵاتی سوپا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2014/06/30/world/middleeast/iraq.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&version=HpSum&module=first-column-region&region=top-news&WT.nav=top-news&_r=0 |سەردێڕ=Russian Jets and Experts Sent to Iraq to Aid Army|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|دوایین١=Nordland |یەکەم١=Rod}}</ref> لە کاتی شەڕەکانی ئەو ڕۆژەدا، ھەلیکۆپتەرێکی تری سوپای عێراق لە ئاسمانی شارەکەدا خرایە خوارەوە و لە نزیک بازاڕێکدا کەوتە خوارەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.businessinsider.com/r-iraqi-army-presses-tikrit-assault-as-lawmakers-scramble-to-fill-posts-2014-29|سەردێڕ=Iraqi Army Retreats From Saddam's Hometown As Assault on ISIS Falters|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=Business Insider|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> لە کاتێکدا سوپا تانکی نارد بۆ بەشداریکردن لە شەڕی زانکۆکەدا. ئاخێوەرێکی سوپای عێراق بانگەشەی ئەوەی کرد کە ٧٠ چەکدار لە تکریت لە ٢٤ کاتژمێری ڕابردوودا کوژراون و ھێزەکانی حکوومەت کۆنتڕۆڵی زانکۆکەیان کردووە. ھیچ کام لەو بانگەشانە بە شێوەیەکی سەربەخۆ پشتڕاست نەکراونەتەوە.<ref name="caliphat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/isis-declares-caliphate-expanding-plans-for-holy-war-1.1849253|سەردێڕ=Isis declares 'Caliphate' expanding plans for holy war|newspaper=The Irish Times|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> دواتر، پێکدادانی توند لە ناوچەیەکی نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر دوور لە چەقی شارەکە، بەرەو سامەڕا، ڕای گەیاند. بەپێی ڕاپۆرتەکان چەکدارەکان پێشڕەوییان کردووە بەڵام لە نزیکەی ١٠ کیلۆمەتری باشووری تکریت ڕاگیران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2014/06/30/world/meast/iraq-crisis/|سەردێڕ=ISIS declares 'caliphate' stretching across Iraq and Syria|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=CNN|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> ھەر لەو ڕۆژەدا، داعش خۆی وەک خەلافەتێکی جیھانی ڕای گەیاند.<ref name=worldwide1>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lawrence|یەکەم١=Jessica|سەردێڕ=Iraq crisis: Could an ISIS caliphate ever govern the entire Muslim world?|newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشان=http://www.abc.net.au/news/2014-07-02/could-an-isis-caliphate-ever-govern-the-muslim-world/5559806|بڵاوکەرەوە=ABC News (Australia)|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> لە ٣٠ی حوزەیراندا، ھێزەکانی حکوومەت ھەوڵیان دا لە بنکە ئاسمانییەکە بچنە دەرەوە و لەگەڵ سەربازانی زانکۆکە یەک بگرنەوە، بەڵام دوای بەرەوڕووبوونەوەی بەرگرییەکی توندی یاخیبووان لە ناوچەی ئەلدەیووم شکستیان ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140630/iraq-army-tug-war-fights-sunni-militants |سەردێڕ=Iraq army in tug-of-war fights with Sunni militants |ئیش=GlobalPost |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021090245/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140630/iraq-army-tug-war-fights-sunni-militants |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> ئاخێوەرێکی سەربازی گوتی کە ھێزەکانی حکوومەت لە سامەڕا کۆدەبنەوە و بەم زووانە ھەوڵێکی تر بۆ گرتنی تکریت دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/06/30/326905464/isis-declares-caliphate-as-iraq-fights-to-retake-tikrit|سەردێڕ=ISIS Declares Caliphate As Iraq Fights To Retake Tikrit|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=NPR.org|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> لەم نێوەندەدا، لە باشووری تکریت، سوپا توانی شارۆچکەی مەکێشیفە بگرێتەوە لە شەڕێکدا کە ئاخێوەرێکی سوپا بانگەشەی ئەوەی کرد ٤٠ چەکداری داعشی تێدا کوژراوە.<ref name="drives">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/newsbriefs/2014/06/30/newsbrief-05|سەردێڕ=Iraqi army drives ISIL from town south of Tikrit|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=Al-Shorfa|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠|ئاسیا}} [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:شەرەکانی ٢٠١٤]] mms61csj4kprenydh0nhssbx51czt97 0 252602 1590805 1590753 2026-06-16T12:01:44Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590805 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا''' پێشکەوتنخوازی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان فەلسەفەیەکی [[کایەی ڕامیاریی چەپ و ڕاست|ڕامیاریی مەیەل بۆ چەپ]] و بزووتنەوەیەکی چاکسازییە. تا سەدەی ٢١ەم، داکۆکی لەو ڕێبازانە دەکات کە بە گشتی بە [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکرات]] دادەنرێن و بەشێکن لە [[چەپڕەوی ئەمریکی]]. ھەروەھا خۆی لە ناو ڕامیاریی [[ڕامیاریی ناوەڕاست-ڕاست|ناوەڕاست-ڕاستیشدا]] نیشان داوە، وەک [[ناسیۆنالیزمی نوێ (سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت)|ناسیۆنالیزمی نوێ]] و [[کۆنەپەرستیی پێشکەوتنخواز]]. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا گەیشتە لووتکە. لە ڕووی سروشتەوە، بزووتنەوەیەکی چاکسازیخواز و پەیوەندیدار بە [[چینی ناوەڕاستی ئەمریکی|چینی ناوەڕاست]] و [[چینی کرێکاری ئەمریکی|چینی کرێکار]] بوو، وەک وەڵامێک بۆ ئەو گۆڕانکارییە بەرفراوانانەی کە بەھۆی [[مۆدێرنکردن|مۆدێرنکردنەوە]] ھاتبوونە ئاراوە، وەک گەشەی کۆمپانیا زەبەلاحەکان، [[پیسبوونی ژینگە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پیسبوونی ژینگە]]، و [[گەندەڵی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|گەندەڵی لە ڕامیاریی ئەمریکادا]]. ڕێبازە ئابوورییە پێشکەوتنخوازەکان بنەما کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی سۆسیال دیموکراسی و چەمکی [[دادپەروەریی کۆمەڵایەتی]] لەخۆ دەگرن، بە مەبەستی باشترکردنی دۆخی مرۆیی لە ڕێگەی [[ڕێکخستنی حکوومی]]، [[پاراستنی کۆمەڵایەتی|پاراستنە کۆمەڵایەتییەکان]]، و پاراستنی [[کاڵای گشتی (ئابووری)|کاڵا گشتییەکان]].<ref>[https://www.americanprogress.org/issues/democracy/reports/2011/03/14/9311/the-origins-and-evolution-of-progressive-economics/ "The Origins and Evolution of Progressive Economics"].</ref> [[پێشکەوتنخوازیی ئابووری]] لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە کە بازاڕە [[سەرمایەداری|سەرمایەدارییەکان]] ئەگەر بە ڕێکخستنێکی کەمی حکوومی بەجێ بھێڵدرێن، لە بنەڕەتدا نادادپەروەرن و لایەنگریی [[کاری گەورە|بازرگانییە گەورەکان]]، کۆمپانیا زەبەلاحەکان، و [[دەوڵەمەند|دەوڵەمەندەکان]] دەکەن. ئەو ڕێبازە ئابوورییە دیاریکراوانەی کە بە پێشکەوتنخواز دادەنرێن بریتین لە: [[باجی پێشکەوتنخواز]]، [[نایەکسانیی داھات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|دووبارە دابەشکردنەوەی داھات]] بە مەبەستی کەمکردنەوەی [[نایەکسانیی سەروەت و سامان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|نایەکسانییەکانی سەروەت و سامان]]، پاکێجێکی گشتگیری خزمەتگوزارییە گشتییەکان، [[مشتومڕی چاکسازیی تەندروستی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|چاودێریی تەندروستیی گشتگیر]]، بەرەنگاربوونەوەی بێکاریی ناچاری، [[پەروەردەی گشتی]]، [[دەستەبەری کۆمەڵایەتی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دەستەبەری کۆمەڵایەتی]]، یاساکانی [[کەمترین کرێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|کەمترین کرێ]]، [[یاساکانی دژە مۆنۆپۆڵ]]، یاساکانی پاراستنی مافی کار، و مافی [[سەندیکا کرێکارییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەندیکا کرێکارییەکان]]. لە کاتێکدا بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازیی ھاوچەرخ ڕەنگە بە شێوەیەکی سەرەکی بە سەکولار لە قەڵەم بدرێت، بەڵام پێشکەوتنخوازیی [[سەردەمی پێشکەوتنخوازی]] لە چاو ئەوەدا تا ئاستێکی بەرچاو ڕەگی لە ئاییندا چەسپابوو و لەوێوە وزەی وەردەگرت.<ref>{{Cite encyclopedia |entry-url=https://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-462|doi = 10.1093/acrefore/9780199340378.013.462 |doi-access= |entry=Social Progressivism and Religion in America|encyclopedia= Oxford Research Encyclopedia of Religion|year = 2017|last1 = Trodd|first1 = Zoe|title = Social Progressivism and Religion in America |isbn = 9780199340378}}</ref> == سەدەی ٢٠ەم: سەردەمی پێشکەوتنخوازی == {{سەرەکی|سەردەمی پێشکەوتنخوازی}} مێژوونووسان لەسەر وردەکارییەکان مشتومڕیانە، بەڵام بە گشتی مێژووی [[سەردەمی پێشکەوتنخوازی]] وەک وەڵامێک بۆ زێدەڕۆیییەکانی [[سەردەمی زێڕین]] لە ١٨٩٠ەکانەوە تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ١٩١٧ یان دەستپێکی [[قەیرانی گەورەی ئابووری لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|قەیرانی گەورەی ئابووری]] لە ١٩٢٩ دادەنێن.<ref name=Nugent1>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nugent|یەکەم=Walter|ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Progressivism: A Very Short Introduction|ناونیشان=https://archive.org/details/progressivismver0000nuge|شوێن=Oxford|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣١١٠٦-٨|وتەگێڕانەوە=Progressivism emerged as a response to the excesses of the Gilded Age ... . [Progressives] fought for worker's compensation, child labor laws, minimum wage and maximum hours legislation; they enacted anti-trust laws, improved living conditions in urban slums, instituted the graduated income tax, won women the right to vote, and laid the groundwork for Roosevelt's New Deal.}}</ref> زۆرێک لە بنەما سەرەکییەکانی بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی تیشکیان دەخستە سەر پێویستیی کارایی لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵگەدا، و بۆ کۆنتڕۆڵێکی دیموکراسیی زیاتر بەسەر ڕێبازی گشتیدا. پاککردنەوە بۆ نەھێشتنی بەفیڕۆدان و گەندەڵی توخمێکی بەھێز بوو، ھەروەھا پشتگیریی پێشکەوتنخوازەکان بۆ قەرەبووی کرێکاران، باشترکردنی یاساکانی کاری منداڵان، یاساکانی کەمترین کرێ، سنووردارکردنی کاتی کارکردنی ھەفتانە، باجی داھاتی پلەبەندی و ڕێگەدان بە ژنان بۆ مافی دەنگدان.<ref name=Nugent1/> [[ئارسەر ئێس لینک]] و ڤینسێنت پی دی سانتیس پێیان وایە زۆرینەی پێشکەوتنخوازەکان دەیانویست ڕامیاری پاک بکەنەوە.<ref>Link, Arthur S. (1954). ''Woodrow Wilson and the Progressive Era: 1913–1917''.</ref><ref>De Santis, Vincent P. (1999). ''The Shaping of Modern America, 1877–1920''. p. 171. "[P]rogressives strove to purify politics".</ref> بۆ ھەندێک لە پێشکەوتنخوازەکان، پاککردنەوە بە واتای وەرگرتنەوەی مافی دەنگدان لە ڕەشپێستەکانی باشوور دەھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Franklin |یەکەم١=J. |سەردێڕ=Blacks and the Progressive Movement: Emergence of a New Synthesis |journal=OAH Magazine of History |ڕێکەوت=١ی ئازاری ١٩٩٩|بەرگ=١٣|issue=3 |پەڕەکان=٢٠–٢٣|doi=10.1093/maghis/13.3.20 |jstor=25163288}}</ref> === کۆمپانیا زەبەلاحەکان و مۆنۆپۆڵەکان: تێکشکاندنی تڕەستەکان بەرامبەر ڕێکخستن === [[پەڕگە:The Bosses of the Senate by Joseph Keppler.jpg|thumb|300px|«[[گەورەکانی ئەنجومەنی پیران]]»، کارتۆنێکە لە لایەن [[جۆزێف فێردیناند کێپلەر|جۆزێف کێپلەر]] کە بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکان نیشان دەدات—لە [[پیشەسازیی ئاسن و پۆڵا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پۆڵا]]، مس، [[نەوت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|نەوت]]، ئاسن، [[پیشەسازیی شەکر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|شەکر]]، تەنەکە، و [[کانزای خەڵوز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|خەڵوز]]ەوە تا دەگاتە کیسەی کاغەز، زەرف و خوێ—وەک تورەکەی گەورەی پارە کە بەسەر ئەندامانی بچووک و لاوازی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا زاڵن<ref>Published in ''[[Puck (magazine)|Puck]]'' (23 January 1889)</ref>]] زۆربەی پێشکەوتنخوازەکان ھیوایان دەخواست کە بە ڕێکخستنی کۆمپانیا زەبەلاحەکان بتوانن وزە مرۆیییەکان لەو بەربەستانە ڕزگار بکەن کە سەرمایەداریی پیشەسازی سەپاندوویەتی. سەرەڕای ئەوەش، بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی دابەش بوو بوو بەسەر ئەوەی کام لەم چارەسەرانەی خوارەوە بۆ ڕێکخستنی کۆمپانیاکان بەکار بھێنرێت. زۆرێک لە پێشکەوتنخوازەکان پێیان وابوو مۆنۆپۆڵە پیشەسازییەکان دامەزراوەی ئابووریی نائاسایین کە ڕکابەری دەخنکێنن، کە ئەو ڕکابەرییە بۆ پێشکەوتن و باشتربوون پێویستە.<ref>Charles R. Geisst, ''Monopolies in America: Empire builders and their enemies from Jay Gould to Bill Gates'' (Oxford University Press, 2000) pp 47-91; [https://archive.org/details/monopoliesinamer0000geis online].</ref> [[یاسای دژە مۆنۆپۆڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕەفتاری دژە ڕکابەری ([[مۆنۆپۆڵ]]) و [[کارە بازرگانییە نادادپەروەرەکان]] قەدەغە دەکات. سەرۆک کۆمارەکانی وەک [[سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]] و [[ویلیام ھاوارد تافت]] پشتگیریی [[تێکشکاندنی تڕەستەکان]]یان دەکرد. لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ئەواندا، تافت کە بە پێچەوانەوە کۆنەپەرست بوو، ٩٠ تڕەستی لە ماوەی چوار ساڵدا ھەڵوەشاندەوە، لە کاتێکدا ڕۆزڤێڵت ٤٤ تڕەستی لە ماوەی حەوت ساڵ و نیوی دەسەڵاتیدا لەناو برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kolasky|یەکەم=William|سەردێڕ=Theodore Roosevelt and William Howard Taft: Marching Toward Armageddon|ناونیشان=http://www.wilmerhale.com/files/Publication/cd677ad9-b23f-446e-baea-cdcd7d707932/Presentation/PublicationAttachment/a0605093-e43a-41be-bbe7-d07e800d543f/Theodore%20Roosevelt%20and%20William%20Howard%20Taft%20Marching%20Toward%20Armageddon.pdf|ئیش=Antitrust, Vol. 25, No. 2, Spring 2011|بڵاوکەرەوە=the American Bar Association|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}{{Dead link|date=May 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پێشکەوتنخوازەکان، وەک بێنجامین پارک دی ویت، دەیانگوت لە ئابوورییەکی ھاوچەرخدا، کۆمپانیا زەبەلاحەکان و تەنانەت مۆنۆپۆڵەکانیش ھەم حەتمین و ھەم خوازراون. ئەو پێی وابوو کە بە سەرچاوە زەبەلاحەکانیان و گەورەیی بەرھەمھێنانیان، کۆمپانیا گەورەکان ئەو سوودانە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبەخشن کە کۆمپانیا بچووکەکان ناتوانن بیبەخشن. بەڵام، ڕەنگە ئەم کۆمپانیا زەبەلاحانە خراپ بەکارھێنان لە دەسەڵاتە گەورەکەیاندا بکەن. دەبێت حکوومەتی فیدراڵی ڕێگە بدات ئەم کۆمپانیایانە بمێننەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە بۆ بەرژەوەندیی گشتی ڕێکیان بخات. سەرۆک ڕۆزڤێڵت بە گشتی پشتگیریی ئەم بیرۆکەیەی دەکرد و وەک بەشێک لە «[[ناسیۆنالیزمی نوێ (سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت)|ناسیۆنالیزمی نوێ]]»ی خۆی جێگیری کرد.<ref>Benjamin Parke De Witt, ''The Progressive Movement'' (1915) pp. 129–132. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.166536/page/n147/mode/1up online].</ref> == پارتییە پێشکەوتنخوازەکان == لە دوای یەکەم بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، سێ پارتی تری تەمەن کورت وەک پێشکەوتنخواز خۆیان ناساندووە، ھەروەھا یەک پارتی سێیەمی بچووکی ھاوچەرخ. === پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩١٢ === {{سەرەکی|پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩١٢)}} یەکەم پارتی ڕامیاری بە ناوی [[پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩١٢)|پارتی پێشکەوتنخواز]] بۆ [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ١٩١٢|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ١٩١٢]] بۆ ھەڵبژاردنی [[سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]] پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Transforming American Democracy: TR and The Bull Moose Campaign of 1912 {{!}} Miller Center|ناونیشان=https://millercenter.org/transforming-american-democracy-tr-and-bull-moose-campaign-1912|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=millercenter.org|زمان=en}}</ref> ئەم پارتە دوای ئەوەی ڕۆزڤێڵت لە ھەوڵەکەی بۆ بوون بە کاندیدی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارییەکان]] لە بەرامبەر [[ویلیام ھاوارد تافت]] شکستی ھێنا پێکھێنرا، و تا ساڵی ١٩٢٠ ھەڵوەشایەوە. === پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩٢٤ === {{سەرەکی|پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩٢٤–١٩٣٤)}} لە ١٩٢٤دا، سیناتۆری ویسکۆنسێن [[ڕۆبێرت ئێم لافۆلێت]] لەسەر پێڕستی [[پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩٢٤–١٩٣٤)|پارتی پێشکەوتنخواز]] بۆ سەرۆکایەتی کاندید بوو. لافۆلێت لە ڕێگەی تێکۆشانەکەیەوە پشتگیریی سەندیکا کرێکارییەکان، ئەڵمانی-ئەمریکییەکان و سۆسیالیستەکانی بەدەست ھێنا. ئەو تەنھا توانی لە [[ویسکۆنسێن]] دەنگەکان بباتەوە، و پارتییەکە لە شوێنەکانی تر نەما.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thelen |یەکەم١=David Paul |سەردێڕ=Robert M. La Follette and the Insurgent Spirit |ڕێکەوت=١٩٧٦|بڵاوکەرەوە=Little, Brown |oclc=٥٦٥٠٧٨١٣٣}}{{page needed|date=March 2021}}</ref> لە [[ویسکۆنسێن]]، وەک ھێزێک تا چلەکانی سەدەی ٢٠ەم مایەوە. === پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩٤٨ === {{سەرەکی|پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩٤٨–١٩٥٥)}} پارتی سێیەم لە ساڵی ١٩٤٨ لەلایەن جێگری پێشووی سەرۆک [[ھێنری ئەی واڵاس]] وەک ئامرازێک بۆ ھەڵمەتەکەی بۆ [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] دەستی پێ کرد. ئەو دوو پارتییەکەی بە کۆنەپەرست و شەڕخواز دەبینی، و پشتگیریی دەنگدەرانی [[باڵی چەپ]]ی ڕاکێشا کە دژی ڕێبازەکانی [[جەنگی سارد]] بوون کە ببووە کۆدەنگییەکی نەتەوەیی. زۆربەی لیبڕاڵەکان، لایەنگرانی [[نیو دیڵ]]، و بەتایبەتی کۆنگرەی ڕێکخراوە پیشەسازییەکان، پارتییەکەیان ئیدانە کرد چونکە بە بۆچوونی ئەوان زیاتر لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە کۆنتڕۆڵ دەکرا. دوای بەدەستھێنانی ٢٪ی دەنگەکان لە ساڵی ١٩٤٨دا بەرەو نەمان چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Thomas W. Devine|سەردێڕ=Henry Wallace's 1948 Presidential Campaign and the Future of Postwar Liberalism|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=a8sbrXAKLB0C&pg=PA195|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=U North Carolina Press|پەڕەکان=١٩٥–٢٠١, ٢١١–١٢|ژپنک=٩٧٨١٤٦٩٦٠٢٠٣٥}}</ref> === پارتی خێزانە کرێکارەکان، ١٩٩٨ === {{سەرەکی|پارتی خێزانە کرێکارەکان}} [[پەڕگە:Working Families Party 2020.svg|thumb|right|لۆگۆی دەبلیوو ئێف پی لە ٢٠٢٠]] پارتی خێزانە کرێکارەکان [[پارتی ڕامیاریی بچووک|پارتییەکی ڕامیاریی بچووک]]ی [[پێشکەوتنخوازی|پێشکەوتنخوازە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٨ لە نیویۆرک دامەزراوە، و لقی چالاکی لە نزیکەی دوو دەرزەن ویلایەتدا ھەیە.<ref name="theatlantic1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The Tea Party of the Left|ناونیشان= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/01/working-families-party/422949/|وێبگە= The Atlantic|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|زمان= en-US|یەکەم= Molly|دوایین= Ball|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بەستەری نووسەر= Molly Ball|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210314180819/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/01/working-families-party/422949/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.dispatch.com/news/20170316/city-lefts-answer-to-tea-party-wades-into-council-race|وێبگە= The Columbus Dispatch|ڕێکەوتی سەردان= ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧|زمان= en-us|یەکەم= Rick|دوایین= Rouan|سەردێڕ= The City: Left's answer to the Tea Party wades into council race|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210225093105/https://www.dispatch.com/news/20170316/city-lefts-answer-to-tea-party-wades-into-council-race|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Cali">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/Progressive-Working-Families-Party-lands-in-16770927.php|سەردێڕ=Progressive Working Families Party lands in California, and is targeting moderate Democrats|دوایین=Garofoli|یەکەم=Joe|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[San Francisco Chronicle]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220113121446/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/Progressive-Working-Families-Party-lands-in-16770927.php|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پارتی خێزانە کرێکارەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ھاوپەیمانییەکی سەندیکا کرێکارییەکان، [[ڕێکخستنی کۆمەڵگە|ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان]]، ئەندامانی [[پارتی نوێ (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی نوێ]]ی نیشتمانیی ئێستا ناچالاک، و کۆمەڵێک گرووپی داکۆکیکار وەک [[کردەی ھاووڵاتی]] لە نیویۆرک و ئەکۆرن: [[کۆمەڵەی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگە بۆ چاکسازیی ئێستا]] ڕێک خرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://prospect.org/article/dan-cantors-machine |سەردێڕ=Dan Cantor's Machine |بڵاوکەرەوە=The American Prospect |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140109055019/http://prospect.org/article/dan-cantors-machine |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پارتییەکە سوود لە یاساکانی یەکگرتنی ھەڵبژاردن لە ھەندێک ویلایەت وەردەگرێت بۆ بەرزکردنەوەی کاندیدە پێشکەوتنخوازەکان لە ڕێگەی پەسەندکردنەوە لە ناو سیستم ئێستای دوو پارتیدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت|فەلسەفە}} {{پۆلی کۆمنز|Progressivism in the United States}} [[پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت]] [[پۆل:مێژووی سیاسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] hozskdfsaj7b3lyzljb8n4y88sn2up1 1591029 1590805 2026-06-17T01:00:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591029 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا''' پێشکەوتنخوازی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان فەلسەفەیەکی [[کایەی ڕامیاریی چەپ و ڕاست|ڕامیاریی مەیەل بۆ چەپ]] و بزووتنەوەیەکی چاکسازییە. تا سەدەی ٢١ەم، داکۆکی لەو ڕێبازانە دەکات کە بە گشتی بە [[دیموکراسیی کۆمەڵایەتی|سۆسیال دیموکرات]] دادەنرێن و بەشێکن لە [[چەپڕەوی ئەمریکی]]. ھەروەھا خۆی لە ناو ڕامیاریی [[ڕامیاریی ناوەڕاست-ڕاست|ناوەڕاست-ڕاستیشدا]] نیشان داوە، وەک [[ناسیۆنالیزمی نوێ (سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت)|ناسیۆنالیزمی نوێ]] و [[کۆنەپەرستیی پێشکەوتنخواز]]. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا گەیشتە لووتکە. لە ڕووی سروشتەوە، بزووتنەوەیەکی چاکسازیخواز و پەیوەندیدار بە [[چینی ناوەڕاستی ئەمریکی|چینی ناوەڕاست]] و [[چینی کرێکاری ئەمریکی|چینی کرێکار]] بوو، وەک وەڵامێک بۆ ئەو گۆڕانکارییە بەرفراوانانەی کە بەھۆی [[مۆدێرنکردن|مۆدێرنکردنەوە]] ھاتبوونە ئاراوە، وەک گەشەی کۆمپانیا زەبەلاحەکان، [[پیسبوونی ژینگە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پیسبوونی ژینگە]]، و [[گەندەڵی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|گەندەڵی لە ڕامیاریی ئەمریکادا]]. ڕێبازە ئابوورییە پێشکەوتنخوازەکان بنەما کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی سۆسیال دیموکراسی و چەمکی [[دادپەروەریی کۆمەڵایەتی]] لەخۆ دەگرن، بە مەبەستی باشترکردنی دۆخی مرۆیی لە ڕێگەی [[ڕێکخستنی حکوومی]]، [[پاراستنی کۆمەڵایەتی|پاراستنە کۆمەڵایەتییەکان]]، و پاراستنی [[کاڵای گشتی (ئابووری)|کاڵا گشتییەکان]].<ref>[https://www.americanprogress.org/issues/democracy/reports/2011/03/14/9311/the-origins-and-evolution-of-progressive-economics/ "The Origins and Evolution of Progressive Economics"].</ref> [[پێشکەوتنخوازیی ئابووری]] لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە کە بازاڕە [[سەرمایەداری|سەرمایەدارییەکان]] ئەگەر بە ڕێکخستنێکی کەمی حکوومی بەجێ بھێڵدرێن، لە بنەڕەتدا نادادپەروەرن و لایەنگریی [[کاری گەورە|بازرگانییە گەورەکان]]، کۆمپانیا زەبەلاحەکان، و [[دەوڵەمەند|دەوڵەمەندەکان]] دەکەن. ئەو ڕێبازە ئابوورییە دیاریکراوانەی کە بە پێشکەوتنخواز دادەنرێن بریتین لە: [[باجی پێشکەوتنخواز]]، [[نایەکسانیی داھات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|دووبارە دابەشکردنەوەی داھات]] بە مەبەستی کەمکردنەوەی [[نایەکسانیی سەروەت و سامان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|نایەکسانییەکانی سەروەت و سامان]]، پاکێجێکی گشتگیری خزمەتگوزارییە گشتییەکان، [[مشتومڕی چاکسازیی تەندروستی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|چاودێریی تەندروستیی گشتگیر]]، بەرەنگاربوونەوەی بێکاریی ناچاری، [[پەروەردەی گشتی]]، [[دەستەبەری کۆمەڵایەتی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دەستەبەری کۆمەڵایەتی]]، یاساکانی [[کەمترین کرێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|کەمترین کرێ]]، [[یاساکانی دژە مۆنۆپۆڵ]]، یاساکانی پاراستنی مافی کار، و مافی [[سەندیکا کرێکارییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەندیکا کرێکارییەکان]]. لە کاتێکدا بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازیی ھاوچەرخ ڕەنگە بە شێوەیەکی سەرەکی بە سەکولار لە قەڵەم بدرێت، بەڵام پێشکەوتنخوازیی [[سەردەمی پێشکەوتنخوازی]] لە چاو ئەوەدا تا ئاستێکی بەرچاو ڕەگی لە ئاییندا چەسپابوو و لەوێوە وزەی وەردەگرت.<ref>{{Cite encyclopedia |entry-url=https://oxfordre.com/religion/view/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-462|doi = 10.1093/acrefore/9780199340378.013.462 |doi-access= |entry=Social Progressivism and Religion in America|encyclopedia= Oxford Research Encyclopedia of Religion|year = 2017|last1 = Trodd|first1 = Zoe|title = Social Progressivism and Religion in America |isbn = 9780199340378}}</ref> == سەدەی ٢٠ەم: سەردەمی پێشکەوتنخوازی == {{سەرەکی|سەردەمی پێشکەوتنخوازی}} مێژوونووسان لەسەر وردەکارییەکان مشتومڕیانە، بەڵام بە گشتی مێژووی [[سەردەمی پێشکەوتنخوازی]] وەک وەڵامێک بۆ زێدەڕۆیییەکانی [[سەردەمی زێڕین]] لە ١٨٩٠ەکانەوە تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ١٩١٧ یان دەستپێکی [[قەیرانی گەورەی ئابووری لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|قەیرانی گەورەی ئابووری]] لە ١٩٢٩ دادەنێن.<ref name=Nugent1>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nugent|یەکەم=Walter|ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Progressivism: A Very Short Introduction|ناونیشان=https://archive.org/details/progressivismver0000nuge|شوێن=Oxford|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣١١٠٦-٨|وتەگێڕانەوە=Progressivism emerged as a response to the excesses of the Gilded Age ... . [Progressives] fought for worker's compensation, child labor laws, minimum wage and maximum hours legislation; they enacted anti-trust laws, improved living conditions in urban slums, instituted the graduated income tax, won women the right to vote, and laid the groundwork for Roosevelt's New Deal.}}</ref> زۆرێک لە بنەما سەرەکییەکانی بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی تیشکیان دەخستە سەر پێویستیی کارایی لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵگەدا، و بۆ کۆنتڕۆڵێکی دیموکراسیی زیاتر بەسەر ڕێبازی گشتیدا. پاککردنەوە بۆ نەھێشتنی بەفیڕۆدان و گەندەڵی توخمێکی بەھێز بوو، ھەروەھا پشتگیریی پێشکەوتنخوازەکان بۆ قەرەبووی کرێکاران، باشترکردنی یاساکانی کاری منداڵان، یاساکانی کەمترین کرێ، سنووردارکردنی کاتی کارکردنی ھەفتانە، باجی داھاتی پلەبەندی و ڕێگەدان بە ژنان بۆ مافی دەنگدان.<ref name=Nugent1/> [[ئارسەر ئێس لینک]] و ڤینسێنت پی دی سانتیس پێیان وایە زۆرینەی پێشکەوتنخوازەکان دەیانویست ڕامیاری پاک بکەنەوە.<ref>Link, Arthur S. (1954). ''Woodrow Wilson and the Progressive Era: 1913–1917''.</ref><ref>De Santis, Vincent P. (1999). ''The Shaping of Modern America, 1877–1920''. p. 171. "[P]rogressives strove to purify politics".</ref> بۆ ھەندێک لە پێشکەوتنخوازەکان، پاککردنەوە بە واتای وەرگرتنەوەی مافی دەنگدان لە ڕەشپێستەکانی باشوور دەھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Franklin |یەکەم١=J. |سەردێڕ=Blacks and the Progressive Movement: Emergence of a New Synthesis |journal=OAH Magazine of History |ڕێکەوت=١ی ئازاری ١٩٩٩|بەرگ=١٣|issue=3 |پەڕەکان=٢٠–٢٣|doi=10.1093/maghis/13.3.20 |jstor=25163288}}</ref> === کۆمپانیا زەبەلاحەکان و مۆنۆپۆڵەکان: تێکشکاندنی تڕەستەکان بەرامبەر ڕێکخستن === [[پەڕگە:The Bosses of the Senate by Joseph Keppler.jpg|thumb|300px|«[[گەورەکانی ئەنجومەنی پیران]]»، کارتۆنێکە لە لایەن [[جۆزێف فێردیناند کێپلەر|جۆزێف کێپلەر]] کە بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکان نیشان دەدات—لە [[پیشەسازیی ئاسن و پۆڵا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پۆڵا]]، مس، [[نەوت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|نەوت]]، ئاسن، [[پیشەسازیی شەکر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|شەکر]]، تەنەکە، و [[کانزای خەڵوز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|خەڵوز]]ەوە تا دەگاتە کیسەی کاغەز، زەرف و خوێ—وەک تورەکەی گەورەی پارە کە بەسەر ئەندامانی بچووک و لاوازی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا زاڵن<ref>Published in ''[[Puck (magazine)|Puck]]'' (23 January 1889)</ref>]] زۆربەی پێشکەوتنخوازەکان ھیوایان دەخواست کە بە ڕێکخستنی کۆمپانیا زەبەلاحەکان بتوانن وزە مرۆیییەکان لەو بەربەستانە ڕزگار بکەن کە سەرمایەداریی پیشەسازی سەپاندوویەتی. سەرەڕای ئەوەش، بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی دابەش بوو بوو بەسەر ئەوەی کام لەم چارەسەرانەی خوارەوە بۆ ڕێکخستنی کۆمپانیاکان بەکار بھێنرێت. زۆرێک لە پێشکەوتنخوازەکان پێیان وابوو مۆنۆپۆڵە پیشەسازییەکان دامەزراوەی ئابووریی نائاسایین کە ڕکابەری دەخنکێنن، کە ئەو ڕکابەرییە بۆ پێشکەوتن و باشتربوون پێویستە.<ref>Charles R. Geisst, ''Monopolies in America: Empire builders and their enemies from Jay Gould to Bill Gates'' (Oxford University Press, 2000) pp 47-91; [https://archive.org/details/monopoliesinamer0000geis online].</ref> [[یاسای دژە مۆنۆپۆڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕەفتاری دژە ڕکابەری ([[مۆنۆپۆڵ]]) و [[کارە بازرگانییە نادادپەروەرەکان]] قەدەغە دەکات. سەرۆک کۆمارەکانی وەک [[سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]] و [[ویلیام ھاوارد تافت]] پشتگیریی [[تێکشکاندنی تڕەستەکان]]یان دەکرد. لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ئەواندا، تافت کە بە پێچەوانەوە کۆنەپەرست بوو، ٩٠ تڕەستی لە ماوەی چوار ساڵدا ھەڵوەشاندەوە، لە کاتێکدا ڕۆزڤێڵت ٤٤ تڕەستی لە ماوەی حەوت ساڵ و نیوی دەسەڵاتیدا لەناو برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kolasky|یەکەم=William|سەردێڕ=Theodore Roosevelt and William Howard Taft: Marching Toward Armageddon|ناونیشان=http://www.wilmerhale.com/files/Publication/cd677ad9-b23f-446e-baea-cdcd7d707932/Presentation/PublicationAttachment/a0605093-e43a-41be-bbe7-d07e800d543f/Theodore%20Roosevelt%20and%20William%20Howard%20Taft%20Marching%20Toward%20Armageddon.pdf|ئیش=Antitrust, Vol. 25, No. 2, Spring 2011|بڵاوکەرەوە=the American Bar Association|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326015721/http://www.wilmerhale.com/files/Publication/cd677ad9-b23f-446e-baea-cdcd7d707932/Presentation/PublicationAttachment/a0605093-e43a-41be-bbe7-d07e800d543f/Theodore%20Roosevelt%20and%20William%20Howard%20Taft%20Marching%20Toward%20Armageddon.pdf|url-status=dead}}</ref> پێشکەوتنخوازەکان، وەک بێنجامین پارک دی ویت، دەیانگوت لە ئابوورییەکی ھاوچەرخدا، کۆمپانیا زەبەلاحەکان و تەنانەت مۆنۆپۆڵەکانیش ھەم حەتمین و ھەم خوازراون. ئەو پێی وابوو کە بە سەرچاوە زەبەلاحەکانیان و گەورەیی بەرھەمھێنانیان، کۆمپانیا گەورەکان ئەو سوودانە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبەخشن کە کۆمپانیا بچووکەکان ناتوانن بیبەخشن. بەڵام، ڕەنگە ئەم کۆمپانیا زەبەلاحانە خراپ بەکارھێنان لە دەسەڵاتە گەورەکەیاندا بکەن. دەبێت حکوومەتی فیدراڵی ڕێگە بدات ئەم کۆمپانیایانە بمێننەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە بۆ بەرژەوەندیی گشتی ڕێکیان بخات. سەرۆک ڕۆزڤێڵت بە گشتی پشتگیریی ئەم بیرۆکەیەی دەکرد و وەک بەشێک لە «[[ناسیۆنالیزمی نوێ (سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت)|ناسیۆنالیزمی نوێ]]»ی خۆی جێگیری کرد.<ref>Benjamin Parke De Witt, ''The Progressive Movement'' (1915) pp. 129–132. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.166536/page/n147/mode/1up online].</ref> == پارتییە پێشکەوتنخوازەکان == لە دوای یەکەم بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازی سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، سێ پارتی تری تەمەن کورت وەک پێشکەوتنخواز خۆیان ناساندووە، ھەروەھا یەک پارتی سێیەمی بچووکی ھاوچەرخ. === پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩١٢ === {{سەرەکی|پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩١٢)}} یەکەم پارتی ڕامیاری بە ناوی [[پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩١٢)|پارتی پێشکەوتنخواز]] بۆ [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ١٩١٢|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ١٩١٢]] بۆ ھەڵبژاردنی [[سیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]] پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Transforming American Democracy: TR and The Bull Moose Campaign of 1912 {{!}} Miller Center|ناونیشان=https://millercenter.org/transforming-american-democracy-tr-and-bull-moose-campaign-1912|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=millercenter.org|زمان=en}}</ref> ئەم پارتە دوای ئەوەی ڕۆزڤێڵت لە ھەوڵەکەی بۆ بوون بە کاندیدی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارییەکان]] لە بەرامبەر [[ویلیام ھاوارد تافت]] شکستی ھێنا پێکھێنرا، و تا ساڵی ١٩٢٠ ھەڵوەشایەوە. === پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩٢٤ === {{سەرەکی|پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩٢٤–١٩٣٤)}} لە ١٩٢٤دا، سیناتۆری ویسکۆنسێن [[ڕۆبێرت ئێم لافۆلێت]] لەسەر پێڕستی [[پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩٢٤–١٩٣٤)|پارتی پێشکەوتنخواز]] بۆ سەرۆکایەتی کاندید بوو. لافۆلێت لە ڕێگەی تێکۆشانەکەیەوە پشتگیریی سەندیکا کرێکارییەکان، ئەڵمانی-ئەمریکییەکان و سۆسیالیستەکانی بەدەست ھێنا. ئەو تەنھا توانی لە [[ویسکۆنسێن]] دەنگەکان بباتەوە، و پارتییەکە لە شوێنەکانی تر نەما.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thelen |یەکەم١=David Paul |سەردێڕ=Robert M. La Follette and the Insurgent Spirit |ڕێکەوت=١٩٧٦|بڵاوکەرەوە=Little, Brown |oclc=٥٦٥٠٧٨١٣٣}}{{page needed|date=March 2021}}</ref> لە [[ویسکۆنسێن]]، وەک ھێزێک تا چلەکانی سەدەی ٢٠ەم مایەوە. === پارتی پێشکەوتنخواز، ١٩٤٨ === {{سەرەکی|پارتی پێشکەوتنخواز (ویلایەتە یەکگرتووەکان، ١٩٤٨–١٩٥٥)}} پارتی سێیەم لە ساڵی ١٩٤٨ لەلایەن جێگری پێشووی سەرۆک [[ھێنری ئەی واڵاس]] وەک ئامرازێک بۆ ھەڵمەتەکەی بۆ [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] دەستی پێ کرد. ئەو دوو پارتییەکەی بە کۆنەپەرست و شەڕخواز دەبینی، و پشتگیریی دەنگدەرانی [[باڵی چەپ]]ی ڕاکێشا کە دژی ڕێبازەکانی [[جەنگی سارد]] بوون کە ببووە کۆدەنگییەکی نەتەوەیی. زۆربەی لیبڕاڵەکان، لایەنگرانی [[نیو دیڵ]]، و بەتایبەتی کۆنگرەی ڕێکخراوە پیشەسازییەکان، پارتییەکەیان ئیدانە کرد چونکە بە بۆچوونی ئەوان زیاتر لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە کۆنتڕۆڵ دەکرا. دوای بەدەستھێنانی ٢٪ی دەنگەکان لە ساڵی ١٩٤٨دا بەرەو نەمان چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Thomas W. Devine|سەردێڕ=Henry Wallace's 1948 Presidential Campaign and the Future of Postwar Liberalism|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=a8sbrXAKLB0C&pg=PA195|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=U North Carolina Press|پەڕەکان=١٩٥–٢٠١, ٢١١–١٢|ژپنک=٩٧٨١٤٦٩٦٠٢٠٣٥}}</ref> === پارتی خێزانە کرێکارەکان، ١٩٩٨ === {{سەرەکی|پارتی خێزانە کرێکارەکان}} [[پەڕگە:Working Families Party 2020.svg|thumb|right|لۆگۆی دەبلیوو ئێف پی لە ٢٠٢٠]] پارتی خێزانە کرێکارەکان [[پارتی ڕامیاریی بچووک|پارتییەکی ڕامیاریی بچووک]]ی [[پێشکەوتنخوازی|پێشکەوتنخوازە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٨ لە نیویۆرک دامەزراوە، و لقی چالاکی لە نزیکەی دوو دەرزەن ویلایەتدا ھەیە.<ref name="theatlantic1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= The Tea Party of the Left|ناونیشان= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/01/working-families-party/422949/|وێبگە= The Atlantic|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|زمان= en-US|یەکەم= Molly|دوایین= Ball|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بەستەری نووسەر= Molly Ball|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210314180819/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/01/working-families-party/422949/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.dispatch.com/news/20170316/city-lefts-answer-to-tea-party-wades-into-council-race|وێبگە= The Columbus Dispatch|ڕێکەوتی سەردان= ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧|زمان= en-us|یەکەم= Rick|دوایین= Rouan|سەردێڕ= The City: Left's answer to the Tea Party wades into council race|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20210225093105/https://www.dispatch.com/news/20170316/city-lefts-answer-to-tea-party-wades-into-council-race|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Cali">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/Progressive-Working-Families-Party-lands-in-16770927.php|سەردێڕ=Progressive Working Families Party lands in California, and is targeting moderate Democrats|دوایین=Garofoli|یەکەم=Joe|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[San Francisco Chronicle]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220113121446/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/Progressive-Working-Families-Party-lands-in-16770927.php|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پارتی خێزانە کرێکارەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ھاوپەیمانییەکی سەندیکا کرێکارییەکان، [[ڕێکخستنی کۆمەڵگە|ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان]]، ئەندامانی [[پارتی نوێ (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی نوێ]]ی نیشتمانیی ئێستا ناچالاک، و کۆمەڵێک گرووپی داکۆکیکار وەک [[کردەی ھاووڵاتی]] لە نیویۆرک و ئەکۆرن: [[کۆمەڵەی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگە بۆ چاکسازیی ئێستا]] ڕێک خرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://prospect.org/article/dan-cantors-machine |سەردێڕ=Dan Cantor's Machine |بڵاوکەرەوە=The American Prospect |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140109055019/http://prospect.org/article/dan-cantors-machine |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پارتییەکە سوود لە یاساکانی یەکگرتنی ھەڵبژاردن لە ھەندێک ویلایەت وەردەگرێت بۆ بەرزکردنەوەی کاندیدە پێشکەوتنخوازەکان لە ڕێگەی پەسەندکردنەوە لە ناو سیستم ئێستای دوو پارتیدا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت|فەلسەفە}} {{پۆلی کۆمنز|Progressivism in the United States}} [[پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت]] [[پۆل:مێژووی سیاسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] t17s5yzxjfyboi10v25tvio3ltdj3d1 0 254708 1591068 1550573 2026-06-17T06:59:57Z 1silent scientist 51740 1591068 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}{{Databox}} '''سی-ھۆر-ئیپ-راع بەدی-باستێت''' (بە میسریی کۆن: "shrw-jb-rꜥ pꜣ-dj-bstt")، ناسراو بە ناوی ھێلینی '''بیتۆباستیسی سێیەم''' (یان '''چوارەم'''، بەپێی زاناکان) [[فیرعەون|فەرمانڕەوایەکی]] [[میسری کۆن]] بووە کە لە نێوان ساڵانی ٥٢٢–٥٢٠ پێش زایین حوکمڕانی کردووە، و لە دژی یەکەم داگیرکاری فارسەکان بۆ سەر میسر ڕاپەڕین دوای داگیرکردنی میسر لەلایەن کامبیسی دووەمەوە.<ref>Ryholt: ''The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period c. 1800-1550 B.C.'', Carsten Niebuhr Institute</ref> ==ژیاننامە== پێتووباستیس شازادەیەکی ناوخۆیی، فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەیی و بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئەندامێکی [[بیست و شەشەمین خانەدانی میسر|بنەماڵەی شاھانەی کۆنی سایتی]] بووە کە ھەوڵی داوە کۆنتڕۆڵی میسر بکات و دەسەڵات بگرێتە دەست.<ref name="Eiddon Stephen Edwards 2005, p 262">Eiddon Stephen Edwards, The Cambridge Ancient History, Cambridge University Press, 2005, p 262</ref> ھەرچەندە نازناوە شاھانەیییەکان و پلەی [[فیرعەون]]ی وەرگرتبوو، بەڵام تا ڕادەیەکی زۆر کەسایەتییەکی نەناسراو و تەمومژاوی بووە لە [[مێژووی میسری کۆن|مێژووی میسر]]دا.<ref name="Eiddon Stephen Edwards 2005, p 262" /> ھەڵکۆڵینە نوێیەکانی [[ئەمھەیدا]] لە [[واحەی داخڵە]] ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕەنگە پێتووباستیس شوێنی نیشتەجێبوونی شاھانەی لەوێ بووبێت، شوێنێک کە تا ڕادەیەک دوور بووە لە دۆڵی [[نیل]] کە لەژێر دەسەڵاتی فارسەکاندا بووە. ھەندێک لە بلۆکەکانی پەرستگای وێرانکراوی تووت لە ئەمھەیدا نەخشە و نووسینیان لەسەرە کە بۆ ئەو دەگەڕێنرێتەوە، ھەروەھا نازناوی شاھانەی نزیکەی تەواوی تێدایە. لە ئەمھەیداوە، ڕەنگە پێتووباستیس بۆسەی بۆ ئەوەی پێی دەوترێت «[[سوپای ونبووی کەمبۆجیا]]» نابێتەوە و تێکی شکاندبێت، کە چەند دەیەیەک دواتر لەلایەن [[ھێرۆدۆت]]ەوە وەک نێردراوێکی سەربازی باس کراوە کە لەلایەن [[کەمبۆجیای دووەم]]ەوە بۆ [[سرووشی زەوس-ئاموون]] لە [[واحەی سیوە]] نێردرابوو، تەنھا بۆ ئەوەی بەھۆی گەردەلوولێکی لمەوە لەناو بچێت. ماوەیەکی کورت دوای ئەمە، پێتووباستیس دەگەیشتە [[مەمفیس، میسر|مەمفیس]] بە مەبەستی تاجی فیرعەونی بە فەرمی لەسەر بنرێت، و نازناوێکی شاھانەی ھاوشێوەی نازناوەکانی بنەماڵەی پێشووی سایتی وەرگرت. پێتووباستیس پێدەچێت سوودی لەو پشێوییە وەرگرتبێت کە بەھۆی دەستبەسەرداگرتنی تەختی پاشایەتیی فارس لەلایەن [[بەردیا]]وە دوای مردنی کەمبۆجیا دروست ببوو بۆ ئەوەی ڕاپەڕێت.<ref>Clayton,P, Chronicle of the Pharaohs, Thames & Hudson, 2006</ref> بە بۆچوونی نووسەری سەربازیی یۆنانیی سەدەی دووەم [[پۆلیایۆنوس]]، کە لەسەر ڕاپەڕینەکە نووسیویەتی، ستەم و دڵڕەقیی [[ساتراپ]]ی ئەو کاتەی فارس [[ئاریاندیس]] بووە کە بووەتە ھۆی ڕاپەڕینەکە.<ref name=polyaenus>[http://www.attalus.org/translate/polyaenus7.html#11.7 Polyaenus, ''Stratagems'' VII, 11 §7].</ref> [[نەخشەبەردینی بێستوون]]، کە گەورەترین تێڕوانین سەبارەت بە ڕووداوەکانی ئەم ماوەیەی تێدایە، ئاماژە بە ڕاپەڕینێک لە میسر دەکات کە لە ھەمان کاتدا لەگەڵ ڕاپەڕینەکانی دیکە لە بەشە ڕۆژھەڵاتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا ڕوویداوە. [[داریووشی مەزن|داریووشی یەکەم]]، نووسەری نەخشەبەردینی بێستوون، ناچێتە ناو ھیچ وردەکارییەکەوە سەبارەت بەوەی چۆن مامەڵەی لەگەڵ ڕاپەڕینەکەی میسردا کردووە. پۆلیایۆنوس ڕاپۆرت دەکات کە داریووش بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە چووەتە میسر و لە ماوەی شینگێڕی بۆ مردنی گایەکی ئاپیس چووەتە ناو مەمفیس. بە زیرەکییەوە، [[شای گەورە]] بەڵێنی سەد [[تالێنت (پێوانە)|تالێنت]] لە زێڕی دا بۆ ئەو کەسەی ئاپیسێکی نوێ دابین دەکات، ئەمەش وای لە خەڵکی ناوچەکە کرد کە بە کۆمەڵ بچنە لای ئەو.<ref name=polyaenus/> ئەم چیرۆکە ئاماژە بەوە دەکات کە کاتێک داریووش ھاتووەتە میسر، ڕاپەڕینەکە ھێشتا دانەمرکابووەوە. پێتووباستیس لە کۆتاییدا لەلایەن داریووشەوە شکستی پێ ھێنرا، کە دواتر لە ڕێگەی دەستپێکردنی ھەڵمەتێکی چالاکانەی کارکردن لەوێ (کە بەناوبانگترینیان [[پەرستگای ھیبیس]]ە لە [[واحەی خەرگە]]) کۆنتڕۆڵی واحەکانی ڕۆژئاوای مسۆگەر کرد. لە ھەمان کاتدا، بە ئەگەری زۆرەوە ھەموو ئەو بەڵگانەی کە دەیتوانی دەربارەی پێتووباستیس و ڕاپەڕینەکەی لەناوی بردووە، لەوانە پەرستگای ئەمھەیدا و چارەنووسی ڕاستەقینەی سوپای ونبووی کەمبۆجیا.<ref>Kaper, Olaf E. (2015). "Petubastis IV in the Dakhla Oasis: New Evidence about an Early Rebellion against Persian Rule and Its Suppression in Political Memory". In Silverman, Jason M.; Waerzeggers, Caroline (eds.). Political memory in and after the Persian empire (SLB monograph, no. 13). Society of Biblical Literature. pp. 125–149. ISBN 978-0-88414-089-4.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pedubast Seheruibre}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|میسر}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 52kzkgf3ijuwdtdi6x75ccg95ddzgn4 1591069 1591068 2026-06-17T07:00:31Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1591069 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}{{Databox}} '''سی-ھۆر-ئیپ-راع بەدی-باستێت''' (بە میسریی کۆن: "shrw-jb-rꜥ pꜣ-dj-bstt")، ناسراو بە ناوی ھێلینی '''بیتۆباستیسی سێیەم''' (یان '''چوارەم'''، بەپێی زاناکان) [[فیرعەون|فەرمانڕەوایەکی]] [[میسری کۆن]] بووە کە لە نێوان ساڵانی ٥٢٢–٥٢٠ پێش زایین حوکمڕانی کردووە، و لە دژی یەکەم داگیرکاری فارسەکان بۆ سەر میسر ڕاپەڕین دوای داگیرکردنی میسر لەلایەن کامبیسی دووەمەوە.<ref>Ryholt: ''The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period c. 1800-1550 B.C.'', Carsten Niebuhr Institute</ref> ==ژیاننامە== پێتووباستیس شازادەیەکی ناوخۆیی، فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەیی و بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئەندامێکی [[بیست و شەشەمین خانەدانی میسر|بنەماڵەی شاھانەی کۆنی سایتی]] بووە کە ھەوڵی داوە کۆنتڕۆڵی میسر بکات و دەسەڵات بگرێتە دەست.<ref name="Eiddon Stephen Edwards 2005, p 262">Eiddon Stephen Edwards, The Cambridge Ancient History, Cambridge University Press, 2005, p 262</ref> ھەرچەندە نازناوە شاھانەیییەکان و پلەی [[فیرعەون]]ی وەرگرتبوو، بەڵام تا ڕادەیەکی زۆر کەسایەتییەکی نەناسراو و تەمومژاوی بووە لە [[مێژووی میسری کۆن|مێژووی میسر]]دا.<ref name="Eiddon Stephen Edwards 2005, p 262" /> ھەڵکۆڵینە نوێیەکانی [[ئەمھەیدا]] لە [[واحەی داخڵە]] ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕەنگە پێتووباستیس شوێنی نیشتەجێبوونی شاھانەی لەوێ بووبێت، شوێنێک کە تا ڕادەیەک دوور بووە لە دۆڵی [[نیل]] کە لەژێر دەسەڵاتی فارسەکاندا بووە. ھەندێک لە بلۆکەکانی پەرستگای وێرانکراوی تووت لە ئەمھەیدا نەخشە و نووسینیان لەسەرە کە بۆ ئەو دەگەڕێنرێتەوە، ھەروەھا نازناوی شاھانەی نزیکەی تەواوی تێدایە. لە ئەمھەیداوە، ڕەنگە پێتووباستیس بۆسەی بۆ ئەوەی پێی دەوترێت «[[سوپای ونبووی کەمبۆجیا]]» نابێتەوە و تێکی شکاندبێت، کە چەند دەیەیەک دواتر لەلایەن [[ھێرۆدۆت]]ەوە وەک نێردراوێکی سەربازی باس کراوە کە لەلایەن [[کەمبۆجیای دووەم]]ەوە بۆ [[سرووشی زەوس-ئاموون]] لە [[واحەی سیوە]] نێردرابوو، تەنھا بۆ ئەوەی بەھۆی گەردەلوولێکی لمەوە لەناو بچێت. ماوەیەکی کورت دوای ئەمە، پێتووباستیس دەگەیشتە [[مەمفیس، میسر|مەمفیس]] بە مەبەستی تاجی فیرعەونی بە فەرمی لەسەر بنرێت، و نازناوێکی شاھانەی ھاوشێوەی نازناوەکانی بنەماڵەی پێشووی سایتی وەرگرت. پێتووباستیس پێدەچێت سوودی لەو پشێوییە وەرگرتبێت کە بەھۆی دەستبەسەرداگرتنی تەختی پاشایەتیی فارس لەلایەن [[بەردیا]]وە دوای مردنی کەمبۆجیا دروست ببوو بۆ ئەوەی ڕاپەڕێت.<ref>Clayton,P, Chronicle of the Pharaohs, Thames & Hudson, 2006</ref> بە بۆچوونی نووسەری سەربازیی یۆنانیی سەدەی دووەم [[پۆلیایۆنوس]]، کە لەسەر ڕاپەڕینەکە نووسیویەتی، ستەم و دڵڕەقیی [[ساتراپ]]ی ئەو کاتەی فارس [[ئاریاندیس]] بووە کە بووەتە ھۆی ڕاپەڕینەکە.<ref name=polyaenus>[http://www.attalus.org/translate/polyaenus7.html#11.7 Polyaenus, ''Stratagems'' VII, 11 §7].</ref> [[نەخشەبەردینی بێستوون]]، کە گەورەترین تێڕوانین سەبارەت بە ڕووداوەکانی ئەم ماوەیەی تێدایە، ئاماژە بە ڕاپەڕینێک لە میسر دەکات کە لە ھەمان کاتدا لەگەڵ ڕاپەڕینەکانی دیکە لە بەشە ڕۆژھەڵاتییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]دا ڕوویداوە. [[داریووشی مەزن|داریووشی یەکەم]]، نووسەری نەخشەبەردینی بێستوون، ناچێتە ناو ھیچ وردەکارییەکەوە سەبارەت بەوەی چۆن مامەڵەی لەگەڵ ڕاپەڕینەکەی میسردا کردووە. پۆلیایۆنوس ڕاپۆرت دەکات کە داریووش بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە چووەتە میسر و لە ماوەی شینگێڕی بۆ مردنی گایەکی ئاپیس چووەتە ناو مەمفیس. بە زیرەکییەوە، [[شای گەورە]] بەڵێنی سەد [[تالێنت (پێوانە)|تالێنت]] لە زێڕی دا بۆ ئەو کەسەی ئاپیسێکی نوێ دابین دەکات، ئەمەش وای لە خەڵکی ناوچەکە کرد کە بە کۆمەڵ بچنە لای ئەو.<ref name=polyaenus/> ئەم چیرۆکە ئاماژە بەوە دەکات کە کاتێک داریووش ھاتووەتە میسر، ڕاپەڕینەکە ھێشتا دانەمرکابووەوە. پێتووباستیس لە کۆتاییدا لەلایەن داریووشەوە شکستی پێ ھێنرا، کە دواتر لە ڕێگەی دەستپێکردنی ھەڵمەتێکی چالاکانەی کارکردن لەوێ (کە بەناوبانگترینیان [[پەرستگای ھیبیس]]ە لە [[واحەی خەرگە]]) کۆنتڕۆڵی واحەکانی ڕۆژئاوای مسۆگەر کرد. لە ھەمان کاتدا، بە ئەگەری زۆرەوە ھەموو ئەو بەڵگانەی کە دەیتوانی دەربارەی پێتووباستیس و ڕاپەڕینەکەی لەناوی بردووە، لەوانە پەرستگای ئەمھەیدا و چارەنووسی ڕاستەقینەی سوپای ونبووی کەمبۆجیا.<ref>Kaper, Olaf E. (2015). "Petubastis IV in the Dakhla Oasis: New Evidence about an Early Rebellion against Persian Rule and Its Suppression in Political Memory". In Silverman, Jason M.; Waerzeggers, Caroline (eds.). Political memory in and after the Persian empire (SLB monograph, no. 13). Society of Biblical Literature. pp. 125–149. ISBN 978-0-88414-089-4.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pedubast Seheruibre}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|میسر}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} spoe4tsh5zo9g7xm693ty3vyeudhosv 0 254847 1590939 1590444 2026-06-16T17:11:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:کۆمیدیا|کۆمیدیا]] 1590939 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''باب ئۆدەنکێرک''' ({{بە ئینگلیزی|Bob Odenkirk}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کردووە. کەسایەتیی سەرەکیی زنجیرەی [[گۆڕانی خراپ]]ە. «جیمی مگیڵ» یان «باب ئۆدەنکێرک» ڕۆڵەکە دەگێرێت. جەیمس مۆرگان «جیمی» مگیڵ، زیاتر بە ناوی کارەکتەری خۆی [[سۆڵ گوودمان]] ناسراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=AMC Slips First Look at 'Better Call Saul' Spinoff 'Slippin' Jimmy' {{!}} Animation Magazine|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/streaming/amc-slips-first-look-at-better-call-saul-spinoff-slippin-jimmy/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220403025356/https://www.animationmagazine.net/streaming/amc-slips-first-look-at-better-call-saul-spinoff-slippin-jimmy/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کارەکتەرەکە کە لەلایەن ڤینس گیلیگان و پیتەر گۆڵدەوە دروست کراوە و لەلایەن باب ئۆدەنکێرکەوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی گۆڕانی خراپ (Breaking Bad) ڕۆڵی گێڕاوە. وەک کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرەی گۆرانی خراپ Breaking Bad (٢٠٠٨–٢٠٢٣)و وەک پاڵەوانی سەرەکی لە زنجیرەی باشتر وایە پەیوەندی بە ساول بکەیBetter Call Saul (٢٠١٥–٢٠٢٢)دەردەکەوێت. ساول پارێزەرێکی زیرەکی کۆنتڕۆڵ کەرە و دانیشتووی شاری ئەلبوکێرکە و تاکتیکەکانی وەک فێڵبازێکی پێشوو دەگرێت و بەشداری لەجیھانی تاوانکاری شارەکەدا دەکات. لە فیلمی Breaking Bad وەک کۆنسیلیێر بۆ چێشتلێنەرانی میتامفیتامین واڵتەر وایت (برایانکرانستۆن) و جێسی پینکمان (ئارۆن پاوڵ) ڕۆڵ دەگێڕێت و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەرەپێدانی ئیمپراتۆرییەتی ماددە ھۆشبەرەکانیان. ھێڵی چیرۆکی سەرەکی پێشبڕکێی فیلمی Better Call Saul سەرچاوەی ساول وەک پارێزەری جددی جیمی مەکگیل و لە شەش ساڵیپێش ڕووداوەکانی فیلمی Breaking Bad نیشان دەدات؛ ھەروەھا ھێڵێکی چیرۆکی درێژەی تێدایە، کە ساول لەژێر ناوی گریمانەکراویجین تاکاڤیچدا دەژی، کە لێکۆڵینەوە لە دەرئەنجامەکانی کردارەکانی دەکات لە فیلمی Breaking Bad.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ='Breaking Bad' Spinoff Scoop From the Man Who Created Saul Goodman|ناونیشان=http://yahoo.com/entertainment/blogs/tv-news/breaking-bad--spinoff-scoop-from-the-man-who-created-saul-goodman-014449665.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Yahoo Entertainment|زمان=en-US}}</ref> ساول بۆ یەکەمجار لە زنجیرەی باشتر وایە پەیوەندی بە سۆوڵەوە بکەی "Better Call Saul" (2009) دەرکەوت، کە ئەڵقەی ھەشتەمیوەرزی دووەمی فیلمی Breaking Bad بوو. ئەو بۆ ئەوە دروست کراوە کە ڕێبەرێک بۆ واڵت و جێسی بۆ چالاکییە تاوانکارییەکانیان دابینبکات و جێگەی ھانک شرادەر (دین نۆریس) بگرێتەوە وەک ڕزگارکەری کۆمیدی برێکنگ باد. ناوی "ساول گودمان"، زنجیرەکە لەسەردەستەواژەی "ھەموو شتێک باشە کاکە". ھەرچەندە ئۆدنکیرک سەرەتا تەنھا بۆ چوار ئەڵقە وەک ئەکتەری میوان بەشداری کرد، بەڵام بوو بەبەشێکی دانەبڕاو لە گێڕانەوەی زنجیرەی Breaking Bad دوای ئەوەی گیلیگان و گۆڵد سەرسام بوون بە نمایشەکەی؛ دواتر ئۆدنکیرک لەوەرزی سێیەمدا پەیوەندی بە کاستی سەرەکییەوە کرد و تا وەرزی پێنجەم و کۆتایی بەرنامەکە مایەوە. دوای کۆتایی ھاتنی فیلمیBreaking Bad، گیلیگان و گۆڵد دەستیان کرد بە پەرەپێدانی فیلمێکی وەرچەرخان کە سەرنجی لەسەر ساول بوو کە چیرۆکی سەرچاوەیئەو نیشان دەدات. کارەکتەری ساول و ڕۆڵی ئۆدنکیرک ستایشی ڕەخنەگرانی لێکرا. ئۆدنکیرک شەش جار پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی پرایم تایمئیمی بۆ ئەکتەری سەرەکی سەرکەوتوو لە زنجیرە درامایەکدا بەھۆی ڕۆڵی لە فیلمی Better Call Saul. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Bob Odenkirk}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن|کۆمیدیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە ئێڵەنۆی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێڵەنۆی]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] b60k72vjcoscfa97cy01bjvxr7zeypz 0 264404 1590828 1590542 2026-06-16T12:05:24Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590828 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆنی شێڵ''' ({{بە ئینگلیزی|Ronnie Schell}}؛ ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٣١ لە [[ڕیچمۆند، کالیفۆرنیا|ڕیچمۆند]] – ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ لە [[لۆس ئانجلەس]]) [[ئەکتەر]] و [[کۆمیدیا]]نێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو. ئەو لە ١٩٥٨ دەستی بە چالاکی کرد و ھەتا ٢٠٢٢ بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == ژیانی کەسی و مردن == شێڵ لە ساڵی ١٩٦٨دا لەگەڵ جانێت ڕۆدبێرگ ھاوسەرگیریی کرد، ئەوان بوونەتە خاوەنی دوو کوڕ بە ناوەکانی گرێگ و کریس شێڵ.<ref>Treadway, Chris (December 22, 2011). [https://www.mercurynews.com/2011/12/22/chris-treadway-ronnie-schell-finds-happiness-in-middle-of-show-business-pack-2 "Ronnie Schell finds happiness in middle of show business pack"]. ''The Mercury News''.</ref> شێڵ لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦، لە [[لۆس ئانجلەس]] لە تەمەنی ٩٤ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Evans |یەکەم١=Greg |سەردێڕ=Ronnie Schell Dies: ‘Gomer Pyle: USMC’ Actor Was 94 |ناونیشان=https://deadline.com/2026/06/ronnie-schell-dead-1236954972/ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Deadline |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0770742}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Ronnie Schell}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی کالیفۆڕنیا]] 4lxi3fg761z3xkigcpj7olg6ry64bx0 3 266313 1590963 1588315 2026-06-16T19:36:44Z Tessla 41338 /* نوێ! */ بەشی نوێ 1590963 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، چۆن مۆڵەت و ئیزنی بەشداریکردن بۆ بۆتەکەم وەبگرم؟ تکایە گەر دەتوانی ڕێنماییم بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: داوای دەکەین، بەس پێش ئەوە خولەکێک! ئێمە بە بۆتەکەی تۆ کار دەکەین یان کاک هەریاد؟ ئێوە هەردووکتان بۆتتان بونیاد ناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: من پێم وت کە داوای ئاڵای بۆت بکا، بۆ ئەوەی ئەگەر وەختێ من چالاک نەبووم پڕۆژەکە لەسەر بۆتەکەی من پەکی نەکەوێ @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەتوانێ بە بۆتەکەی خۆی کارەکان تەواو بکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::پێم ئاسایییە ئەگەر هەر خۆی بتوانێ هەموو پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ بە بۆتەکەی بیکا، کێشەم نییە داواکەی خۆم ئەکشێنمەوە ئەو کاتە پێویست بە بۆتی من ناکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: نازانم، بەڵام گەر هەردووکتان بن باشترە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: تۆ خۆت دەڵێی چی؟ بەهەرحاڵ من دواتر ئاڵاکە لە تێسلا بۆت وەردەگرمەوە. هیڤجا تۆ لێرەدا [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/بۆت#داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot|داواکەت بکە]] وەک کاک هەریاد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەمانە ئەنجام بدە هیڤجا، لەناو پەڕەی بۆتەکەت با بزانرێت بۆتەکە هی کێیە و کێ خاوەنیەتی. هەروەها بڵێ بۆ چ شتێک بەکاریدەهێنیت، هەروەها بە کام نەرمامێر دەیکەیت (ئۆتۆ ویکی یان پای ویکی یان شتێکی تر). ئەم زانیارییە دەستوورین و پێویستن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکم لە خوارەوەی ھی کاک ھەریاد زیاد کرد، ئێستا دەتوانن دەنگ بدەن. من پێم وایە بۆتەکەی کاک ھەریادیش بمێنێتەوە زۆر باش دەبێت؛ ویکیپیدیا بە یەک بۆت ئەستەمە ھەڵسووڕاندنی، بەڵام بە دوو بۆت خۆشترە. Tessla: ھەندێک لەو کارانەم کردووە بەڵام بەسەرچاو ئەوەی تریشی دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot|بۆتەکەم]] بکە؛ داڕێژەی بۆتم داناوە کە دەڵێ سەر بە کێیە و ھەروەھا پایتۆن و Pywikibot بەکاردێنێت. ئێستاش ھەندێکی تری کار ماوە بۆتەکە، ئەگەر شتێکی زیاتر بوو بێگومان ئەویش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: زۆر باشە، مادەم پێتان باشە بۆتەکەم بمێنێ، وای لێ ئەکەین. بۆ داواکەش تا ھەفتەیەکە (یا زیاتر بەپێی دەنگەکان) چاوەڕێ ئەکرێ و دوای ئەبرێتە مێتا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر باشە جێبەجێیە، بێگومان بۆتەکەت بوونی سەت هێندە باشترە لە نەبوونی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{سھ}} ئەو بۆتەی هیڤجا با لەسەر پاڵاوتن بمێنێتەوە، سبەی یان هەر ئەمشەو من یان هەر کاک هەریاد (هەریادبۆت) دەگوازینەوە بۆ پێدانی مافەکە. پێویست بە چاوەڕوانی زیاتر ناکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: کێشە نییە، با سبەی بێت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: دەزانیت خۆت بیگوازیتەوە بۆ داواکردن یان بیکەم؟ بەشکم تا بتوانین دەستبکەین بە کۆمەڵەوتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot/شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئێرە]] بکە، ھەموو شتێک ئامادەیە؛ بە ئەنقەست ھەم ئێکسێڵ و ھەم ڕەگەکەم وەک ئەوی شارەکانی ئیسرائیل داناوە، بۆیە ئەگەر ئەوانە بڵاو بکرێنەوە بە سەرکەوتوویی، یەکسەر دەچینە سەر بڵاوکردنەوەی شارەکانی ئیسرائیل و دواتریش پرۆژەکانی تر. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٢٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::زۆر زۆر باش دەبێت. دەستت خۆش بێت بژیت. منیش هیواخوازم زوو بگەین بەو ئاستانە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: زۆر سپاس خۆم داواکە ئەگوێزمەوە مێتا. بزانن ئەوەی گرنگە لێرە زۆر کردنی ڕێژەی وتار نییە، گرنگییەکە لێرە ئەوەیە بەبێ کەموکوڕی کارەکان بەڕێوە ببەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: کەس لە ئێمە نەیوتووە ڕێژەی وتار بەرزکردنەوە تاکە کارە بیکەین. بێگومان ئێمەش ئەوە دەزانین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٨، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ھاوڕێیان سەیرێکی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران|پڕۆژەی]] وتارەکانی شارەکانی ئێرانم کرد، لە [https://docs.google.com/spreadsheets/u/0/d/1YywR_i0_CxUxTydKMgbuQmoTqudy-XjJKrDk-eSswp4/htmlview گووگڵ شیتەکە] لە ھەموو وتارەکان ئەم دەقەی تیایە: {{سوور|ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "[" }} کێشەکە لە کوێیە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە یەکەم پڕۆژەی چەند سەت شاری من و کاک ئارام بوو، نزیک دوو ساڵیش وەستا تاوەکوو دواتر بڵاومان کردنەوە. کێشەی زۆر بوو؛ چ لە ڕەگەکەدا و چ لە بواری تەکنیکییەوە. بەڵام دواتر توانیمان شارستانەکانی ئێران باشتر بڵاو بکەینەوە. ئەو کێشەیەش خۆم بینیومە و ڕاستییەکەی نازانم بۆچی وا دەردەکەوێت؛ ڕەنگە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیزانێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٣٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەو ھەڵەیە بۆ ویکیدراوە دەگەڕێتەوە کە دەبێت دانیشتووان و ڕووبەری شارەکە بە یەکەوە داخڵ کرابن، ئینجا ھەڵەکە دەرناکەوێت و دەبێتە دەقێکی پاک وەک [[سوڵتانیە]] و [[خووشکبیجاڕ]] و نزیکەی ١٠ دانەی تر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::ھەموو ئەو وتارانەی ھەڵە سوورەیان تیا دەرەکەوێ، ئەبێ لە ویکیدراوە چاک بکرێن؟ ئەگەر ژمارەیەکی زۆری وتارەکان وا بوون بە بۆت بکرێ باشترە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٢:٥٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو دووبارە @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: ویستم بپرسم گەیشتن بەکوێ سەبارەت بە بابەتی بۆت و کۆمەڵەوتارەکان؟ هیچی نوێ هەیە؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) lkrov7gtoc0rn3pfz7ijxdvlnjsig4x 1590988 1590963 2026-06-16T20:33:20Z -Haryad 40333 /* نوێ! 2 */ وەڵامدانەوە 1590988 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، چۆن مۆڵەت و ئیزنی بەشداریکردن بۆ بۆتەکەم وەبگرم؟ تکایە گەر دەتوانی ڕێنماییم بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: داوای دەکەین، بەس پێش ئەوە خولەکێک! ئێمە بە بۆتەکەی تۆ کار دەکەین یان کاک هەریاد؟ ئێوە هەردووکتان بۆتتان بونیاد ناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: من پێم وت کە داوای ئاڵای بۆت بکا، بۆ ئەوەی ئەگەر وەختێ من چالاک نەبووم پڕۆژەکە لەسەر بۆتەکەی من پەکی نەکەوێ @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەتوانێ بە بۆتەکەی خۆی کارەکان تەواو بکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::پێم ئاسایییە ئەگەر هەر خۆی بتوانێ هەموو پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ بە بۆتەکەی بیکا، کێشەم نییە داواکەی خۆم ئەکشێنمەوە ئەو کاتە پێویست بە بۆتی من ناکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: نازانم، بەڵام گەر هەردووکتان بن باشترە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: تۆ خۆت دەڵێی چی؟ بەهەرحاڵ من دواتر ئاڵاکە لە تێسلا بۆت وەردەگرمەوە. هیڤجا تۆ لێرەدا [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/بۆت#داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot|داواکەت بکە]] وەک کاک هەریاد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەمانە ئەنجام بدە هیڤجا، لەناو پەڕەی بۆتەکەت با بزانرێت بۆتەکە هی کێیە و کێ خاوەنیەتی. هەروەها بڵێ بۆ چ شتێک بەکاریدەهێنیت، هەروەها بە کام نەرمامێر دەیکەیت (ئۆتۆ ویکی یان پای ویکی یان شتێکی تر). ئەم زانیارییە دەستوورین و پێویستن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکم لە خوارەوەی ھی کاک ھەریاد زیاد کرد، ئێستا دەتوانن دەنگ بدەن. من پێم وایە بۆتەکەی کاک ھەریادیش بمێنێتەوە زۆر باش دەبێت؛ ویکیپیدیا بە یەک بۆت ئەستەمە ھەڵسووڕاندنی، بەڵام بە دوو بۆت خۆشترە. Tessla: ھەندێک لەو کارانەم کردووە بەڵام بەسەرچاو ئەوەی تریشی دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot|بۆتەکەم]] بکە؛ داڕێژەی بۆتم داناوە کە دەڵێ سەر بە کێیە و ھەروەھا پایتۆن و Pywikibot بەکاردێنێت. ئێستاش ھەندێکی تری کار ماوە بۆتەکە، ئەگەر شتێکی زیاتر بوو بێگومان ئەویش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: زۆر باشە، مادەم پێتان باشە بۆتەکەم بمێنێ، وای لێ ئەکەین. بۆ داواکەش تا ھەفتەیەکە (یا زیاتر بەپێی دەنگەکان) چاوەڕێ ئەکرێ و دوای ئەبرێتە مێتا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر باشە جێبەجێیە، بێگومان بۆتەکەت بوونی سەت هێندە باشترە لە نەبوونی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{سھ}} ئەو بۆتەی هیڤجا با لەسەر پاڵاوتن بمێنێتەوە، سبەی یان هەر ئەمشەو من یان هەر کاک هەریاد (هەریادبۆت) دەگوازینەوە بۆ پێدانی مافەکە. پێویست بە چاوەڕوانی زیاتر ناکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: کێشە نییە، با سبەی بێت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: دەزانیت خۆت بیگوازیتەوە بۆ داواکردن یان بیکەم؟ بەشکم تا بتوانین دەستبکەین بە کۆمەڵەوتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot/شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئێرە]] بکە، ھەموو شتێک ئامادەیە؛ بە ئەنقەست ھەم ئێکسێڵ و ھەم ڕەگەکەم وەک ئەوی شارەکانی ئیسرائیل داناوە، بۆیە ئەگەر ئەوانە بڵاو بکرێنەوە بە سەرکەوتوویی، یەکسەر دەچینە سەر بڵاوکردنەوەی شارەکانی ئیسرائیل و دواتریش پرۆژەکانی تر. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٢٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::زۆر زۆر باش دەبێت. دەستت خۆش بێت بژیت. منیش هیواخوازم زوو بگەین بەو ئاستانە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: زۆر سپاس خۆم داواکە ئەگوێزمەوە مێتا. بزانن ئەوەی گرنگە لێرە زۆر کردنی ڕێژەی وتار نییە، گرنگییەکە لێرە ئەوەیە بەبێ کەموکوڕی کارەکان بەڕێوە ببەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: کەس لە ئێمە نەیوتووە ڕێژەی وتار بەرزکردنەوە تاکە کارە بیکەین. بێگومان ئێمەش ئەوە دەزانین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٨، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ھاوڕێیان سەیرێکی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران|پڕۆژەی]] وتارەکانی شارەکانی ئێرانم کرد، لە [https://docs.google.com/spreadsheets/u/0/d/1YywR_i0_CxUxTydKMgbuQmoTqudy-XjJKrDk-eSswp4/htmlview گووگڵ شیتەکە] لە ھەموو وتارەکان ئەم دەقەی تیایە: {{سوور|ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "[" }} کێشەکە لە کوێیە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە یەکەم پڕۆژەی چەند سەت شاری من و کاک ئارام بوو، نزیک دوو ساڵیش وەستا تاوەکوو دواتر بڵاومان کردنەوە. کێشەی زۆر بوو؛ چ لە ڕەگەکەدا و چ لە بواری تەکنیکییەوە. بەڵام دواتر توانیمان شارستانەکانی ئێران باشتر بڵاو بکەینەوە. ئەو کێشەیەش خۆم بینیومە و ڕاستییەکەی نازانم بۆچی وا دەردەکەوێت؛ ڕەنگە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیزانێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٣٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەو ھەڵەیە بۆ ویکیدراوە دەگەڕێتەوە کە دەبێت دانیشتووان و ڕووبەری شارەکە بە یەکەوە داخڵ کرابن، ئینجا ھەڵەکە دەرناکەوێت و دەبێتە دەقێکی پاک وەک [[سوڵتانیە]] و [[خووشکبیجاڕ]] و نزیکەی ١٠ دانەی تر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::ھەموو ئەو وتارانەی ھەڵە سوورەیان تیا دەرەکەوێ، ئەبێ لە ویکیدراوە چاک بکرێن؟ ئەگەر ژمارەیەکی زۆری وتارەکان وا بوون بە بۆت بکرێ باشترە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٢:٥٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو دووبارە @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: ویستم بپرسم گەیشتن بەکوێ سەبارەت بە بابەتی بۆت و کۆمەڵەوتارەکان؟ هیچی نوێ هەیە؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: سڵاو. لەگەڵ @Hivja قسەمان لەسەر کردووە، ئەو ئیش لەسەر ئەو وتارانەی شارەکانی ئیمارات ئەکا، ھەموو شتێکی تەواو بووە، ئەگەر کێشەیەکی تێ نەکەوێ، لەم نزیکانە بڵاو ئەبێتەوە. منیش چاوەڕێی فایلی وتارەکانی ئیسرائیلم، کە بۆی ناردم دوای ماوەیەکی کەم ئامادەی ئەکەم، ئیشەڵا بڵاوی ئەکەمەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) p0qi6apwfp1xgepyrhl8s9q3td6pl31 1591089 1590988 2026-06-17T09:52:47Z Tessla 41338 /* نوێ! 2 */ وەڵامدانەوە 1591089 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، چۆن مۆڵەت و ئیزنی بەشداریکردن بۆ بۆتەکەم وەبگرم؟ تکایە گەر دەتوانی ڕێنماییم بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: داوای دەکەین، بەس پێش ئەوە خولەکێک! ئێمە بە بۆتەکەی تۆ کار دەکەین یان کاک هەریاد؟ ئێوە هەردووکتان بۆتتان بونیاد ناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: من پێم وت کە داوای ئاڵای بۆت بکا، بۆ ئەوەی ئەگەر وەختێ من چالاک نەبووم پڕۆژەکە لەسەر بۆتەکەی من پەکی نەکەوێ @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەتوانێ بە بۆتەکەی خۆی کارەکان تەواو بکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::پێم ئاسایییە ئەگەر هەر خۆی بتوانێ هەموو پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ بە بۆتەکەی بیکا، کێشەم نییە داواکەی خۆم ئەکشێنمەوە ئەو کاتە پێویست بە بۆتی من ناکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: نازانم، بەڵام گەر هەردووکتان بن باشترە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: تۆ خۆت دەڵێی چی؟ بەهەرحاڵ من دواتر ئاڵاکە لە تێسلا بۆت وەردەگرمەوە. هیڤجا تۆ لێرەدا [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/بۆت#داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot|داواکەت بکە]] وەک کاک هەریاد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەمانە ئەنجام بدە هیڤجا، لەناو پەڕەی بۆتەکەت با بزانرێت بۆتەکە هی کێیە و کێ خاوەنیەتی. هەروەها بڵێ بۆ چ شتێک بەکاریدەهێنیت، هەروەها بە کام نەرمامێر دەیکەیت (ئۆتۆ ویکی یان پای ویکی یان شتێکی تر). ئەم زانیارییە دەستوورین و پێویستن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکم لە خوارەوەی ھی کاک ھەریاد زیاد کرد، ئێستا دەتوانن دەنگ بدەن. من پێم وایە بۆتەکەی کاک ھەریادیش بمێنێتەوە زۆر باش دەبێت؛ ویکیپیدیا بە یەک بۆت ئەستەمە ھەڵسووڕاندنی، بەڵام بە دوو بۆت خۆشترە. Tessla: ھەندێک لەو کارانەم کردووە بەڵام بەسەرچاو ئەوەی تریشی دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot|بۆتەکەم]] بکە؛ داڕێژەی بۆتم داناوە کە دەڵێ سەر بە کێیە و ھەروەھا پایتۆن و Pywikibot بەکاردێنێت. ئێستاش ھەندێکی تری کار ماوە بۆتەکە، ئەگەر شتێکی زیاتر بوو بێگومان ئەویش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: زۆر باشە، مادەم پێتان باشە بۆتەکەم بمێنێ، وای لێ ئەکەین. بۆ داواکەش تا ھەفتەیەکە (یا زیاتر بەپێی دەنگەکان) چاوەڕێ ئەکرێ و دوای ئەبرێتە مێتا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر باشە جێبەجێیە، بێگومان بۆتەکەت بوونی سەت هێندە باشترە لە نەبوونی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{سھ}} ئەو بۆتەی هیڤجا با لەسەر پاڵاوتن بمێنێتەوە، سبەی یان هەر ئەمشەو من یان هەر کاک هەریاد (هەریادبۆت) دەگوازینەوە بۆ پێدانی مافەکە. پێویست بە چاوەڕوانی زیاتر ناکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: کێشە نییە، با سبەی بێت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: دەزانیت خۆت بیگوازیتەوە بۆ داواکردن یان بیکەم؟ بەشکم تا بتوانین دەستبکەین بە کۆمەڵەوتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot/شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئێرە]] بکە، ھەموو شتێک ئامادەیە؛ بە ئەنقەست ھەم ئێکسێڵ و ھەم ڕەگەکەم وەک ئەوی شارەکانی ئیسرائیل داناوە، بۆیە ئەگەر ئەوانە بڵاو بکرێنەوە بە سەرکەوتوویی، یەکسەر دەچینە سەر بڵاوکردنەوەی شارەکانی ئیسرائیل و دواتریش پرۆژەکانی تر. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٢٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::زۆر زۆر باش دەبێت. دەستت خۆش بێت بژیت. منیش هیواخوازم زوو بگەین بەو ئاستانە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: زۆر سپاس خۆم داواکە ئەگوێزمەوە مێتا. بزانن ئەوەی گرنگە لێرە زۆر کردنی ڕێژەی وتار نییە، گرنگییەکە لێرە ئەوەیە بەبێ کەموکوڕی کارەکان بەڕێوە ببەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: کەس لە ئێمە نەیوتووە ڕێژەی وتار بەرزکردنەوە تاکە کارە بیکەین. بێگومان ئێمەش ئەوە دەزانین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٨، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ھاوڕێیان سەیرێکی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران|پڕۆژەی]] وتارەکانی شارەکانی ئێرانم کرد، لە [https://docs.google.com/spreadsheets/u/0/d/1YywR_i0_CxUxTydKMgbuQmoTqudy-XjJKrDk-eSswp4/htmlview گووگڵ شیتەکە] لە ھەموو وتارەکان ئەم دەقەی تیایە: {{سوور|ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "[" }} کێشەکە لە کوێیە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە یەکەم پڕۆژەی چەند سەت شاری من و کاک ئارام بوو، نزیک دوو ساڵیش وەستا تاوەکوو دواتر بڵاومان کردنەوە. کێشەی زۆر بوو؛ چ لە ڕەگەکەدا و چ لە بواری تەکنیکییەوە. بەڵام دواتر توانیمان شارستانەکانی ئێران باشتر بڵاو بکەینەوە. ئەو کێشەیەش خۆم بینیومە و ڕاستییەکەی نازانم بۆچی وا دەردەکەوێت؛ ڕەنگە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیزانێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٣٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەو ھەڵەیە بۆ ویکیدراوە دەگەڕێتەوە کە دەبێت دانیشتووان و ڕووبەری شارەکە بە یەکەوە داخڵ کرابن، ئینجا ھەڵەکە دەرناکەوێت و دەبێتە دەقێکی پاک وەک [[سوڵتانیە]] و [[خووشکبیجاڕ]] و نزیکەی ١٠ دانەی تر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::ھەموو ئەو وتارانەی ھەڵە سوورەیان تیا دەرەکەوێ، ئەبێ لە ویکیدراوە چاک بکرێن؟ ئەگەر ژمارەیەکی زۆری وتارەکان وا بوون بە بۆت بکرێ باشترە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٢:٥٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو دووبارە @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: ویستم بپرسم گەیشتن بەکوێ سەبارەت بە بابەتی بۆت و کۆمەڵەوتارەکان؟ هیچی نوێ هەیە؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: سڵاو. لەگەڵ @Hivja قسەمان لەسەر کردووە، ئەو ئیش لەسەر ئەو وتارانەی شارەکانی ئیمارات ئەکا، ھەموو شتێکی تەواو بووە، ئەگەر کێشەیەکی تێ نەکەوێ، لەم نزیکانە بڵاو ئەبێتەوە. منیش چاوەڕێی فایلی وتارەکانی ئیسرائیلم، کە بۆی ناردم دوای ماوەیەکی کەم ئامادەی ئەکەم، ئیشەڵا بڵاوی ئەکەمەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::دەی دەستی هەردوولاتان خۆش. چی بەمن کرا پێمی بڵێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) re77a8owodl2dvnc9vddkv1c9sa9brl 1591135 1591089 2026-06-17T10:39:14Z -Haryad 40333 /* نوێ! 2 */ وەڵامدانەوە 1591135 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، چۆن مۆڵەت و ئیزنی بەشداریکردن بۆ بۆتەکەم وەبگرم؟ تکایە گەر دەتوانی ڕێنماییم بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: داوای دەکەین، بەس پێش ئەوە خولەکێک! ئێمە بە بۆتەکەی تۆ کار دەکەین یان کاک هەریاد؟ ئێوە هەردووکتان بۆتتان بونیاد ناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: من پێم وت کە داوای ئاڵای بۆت بکا، بۆ ئەوەی ئەگەر وەختێ من چالاک نەبووم پڕۆژەکە لەسەر بۆتەکەی من پەکی نەکەوێ @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەتوانێ بە بۆتەکەی خۆی کارەکان تەواو بکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::پێم ئاسایییە ئەگەر هەر خۆی بتوانێ هەموو پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ بە بۆتەکەی بیکا، کێشەم نییە داواکەی خۆم ئەکشێنمەوە ئەو کاتە پێویست بە بۆتی من ناکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: نازانم، بەڵام گەر هەردووکتان بن باشترە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: تۆ خۆت دەڵێی چی؟ بەهەرحاڵ من دواتر ئاڵاکە لە تێسلا بۆت وەردەگرمەوە. هیڤجا تۆ لێرەدا [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/بۆت#داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot|داواکەت بکە]] وەک کاک هەریاد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەمانە ئەنجام بدە هیڤجا، لەناو پەڕەی بۆتەکەت با بزانرێت بۆتەکە هی کێیە و کێ خاوەنیەتی. هەروەها بڵێ بۆ چ شتێک بەکاریدەهێنیت، هەروەها بە کام نەرمامێر دەیکەیت (ئۆتۆ ویکی یان پای ویکی یان شتێکی تر). ئەم زانیارییە دەستوورین و پێویستن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکم لە خوارەوەی ھی کاک ھەریاد زیاد کرد، ئێستا دەتوانن دەنگ بدەن. من پێم وایە بۆتەکەی کاک ھەریادیش بمێنێتەوە زۆر باش دەبێت؛ ویکیپیدیا بە یەک بۆت ئەستەمە ھەڵسووڕاندنی، بەڵام بە دوو بۆت خۆشترە. Tessla: ھەندێک لەو کارانەم کردووە بەڵام بەسەرچاو ئەوەی تریشی دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot|بۆتەکەم]] بکە؛ داڕێژەی بۆتم داناوە کە دەڵێ سەر بە کێیە و ھەروەھا پایتۆن و Pywikibot بەکاردێنێت. ئێستاش ھەندێکی تری کار ماوە بۆتەکە، ئەگەر شتێکی زیاتر بوو بێگومان ئەویش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: زۆر باشە، مادەم پێتان باشە بۆتەکەم بمێنێ، وای لێ ئەکەین. بۆ داواکەش تا ھەفتەیەکە (یا زیاتر بەپێی دەنگەکان) چاوەڕێ ئەکرێ و دوای ئەبرێتە مێتا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر باشە جێبەجێیە، بێگومان بۆتەکەت بوونی سەت هێندە باشترە لە نەبوونی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{سھ}} ئەو بۆتەی هیڤجا با لەسەر پاڵاوتن بمێنێتەوە، سبەی یان هەر ئەمشەو من یان هەر کاک هەریاد (هەریادبۆت) دەگوازینەوە بۆ پێدانی مافەکە. پێویست بە چاوەڕوانی زیاتر ناکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: کێشە نییە، با سبەی بێت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: دەزانیت خۆت بیگوازیتەوە بۆ داواکردن یان بیکەم؟ بەشکم تا بتوانین دەستبکەین بە کۆمەڵەوتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot/شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئێرە]] بکە، ھەموو شتێک ئامادەیە؛ بە ئەنقەست ھەم ئێکسێڵ و ھەم ڕەگەکەم وەک ئەوی شارەکانی ئیسرائیل داناوە، بۆیە ئەگەر ئەوانە بڵاو بکرێنەوە بە سەرکەوتوویی، یەکسەر دەچینە سەر بڵاوکردنەوەی شارەکانی ئیسرائیل و دواتریش پرۆژەکانی تر. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٢٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::زۆر زۆر باش دەبێت. دەستت خۆش بێت بژیت. منیش هیواخوازم زوو بگەین بەو ئاستانە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: زۆر سپاس خۆم داواکە ئەگوێزمەوە مێتا. بزانن ئەوەی گرنگە لێرە زۆر کردنی ڕێژەی وتار نییە، گرنگییەکە لێرە ئەوەیە بەبێ کەموکوڕی کارەکان بەڕێوە ببەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: کەس لە ئێمە نەیوتووە ڕێژەی وتار بەرزکردنەوە تاکە کارە بیکەین. بێگومان ئێمەش ئەوە دەزانین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٨، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ھاوڕێیان سەیرێکی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران|پڕۆژەی]] وتارەکانی شارەکانی ئێرانم کرد، لە [https://docs.google.com/spreadsheets/u/0/d/1YywR_i0_CxUxTydKMgbuQmoTqudy-XjJKrDk-eSswp4/htmlview گووگڵ شیتەکە] لە ھەموو وتارەکان ئەم دەقەی تیایە: {{سوور|ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "[" }} کێشەکە لە کوێیە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە یەکەم پڕۆژەی چەند سەت شاری من و کاک ئارام بوو، نزیک دوو ساڵیش وەستا تاوەکوو دواتر بڵاومان کردنەوە. کێشەی زۆر بوو؛ چ لە ڕەگەکەدا و چ لە بواری تەکنیکییەوە. بەڵام دواتر توانیمان شارستانەکانی ئێران باشتر بڵاو بکەینەوە. ئەو کێشەیەش خۆم بینیومە و ڕاستییەکەی نازانم بۆچی وا دەردەکەوێت؛ ڕەنگە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیزانێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٣٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەو ھەڵەیە بۆ ویکیدراوە دەگەڕێتەوە کە دەبێت دانیشتووان و ڕووبەری شارەکە بە یەکەوە داخڵ کرابن، ئینجا ھەڵەکە دەرناکەوێت و دەبێتە دەقێکی پاک وەک [[سوڵتانیە]] و [[خووشکبیجاڕ]] و نزیکەی ١٠ دانەی تر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::ھەموو ئەو وتارانەی ھەڵە سوورەیان تیا دەرەکەوێ، ئەبێ لە ویکیدراوە چاک بکرێن؟ ئەگەر ژمارەیەکی زۆری وتارەکان وا بوون بە بۆت بکرێ باشترە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٢:٥٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو دووبارە @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: ویستم بپرسم گەیشتن بەکوێ سەبارەت بە بابەتی بۆت و کۆمەڵەوتارەکان؟ هیچی نوێ هەیە؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: سڵاو. لەگەڵ @Hivja قسەمان لەسەر کردووە، ئەو ئیش لەسەر ئەو وتارانەی شارەکانی ئیمارات ئەکا، ھەموو شتێکی تەواو بووە، ئەگەر کێشەیەکی تێ نەکەوێ، لەم نزیکانە بڵاو ئەبێتەوە. منیش چاوەڕێی فایلی وتارەکانی ئیسرائیلم، کە بۆی ناردم دوای ماوەیەکی کەم ئامادەی ئەکەم، ئیشەڵا بڵاوی ئەکەمەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::دەی دەستی هەردوولاتان خۆش. چی بەمن کرا پێمی بڵێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سپاس بۆ تۆش! بێگومان شتێکمان پێویست بوو، پێت ئەڵێین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٣٩، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ai6g5adhfwow9ddolpczy24o4bfxzbi 0 268080 1591059 1480381 2026-06-17T05:59:59Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591059 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین''' ({{بە عەرەبی|الانتفاضة الفلسطینیة الثانیة}})یان ڕاپەڕینی ئەقسا، لە [[٢٨ی ئەیلوول]] [[٢٠٠٠]] دەستی پێکرد و لە [[٨ی شوبات]] [[٢٠٠٥]] بە کردەوە وەستا دوای ڕێککەوتنی ئاگربەست کە لە لووتکەی شەرم شێخ ئەنجامدرا و کە سەرۆکی تازە ھەڵبژێردراوی فەلەستین [[مەحموود عەباس]] و سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل شارۆنی کۆکردەوە، و ئەم ڕاپەڕین بەراورد بە پێشووی خۆی بە زۆری پێکدادانی چەکدار و زیادبوونی خێرایی کارەکانی سەربازی لەنێوان بەرخۆدانەکەی فەلەستینە و [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|سوپای ئیسرائیل]] قوربانیی نزیکەی ٤٤١٢ فەلەستینەوە و ٤٨٣٢٢ بریندار. لە زیانەکانی سوپای ئیسرائیلدا ٣٣٤ کوژراو و ٧٣٥ جوولەکەی هاوردە کوژراون، کۆی کوژراو و بریندارەکانی ئیسرائیل ١٠٦٩ کوژراو و ٤٥٠٠ بریندار بوون، ٥٠ [[تانک|تانکێک]] جۆری میرکافا و ژمارەیەک جێب و چەکدارانی سەربازی ئیسرائیل تێکشکێنران. ناوچەکانی کەناری [[کەناری ڕۆژاوا|ڕۆژاوا]] [[کەرتی غەززە|و کەرتی غەززە.]] لە ماوەی ئەو دا چەندین داگیرکاری ئیسرائیلییان بەسەردا ھاتووە لەوانە دەستدرێژیی بەرگ و باران و بارینی ھاوین و تۆپ ھەڵدراو. شارنەی ھەڵگیرساندنی ئەو ھەڵگیرساندنە بریتی بوو لە ھاتنی سەرکردەی ئۆپۆزسیۆنی ئەوکاتە، ئاریل شارون بۆ حەوشەی مزگەوتەکەی لەگەڵ پاسەوانەکانی، ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە کۆمەڵێک نوێژخوێن بۆ جەماوەرەکە بچن و ھەوڵ بدەن بەرەنگار بن، کە دەرئەنجامی ئەو بوو کە یەکەم کارەکانی توندوتیژی لەو ھەڵگیرساندایە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الانتفاضة الفلسطینیة الثانیة|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2016/9/28/انتفاضة-الأقصی-رحل-شارون-وبقیت-فلسطین|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220121085317/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2016/9/28/انتفاضة-الأقصی-رحل-شارون-وبقیت-فلسطین|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref name="مولد تلقائیا1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ذکری انتفاضة الأقصی.. اشتعلت شرارتھا منذ 13 عاما.. ولم تُخمد نارھا بعد|ناونیشان=http://www.jfranews.com.jo/post.php?id=71625|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190527131056/http://www.jfranews.com.jo/post.php?id=71625|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=جفرا نیوز}}</ref><ref name="مولد تلقائیا2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=20 عاما علی "الانتفاضة الثانیة".. ما الذی تحقق؟|ناونیشان=https://arabi21.com/story/1303519/20-عاما-علی-الانتفاضة-الثانیة-ما-الذی-تحقق|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210304163240/https://arabi21.com/story/1303519/20-عاما-علی-الانتفاضة-الثانیة-ما-الذی-تحقق|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=عربی21|زمان=ar}}</ref> منداڵێکی فەلەستینی (محمد الدرا) وەک نیشانەی ڕاپەڕینی دووەم دادەنرێت. دوای دوو ڕۆژ لە ھەڵدێبڕینی مزگەوتی قەزا، گرتەیەکی ڤیدیۆیی کە لەلایەن پەیامنێری کەناڵی تەلەڤیزیۆنی فەڕەنسییەوە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٠ وەرگیراوە، دیمەنەکانی لەسێدارەدانی منداڵێکی (١١ ساڵ) نیشاندا کە لە تەنیشت باوکی بە بەرمیلێکی سێمنتی لە شەقامی سەڵاحەدین لە باشووری [[غەززە|شاری غەزە]] خۆیان حەشارداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الانتفاضة الفلسطینیة الثانیة|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2016/9/28/انتفاضة-الأقصی-رحل-شارون-وبقیت-فلسطین|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002015156/http://www.aljazeera.net:80/encyclopedia/events/2016/9/28/انتفاضة-الأقصی-رحل-شارون-وبقیت-فلسطین|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=www.aljazeera.net}}</ref> ڕاپەڕینی دووەم بە ڕووبەڕووبوونەوەی زۆر لە نێوان لایەنە فەلەستینییەکان و سوپای ئیسرائیلدا بوو، ھەروەھا خێرایی چالاکییە سەربازییەکان لە نێوان ئەو دوو لایەنەدا پەرەی سەند، فراکسیۆنە فەلەستینییەکان چەندین ئۆپەراسیۆنی شەھیدکردنیان لە ناو شارەکانی ئیسرائیل ئەنجامدا، خاڵە ئەمنییەکان و چێشتخانەکان و پاسەکانیان کردە ئامانج. بووە ھۆی مردنی سەدان ئیسرائیلی،<ref name=":1"/> و گەیشتە لووتکە لە [[٢٠٠٢|ساڵی ٢٠٠٢]] بە ڕێژەی ٢٢. لە مردن لە مانگێکدا.<ref name=":4">[https://www.ochaopt.org/sites/default/files/Special_Focus_August_2007_Arabic.pdf القتلی من الإسرائیلیین والفلسطینیین منذ 2000 -اتجاھات أساسیة]، مکتب تنسیق الشؤون الإنسانیة الأراضی الفلسطینی، دراسة مرکزة - مکتب الأمم المتحدة لتنسیق الشؤون الإنسانیة.</ref><ref name="atlantic">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2005/09/in-a-ruined-country/304167/|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[ذا أتلانتیک]] Online|سەردێڕ=In a Ruined Country|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080830024459/http://www.theatlantic.com/doc/prem/200509/samuels|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٠٨}}</ref> زۆر کەس کۆبوونەوەی لووتکەی شەرم شێخ لە ٨ی شوباتی ٢٠٠٥ بە کۆتایی ڕاپەڕینی دووەم دەزانن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spencer C.|ناونیشان=https://books.google.jo/books?id=Dm6pDwAAQBAJ&pg=PA958&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=Middle East Conflicts from Ancient Egypt to the 21st Century: An Encyclopedia and Document Collection [4 volumes]|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٥٣٥٣-١|زمان=en|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307081008/https://books.google.jo/books?id=Dm6pDwAAQBAJ&pg=PA958&redir_esc=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> بە ڕێککەوتنی [[مەحموود عەباس|مەحمود عەباس]]، سەرۆککۆماری فەلەستین و ئاریێل شارۆن، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل کە ھەموو کوتلە فەلەستینییەکان ھەموو کردەوەیەکی توندوتیژی دژی ئیسرائیلییەکان لە ھەموو شوێنێک ڕادەگرن، لەکاتێکدا ئیسرائیل ھەموو چالاکییە سەربازییەکانی لە ھەموو شوێنێک دژی فەلەستینییەکان ڕادەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Full text of Abbas declaration|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4247327.stm|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|زمان=en-GB|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211118095654/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4247327.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Full text of Sharon declaration|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4247233.stm|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|زمان=en-GB|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211118095443/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4247233.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھەروەھا پابەندبوونی خۆیان بە نەخشەڕێگای پرۆسەی ئاشتی دووپاتکردەوە. شارۆن ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ئازادکردنی ٩٠٠ زیندانی فەلەستینی لە کۆی ٧٥٠٠ دەستبەسەرکراو لەو کاتەدا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reinhart|یەکەم=Tanya|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=E_hxx4pXDZoC|سەردێڕ=The Road Map to Nowhere: Israel/Palestine Since 2003|بڵاوکەرەوە=[[Verso Books|Verso]]|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=١-٨٤٤٦٧-٠٧٦-٧|شوێن=London; New York|بەستەری نووسەر=Tanya Reinhart|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307082014/https://books.google.com/books?id=E_hxx4pXDZoC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> و لە شارەکانی [[کەناری ڕۆژاوا]] کە لە سەردەمی ئینتیفادا داگیرکرابوون بکشێتەوە، بەڵام چاودێران پێیان وایە کە ڕاپەڕینی دووەم کۆتایی نەھاتووە، چونکە فەلەستینییەکان و ئیسرائیلییەکان کۆتاییان نەھاتووە گەیشتن بە ھەر چارەسەرێکی سیاسی و ڕووبەڕووبوونەوەکان لە شارەکانی کەناری ڕۆژاوا بەردەوام بوون.<ref name=":1"/><ref name="مولد تلقائیا2"/> == پێش ڕاپەڕین == لە کۆتایی [[١٩٩٩|ساڵی ١٩٩٩ەوە،]] ھەستێکی گشتیی بێزاری لەنێو فەلەستینییەکاندا ھەبوو بەھۆی تەواوبوونی ئەو ماوەیەی کە بڕیاربوو بۆ جێبەجێکردنی چارەسەری کۆتایی بەپێی [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ،]] ھەروەھا ھەستکردن بە بێزاری بەھۆی دواکەوتن و وەستانی دانوستانەکانی نێوان لایەنە فەلەستینییەکان و ئیسرائیلییەکان دوای لووتکەی کامپ دەیڤد، و ڕوون بووەوە کە ھەوڵی «ئیسرائیل» بە پشتیوانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ سەپاندنی چارەسەرێک بەسەر فەلەستینییەکان دوور لە بڕیارنامەکانی شەرعییەتی نێودەوڵەتی ([[بڕیارنامەی ٢٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش|٢٤٢]], [[بڕیارنامەی ٣٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|٣٣٨]], [[بڕیارنامەی ١٣٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٣٩٧]])، جگە لە شکستی «ئیسرائیل»ی زایۆنیستەکان لە جێبەجێکردنی زۆرێک لەو لایەنانەی کە لە ئۆسلۆ یان ڕێککەوتن و دانوستانەکانی دواتر لەسەریان ڕێککەوتبوون.<ref>[https://www.paljourneys.org/sites/default/files/ntfD_lqS-_lhdf_lmbshr-_jmyl_hll.pdf انتفاضة الأقصی: الأھداف المباشرة ومقومات الاستمرار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313152141/https://www.paljourneys.org/sites/default/files/ntfD_lqS-_lhdf_lmbshr-_jmyl_hll.pdf |date=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢}}، جمیل ھلال، مجلة الدراسات الفلسطینیة.</ref> زایۆنیستەکان «ئیسرائیل» درێژە بە سیاسەتی تیرۆرکردن، دەستبەسەرکردن و لەشکرکێشی ناوچەکانی دەسەڵاتی فەلەستین دەدەن و ئازادکردنی زیندانیانی فەلەستینی ڕەتدەکەنەوە. جگە لە بەردەوامبوونی بنیاتنانی نیشتەجێبوون و دوورخستنەوەی گەڕانەوەی پەنابەران و دوورخستنەوەی کشانەوە [[چارەسەری دوو دەوڵەت|بۆ سنوورەکانی حوزەیرانی ١٩٦٧]]، فەلەستینییەکانی دڵنیا کرد لە بێھودەیی پرۆسەی ئاشتی بۆ بەدەستھێنانی سەربەخۆیی نیشتمانی. لە لایەنی ئیسرائیلەوە [[بێنیامین نێتانیاھو|بنیامین ناتانیاھۆ]] ھەندێک لە بڕگەکانی ڕێککەوتننامەی ڕووباری وای ١ی جێبەجێ کرد و ھەندێکی دیکەی جێبەجێ نەکرد، بۆیە پارتی لیکود بە سەرۆکایەتی ئیھود باراک دەسەڵاتی گرتە دەست و دەستیان بە پرۆسەی ئاشتی کردەوە<ref name=":5">[[اتفاقیة وای ریفر|اتفاق وای ریفر/٢]] ([https://dftp.gov.ps/uploads/1623064508.pdf وصلة لنسخة PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315040432/https://dftp.gov.ps/uploads/1623064508.pdf|date=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢}}) , 1999.</ref> ئیھود باراک پەنای بۆ... بۆچوونی دانیشتووانی میانڕەو، و ڕێککەوتنێکی بەدەستھێنا بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ١٢ بنکەی نوێی نیشتەجێبوون کە لە دوای ڕێککەوتنی ڕووباری وای لە تشرینی دووەمی [[١٩٩٨]] ەوە دروستکرابوون،<ref name=":2">Tim Youngs, International Affairs and Defence Section (24 January 2001). {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="The Middle East Crisis: Camp David, the 'Al-Aqsa Intifada' and the Prospects for the Peace Process" (PDF).|ناونیشان=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp2001/rp01-009.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080227143042/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/rp2001/rp01-009.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org}}</ref> بەڵام بەردەوامبوونی فراوانکردنی نیشتەجێبوونەکانی ئێستا، لەگەڵ پلانی دروستکردنی ٣٬٠٠٠ ماڵی نوێ لە کەناری ڕۆژاوا، ئیدانەکردنی توندی سەرکردایەتی فەلەستینی بەدوای خۆیدا ھێناوە. ھەرچەندە بەپێی ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ ڕێگەپێدراوە بۆ بیناسازی لەناو شوێنە نیشتەجێبوونەکانی ئێستادا، بەڵام لایەنگرانی فەلەستین پێیان وایە کە ھەر بەردەوامبوونی بیناسازی پێچەوانەی ڕۆحی ئەوانە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=In West Bank, 'Time' for Settlements Is Clearly Not 'Out'|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1997/12/05/world/in-west-bank-time-for-settlements-is-clearly-not-out.html|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٧|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|issn=0362-4331|زمان=en-US|یەکەم=Serge|دوایین=Schmemann|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211118095440/https://www.nytimes.com/1997/12/05/world/in-west-bank-time-for-settlements-is-clearly-not-out.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> زیانی بە ئەنجامی دانوستانەکانی باری کۆتایی گەیاندووە، و متمانەی فەلەستینییەکانی بە خواستی باراک بۆ ئاشتی تێکداوە.<ref name=":2"/> پرۆسەی ئاشتی لەرزۆک بوو و دووەمین ڕاپەڕینی فەلەستینی دەستی پێکرد، باراک سوودی [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|لە بۆردومانەکانی ١١ی ئەیلوول]] وەرگرت بۆ ئەوەی شەڕی ئەمریکا لە دژی تیرۆر بکاتە شەڕێک لە دژی ھەموو ئەو ڕێککەوتنە ئاشتیانەی کە لەگەڵ فەلەستینییەکان ئەنجامدراون.<ref name=":5"/> == ھاوسەنگی ھێز == لە لایەنی فەلەستینییەوە: ٣٥ ھەزار سەربازی دەزگا ئەمنییەکان بوون، چەکەکانیان تفەنگی [[ئەی کەی-٤٧ (چەک)|کڵاشینکۆف]] و ٤٥ زرێپۆشی بی ئاڕ دی ئێم-٢ بوو، سەبارەت بە چەکدارانی بەرخۆدان، چەکەکانیان تفەنگی [[ئەی کەی-٤٧ (چەک)|کڵاشینکۆف]] و [[تفەنگی ئێم ١٦|ئێم ١٦]] و ھەندێک مین بوو کە لە ماڵەوە دروستکرابوون. سەبارەت بە ئیسرائیلییەکان: ئەوان بۆ ئەم شەڕە ٦٠ ھەزار سەربازی سوپای ئیسرائیل و ھەزار تانک و ٤٥٠ فڕۆکەی جەنگی [[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف-١٦]] و فانتۆم و ئێف-١٥ ئیگل و ٥٠ ھێلیکۆپتەری ھێرشبەری [[بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی|ئەپاچییان]] کۆکردەوە. == ڕووداوەکان == === ساڵی ٢٠٠٠ === لە [[٢٨ی ئەیلوول]]ی ٢٠٠٠، [[ئاریێل شارۆن]] و ئەندامانی پارتی لیکود، لەگەڵ ھەزار پاسەوانی چەکدار، سەردانی [[مزگەوتی قودس|مزگەوتی ئەقسایان]] کرد و گەشتێکیان بە حەوشەکانیدا کرد و ڕایان گەیاند کە «چیای پەرستگا وەک خاکی ئیسرائیل دەمێنێتەوە»،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=21 عاما علی الانتفاضة الفلسطینیة الثانیة … ما سبب اندلاعھا ولماذا سمیت بانتفاضة الأقصی؟|ناونیشان=https://arabic.euronews.com/2021/09/29/21-years-since-the-second-palestinian-intifada|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220128155208/https://arabic.euronews.com/2021/09/29/21-years-since-the-second-palestinian-intifada|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=euronews|زمان=ar}}</ref><ref name=":1"/> [[فەلەستینییەکان|کە]] بووە ھۆی وروژاندنی نوێژخوێنانی فەلەستینی [[فەلەستینییەکان|و]] بووە ھۆی خۆپیشاندان؛ کە گازی فرمێسکڕێژ و گوللەی لاستیکیی ئاراستەی جەماوەرەکە کرد و بەھۆیەوە ٧ شەھید و برینداربوونی ٢٥٠ سەربازی ئیسرائیل و برینداربوونی ١٣ سەربازی ئیسرائیل ئەمە سەرەتای ڕاپەڕین بوو.<ref name=":1"/><ref name="مولد تلقائیا1"/> لەگەڵ دەستپێکردنی ڕاپەڕینی ئەقسا، ئەو دامەزراوەیەی دامەزراند کە بە لیژنەکانی بەرخۆدانی جەماوەری ناسراوە، کە باڵێکی سەربازی پێکھێنا بە ناوی لیواکانی ئەلناسر سەڵاح الدین، و چالاکوانانی کوتلە جیاوازەکانی لەخۆگرتبوو، زۆربەیان خەڵکی فەتح بوون، و ھەندێکیان لە [[حەماس]] [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|و جیھادی ئیسلامییەوە]]. ھەندێک لە شرۆڤەکاران بە ئاماژەدان بە وتارەکانی دواتری بەرپرسانی دەسەڵاتی فەلەستین، بەتایبەتی عیماد ئەلفەلوجی [[یاسر عەرەفات|و خودی عەرەفات]]، دەڵێن کە ڕاپەڕین چەند مانگێک پێش ئەم سەردانە پلانی بۆ دانراوە، ڕەنگە لە مانگی تەممووز یان تەممووزدا لەگەڵ گەڕانەوەی یاسر عەرەفات لە دانوستانەکانی کەمپی دەیڤد.<ref name="atlantic"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Provocative' mosque visit sparks riots|ئیش=BBC News|بڵاوکەرەوە=BBC MMVIII|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٠|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/28/newsid_3687000/3687762.stm|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190615134647/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/28/newsid_3687000/3687762.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref>کوشتنی ئەو کوڕە بەناوی محەممەد ئەلدورا لە شەقامی سەلاحەدین [[کەرتی غەززە|لە کەرتی غەززە]] لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٠ لە دووەم ڕۆژی ڕاپەڕینی ئەقسا ڕوویدا، ئەمەش لەکاتێکدایە کە ناڕەزایەتییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرانسەری [[کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە|خاکەکانی فەلەستین]] بڵاوبوونەتەوە. عەدەسەی فۆتۆگرافەری فەرەنسی چارڵز ئەندەرلین، پەیامنێری کەناڵی فەرەنسا ٢، دیمەنی جەمال ئەلدورا و کوڕە دوازدە ساڵەکەی بەناوی محەممەدی گرتووە، کە لە پشت بەرمیلێکی چیمەنتۆوە پەنایان گرتووە، دوای ئەوەی لە ناوەڕاستی ھەوڵەکانی… ئاڵوگۆڕی تەقە لە نێوان سەربازانی ئیسرائیل و ھێزە ئەمنییەکانی فەلەستین. ئەم تەقەیە کە زیاتر لە خولەکێکی خایاند، دیمەنی خۆدزینەوە لە یەکتری باوک و کوڕەکە و گریانی کوڕەکە و ئاماژەی باوک بۆ تەقەکەرەکان بۆ وەستان، لە نێوان لافاوێکی ئاگر و خۆڵ و خۆڵدا، دوای ئەوە… کوڕێک لەسەر قاچەکانی باوکی کەوتە خوارەوە.<ref name="tape1">[https://www.haaretz.com/1.4956081 ''Haaretz'', May 16, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821170047/http://www.haaretz.com/news/french-court-examines-footage-of-mohammad-al-dura-s-death-1.233240 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٧ }}.</ref> دوای پەنجا و نۆ چرکە لە پەخشی سەرەتایی دیمەنەکە لە [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]، بە دەنگی بەرپرسی نووسینگەی فەرەنسا ٢ [[ئیسرائیل|لە ئیسرائیل]]، چارڵز ئەندەرلین، کە خۆی شایەتحاڵی ڕووداوەکە نەبووە، بەڵام ئاگادارکرایەوە لە ھەموو زانیارییە پەیوەندیدارەکان، لە وێنەگرەکەوە لە ڕێگەی تەلەفۆنەوە، ئەندەرلین بە بینەرانی وتووە کە محەممەد ئەلدوڕە و باوکی «ئامانجی تەقەکردنی ھێزەکانی ئیسرائیلن»، و منداڵەکە کوژراوە.<ref name="Moutet">[https://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/015/284xawsb.asp?pg=1 Moutet 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150916153950/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/015/284xawsb.asp?pg=1 |date=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}.</ref> دوای ئەوەی پرسەکە لە پرسەیەکی باو و دڵگیردا بەڕێوەچوو، [[جیھانی عەرەب|جیھانی عەرەبی و ئیسلامی]] محەممەد ئەلدورایان وەک شەھید شکۆمەند کرد. ==== ڕاپەڕینی تشرینی یەکەم ==== لیژنەی باڵای بەدواداچوونی جەماوەری عەرەب لە ١ی تشرینی یەکەم مانگرتنی ھەمەلایەنەی ڕاگەیاند. مانگرتنەکە ناڕەزایەتییەک بوو بەرامبەر بە دۆخی کەمینەی عەرەب لە ئیسرائیل و ڕووداوە سەرەتایییەکانی ڕاپەڕین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=وتد|یەکەم=محمد|سەردێڕ=21 عاما علی “ھبّة أکتوبر” نصرة للأقصی .. فلسطینیو 48 فی مواجھة مفتوحة منذ النکبة|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/politics/2021/10/2/ذکری-ھبّة-أکتوبر-تعرّف-علی-أبرز-محطات|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211213234656/https://www.aljazeera.net/news/politics/2021/10/2/ذکری-ھبّة-أکتوبر-تعرّف-علی-أبرز-محطات|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> خۆپیشاندانەکان سەرەتا ھێمنانە بوون، بەڵام لە شارۆچکە جۆراوجۆرەکاندا گەشەیان کرد و بوونە تەقینەوەی توڕەیی و داخستنی ھەندێک شەقام و فڕێدانی بەرد. دەرئەنجامەکەی وێرانکاری لە زۆر بوار و گیانلەدەستدان بوو. ڕۆژی دووەمی خۆپیشاندانەکان، ٢ی تشرینی یەکەم، خوێناویترین… ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ھبّة أکتوبر عام 2000 فی إسرائیل|ناونیشان=https://www.paljourneys.org/ar/timeline/highlight/14337/%DA%BE%D8%A8%D9%91%D8%A9-%D8%A3%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D9%85-2000-%D9%81%DB%8C-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210518005429/https://www.paljourneys.org/ar/timeline/highlight/14337/ھبّة-أکتوبر-عام-2000-فی-إسرائیل|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=الرحلات الفلسطینیة|زمان=ar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خۆپێشاندانەکان لە ڕۆژی سێیەمیشدا بەردەوام بوون، بەڵام ڕێچکەیان کەمی کرد و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ئارامی زاڵ بوو پێش ئەوەی جارێکی دیکە خۆپیشاندانەکان بگەڕێنەوە بەھۆی ئەو کەشوھەوای ئاڵۆزەی دوای ئەوەی [[حیزبوڵڵای لوبنان|ھەسەدە]] لە ٧ی تشرینی یەکەمدا سێ سەربازی ئیسرائیلی ڕفاند و خۆپیشاندانی دژە خۆپیشاندانی لە کۆمەڵگەی جوولەکەکاندا بەدوای خۆیدا ھێنا جوولەکەکان لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیب]] بەشدارییان لە کردەوەی توندوتیژیدا کرد و لە شوێنەکانی دیکەشدا، لە [[٨ی تشرینی یەکەم|٨ی تشرینی یەکەمدا]]، ھەندێکیان بەردیان بەسەر فەلەستینییەکاندا فڕێدا و موڵک و ماڵییان لەناوبرد و دروشمی «مەرگ بۆ عەرەبەکان»یان دەوتەوە.<ref>[https://www.haaretz.com/1.5124218 "The Or Inquiry – Summary of Events"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118095441/https://www.haaretz.com/1.5124218 |date=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }}.</ref> کەشوھەوا لە دوای ٨ی تشرینی یەکەم ھێور بووەوە و خۆپیشاندانەکان بە کردەوە لە ١٠ی تشرینی یەکەم وەستان. لە [[١٢ی تشرینی یەکەم]]ی ٢٠٠٠ دوو سەربازی ئیسرائیلی لە ڕامەڵڵا کوژران کاتێک [[فەلەستینییەکان]] دوو سەربازی یەدەگیان لە [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|سوپای داگیرکەری ئیسرائیل]] کوشت کە «بە ھەڵە» چوونە ناو شاری [[ڕامەڵا|ڕامەڵڵا]] کە لەژێر کۆنترۆڵی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستیندایە]] لە ناوەڕاستی [[کەناری ڕۆژاوا]]. پۆلیسی مەدەنی فەلەستین لە بنکەی پۆلیسی ئەلبیرە دەستبەسەریان کردبوو، بەڵام جەماوەرێکی توڕەی فەلەستینی کە لە پرسەی گەنجێکی فەلەستینی بوون کە لەلایەن ئیسرائیلەوە کوژرا، ھێرشیان کردە سەر بنکەی پۆلیس و سەربازە دەستبەسەرکراوەکانیان کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2000 Ramallah lynch terrorist released from prison|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4942631,00.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201014023726/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4942631,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە [[٨ی تشرینی دووەم]]ی ٢٠٠٠، منداڵی فەلەستینی فاریس ئۆدە '''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|agency=Agence France-Presse|ڕێکەوت=8 نوفمبر 2000|سەردێڕ=Three Palestinians, one Israeli dead as violence continues}}</ref>''' لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|سوپای ئیسرائیلەوە]] لە نزیک دەروازەی ئەلمەنتەر (بازگەی کارنی) لە ڕۆژھەڵاتی [[کەرتی غەززە]] کوژرا، لەکاتێکدا لە مانگی دووەمی ئینتیفادادا بەرد فڕێدەدا<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com.eg/books?id=ONwvAQAAIAAJ&q=%22فارس+فایق+عودة%22&dq=%22فارس+فایق+عودة%22&hl=ar&sa=X&ved=2ahUKEwjmlrOjpvPsAhXyTxUIHXIzDwAQ6AEwAHoECAAQAg|سەردێڕ=انتفاضة الأقصی :: یومیات و وثائق /|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=السلطة الوطنیة الفلسطینیة، الھیئة العامة للاستعلامات،|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201108181049/https://books.google.com.eg/books?id=ONwvAQAAIAAJ&q=%22فارس+فایق+عودة%22&dq=%22فارس+فایق+عودة%22&hl=ar&sa=X&ved=2ahUKEwjmlrOjpvPsAhXyTxUIHXIzDwAQ6AEwAHoECAAQAg|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|others}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Delinda Curtiss Hanley|ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠١|سەردێڕ=Israel's Spin-Doctors Wage War of Images and Words Against Palestinian Rock Children|ناونیشان=http://www.wrmea.com/backissues/010201/0101021.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080725121741/http://www.wrmea.com/backissues/010201/0101021.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Washington Report on Middle East Affairs}}</ref><ref>[https://palestinemonitor.org/Activism%20pal%20solidarity/Dr_sitta_for_award.htm Dr.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526142604/http://palestinemonitor.org/Activism%20pal%20solidarity/Dr_sitta_for_award.htm |date=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Abu Ramadan|یەکەم=Saud|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=United Press International|سەردێڕ=The death of a 14-year-old "martyr"}}</ref> ==== پێوەرەکانی کلینتۆن ==== شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان ھێزەکانی ئیسرائیل و فەلەستینییەکان لە ١ی ئەم مانگەدا بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەند و شەش فەلەستینی و سێ سەربازی ئیسرائیلی کوژران و ١٤٠ فەلەستینی و چوار سەربازی ئیسرائیلیش بریندار بوون. لە ڕۆژانی دواتردا ژمارەی قوربانییەکان زیادی کرد و لە [[تشرینی دووەم|مانگی تشرینی دووەمدا]] ھەموو ڕۆژێک پێکدادان ڕوویدا. بە گشتی ١٢٢ فەلەستینی و ٢٢ ئیسرائیلی کوژراون. لە ھەوڵێکی کۆتاییدا لەلایەن ئیدارەی [[بیڵ کڵینتن|کلینتۆنەوە]] بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ئاشتی لە نێوان ئیسرائیلییەکان و فەلەستینییەکان (لە ماوەی ھەفتەکانی کۆتایی گواستنەوەی سەرۆکایەتی لە بیل کلینتۆنەوە بۆ [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بوش]])، کلینتۆن پێشنیارەکانی بۆ نزیکبوونەوە پێشکەش کرد کە بە «پارامێتەرەکانی کلینتۆن» ناسراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مقترحات کلینتون لإنھاء النزاع الفلسطینی الإسرائیلی - 23 کانون الأول 2000 (نص تاریخی)|ناونیشان=https://www.paljourneys.org/ar/timeline/historictext/13478/%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A5%D9%86%DA%BE%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220316212339/https://www.paljourneys.org/ar/timeline/historictext/13478/مقترحات-کلینتون-لإنھاء-النزاع-الفلسطینی-الإسرائیلی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=الرحلات الفلسطینیة|زمان=ar|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و پارامێتەرەکانی کلینتۆن بە مەبەستی ئەوە بوون کە ببنە بنەمایەک بۆ دانوستانەکانی زیاتر. کۆشکی سپی ڕۆژی دواتر لە بەیاننامەیەکدا پشتڕاستی کردەوە کە «ھەردوولا ئێستا بە ھەندێک ڕەخنەیییەوە بیرۆکەکانی سەرۆککۆمار قبوڵ دەکەن»، بەڵام دوای سێ ھەفتە لە وەڵامدانەوەی فەڵەستینییەکان، لووتکەی تەبا بەڕێوەچوو و کاتەکانی پێش ھەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠١دا تەواو بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://info.wafa.ps/ar_page.aspx?id=3957 کاریگەری ھێرش و گەمارۆدانی ئیسرائیل لەسەر بارودۆخی ئابووری فەلەستین] * [https://ebook.univeyes.com/69179/pdf-یومیات-الانتفاضة-الفلسطینیة-دفاعا-عن-حق-تقریر-المصیر-للشعب-الفلسطینی ڕۆژنامەی ڕاپەڕینی فەلەستین بۆ داکۆکی لە مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلی فەلەستین] (خوێندنەوە و دابەزاندن) * [[:en:List of Palestinian civilian casualties in the Second Intifada|لیستی قوربانیانی مەدەنی فەلەستینی لە ڕاپەڕینی دووەم]] * [[:en:List of Israeli civilian casualties in the Al-Aqsa Intifada|لیستی قوربانیانی مەدەنی ئیسرائیل لە]] ڕاپەڕینی [[:en:List of Palestinian civilian casualties in the Second Intifada|دووەم]] * [https://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/terrorism/palestinian/pages/victims%20of%20palestinian%20violence%20and%20terrorism%20sinc.aspx# لیستی مردنی ئیسرائیل لە ئەیلوولی ٢٠٠٠ەوە] {{تووڵی دەروازە|3=شەڕ|4=سیاسەت|11=فەلەستین|ئیسرائیل|شەڕ|سیاسەت|ڕۆژھەڵاتی ناوین|مافەکانی مرۆڤ|دەیەی ٢٠٠٠|فەلەستین}} {{پۆلی کۆمنز|Second Intifada}} [[پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین]] [[پۆل:ئیسرائیل لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییەکان بە زمانی تورکی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:ڕاپەڕینەکان]] 8cifmwqhrlwk47fwao0sq378pz7xkay 1 268398 1591060 1292302 2026-06-17T06:00:10Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591060 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٦ بەستەری دەرەکیی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1292300 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220313152141/https://www.paljourneys.org/sites/default/files/ntfD_lqS-_lhdf_lmbshr-_jmyl_hll.pdf بۆ https://www.paljourneys.org/sites/default/files/ntfD_lqS-_lhdf_lmbshr-_jmyl_hll.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220315040432/https://dftp.gov.ps/uploads/1623064508.pdf بۆ https://dftp.gov.ps/uploads/1623064508.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150916153950/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/015/284xawsb.asp?pg=1 بۆ https://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/015/284xawsb.asp?pg=1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210518005429/https://www.paljourneys.org/ar/timeline/highlight/14337/%D9%87%D8%A8%D9%91%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%AA%D9%88%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D9%85-2000-%D9%81%D9%8A-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84 بۆ https://www.paljourneys.org/ar/timeline/highlight/14337/%D9%87%D8%A8%D9%91%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%AA%D9%88%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D9%85-2000-%D9%81%D9%8A-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20060526142604/http://palestinemonitor.org/Activism%20pal%20solidarity/Dr_sitta_for_award.htm بۆ https://palestinemonitor.org/Activism%20pal%20solidarity/Dr_sitta_for_award.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220316212339/https://www.paljourneys.org/ar/timeline/historictext/13478/%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%84%D9%8A%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A بۆ https://www.paljourneys.org/ar/timeline/historictext/13478/%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D9%84%D9%8A%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٥٩، ٢١ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591059 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170821170047/http://www.haaretz.com/news/french-court-examines-footage-of-mohammad-al-dura-s-death-1.233240 بۆ https://www.haaretz.com/1.4956081 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211118095441/https://www.haaretz.com/1.5124218 بۆ https://www.haaretz.com/1.5124218 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٠٠، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) npr4fym1ypv9bxg6h0suejwe57xyljk 0 268506 1591057 1377544 2026-06-17T05:30:42Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٣ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591057 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person|honorific_prefix=سەرکردەی سەربازی کەتیبەکانی عیزەدین قەسام|name=ڕائید عەتار|native_name=رائد العطار|native_name_lang=ar|image=Raed_al_Atar.jpg|image_size=|alt=ڕائید عەتار|caption=|birth_date={{birth year|1974}}|death_date={{Death date|2014|8|21|df=yes}} (aged 39 or 40)|birth_place=کەرتی غەززە، فەلەستین|death_place=ڕەفەح، کەرتی غەززە|branch=|unit=|commands=|battles=* شەڕی غەززە (2008–٢٠٠٩) * Operation Stones of Baked Clay * شەڕی غەززە-ئیسرائیل ٢٠١٤}} '''ڕائید عەتار''' ({{بە عەرەبی|رائد العطار}}،<ref name="AJ bio">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|script-title=ar: ڕائد العطار|trans-title=Raed al-Atar|ناونیشان=https://aja.me/g5sf94|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.aljazeera.net|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera Net|زمان=an}}</ref> ١٩٧٤–٢٠١٤) فەرماندەی [[ڕەفەح]]ی لیواکانی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|عیزدین قەسام]] و ئەندامی ئەنجومەنی باڵای سەربازی [[حەماس]] بووە. بەپێی وتەی جیم زانۆتی شرۆڤەکاری خزمەتگوزاری توێژینەوەی کۆنگرێس، فەرماندەیییەکەی گرنگ بووە بەھۆی ئەوەی کە [[ڕەفەح]] خاڵی مەبەست بووە بۆ تونێلەکانی قاچاخچێتی لە میسرەوە. بەپێی زانیارییەکان، لە ساڵی ٢٠١٠دا، عەتار دەسەڵات و کاریگەرییەکی بەرچاوی لە کەرتی غەززەدا ھەبووە، ھەروەھا دەسەڵاتی بەسەر تونێلەکانی قاچاخچێتیدا ھەبووە.<ref name="Pfeffer">Anshel Pfeffer, Avi Issacharoff. [http://www.haaretz.com/print-edition/news/pa-hamas-military-chief-in-rafah-ordered-rocket-attacks-on-eilat-aqaba-1.306284 "PA: Hamas Military Chief in Rafah Ordered Rocket Attacks on Eilat, Aqaba"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924225428/http://www.haaretz.com/print-edition/news/pa-hamas-military-chief-in-rafah-ordered-rocket-attacks-on-eilat-aqaba-1.306284 |date=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}, ''Haaretz'', 6 August 2010.</ref><ref name="Xinhua">"Hamas threats to kidnap more Israeli soldiers". [[Xinhua]], 28 March 2009.</ref> بەپێی ڕاپۆرتی ئیسرائیل، سێیەم فەرماندەی باڵای سەربازی بزووتنەوەی حەماس بووە.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/two-hamas-commanders-killed-in-israeli-air-strike-in-gaza-1.1904190 "Two Hamas commanders killed in Israeli air strike in Gaza"] by Mark Weiss, in Jerusalem, 22 August 2014, irishtimes.com; accessed 27 August 2014.</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩٥دا، عەتار، دوای دادگاییکردنێکی خێرا لەلایەن دادگای [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]]، بە دوو ساڵ زیندانیکردن بە تۆمەتی مەشقکردن بە چەکی نایاسایی سزادرا.<ref>[https://www.nytimes.com/1995/05/03/world/palestinians-hold-quick-secret-trials.html Palestinians Hold Quick, Secret Trials"], ''New York Times''; 3 May 1995; accessed 22 August 2014.</ref><ref>"Palestinian Authority alleged to run secret 'trials' lasting just a few minutes", ''The Baltimore Sun'', 4 May 1995.</ref> لە ١ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩ کاپتنێکی پۆلیسی فەلەستینی بە ناوی ڕیفات جودا لە غەززە لە تەقەکردن لەگەڵ عەتار و دوو ئەندامی دیکەی حەماس کوژرا، لەکاتێکدا ھەوڵی دەستگیرکردنی دەدا.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/internacional/ORIENTE_PROXIMO/PALESTINA/HAMAS_/PALESTINA/ACUERDO_DE_WYE_PLANTATION_/OCTUBRE_1998/policia/palestino/nina/mueren/tiroteo/militantes/Hamas/elpepiint/19990202elpepiint_19/Tes "Un policía palestino y una niña mueren en un tiroteo con militantes de Hamás"], ''El Pais'', 2 February 1999. {{In lang|es}}</ref> دواتر ئەو کەسانە لە کەمپی پەنابەرانی شاتی دەستگیرکران، ئەوەش دوای ئاڵوگۆڕی تەقەی دووەم لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان. لە مانگی نیسانی ئەو ساڵەدا، عەتار بە تاوانی کوشتنی ڕیفعەت جودا لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. ھەر کە حوکمی لەسێدارەدان دەرچوو، کەسوکاری عەتار ڕژانە سەر شەقامەکان و ماڵی جوودەیان بەردباران کرد.<ref>"Death penalty fallout challenges Arafat", ''Laredo Morning Times'', 15 March 1999.</ref> ناڕەزایەتی توندوتیژی لە غەززە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی دوو کەس.<ref>Joel Greenberg, [http://articles.sfgate.com/1999-03-11/news/17680734_1_palestinian-security-palestinian-court-palestinian-authority "Two Killed in Riots In Gaza Over Death Sentence/Palestinian court ruling causes demonstrations"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701164043/http://articles.sfgate.com/1999-03-11/news/17680734_1_palestinian-security-palestinian-court-palestinian-authority |date= ١ی تەممووزی ٢٠١٢ }}, ''New York Times'', 11 March 1999.</ref><ref>Barzak, Ibrahim. [https://news.google.com/newspapers?nid=1298&dat=19990315&id=5fAyAAAAIBAJ&sjid=nggGAAAAIBAJ&pg=5777,3508917 Death sentence decision puts Arafat's judgement to the test], Associated Press via ''Free Lance-Star'', 15 March 1999.</ref> دوابەدوای ئاژاوەگێڕییەکان و ڕەخنەکانی دادگاییکردنەکە، [[یاسر عەرەفات]] لەگەڵ سەرکردە مەدەنییەکان لە ڕەفعەت کۆبووەوە و داوای لێکردن ئارامی بگەڕێننەوە، بەڵێنیدا پێداچوونەوە بە سزای لەسێدارەدان بکەن.<ref>''San Francisco Chronicle'', p. A10, 2 February 1999; accessed 21 August 2014.</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦ عەتار ئاڕاستەی ئەو ھەڵمەتە سنووربەزێنەی کرد کە تێیدا سەربازێکی ئیسرائیلی [[گیلعاد شەلیت]] دەستگیرکرا. ھەروەھا لە کاتی ئازادبوونی شالیت لە دیل لە کاتی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا ئامادە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٤|سەردێڕ=Israeli Strikes Kill 3 Hamas Leaders as Military Wing Takes Responsibility for Kidnappings|ناونیشان=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/08/israeli-strikes-hit-3-top-hamas-leaders.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gilad Shalit and Hamas commander Raed Al-Attar|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gilad-shalit-and-hamas-commander-raed-al-attar/|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> لە کاتی شەڕی غەززەدا لە ساڵی ٢٠٠٩، عەتار لەگەڵ محەممەد سەنوەر، چەکدارێک کە یارمەتی ھەماھەنگی ڕفاندنی سەربازێکی ئیسرائیلی بە ناوی [[گیلعاد شەلیت]] داوە، بەرەو عەریش لە سینا ھەڵھات.<ref>Amos Harel. "Reservists join Gaza fighting ahead of third stage of Operation Cast Lead." January 2009.</ref> لەو ساڵەدا عەتار بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، ئەگەر ئیسرائیل داواکارییەکانی حەماس بۆ ئازادکردنی ھەزار و ٤٥٠ زیندانی فەلەستینی لە بەرامبەر شەلیت قبوڵ نەکات، حەماس سەربازی زیاتر دەڕفێنێت.<ref name="Xinhua">"Hamas threats to kidnap more Israeli soldiers". [[Xinhua]], 28 March 2009.</ref> ڕاپۆرتەکان دەرکەوتن کە عەتار ڕێگەی بە تەقاندنی موشەکەکانی شێوازی گراد لە مانگی ئابی ٢٠١٠ لە نیمچە دوورگەی [[نیمچەدوورگەی سینا|سینا]] لە [[ئیلات]] لە [[ئیسرائیل]] و [[عەقەبە]] لە [[ئوردن]] داوە.<ref>Egypt Reveals Arrest Of Terror Squad On The Sinai. Palestine News Network</ref><ref>Jack Khoury. [http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/egypt-held-alleged-terror-squad-prior-to-eilat-rocket-attack-report-says-1.306675 "Egypt held alleged terror squad prior to Eilat rocket attack, report says"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615095643/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/egypt-held-alleged-terror-squad-prior-to-eilat-rocket-attack-report-says-1.306675 |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ }}, ''Haaretz'', 8 August 2010.</ref> بەگوێرەی سەرچاوە فەلەستینییەکان، عەتار بە ڕەزامەندی سەرکردایەتی بزووتنەوەی حەماس لە دەرەوەی وڵات، لەنێویاندا [[خالید مەشعەل|خالد مەشعەل]] و بە پشتیوانیی کارمەندانی ھەواڵگری [[ئێران]]، ڕێگەی بە ھێرشەکە داوە. بەپێی ھەندێک لە ھەواڵەکان، ھێرشەکە بەپێی زانیارییەکان بەبێ ئاگاداری فەرماندەی ڕاستەوخۆی ئەو، [[ئەحمەد جەعبەری]]،<ref name="Pfeffer"/> ڕوویداوە لەکاتێکدا بە گوتەی بەرپرسانی میسر، ئۆپەراسیۆنێکی لەو شێوەیە بەبێ ڕەزامەندی جەعبەری نەدەکرا ئەنجام بدرێت.<ref>Avi Issacharoff. [http://www.haaretz.com/print-edition/news/arab-paper-intel-chief-diskin-visited-Cairo-to-discuss-rockets-1.306625 "Arab paper: Intel chief Diskin visited Cairo to discuss rockets"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615110026/http://www.haaretz.com/print-edition/news/arab-paper-intel-chief-diskin-visited-cairo-to-discuss-rockets-1.306625 |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ }}, haaretz.com; accessed 27 August 2014.</ref> == مردن == ڕاید عەتار لەگەڵ دوو کارمەندی باڵای دیکەی بزووتنەوەی حەماس لە کاتی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل لە [[ڕەفەح]] لە ٢١ی ئابی ٢٠١٤، لە کاتی شەڕی ئیسرائیل و غەززە لە ساڵی ٢٠١٤ کوژرا.<ref>[http://in.reuters.com/article/mideast-gaza-idINL5N0QR0P020140821 Death of al Atar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821153935/http://in.reuters.com/article/2014/08/21/mideast-gaza-idINL5N0QR0P020140821 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٤ }}, reuters.com, 21 August 2014; accessed 22 August 2014.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠١٠|ژیاننامە|فەلەستین}} [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:ئەندامانی قەسام]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان]] [[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]] e3weytwdb1zeei9hfcbzoehb86reisg 1591084 1591057 2026-06-17T09:02:19Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591084 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person|honorific_prefix=سەرکردەی سەربازی کەتیبەکانی عیزەدین قەسام|name=ڕائید عەتار|native_name=رائد العطار|native_name_lang=ar|image=Raed_al_Atar.jpg|image_size=|alt=ڕائید عەتار|caption=|birth_date={{birth year|1974}}|death_date={{Death date|2014|8|21|df=yes}} (aged 39 or 40)|birth_place=کەرتی غەززە، فەلەستین|death_place=ڕەفەح، کەرتی غەززە|branch=|unit=|commands=|battles=* شەڕی غەززە (2008–٢٠٠٩) * Operation Stones of Baked Clay * شەڕی غەززە-ئیسرائیل ٢٠١٤}} '''ڕائید عەتار''' ({{بە عەرەبی|رائد العطار}}،<ref name="AJ bio">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|script-title=ar: ڕائد العطار|trans-title=Raed al-Atar|ناونیشان=https://aja.me/g5sf94|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.aljazeera.net|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera Net|زمان=an}}</ref> ١٩٧٤–٢٠١٤) فەرماندەی [[ڕەفەح]]ی لیواکانی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|عیزدین قەسام]] و ئەندامی ئەنجومەنی باڵای سەربازی [[حەماس]] بووە. بەپێی وتەی جیم زانۆتی شرۆڤەکاری خزمەتگوزاری توێژینەوەی کۆنگرێس، فەرماندەیییەکەی گرنگ بووە بەھۆی ئەوەی کە [[ڕەفەح]] خاڵی مەبەست بووە بۆ تونێلەکانی قاچاخچێتی لە میسرەوە. بەپێی زانیارییەکان، لە ساڵی ٢٠١٠دا، عەتار دەسەڵات و کاریگەرییەکی بەرچاوی لە کەرتی غەززەدا ھەبووە، ھەروەھا دەسەڵاتی بەسەر تونێلەکانی قاچاخچێتیدا ھەبووە.<ref name="Pfeffer">Anshel Pfeffer, Avi Issacharoff. [http://www.haaretz.com/print-edition/news/pa-hamas-military-chief-in-rafah-ordered-rocket-attacks-on-eilat-aqaba-1.306284 "PA: Hamas Military Chief in Rafah Ordered Rocket Attacks on Eilat, Aqaba"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924225428/http://www.haaretz.com/print-edition/news/pa-hamas-military-chief-in-rafah-ordered-rocket-attacks-on-eilat-aqaba-1.306284 |date=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}, ''Haaretz'', 6 August 2010.</ref><ref name="Xinhua">"Hamas threats to kidnap more Israeli soldiers". [[Xinhua]], 28 March 2009.</ref> بەپێی ڕاپۆرتی ئیسرائیل، سێیەم فەرماندەی باڵای سەربازی بزووتنەوەی حەماس بووە.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/two-hamas-commanders-killed-in-israeli-air-strike-in-gaza-1.1904190 "Two Hamas commanders killed in Israeli air strike in Gaza"] by Mark Weiss, in Jerusalem, 22 August 2014, irishtimes.com; accessed 27 August 2014.</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩٥دا، عەتار، دوای دادگاییکردنێکی خێرا لەلایەن دادگای [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]]، بە دوو ساڵ زیندانیکردن بە تۆمەتی مەشقکردن بە چەکی نایاسایی سزادرا.<ref>[https://www.nytimes.com/1995/05/03/world/palestinians-hold-quick-secret-trials.html Palestinians Hold Quick, Secret Trials"], ''New York Times''; 3 May 1995; accessed 22 August 2014.</ref><ref>"Palestinian Authority alleged to run secret 'trials' lasting just a few minutes", ''The Baltimore Sun'', 4 May 1995.</ref> لە ١ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩ کاپتنێکی پۆلیسی فەلەستینی بە ناوی ڕیفات جودا لە غەززە لە تەقەکردن لەگەڵ عەتار و دوو ئەندامی دیکەی حەماس کوژرا، لەکاتێکدا ھەوڵی دەستگیرکردنی دەدا.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/internacional/ORIENTE_PROXIMO/PALESTINA/HAMAS_/PALESTINA/ACUERDO_DE_WYE_PLANTATION_/OCTUBRE_1998/policia/palestino/nina/mueren/tiroteo/militantes/Hamas/elpepiint/19990202elpepiint_19/Tes "Un policía palestino y una niña mueren en un tiroteo con militantes de Hamás"], ''El Pais'', 2 February 1999. {{In lang|es}}</ref> دواتر ئەو کەسانە لە کەمپی پەنابەرانی شاتی دەستگیرکران، ئەوەش دوای ئاڵوگۆڕی تەقەی دووەم لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان. لە مانگی نیسانی ئەو ساڵەدا، عەتار بە تاوانی کوشتنی ڕیفعەت جودا لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. ھەر کە حوکمی لەسێدارەدان دەرچوو، کەسوکاری عەتار ڕژانە سەر شەقامەکان و ماڵی جوودەیان بەردباران کرد.<ref>"Death penalty fallout challenges Arafat", ''Laredo Morning Times'', 15 March 1999.</ref> ناڕەزایەتی توندوتیژی لە غەززە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی دوو کەس.<ref>Joel Greenberg, [http://articles.sfgate.com/1999-03-11/news/17680734_1_palestinian-security-palestinian-court-palestinian-authority "Two Killed in Riots In Gaza Over Death Sentence/Palestinian court ruling causes demonstrations"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701164043/http://articles.sfgate.com/1999-03-11/news/17680734_1_palestinian-security-palestinian-court-palestinian-authority |date= ١ی تەممووزی ٢٠١٢ }}, ''New York Times'', 11 March 1999.</ref><ref>Barzak, Ibrahim. [https://news.google.com/newspapers?nid=1298&dat=19990315&id=5fAyAAAAIBAJ&sjid=nggGAAAAIBAJ&pg=5777,3508917 Death sentence decision puts Arafat's judgement to the test], Associated Press via ''Free Lance-Star'', 15 March 1999.</ref> دوابەدوای ئاژاوەگێڕییەکان و ڕەخنەکانی دادگاییکردنەکە، [[یاسر عەرەفات]] لەگەڵ سەرکردە مەدەنییەکان لە ڕەفعەت کۆبووەوە و داوای لێکردن ئارامی بگەڕێننەوە، بەڵێنیدا پێداچوونەوە بە سزای لەسێدارەدان بکەن.<ref>''San Francisco Chronicle'', p. A10, 2 February 1999; accessed 21 August 2014.</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦ عەتار ئاڕاستەی ئەو ھەڵمەتە سنووربەزێنەی کرد کە تێیدا سەربازێکی ئیسرائیلی [[گیلعاد شەلیت]] دەستگیرکرا. ھەروەھا لە کاتی ئازادبوونی شالیت لە دیل لە کاتی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا ئامادە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٤|سەردێڕ=Israeli Strikes Kill 3 Hamas Leaders as Military Wing Takes Responsibility for Kidnappings|ناونیشان=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/08/israeli-strikes-hit-3-top-hamas-leaders.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gilad Shalit and Hamas commander Raed Al-Attar|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gilad-shalit-and-hamas-commander-raed-al-attar/|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> لە کاتی شەڕی غەززەدا لە ساڵی ٢٠٠٩، عەتار لەگەڵ محەممەد سەنوەر، چەکدارێک کە یارمەتی ھەماھەنگی ڕفاندنی سەربازێکی ئیسرائیلی بە ناوی [[گیلعاد شەلیت]] داوە، بەرەو عەریش لە سینا ھەڵھات.<ref>Amos Harel. "Reservists join Gaza fighting ahead of third stage of Operation Cast Lead." January 2009.</ref> لەو ساڵەدا عەتار بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، ئەگەر ئیسرائیل داواکارییەکانی حەماس بۆ ئازادکردنی ھەزار و ٤٥٠ زیندانی فەلەستینی لە بەرامبەر شەلیت قبوڵ نەکات، حەماس سەربازی زیاتر دەڕفێنێت.<ref name="Xinhua">"Hamas threats to kidnap more Israeli soldiers". [[Xinhua]], 28 March 2009.</ref> ڕاپۆرتەکان دەرکەوتن کە عەتار ڕێگەی بە تەقاندنی موشەکەکانی شێوازی گراد لە مانگی ئابی ٢٠١٠ لە نیمچە دوورگەی [[نیمچەدوورگەی سینا|سینا]] لە [[ئیلات]] لە [[ئیسرائیل]] و [[عەقەبە]] لە [[ئوردن]] داوە.<ref>Egypt Reveals Arrest Of Terror Squad On The Sinai. Palestine News Network</ref><ref>Jack Khoury. [http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/egypt-held-alleged-terror-squad-prior-to-eilat-rocket-attack-report-says-1.306675 "Egypt held alleged terror squad prior to Eilat rocket attack, report says"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615095643/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/egypt-held-alleged-terror-squad-prior-to-eilat-rocket-attack-report-says-1.306675 |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ }}, ''Haaretz'', 8 August 2010.</ref> بەگوێرەی سەرچاوە فەلەستینییەکان، عەتار بە ڕەزامەندی سەرکردایەتی بزووتنەوەی حەماس لە دەرەوەی وڵات، لەنێویاندا [[خالید مەشعەل|خالد مەشعەل]] و بە پشتیوانیی کارمەندانی ھەواڵگری [[ئێران]]، ڕێگەی بە ھێرشەکە داوە. بەپێی ھەندێک لە ھەواڵەکان، ھێرشەکە بەپێی زانیارییەکان بەبێ ئاگاداری فەرماندەی ڕاستەوخۆی ئەو، [[ئەحمەد جەعبەری]]،<ref name="Pfeffer"/> ڕوویداوە لەکاتێکدا بە گوتەی بەرپرسانی میسر، ئۆپەراسیۆنێکی لەو شێوەیە بەبێ ڕەزامەندی جەعبەری نەدەکرا ئەنجام بدرێت.<ref>Avi Issacharoff. [http://www.haaretz.com/print-edition/news/arab-paper-intel-chief-diskin-visited-Cairo-to-discuss-rockets-1.306625 "Arab paper: Intel chief Diskin visited Cairo to discuss rockets"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615110026/http://www.haaretz.com/print-edition/news/arab-paper-intel-chief-diskin-visited-cairo-to-discuss-rockets-1.306625 |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥ }}, haaretz.com; accessed 27 August 2014.</ref> == مردن == ڕاید عەتار لەگەڵ دوو کارمەندی باڵای دیکەی بزووتنەوەی حەماس لە کاتی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل لە [[ڕەفەح]] لە ٢١ی ئابی ٢٠١٤، لە کاتی شەڕی ئیسرائیل و غەززە لە ساڵی ٢٠١٤ کوژرا.<ref>[http://in.reuters.com/article/mideast-gaza-idINL5N0QR0P020140821 Death of al Atar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821153935/http://in.reuters.com/article/2014/08/21/mideast-gaza-idINL5N0QR0P020140821 |date=٢١ی ئابی ٢٠١٤ }}, reuters.com, 21 August 2014; accessed 22 August 2014.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠١٠|ژیاننامە|فەلەستین}} [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:ئەندامانی قەسام]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان]] [[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]] [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] 6graweo0bxvdp9wukmosbv4m00go4t6 1 268787 1591058 1377545 2026-06-17T05:30:53Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591058 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕائید عەتار]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1297615 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140821153935/http://in.reuters.com/article/2014/08/21/mideast-gaza-idINL5N0QR0P020140821 بۆ http://in.reuters.com/article/mideast-gaza-idINL5N0QR0P020140821 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٠٥، ٢٤ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕائید عەتار]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377544 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120701164043/http://articles.sfgate.com/1999-03-11/news/17680734_1_palestinian-security-palestinian-court-palestinian-authority بۆ http://articles.sfgate.com/1999-03-11/news/17680734_1_palestinian-security-palestinian-court-palestinian-authority زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٢٠، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ڕائید عەتار]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591057 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924225428/http://www.haaretz.com/print-edition/news/pa-hamas-military-chief-in-rafah-ordered-rocket-attacks-on-eilat-aqaba-1.306284 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/news/pa-hamas-military-chief-in-rafah-ordered-rocket-attacks-on-eilat-aqaba-1.306284 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150615095643/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/egypt-held-alleged-terror-squad-prior-to-eilat-rocket-attack-report-says-1.306675 بۆ http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/egypt-held-alleged-terror-squad-prior-to-eilat-rocket-attack-report-says-1.306675 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150615110026/http://www.haaretz.com/print-edition/news/arab-paper-intel-chief-diskin-visited-cairo-to-discuss-rockets-1.306625 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/news/arab-paper-intel-chief-diskin-visited-Cairo-to-discuss-rockets-1.306625 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٣٠، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l8gyucuuwasyqcx6c89zb46dxupep78 0 269327 1590860 1527561 2026-06-16T14:16:51Z 1silent scientist 51740 1590860 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پیشوا | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|پیشوا}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = امامزاده جعفر در پیشوا.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری پیشوا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری پیشوا''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی پیشوا لە [[ئێران]]دا##جێگەی پیشوا لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|35|18|29|N|51|43|36|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای تاران|تاران]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی پیشوا|پیشوا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٩٣٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پیشوا''' ({{بە فارسی|پیشوا}}) شارێکە لە [[پارێزگای تاران]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ==دانیشتووانناسی== {{Historical populations | title = مێژووی دانیشتووانی پێشوا | type = ئێران |align = right | width = | state = | shading = | percentages = | footnote ={{cn|date=March 2023}} |١٩٨٦|١٧٢٨٣ |١٩٩٦|٢٩٨٨٤ |٢٠٠٦|٤١٤٥٠ |٢٠١١|٤٧٢٥٣ |٢٠١٦|٥٩١٨٤ }} ===زمان و ڕەگەز=== دانیشتووانی «پێشوا» بە شێوەیەکی سەرەکی شیعەی فارسی-ئاخێون و زیاتر نەوەی دانیشتووە ڕەسەنەکانی ناوچەی «[[تاران]]» و «[[ڕەی (ئێران)|ڕەی]]»ن. ئەندامانی [[ھۆز|ھۆزی]] «جۆنەیدی» دیارترین دانیشتووانی شارەکەن. لە زمانى فارسیدا وشەی «پێشوا» بە واتای [[ئیمام]] و ڕێبەر دێت و ئاماژەیە بۆ مەزارگەی «ئیمامزادە جەعفەر»، کە بە کوڕی حەوتەمین ئیمامی شیعە، «ئیمام [[مووسا کازم]]» دادەنرێت.{{cn|date=August 2024}} ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤١،٤٨٠ کەس بووە لە ١٠،٧٣٤ خیزاندا،<ref name="2006 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Tehran Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/23.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084534/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/23.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> کاتێک پایتەختی [[ناوچەی پێشوا|ناوچەی پێشوای]] پێشووی [[شارستانی وەرامین]] بوو.<ref name="Tehran Province Reforms 116161"> {{cite web |first=Hassan |last=Habibi |author-link=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1374/03/21 (Iranian Jalali calendar) |date=11 June 1995 <!-- Converted 'Approval date' using https://www.iranchamber.com/calendar/converter/iranian_calendar_converter.php --> |script-title=fa:اصلاحات تقسیماتی در استان تهران |trans-title=‌Divisional reforms in Tehran province |url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/116161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226200425/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/116161 |archive-date=26 December 2023 |access-date=21 June 2025 |website={{lang|fa|rtl=yes|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |publisher={{lang|fa|rtl=yes|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|fa|rtl=yes|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |language=fa |id={{lang|fa|rtl=yes|شناسه}} [ID] 5669DCDC-7F4C-4C6B-97F0-8BEE653F1C7A. {{lang|fa|rtl=yes|شماره دوره}} [Course number] 74.}}</ref> سەرژمێریی دواتری ساڵی ٢٠١١دا ٤٧،٢٥٣ کەسی لە ١٣،٣٥٢ خیزاندا بژارد،<ref name="2011 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Tehran Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Tehran.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120190153/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Tehran.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> کە تا ئەو کاتە ناوچەکە لە شارستانەکە جیاکرابووەوە بۆ دامەزراندنی «شارستانی پێشوا». «پێشوا» وەک پایتەختی شارستانەکە بۆ «ناوچەی ناوەندیی» نوێ گواسترایەوە. سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٩،١٨٤ کەس لە ١٨،٠٥٤ خیزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Tehran Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_23.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171617/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_23.xlsx |archive-date=12 December 2021 |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای تاران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای تاران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Pishva}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای تاران]] 1cyds5t7mw9j8bl8kcx9myv2zlrau8h 1590861 1590860 2026-06-16T14:17:19Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590861 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پیشوا | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|پیشوا}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = امامزاده جعفر در پیشوا.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری پیشوا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری پیشوا''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی پیشوا لە [[ئێران]]دا##جێگەی پیشوا لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|35|18|29|N|51|43|36|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای تاران|تاران]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی پیشوا|پیشوا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٩٣٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پیشوا''' ({{بە فارسی|پیشوا}}) شارێکە لە [[پارێزگای تاران]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ==دانیشتووانناسی== {{Historical populations | title = مێژووی دانیشتووانی پێشوا | type = ئێران |align = right | width = | state = | shading = | percentages = | footnote ={{cn|date=March 2023}} |١٩٨٦|١٧٢٨٣ |١٩٩٦|٢٩٨٨٤ |٢٠٠٦|٤١٤٥٠ |٢٠١١|٤٧٢٥٣ |٢٠١٦|٥٩١٨٤ }} ===زمان و ڕەگەز=== دانیشتووانی «پێشوا» بە شێوەیەکی سەرەکی شیعەی فارسی-ئاخێون و زیاتر نەوەی دانیشتووە ڕەسەنەکانی ناوچەی «[[تاران]]» و «[[ڕەی (ئێران)|ڕەی]]»ن. ئەندامانی [[ھۆز|ھۆزی]] «جۆنەیدی» دیارترین دانیشتووانی شارەکەن. لە زمانى فارسیدا وشەی «پێشوا» بە واتای [[ئیمام]] و ڕێبەر دێت و ئاماژەیە بۆ مەزارگەی «ئیمامزادە جەعفەر»، کە بە کوڕی حەوتەمین ئیمامی شیعە، «ئیمام [[مووسا کازم]]» دادەنرێت.{{cn|date=August 2024}} ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤١،٤٨٠ کەس بووە لە ١٠،٧٣٤ خیزاندا،<ref name="2006 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Tehran Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/23.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084534/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/23.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> کاتێک پایتەختی [[ناوچەی پێشوا|ناوچەی پێشوای]] پێشووی [[شارستانی وەرامین]] بوو.<ref name="Tehran Province Reforms 116161"> {{cite web |first=Hassan |last=Habibi |author-link=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1374/03/21 (Iranian Jalali calendar) |date=11 June 1995 <!-- Converted 'Approval date' using https://www.iranchamber.com/calendar/converter/iranian_calendar_converter.php --> |script-title=fa:اصلاحات تقسیماتی در استان تهران |trans-title=‌Divisional reforms in Tehran province |url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/116161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226200425/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/116161 |archive-date=26 December 2023 |access-date=21 June 2025 |website={{lang|fa|rtl=yes|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |publisher={{lang|fa|rtl=yes|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|fa|rtl=yes|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |language=fa |id={{lang|fa|rtl=yes|شناسه}} [ID] 5669DCDC-7F4C-4C6B-97F0-8BEE653F1C7A. {{lang|fa|rtl=yes|شماره دوره}} [Course number] 74.}}</ref> سەرژمێریی دواتری ساڵی ٢٠١١دا ٤٧،٢٥٣ کەسی لە ١٣،٣٥٢ خیزاندا بژارد،<ref name="2011 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Tehran Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Tehran.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120190153/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Tehran.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> کە تا ئەو کاتە ناوچەکە لە شارستانەکە جیاکرابووەوە بۆ دامەزراندنی «شارستانی پێشوا». «پێشوا» وەک پایتەختی شارستانەکە بۆ «ناوچەی ناوەندیی» نوێ گواسترایەوە. سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٩،١٨٤ کەس لە ١٨،٠٥٤ خیزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Tehran Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_23.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171617/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_23.xlsx |archive-date=12 December 2021 |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای تاران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای تاران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Pishva}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای تاران]] g946w8nu61u8tjwpv48skmc1xltmlj3 1590912 1590861 2026-06-16T17:03:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]] 1590912 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پیشوا | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|پیشوا}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = امامزاده جعفر در پیشوا.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری پیشوا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری پیشوا''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی پیشوا لە [[ئێران]]دا##جێگەی پیشوا لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|35|18|29|N|51|43|36|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای تاران|تاران]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی پیشوا|پیشوا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٩٣٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پیشوا''' ({{بە فارسی|پیشوا}}) شارێکە لە [[پارێزگای تاران]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ==دانیشتووانناسی== {{Historical populations | title = مێژووی دانیشتووانی پێشوا | type = ئێران |align = right | width = | state = | shading = | percentages = | footnote ={{cn|date=March 2023}} |١٩٨٦|١٧٢٨٣ |١٩٩٦|٢٩٨٨٤ |٢٠٠٦|٤١٤٥٠ |٢٠١١|٤٧٢٥٣ |٢٠١٦|٥٩١٨٤ }} ===زمان و ڕەگەز=== دانیشتووانی «پێشوا» بە شێوەیەکی سەرەکی شیعەی فارسی-ئاخێون و زیاتر نەوەی دانیشتووە ڕەسەنەکانی ناوچەی «[[تاران]]» و «[[ڕەی (ئێران)|ڕەی]]»ن. ئەندامانی [[ھۆز|ھۆزی]] «جۆنەیدی» دیارترین دانیشتووانی شارەکەن. لە زمانى فارسیدا وشەی «پێشوا» بە واتای [[ئیمام]] و ڕێبەر دێت و ئاماژەیە بۆ مەزارگەی «ئیمامزادە جەعفەر»، کە بە کوڕی حەوتەمین ئیمامی شیعە، «ئیمام [[مووسا کازم]]» دادەنرێت.{{cn|date=August 2024}} ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤١،٤٨٠ کەس بووە لە ١٠،٧٣٤ خیزاندا،<ref name="2006 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Tehran Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/23.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084534/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/23.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> کاتێک پایتەختی [[ناوچەی پێشوا|ناوچەی پێشوای]] پێشووی [[شارستانی وەرامین]] بوو.<ref name="Tehran Province Reforms 116161"> {{cite web |first=Hassan |last=Habibi |author-link=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1374/03/21 (Iranian Jalali calendar) |date=11 June 1995 <!-- Converted 'Approval date' using https://www.iranchamber.com/calendar/converter/iranian_calendar_converter.php --> |script-title=fa:اصلاحات تقسیماتی در استان تهران |trans-title=‌Divisional reforms in Tehran province |url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/116161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226200425/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/116161 |archive-date=26 December 2023 |access-date=21 June 2025 |website={{lang|fa|rtl=yes|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |publisher={{lang|fa|rtl=yes|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|fa|rtl=yes|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |language=fa |id={{lang|fa|rtl=yes|شناسه}} [ID] 5669DCDC-7F4C-4C6B-97F0-8BEE653F1C7A. {{lang|fa|rtl=yes|شماره دوره}} [Course number] 74.}}</ref> سەرژمێریی دواتری ساڵی ٢٠١١دا ٤٧،٢٥٣ کەسی لە ١٣،٣٥٢ خیزاندا بژارد،<ref name="2011 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Tehran Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Tehran.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120190153/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Tehran.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> کە تا ئەو کاتە ناوچەکە لە شارستانەکە جیاکرابووەوە بۆ دامەزراندنی «شارستانی پێشوا». «پێشوا» وەک پایتەختی شارستانەکە بۆ «ناوچەی ناوەندیی» نوێ گواسترایەوە. سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٩،١٨٤ کەس لە ١٨،٠٥٤ خیزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Tehran Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان تهران |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Tehran Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_23.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212171617/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_23.xlsx |archive-date=12 December 2021 |format=Excel |access-date=24 June 2025}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای تاران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای تاران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران|ئاسیا}} {{پۆلی کۆمنز|Pishva}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای تاران]] 3098v586jsq5hzcp64azylr1ztegvwg 0 269328 1591064 1527562 2026-06-17T06:45:42Z 1silent scientist 51740 1591064 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پیشین | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|پیشین}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری پیشین | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری پیشین''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی پیشین لە [[ئێران]]دا##جێگەی پیشین لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|26|04|46|N|61|45|14|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان|سیستان و بەلۆچستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ڕاسەک|ڕاسەک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٢١٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پیشین''' ({{بە فارسی|پیشین}}) شارێکە لە [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===زمان و نەتەوە=== زۆرینەی ھەرە زۆری دانیشتووانی شارەکە لە نەتەوەی [[بەلۆچ]]ن کە بە [[زمانی بەلۆچی]] دەدوێن.{{cn|date=July 2024}} ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٠،٤٧٧ کەس بووە لە ١،٨٣٢ خێزاندا، کاتێک لە [[شارستانی سەرباز]] بووە.<ref name="2006 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083538/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتری ساڵی ٢٠١١دا ١٣،٦٩٠ کەسی لە ٢،٨١٦ خێزاندا ھەژمار کرد.<ref name="2011 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125114706/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls|archive-date=25 November 2022|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٦،٠١١ کەس لە ٣،٤٢٦ خێزاندا خەمڵاند.<ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223104011/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|format=Excel|archive-date=23 December 2021}}</ref> دوای سەرژمێرییەکە، ناوچەکە لە شارستانەکە جیاکرایەوە لە کاتی دامەزراندنی شارستانی ڕاسک.<ref name="Rask County Establishment">{{cite report|title=Letter of approval regarding the national divisions of Sarbaz County of Sistan and Baluchestan province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/267035|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419131256/https://qavanin.ir/Law/PrintText/267035|archive-date=19 April 2023|last=Jahangiri|first=Ishaq|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|date=c. 2023|orig-date=Approved 13 September 1398|id=Proposal 235379|access-date=19 April 2023}}</ref> ==بەنداو== گەورەترین بەنداو لە پارێزگای سیستان و بەلووچستان لە باشووری پیشین دروست کراوە بۆ دابینکردنی ئاو بۆ کشتووکاڵ و بەکارھێنانی مرۆیی لە ناوچەکانی پیشین و باھوو. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای سیستان و بەلۆچستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]] aj2f6zef3to7fr10iw8jd9rh3styn5r 1591065 1591064 2026-06-17T06:46:02Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1591065 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پیشین | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|پیشین}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری پیشین | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری پیشین''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی پیشین لە [[ئێران]]دا##جێگەی پیشین لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|26|04|46|N|61|45|14|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان|سیستان و بەلۆچستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ڕاسەک|ڕاسەک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٢١٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پیشین''' ({{بە فارسی|پیشین}}) شارێکە لە [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===زمان و نەتەوە=== زۆرینەی ھەرە زۆری دانیشتووانی شارەکە لە نەتەوەی [[بەلۆچ]]ن کە بە [[زمانی بەلۆچی]] دەدوێن.{{cn|date=July 2024}} ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٠،٤٧٧ کەس بووە لە ١،٨٣٢ خێزاندا، کاتێک لە [[شارستانی سەرباز]] بووە.<ref name="2006 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083538/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتری ساڵی ٢٠١١دا ١٣،٦٩٠ کەسی لە ٢،٨١٦ خێزاندا ھەژمار کرد.<ref name="2011 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125114706/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls|archive-date=25 November 2022|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٦،٠١١ کەس لە ٣،٤٢٦ خێزاندا خەمڵاند.<ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223104011/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|format=Excel|archive-date=23 December 2021}}</ref> دوای سەرژمێرییەکە، ناوچەکە لە شارستانەکە جیاکرایەوە لە کاتی دامەزراندنی شارستانی ڕاسک.<ref name="Rask County Establishment">{{cite report|title=Letter of approval regarding the national divisions of Sarbaz County of Sistan and Baluchestan province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/267035|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419131256/https://qavanin.ir/Law/PrintText/267035|archive-date=19 April 2023|last=Jahangiri|first=Ishaq|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|date=c. 2023|orig-date=Approved 13 September 1398|id=Proposal 235379|access-date=19 April 2023}}</ref> ==بەنداو== گەورەترین بەنداو لە پارێزگای سیستان و بەلووچستان لە باشووری پیشین دروست کراوە بۆ دابینکردنی ئاو بۆ کشتووکاڵ و بەکارھێنانی مرۆیی لە ناوچەکانی پیشین و باھوو. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای سیستان و بەلۆچستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]] 0lpyvy454lctzruiq80ekh3tp8lym4a 0 271891 1590814 1590706 2026-06-16T12:03:14Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590814 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای خەلیفان | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawler Governorate.png | photo2a = Hewler governorate 2012.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}وێنەی خوارەوە{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.6087| 44.4048}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای خەلیفان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[خەلیفان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٬٢٧٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨٠٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە =] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = خەلیفانی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = |بونبە شارەدێ ---------------------->١٩٦٤=١٩٦٤}} '''قەزای خەلیفان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''قضاء خلیفان''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Khalifan District'') یەکێکە لە قەزاکانی [[ئیدارەی سۆران]]، [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[خەلیفان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = خەلیفان | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[خەلیفان]]ە. ھیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی نووسراو لەبەردەستدا نییە تاکوو شیکاری ئەم چەمکە بکات. * ئەو سەرچاوانەی کە باون لەناو جەماوەر بەشێوەی زارەکییە، گوایە لە گەلیاوانەوە ھاتووە. * ڕایەکی تر دەڵێت لە کاتی ھاتنی لەشکری [[ئیسلام]] بۆ دەڤەرەکە دوو خەلیفەی لێ نیشتەجێ بووە، بە تێپەڕبوونی کاتیش ئەم ناوە داتاشراوە و بووەتە خەلیفان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای خەلیفان | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/node/406 | نووسەر = پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * گێڕانەوەی مێژوویی و عەشیرەتی (خەلیفان و مەلا عەلی): ئەمە ھەم وەک چیرۆکێکی فۆلکلۆری و ھەم وەک بەشێک لە مێژووی ناوچەکە دەگێڕدرێتەوە. دەوترێت لە ڕابردوودا کەسایەتییەکی ئاینی یان پیاوچاکێک بە ناوی مەلا عەلی لە ناوچەکەدا ھەبووە کە نازناوی "خەلیفە" بووە (پلەیەکی ئاینی یان تەسەوف). کاتێک خەڵک چوونەتە لای یان سەردانی ناوچەکەیان کردووە، وتوویانە دەچین بۆ لای خەلیفان (واتە ماڵبات یان شوێنی دانیشتنی خەلیفە و شوێنکەوتووانی). بە تێپەڕبوونی کات، پاشگری کۆی کوردی (ان) لکاوە بە ناوی خەلیفەکەوە و ناوچەکە بە تەواوی بوو بە "خەلیفان". * ڕەگی زمانەوانی (پێوەندی بە خەلیفەوە): لە ڕووی زمانەوانییەوە، وشەی خەلیفان لە دوو بەش پێکدێت: خەلیفە: (وشەیەکی عەرەبییە و ھاتووەتە ناو [[زمانی کوردی]]، بەواتای جێنشین یان ڕێبەرێکی ئاینی لە ڕێبازە تەسەوفییەکاندا دێت). ان: پاشگری شوێن یان نیسبەتە لە زمانی کوردیدا (وەک بارزان، بێستان، سۆران). بۆیە واتای وشەکە ڕاستەوخۆ دەبێتە "شوێنی خەلیفەکان" یان ئەو ناوچەیەی کە خەلیفەیەکی لێ نیشتەجێ بووە. * گێڕانەوەی تر (سەردەمی خەلافەت): ھەندێک سەرچاوەی تر بە شێوازێکی کەمتر باو ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەردەمی فەرمانڕوایی ئیسلامیدا (سەردەمی خەلیفەکان)، ئەم ناوچەیە وەک بنکەیەک یان ڕێڕەوێکی گرنگ بۆ نوێنەرانی خەلافەت بەکارھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == قەزای خەلیفان ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای مێرگەسۆر]]. * لە باشوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای ڕەواندز]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای ئاکرێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11078990</ref> == مێژوو == * بەپێی بەیانی ژمارە(١٦)ی ساڵی ٢٠٢٣ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ١٥\٠٨\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی قەزای خەلیفان و [[ناحیەی سرێشمە]] لە سنووری [[ئیدارەی سۆران]] لە [[پارێزگای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١٦)ی ساڵی ٢٠٢٣ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%2520of%2520Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2023/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%2520%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%2520(%D9%A1%D9%A6)%DB%8C%2520%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%2520%D9%A2%25D9%25A0%D9%A2%D9%A3%D8%8C%2520%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%2520%D8%A8%DB%95%2520%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%2520%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DB%8C%2520%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%2520(%D8%AE%DB%95%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86)%2520%D9%88%2520%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%DB%8C%2520(%D8%B3%D8%B1%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95).pdf | نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240804083225/https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2023/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A6)%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A3%D8%8C%20%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%20%D8%A8%DB%95%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%20%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DB%8C%20%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%20(%D8%AE%DB%95%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86)%20%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%DB%8C%20(%D8%B3%D8%B1%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95).pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == دانیشتووان == تەواوی دانیشتووانی ئەم قەزایە لە نەتەوەی [[کورد]]ن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای خەلیفان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پۆلی کۆمنز|Tel Keppe District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] b8lifa2p3yaje2a1di0948f05ub3plz 0 273501 1591001 1578385 2026-06-16T22:00:14Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1591001 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی باسرمە | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[باسرمە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٠٧ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی باسرمە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة باسرمة''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Basrma Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای ھەریر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[باسرمە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[باسرمە]]یە. * سەبارەت بە ڕیشە و کۆتای ناوی "باسرمە" چەند لێکدانەوە و بۆچوونێکی جیاواز ھەن کە تێکەڵەیەکن لە زمانەوانی، سروشتی ناوچەکە و مێژووی کۆن: ** بۆچوونی زمانەوانی (با + سەرمە): باوترین و نزیکترین لێکدانەوە لە ڕووی [[زمانی کوردی]]یەوە ئەوەیە کە ناوی باسرمە لە دوو بڕگەی کورتکراوە پێکھاتووە: "[[با]]" (کورتکراوەی [[باکوور]] یان کورتکراوەی شوێنی سەر بە با) + "سەرمە" (کە مەبەست لێی [[سەرما]] یان شوێنی [[سارد]] و [[فێنک]]ە). بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، واتای ناوەکە دەبێتە "شوێنی سارد یان باھۆزی سارد"، ئەمەش لەبەر ئەوەی ناوچەکە دەکەوێتە بناری چیاکان و لە وەرزەکاندا ھاتوچۆی بای ساردی پێدا دەبێت. ** بۆچوونی مێژوویی (سەردەمی [[میرنشینی سۆران]]): لە مێژووی نزیکتردا، بە تایبەت لە سەردەمی [[میرنشینی سۆران]]دا، دەشتی ھەریر و باسرمە ناوچەیەکی ستراتیژی بوون بۆ حوکمڕانی و کشتوکاڵ. ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوی باسرمە پەیوەندی بە جۆرە شێوازێکی کارگێڕی یان ناوی کەسایەتی و خێڵێکەوە ھەبووە کە لەو سەردەمەدا لەوێ نیشتەجێ بوون، یان شوێنێک بووە بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگاوبانەکان (کە وشەی "باس" یان "بەس" لە زمانە کۆنەکاندا ھەندێک جار واتای بەربەست یان قەڵای بچووک دەگەیەنێت). ** ڕەگی کۆنی ئاشووری یان ئارامی: کۆنترین لێکدانەوە کە مێژوونووسان باسی دەکەن، گەڕانەوەی ناوەکەیە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی [[ئاشوورییەکان]] یان سریانی و ئارامییە کۆنەکان کە لە دەشتی ھەریر و دەوروبەریدا نیشتەجێ بوون. زۆرێک لە گوند و ناوچەکانی ئەو دەشتە ناوی ڕەسەنی سامی یان ئاشوورییان ھەیە (وەک ھەریر، باتاس، باتوفە و ھتد). لەم ڕوانگەیەوە، پێیان وایە "باسرمە" لە بنەڕەتدا لە وشەی "بێت ئەسرمە" یان ناوی ھاوشێوە ھاتووە کە واتای "ماڵی بەندکراوان" یان "شوێنی کۆکردنەوە و گۆشەگیری" دەگەیەنێت، و دواتر بەھۆی کوردیبوونی ناوچەکەوە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە باسرمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = شارەدێی باسرمە | ناونیشان = https://www.zarikrmanji.net/Home/Details/28015/%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AF%DB%8E%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D9%85%DB%95-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88%D8%AF%D8%A7/28015/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = زاری کرمانج |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == * ناحیەی باسرمە لە ساڵی (٢٠٠٧) ھاتووەتەکایەوە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە قەزای شەقڵاوە بووە، پاش ئەوەی کراوەتە ناحیە (٥٤) گوندی سنووری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] پێوە گرێ دراوە. * بە پێی بەیانی ژمارە(٣)ی ساڵی ٢٠٢٤ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٢٥\٢\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی [[قەزای ھەریر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]]. بە دابڕانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] و ناحیەی باسرمە لە [[قەزای شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٣)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://gov.krd/moi/publications/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/| نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> == جوگرافیا == سنوری ناحیەی باسرمە: * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ھیران]] و [[ناحیەی بناری سەفین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی بالیسان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی کۆڕێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11077989#map=11/36.4180/44.3374</ref> باسرمە بەشێکە لە [[دەشتی ھەریر]] کە دەشتێکی پان و راستە لە ھەندێک شوێن لە سنووری گوندەکانی ([[شێخ مەمودیان]]، [[سیساوە]]، [[شیناوە]]، [[باویان]]، [[فاتاوە]]، [[باسرمەی کۆن]]، [[باشور]]، [[ئاری سیرەک]]، [[قاسمیە]]) [[دەشت]]ێکی راستە، بەڵام لەسنووری گوندەکانی خەیلانیان زیاتر تێکەڵە لە زوورگ و دەشتایی لەگەڵ بوونی چەند بەرزایەک کە بەرزیان ناگاتە (٥٠٠)م وە باسرمە کەوتۆتە دامێنی چیای [[بەنی ھەریر]] کە بەرزیەکەی(٥٠٠)م لەلای باکووری رۆژھەلات وە لەلای رۆژھەلات چیای [[زەردکان]] و [[شەکرۆک]] ھەلکەوتوون. == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (٩٩٠٤) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == ناحیەکە لەرووی بەربومی کشتوکاڵی زۆر دەولەمەندە بەتایبەتی بەروبوومی دێمەکار وەکو ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، [[ماش]]، [[کاڵەک|گندۆرە]]، [[ترێ]]، [[ترۆزی|تەرۆزی]] ، [[بادەم|باوی]]، [[قەزوان]])وەرێژەی ھەرە زۆری دانیشتوان پێی یەوە خەریکن وە بەژداریەکی زۆر بەبھای ھەیە لەبەرزکردنی داھاتی تاکەکەسی لەم سنوورە وەبەرھەمی کشتوکاڵی بەراو تارادەیەکی زۆر بوونی ھەیە وەکو ([[ترێ]]، [[ھەنجیر]]، [[قۆخ|خۆخ]]، [[سێو]]، [[ھەرمێ]]، [[شووتی|شفتی]]). == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٣٩) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئارمەندان]] * [[ئالی سیدک]] * [[بابە جیسک]] * [[باسرمەی کۆن]] * [[باشوری خواروو]] * [[باشوری سەروو]] * [[باویان]] * [[بەرازان، باسرمە]] * [[بەردە گەورە]] * [[بیروەرمان]] * [[پرینگە]] * [[تەنگەبیر]] * [[چەمەسۆر]] * [[حەسەن ئاوە]] * [[خەتیبیان]] * [[ڕەزگە خۆشناو]] * [[ڕەزگە دێوین]] * [[ڕەشان، باسرمە]] * [[ڕکاوە]] * [[زەنگور]] * [[سەرکەند خەیلانی]] * [[سوورسوورە]] * [[سیساوە]] * [[شارسینان]] * [[شەکرۆک]] * [[شیناوە، باسرمە]] * [[شێخ مەمودیان]] * [[شێراوە، باسرمە]] * [[فاتاوە]] * [[قادیانە]] * [[قاسمیە]] * [[قەسرۆک، باسرمە]] * [[قوبە]] * [[کانی تاوک]] * [[کانی خەزال]] * [[کەلەکین خەیلانی]] * [[کەورگیسک]] * [[کوبۆر]] * [[کونەقیر]] * [[کوێکان]] * [[گڕاو، باسرمە]] * [[گەرەوانی خواروو]] * [[گەرەوانی سەروو]] * [[مامە جەلکە]] * [[ماوەرانی خواروو]] * [[ماوەرانی سەروو]] * [[مەرزان]] * [[مەمدی]] * [[موتراوە]] * [[میر ڕۆستەم]] * [[میراوە، باسرمە]] * [[ناویان]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای ھەریر]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر]] == سەرچاوەکان == {{قەزای ھەریر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] 2ybax4ccngx071qjryjy2o3ctqil9hh 0 278030 1590999 1578392 2026-06-16T21:42:04Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590999 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی کانیەڕەش | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[بەرمیزە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٢]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧١٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی کانیەڕەش''' یان '''ناحیەی بەرمیزە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة کانیةرش''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kaniarash Subdistrict '') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای سیدەکان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[بەرمیزە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوچەی کانییەڕەشەوە وەرگیراوە یان بڵێن گەلی کانیەڕەش، ھەروەھا گوندی [[کانیەڕەش، سیدەکان|کانییەڕەش]] ھەر لەم ناحیەیەدا ھەیە. * ئەم ناوە لە دوو بڕگەی سەرەکی پێکھاتووە: ** [[کانی]]: ئاماژەیە بۆ بوونی سەرچاوەیەکی ئاوی سروشتی (کانی) لەو شوێنەدا. ** [[ڕەش]]: سیفەتێکە کە دراوەتە پاڵ کانییەکە. * لە ڕووی مێژوویی و زمانییەوە، ناونانی کانییەک بە «ڕەش» بەھۆی چەند ھۆکارێکی جیاوازەوە دەبێت کە لە ناوچە شاخاوییەکانی [[کوردستان]]دا باون: ** ڕەنگی بەرد و خاکی دەوروبەری کانییەکە: زۆرجار کاتێک سەرچاوەی ئاوێک لە نێوان بەردی ڕەش، خاکی تۆخ، یان لەناو ئەشکەوت و سێبەرێکی چڕدا ھەڵدەقوڵێت، دیمەنی ئاوەکە یان دەوروبەری بە تاریک و ڕەش دەنوێنێت، بۆیە خەڵکی ناوچەکە ناویان ناوە «کانییەڕەش». ** قوڵی و چڕی ئاوەکە: لە ھەندێک شوێندا، ئەگەر سەرچاوەی کانییەکە قوڵ بێت یان لە شوێنێکی کڕ و سێبەردا بێت کە تیشکی خۆری باش لێنەدا، ئاوەکەی ڕەش و تۆخ دەردەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''ناحیەی کانیەڕەش''' ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[شەمزینان|قەزای شەمزینان]] لە [[باکووری کوردستان]] * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[شارستانی شنۆ]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی پیران]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11078985</ref> == مێژوو == * بە پێی بەیانی ژمارە(٢٤)ی ساڵی ٢٠٢٢ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٢\١١\٢٠٢٢دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی [[قەزای سیدەکان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]]. بە دابڕانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] و ھێنانە کایەی [[ناحیەی کانیەڕەش]] لە [[قەزای سۆران]] لە [[ئیدارەی سۆران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٢٤)ی ساڵی ٢٠٢٢ | ناونیشان = https://gov.krd/moi/publications/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/| نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٢٤) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[بەرمیزە]](ناوەند) * [[ئارێی خواروو]] * [[ئارێی سەروو]] * [[ئاوبارا]] * [[بنەوانۆک]] * [[بەربانیان]] * [[بەردەسۆر، سیدەکان]] * [[چنارێ]] * [[چەمەلوا]] * [[خەزنێ]] * [[خوماری]] * [[دەریاسۆر]] * [[زەروا]] * [[سیدا، سیدەکان]] * [[سیرۆ]] * [[شانەشا]] * [[کانی گۆلک]] * [[کانیەڕەش، سیدەکان]] * [[کۆلا]] * [[گەرەپێچ]] * [[مەلابادین]] * [[ھەدنێی خواروو]] * [[ھەدنێی سەروو]] * [[ھەیات]] * [[ھێشمێ]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای سیدەکان]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان]] * [[کێلەشین]] * [[برادۆست]] * [[میرنشینی برادۆست]] == سەرچاوەکان == {{قەزای سیدەکان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] bcpk76r1y6moy862fe1783334qyip2n 0 278230 1590897 1578393 2026-06-16T16:34:40Z MFTG 21816 /* کارگێڕی */ 1590897 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی کۆڕێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام|پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[کۆڕێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٢٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی کۆڕێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة کوري''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kore Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[کۆڕێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناحیەی کۆڕێ لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[کۆڕێ]]یە. * وشەی کۆڕێ، وشەیەکی لێکدراوە(کۆ + ڕێ)، کۆ بە واتای سەرجەم، ڕێ بەواتای [[ڕێگە|ڕێگا]] واتای کۆی ڕێکان یان کۆی ڕێگاکان، ئەمەش لە سروشتی ھەڵکەوتەی شارەدێی کۆڕێوە وەرگیراوە کە لە دۆڵێکدایە و چەند ڕێگایەکی دەچێتەوە سەر وەک چوار ڕێیانێک وایە بە تایبەت دەکەوێتە سەر ڕێگای [[ھەولێر]]-[[پیرمام]]-[[شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == سنووری ناحیەی کۆڕێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی باسرمە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی بەستۆڕە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی بناری سەفین]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی بەستۆڕە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناحیەی کۆڕێ | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/18339426 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == * بەپێی بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٣\٠٤\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە فراوانکردنی [[قەزای پیرمام]]، ئەویش بە ھێنانە کایەی ناحیەی کۆڕێ، [[ناحیەی بەستۆڕە]]، [[ناحیەی بناری سەفین]] و دابڕانی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە [[قەزای خەبات]] و بەستنەوەی بە قەزای پیرمامەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://gov.krd/moi/publications/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/| نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (١٦) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[کۆڕێ]](ناوەند) * [[ئارماوانی خواروو]] * [[ئارماوانی سەروو]] * [[ئاژگە، کۆڕێ|ئاژگە]] * [[بیرێژ]] * [[تەوسکە]] * [[حوجران]] * [[دوین]] * [[زرگۆز]] * [[زێبارۆک]] * [[شیوەماسی]] * [[شێخ مەمودیان، کۆڕێ|شێخ مەمودیان]] * [[گردەچاڵ]] * [[گۆڕەشێری خواروو]] * [[گۆڕەشێری سەروو]] * [[ناوکەندانی خواروو]] * [[ناوکەندانی سەروو]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای پیرمام]] * [[ناحیەی دارەشەکران]] * [[ناحیەی بەستۆڕە]] * [[ناحیەی بناری سەفین]] == سەرچاوەکان == {{قەزای پیرمام}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] sdhzluwck7vcgfivebiemhkygkmx1yy 1590898 1590897 2026-06-16T16:35:40Z MFTG 21816 /* کارگێڕی */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590898 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی کۆڕێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام|پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[کۆڕێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٢٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی کۆڕێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة کوري''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kore Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[کۆڕێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناحیەی کۆڕێ لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[کۆڕێ]]یە. * وشەی کۆڕێ، وشەیەکی لێکدراوە(کۆ + ڕێ)، کۆ بە واتای سەرجەم، ڕێ بەواتای [[ڕێگە|ڕێگا]] واتای کۆی ڕێکان یان کۆی ڕێگاکان، ئەمەش لە سروشتی ھەڵکەوتەی شارەدێی کۆڕێوە وەرگیراوە کە لە دۆڵێکدایە و چەند ڕێگایەکی دەچێتەوە سەر وەک چوار ڕێیانێک وایە بە تایبەت دەکەوێتە سەر ڕێگای [[ھەولێر]]-[[پیرمام]]-[[شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == سنووری ناحیەی کۆڕێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی باسرمە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی بەستۆڕە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی بناری سەفین]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی بەستۆڕە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناحیەی کۆڕێ | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/18339426 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == * بەپێی بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٣\٠٤\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە فراوانکردنی [[قەزای پیرمام]]، ئەویش بە ھێنانە کایەی ناحیەی کۆڕێ، [[ناحیەی بەستۆڕە]]، [[ناحیەی بناری سەفین]] و دابڕانی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە [[قەزای خەبات]] و بەستنەوەی بە قەزای پیرمامەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://gov.krd/moi/publications/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/| نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (١٦) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[کۆڕێ]](ناوەند) * [[ئارماوانی خواروو]] * [[ئارماوانی سەروو]] * [[ئاژگە، کۆڕێ|ئاژگە]] * [[بیرێژ]] * [[تەوسکە]] * [[حوجران]] * [[دوین، ھەولێر]] * [[زرگۆز]] * [[زێبارۆک]] * [[شیوەماسی]] * [[شێخ مەمودیان، کۆڕێ|شێخ مەمودیان]] * [[گردەچاڵ]] * [[گۆڕەشێری خواروو]] * [[گۆڕەشێری سەروو]] * [[ناوکەندانی خواروو]] * [[ناوکەندانی سەروو]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای پیرمام]] * [[ناحیەی دارەشەکران]] * [[ناحیەی بەستۆڕە]] * [[ناحیەی بناری سەفین]] == سەرچاوەکان == {{قەزای پیرمام}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] 54doq4bnqvy0injjupjvdbomcngic6a 1590899 1590898 2026-06-16T16:37:04Z MFTG 21816 /* کارگێڕی */ 1590899 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی کۆڕێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام|پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[کۆڕێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٢٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی کۆڕێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة کوري''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kore Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[کۆڕێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناحیەی کۆڕێ لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[کۆڕێ]]یە. * وشەی کۆڕێ، وشەیەکی لێکدراوە(کۆ + ڕێ)، کۆ بە واتای سەرجەم، ڕێ بەواتای [[ڕێگە|ڕێگا]] واتای کۆی ڕێکان یان کۆی ڕێگاکان، ئەمەش لە سروشتی ھەڵکەوتەی شارەدێی کۆڕێوە وەرگیراوە کە لە دۆڵێکدایە و چەند ڕێگایەکی دەچێتەوە سەر وەک چوار ڕێیانێک وایە بە تایبەت دەکەوێتە سەر ڕێگای [[ھەولێر]]-[[پیرمام]]-[[شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == سنووری ناحیەی کۆڕێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی باسرمە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی بەستۆڕە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی بناری سەفین]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی بەستۆڕە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناحیەی کۆڕێ | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/18339426 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == * بەپێی بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٣\٠٤\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە فراوانکردنی [[قەزای پیرمام]]، ئەویش بە ھێنانە کایەی ناحیەی کۆڕێ، [[ناحیەی بەستۆڕە]]، [[ناحیەی بناری سەفین]] و دابڕانی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە [[قەزای خەبات]] و بەستنەوەی بە قەزای پیرمامەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://gov.krd/moi/publications/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/| نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (١٦) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[کۆڕێ]](ناوەند) * [[ئارماوانی خواروو]] * [[ئارماوانی سەروو]] * [[ئاژگە، کۆڕێ|ئاژگە]] * [[بیرێژ]] * [[تەوسکە]] * [[حوجران]] * [[دوین، هەولێر]] * [[زرگۆز]] * [[زێبارۆک]] * [[شیوەماسی]] * [[شێخ مەمودیان، کۆڕێ|شێخ مەمودیان]] * [[گردەچاڵ]] * [[گۆڕەشێری خواروو]] * [[گۆڕەشێری سەروو]] * [[ناوکەندانی خواروو]] * [[ناوکەندانی سەروو]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای پیرمام]] * [[ناحیەی دارەشەکران]] * [[ناحیەی بەستۆڕە]] * [[ناحیەی بناری سەفین]] == سەرچاوەکان == {{قەزای پیرمام}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] qustvys3kjhjaxu8d7n8m854jfnscke 1590900 1590899 2026-06-16T16:42:00Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590900 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی کۆڕێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام|پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[کۆڕێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٢٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی کۆڕێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة کوري''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kore Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[کۆڕێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناحیەی کۆڕێ لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[کۆڕێ]]یە. * کۆڕ/کۆڕەکە: لە [[زمانی کوردی]]دا بە شوێنێکی نزم، دۆڵ، یان دەشتاییەکی دەورەدراو بە [[چیا]] دەوترێت "کۆڕ" یان "کۆڕێ". لەبەرئەوەی کۆڕێ خۆی دەکەوێتە نێوان چەند بەرزایی و چیایەک و وەک حەوزێک یان دۆڵێکی نزم وایە، ئەم ناوەی بەسەردا بڕاوە. * کۆڕی ئاو: ھەندێک پێیان وایە بەھۆی کۆبوونەوەی ئاو یان سەرچاوە ئاوییەکان لەو دۆڵەدا، بەو شوێنە وتراوە کۆڕێ. * دەوترێت لە ڕابردوودا ئەم شوێنە مەڵبەند یان شوێنی کۆبوونەوەی پیاوان، سەرۆک ھۆزەکان، یان ڕێبواران بووە کە تێیدا "کۆڕ" (کۆبوونەوە یان دیوەخان) بەستراوە بۆ چاوپێکەوتن، چارەسەرکردنی کێشەکان، یان پشوودان. بەھۆی دووبارەبوونەوەی ئەم کۆڕانە، شوێنەکە بە "کۆڕێ" ناسراوە. * کۆڕێ پێش ئەوەی ببێتە ناحیە، گوندێکی مێژوویی کۆن بووە. لە پرۆسەی گۆڕانی زمانەوانیدا، زۆرجار ناوی شوێنەکان بەپێی شێوەزار یان کورتکردنەوە دەگۆڕێن، بەڵام بنچینەکەی ھەر دەگەڕێتەوە سەر کۆبوونەوە (کۆڕ) یان شێوازی دۆڵاوتی زەوییەکە. * وشەی کۆڕێ، وشەیەکی لێکدراوە(کۆ + ڕێ)، کۆ بە واتای سەرجەم، ڕێ بەواتای [[ڕێگە|ڕێگا]] واتای کۆی ڕێکان یان کۆی ڕێگاکان، ئەمەش لە سروشتی ھەڵکەوتەی شارەدێی کۆڕێوە وەرگیراوە کە لە دۆڵێکدایە و چەند ڕێگایەکی دەچێتەوە سەر وەک چوار ڕێیانێک وایە بە تایبەت دەکەوێتە سەر ڕێگای [[ھەولێر]]-[[پیرمام]]-[[شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == سنووری ناحیەی کۆڕێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی باسرمە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی بەستۆڕە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی بناری سەفین]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی بەستۆڕە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناحیەی کۆڕێ | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/18339426 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == * بەپێی بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٣\٠٤\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە فراوانکردنی [[قەزای پیرمام]]، ئەویش بە ھێنانە کایەی ناحیەی کۆڕێ، [[ناحیەی بەستۆڕە]]، [[ناحیەی بناری سەفین]] و دابڕانی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە [[قەزای خەبات]] و بەستنەوەی بە قەزای پیرمامەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://gov.krd/moi/publications/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/| نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (١٦) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[کۆڕێ]](ناوەند) * [[ئارماوانی خواروو]] * [[ئارماوانی سەروو]] * [[ئاژگە، کۆڕێ|ئاژگە]] * [[بیرێژ]] * [[تەوسکە]] * [[حوجران]] * [[دوین، هەولێر]] * [[زرگۆز]] * [[زێبارۆک]] * [[شیوەماسی]] * [[شێخ مەمودیان، کۆڕێ|شێخ مەمودیان]] * [[گردەچاڵ]] * [[گۆڕەشێری خواروو]] * [[گۆڕەشێری سەروو]] * [[ناوکەندانی خواروو]] * [[ناوکەندانی سەروو]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای پیرمام]] * [[ناحیەی دارەشەکران]] * [[ناحیەی بەستۆڕە]] * [[ناحیەی بناری سەفین]] == سەرچاوەکان == {{قەزای پیرمام}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] r44hxt0rysyfkf93vnjjue3se8aym1w 0 278266 1590902 1558551 2026-06-16T16:43:28Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590902 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کۆڕێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کوري }}<br>{{lang-en| Kore }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=12|coord={{Coord|36.39491| 44.23895 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی کۆڕێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.39491| 44.23895 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی کۆڕێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٣٫٦ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٠٩٧<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کۆڕێ''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. کۆڕێ ناوەندی [[ناحیەی کۆڕێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارەدێی کۆڕێ لە شارۆچکەی [[پیرمام]] (٦کم) دوورە، وە دووری لە شاری [[ھەولێر]] (٣٤کم) کیلۆ مەتر دەبێت. .<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == * کۆڕ/کۆڕەکە: لە [[زمانی کوردی]]دا بە شوێنێکی نزم، دۆڵ، یان دەشتاییەکی دەورەدراو بە [[چیا]] دەوترێت "کۆڕ" یان "کۆڕێ". لەبەرئەوەی کۆڕێ خۆی دەکەوێتە نێوان چەند بەرزایی و چیایەک و وەک حەوزێک یان دۆڵێکی نزم وایە، ئەم ناوەی بەسەردا بڕاوە. * کۆڕی ئاو: ھەندێک پێیان وایە بەھۆی کۆبوونەوەی ئاو یان سەرچاوە ئاوییەکان لەو دۆڵەدا، بەو شوێنە وتراوە کۆڕێ. * دەوترێت لە ڕابردوودا ئەم شوێنە مەڵبەند یان شوێنی کۆبوونەوەی پیاوان، سەرۆک ھۆزەکان، یان ڕێبواران بووە کە تێیدا "کۆڕ" (کۆبوونەوە یان دیوەخان) بەستراوە بۆ چاوپێکەوتن، چارەسەرکردنی کێشەکان، یان پشوودان. بەھۆی دووبارەبوونەوەی ئەم کۆڕانە، شوێنەکە بە "کۆڕێ" ناسراوە. * کۆڕێ پێش ئەوەی ببێتە ناحیە، گوندێکی مێژوویی کۆن بووە. لە پرۆسەی گۆڕانی زمانەوانیدا، زۆرجار ناوی شوێنەکان بەپێی شێوەزار یان کورتکردنەوە دەگۆڕێن، بەڵام بنچینەکەی ھەر دەگەڕێتەوە سەر کۆبوونەوە (کۆڕ) یان شێوازی دۆڵاوتی زەوییەکە. * وشەی کۆڕێ، وشەیەکی لێکدراوە(کۆ + ڕێ)، کۆ بە واتای سەرجەم، ڕێ بەواتای [[ڕێگە|ڕێگا]] واتای کۆی ڕێکان یان کۆی ڕێگاکان، ئەمەش لە سروشتی ھەڵکەوتەی شارەدێی کۆڕێوە وەرگیراوە کە لە دۆڵێکدایە و چەند ڕێگایەکی دەچێتەوە سەر وەک چوار ڕێیانێک وایە بە تایبەت دەکەوێتە سەر ڕێگای [[ھەولێر]]-[[پیرمام]]-[[شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == شارەدێی '''کۆڕێ''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە گوندی [[ناوکەندانی سەروو]]. * لە باشوورەوە گوندی [[گراو]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[گردەچاڵ]]. * لە ڕۆژاواوە شارۆچکەی [[پیرمام]].<ref>https://www.openstreetmap.org/node/2488259985#map=12/36.3999/44.2369</ref> == مێژوو == کۆڕێ تاوەکوو ساڵی ٢٠٢٤ گوندێک بوو سەر بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]]، بەڵام لەدوای ئەو بەروارەوە بووە شارەدێ و ناوەندی [[ناحیەی کۆڕێ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%2520of%2520Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%2520%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%2520(%D9%A4)%DB%8C%2520%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%2520%D9%A2%25D9%25A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%2520%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%2520%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%2520%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%2520%D9%84%DB%95%2520%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%2520%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%2520%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf | نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20241104045053/https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20%28%D9%A4%29%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%20%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%20%D9%84%DB%95%20%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%20%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%20%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی کۆڕێ]] * [[قەزای پیرمام]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{قەزای پیرمام}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] 8i3re4uq2od0mcuiqxbuery4yzo2ont 1590903 1590902 2026-06-16T16:44:18Z MFTG 21816 /* جوگرافیا */ 1590903 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کۆڕێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کوري }}<br>{{lang-en| Kore }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=12|coord={{Coord|36.39491| 44.23895 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی کۆڕێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.39491| 44.23895 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی کۆڕێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٣٫٦ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٦٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٠٩٧<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کۆڕێ''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای پیرمام]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. کۆڕێ ناوەندی [[ناحیەی کۆڕێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارەدێی کۆڕێ لە شارۆچکەی [[پیرمام]] (٦کم) دوورە، وە دووری لە شاری [[ھەولێر]] (٣٤کم) کیلۆ مەتر دەبێت. .<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == * کۆڕ/کۆڕەکە: لە [[زمانی کوردی]]دا بە شوێنێکی نزم، دۆڵ، یان دەشتاییەکی دەورەدراو بە [[چیا]] دەوترێت "کۆڕ" یان "کۆڕێ". لەبەرئەوەی کۆڕێ خۆی دەکەوێتە نێوان چەند بەرزایی و چیایەک و وەک حەوزێک یان دۆڵێکی نزم وایە، ئەم ناوەی بەسەردا بڕاوە. * کۆڕی ئاو: ھەندێک پێیان وایە بەھۆی کۆبوونەوەی ئاو یان سەرچاوە ئاوییەکان لەو دۆڵەدا، بەو شوێنە وتراوە کۆڕێ. * دەوترێت لە ڕابردوودا ئەم شوێنە مەڵبەند یان شوێنی کۆبوونەوەی پیاوان، سەرۆک ھۆزەکان، یان ڕێبواران بووە کە تێیدا "کۆڕ" (کۆبوونەوە یان دیوەخان) بەستراوە بۆ چاوپێکەوتن، چارەسەرکردنی کێشەکان، یان پشوودان. بەھۆی دووبارەبوونەوەی ئەم کۆڕانە، شوێنەکە بە "کۆڕێ" ناسراوە. * کۆڕێ پێش ئەوەی ببێتە ناحیە، گوندێکی مێژوویی کۆن بووە. لە پرۆسەی گۆڕانی زمانەوانیدا، زۆرجار ناوی شوێنەکان بەپێی شێوەزار یان کورتکردنەوە دەگۆڕێن، بەڵام بنچینەکەی ھەر دەگەڕێتەوە سەر کۆبوونەوە (کۆڕ) یان شێوازی دۆڵاوتی زەوییەکە. * وشەی کۆڕێ، وشەیەکی لێکدراوە(کۆ + ڕێ)، کۆ بە واتای سەرجەم، ڕێ بەواتای [[ڕێگە|ڕێگا]] واتای کۆی ڕێکان یان کۆی ڕێگاکان، ئەمەش لە سروشتی ھەڵکەوتەی شارەدێی کۆڕێوە وەرگیراوە کە لە دۆڵێکدایە و چەند ڕێگایەکی دەچێتەوە سەر وەک چوار ڕێیانێک وایە بە تایبەت دەکەوێتە سەر ڕێگای [[ھەولێر]]-[[پیرمام]]-[[شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == شارەدێی '''کۆڕێ''' ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە گوندی [[ناوکەندانی سەروو]]. * لە باشوورەوە گوندی [[گڕاو، بەستۆڕە|گراو]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[گردەچاڵ]]. * لە ڕۆژاواوە شارۆچکەی [[پیرمام]].<ref>https://www.openstreetmap.org/node/2488259985#map=12/36.3999/44.2369</ref> == مێژوو == کۆڕێ تاوەکوو ساڵی ٢٠٢٤ گوندێک بوو سەر بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]]، بەڵام لەدوای ئەو بەروارەوە بووە شارەدێ و ناوەندی [[ناحیەی کۆڕێ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%2520of%2520Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%2520%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%2520(%D9%A4)%DB%8C%2520%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%2520%D9%A2%25D9%25A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%2520%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%2520%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%2520%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%2520%D9%84%DB%95%2520%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%2520%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%2520%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf | نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20241104045053/https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20%28%D9%A4%29%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%20%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%20%D9%84%DB%95%20%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%20%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%20%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی کۆڕێ]] * [[قەزای پیرمام]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{قەزای پیرمام}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] sa6kz5bvavonm97ix5o88aw3jrrtand 0 278435 1590815 1590705 2026-06-16T12:03:24Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590815 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[خەلیفان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٧]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء خلیفان''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Khalifan Subdistrict center district '') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای خەلیفان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[خەلیفان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> لە زۆربەی یەکەی کارگێڕی [[قەزا]]دا لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]]دا، کاتێک یەکەی [[قەزا]] دێتە کایەوە، ئەوا ناحیەی ناوەندی قەزاکەش دێتە کایەوە بە ھەمان ناو. == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[خەلیفان]]ە. ھیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی نووسراو لەبەردەستدا نییە تاکوو شیکاری ئەم چەمکە بکات. * ئەو سەرچاوانەی کە باون لەناو جەماوەر بەشێوەی زارەکییە، گوایە لە گەلیاوانەوە ھاتووە. * ڕایەکی تر دەڵێت لە کاتی ھاتنی لەشکری [[ئیسلام]] بۆ دەڤەرەکە دوو خەلیفەی لێ نیشتەجێ بووە، بە تێپەڕبوونی کاتیش ئەم ناوە داتاشراوە و بووەتە خەلیفان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای خەلیفان | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/node/406 | نووسەر = پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * گێڕانەوەی مێژوویی و عەشیرەتی (خەلیفان و مەلا عەلی): ئەمە ھەم وەک چیرۆکێکی فۆلکلۆری و ھەم وەک بەشێک لە مێژووی ناوچەکە دەگێڕدرێتەوە. دەوترێت لە ڕابردوودا کەسایەتییەکی ئاینی یان پیاوچاکێک بە ناوی مەلا عەلی لە ناوچەکەدا ھەبووە کە نازناوی "خەلیفە" بووە (پلەیەکی ئاینی یان تەسەوف). کاتێک خەڵک چوونەتە لای یان سەردانی ناوچەکەیان کردووە، وتوویانە دەچین بۆ لای خەلیفان (واتە ماڵبات یان شوێنی دانیشتنی خەلیفە و شوێنکەوتووانی). بە تێپەڕبوونی کات، پاشگری کۆی کوردی (ان) لکاوە بە ناوی خەلیفەکەوە و ناوچەکە بە تەواوی بوو بە "خەلیفان". * ڕەگی زمانەوانی (پێوەندی بە خەلیفەوە): لە ڕووی زمانەوانییەوە، وشەی خەلیفان لە دوو بەش پێکدێت: خەلیفە: (وشەیەکی عەرەبییە و ھاتووەتە ناو [[زمانی کوردی]]، بەواتای جێنشین یان ڕێبەرێکی ئاینی لە ڕێبازە تەسەوفییەکاندا دێت). ان: پاشگری شوێن یان نیسبەتە لە زمانی کوردیدا (وەک بارزان، بێستان، سۆران). بۆیە واتای وشەکە ڕاستەوخۆ دەبێتە "شوێنی خەلیفەکان" یان ئەو ناوچەیەی کە خەلیفەیەکی لێ نیشتەجێ بووە. * گێڕانەوەی تر (سەردەمی خەلافەت): ھەندێک سەرچاوەی تر بە شێوازێکی کەمتر باو ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەردەمی فەرمانڕوایی ئیسلامیدا (سەردەمی خەلیفەکان)، ئەم ناوچەیە وەک بنکەیەک یان ڕێڕەوێکی گرنگ بۆ نوێنەرانی خەلافەت بەکارھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == سنووری ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان: * لە باکوورەوە [[ناحیەی سرێشمە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی بالیسان]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر]] و [[ناحیەی باسرمە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/11078990#map=11/36.5568/44.5242 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٤٢) لە (٢٦-٧-١٩٦٧)دا، بە دابڕانی (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]، ناحیەی خەلیفان لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] ھاتە کایەوە. * بەپێی بەیانی ژمارە(١٦)ی ساڵی ٢٠٢٣ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ١٥\٠٨\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی [[قەزای خەلیفان]] و [[ناحیەی سرێشمە]] لە سنووری [[ئیدارەی سۆران]] لە [[پارێزگای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١٦)ی ساڵی ٢٠٢٣ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%2520of%2520Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2023/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%2520%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%2520(%D9%A1%D9%A6)%DB%8C%2520%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%2520%D9%A2%25D9%25A0%D9%A2%D9%A3%D8%8C%2520%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%2520%D8%A8%DB%95%2520%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%2520%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DB%8C%2520%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%2520(%D8%AE%DB%95%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86)%2520%D9%88%2520%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%DB%8C%2520(%D8%B3%D8%B1%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95).pdf | نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240804083225/https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2023/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A6)%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A3%D8%8C%20%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%20%D8%A8%DB%95%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%20%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DB%8C%20%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C%20(%D8%AE%DB%95%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86)%20%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%DB%8C%20(%D8%B3%D8%B1%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95).pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٥٣) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئاڵانە]] * [[ئەشکەفتە]] * [[بلەی خواروو]] * [[بلەی سەروو]] * [[بناوی خواروو]] * [[بناوی سەروو]] * [[بەردۆک]] * [[بەنۆکە]] * [[بیوکە]] * [[بێروکە]] * [[پەرکین]] * [[پیرەخەلیل]] * [[تارینانی خواروو]] * [[تارینانی سەروو]] * [[تاڕاوە]] * [[توتمەڕە]] * [[جۆلەمێرگ، سۆران]] * [[خەندۆر]] * [[دەشتیلۆک]] * [[ڕماوێژ]] * [[زیلەکان]] * [[سارتکە، خەلیفان]] * [[سەرچاوەی باران]] * [[سێناوە]] * [[شارسینای کۆن]] * [[شارسینای نوێ]] * [[شەڕکان]] * [[کانی پیسان]] * [[کانی وەتمان، خەلیفان]] * [[کانیەرەش]] * [[کنەک]] * [[کەلەکین]] * [[کەندۆر]] * [[گردۆک]] * [[گەلی عەلی بەگ]] * [[گورکار]] * [[گۆڕەشێر، خەلیفان]] * [[مەلەکان]] * [[ھەروتە کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[خەلیفان]] * [[قەزای خەلیفان]] * [[ناحیەی سرێشمە]] == سەرچاوەکان == {{قەزای خەلیفان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] jtzf3m10j9wnftyc4yrp3j3wc1p96w1 1 278757 1591014 1383711 2026-06-16T22:43:37Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591014 wikitext text/x-wiki == پردی دەلال == salar [[تایبەت:بەشدارییەکان/185.187.77.164|185.187.77.164]] ٠٩:٥٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پردی دەلال]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591013 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230528071411/https://www.rotanatimes.com/erbilrotana/news/13691 بۆ https://www.rotanatimes.com/erbilrotana/news/13691 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٢:٤٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9wk0nor2aeg9373qj4t0egvj00vpcef 0 279704 1590807 1590739 2026-06-16T12:02:04Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590807 wikitext text/x-wiki ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٥دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە: * ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە. == کانوونی یەکەم == === ٣٠ === * [[خالیدە زیا]]، ٧٩، سیاسەتوانی بەنگلادێشی و [[سەرۆک وەزیرانی بەنگلادێش]] (١٩٩١–١٩٩٦ و ٢٠٠١–٢٠٠٦)، نەخۆشیی درێژخایەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bangladesh's first female prime minister, Khaleda Zia, dies at 80 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/bangladeshs-first-female-prime-minister-khaleda-zia-dies-80-2025-12-30/ |ئیش=[[ڕۆیتەرز|Reuters]] |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ئیسایا ویتلۆک جونیۆر]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Ziegler |یەکەم١=Hannah |سەردێڕ=Isiah Whitlock Jr., Scene-Stealing Character Actor in 'The Wire,' Dies at 71 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/12/30/arts/television/isiah-whitlock-jr-dead.html |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٦ === * [[بەھرام بەیزایی]]، ٨٧، نووسەر و دەرھێنەری فیلم و شانۆی ئێرانی، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Renowned Iranian playwright Bahram Beyzai passes away |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/240207/Renowned-Iranian-playwright-Bahram-Beyzai-passes-away |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Mehr News Agency |زمان=en}}</ref> === ١٤ === * [[ڕۆب ڕاینەر]]، ٧٨، بەرھەمھێنەری فیلم، ئەکتەر و چالاکی سیاسیی ئەمریکی، برینی قووڵ بەھۆی لێدانی [[چەقۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Sangal |یەکەم١=Aditi |دوایین٢=Romine |یەکەم٢=Taylor |دوایین٣=Tsui |یەکەم٣=Karina |سەردێڕ=What we know about the fatal stabbings of Rob and Michele Reiner and the case against their son |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2025/12/17/entertainment/rob-reiner-murder-case-what-we-know-hnk |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ئیش=[[سی ئێن ئێن|CNN]] |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251217161012/https://edition.cnn.com/2025/12/17/entertainment/rob-reiner-murder-case-what-we-know-hnk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٤ === * [[کاری ھیرۆیوکی تاگاوا]]، ٧٥، ئەکتەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ژاپۆنی–ئەمریکی، دواھاتەکانی [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Tapp |یەکەم١=Tom |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Cary-Hiroyuki Tagawa Dies: 'Mortal Kombat, 'Last Emperor' & 'Man in the High Castle' Actor Was 75 |ناونیشان=https://deadline.com/2025/12/cary-hiroyuki-tagawa-dead-mortal-kombat-actor-1236636368/ |وێبگە=Deadline Hollywood}}</ref> == تشرینی دووەم == === ٦ === * [[جەیمس واتسن]]، ٩٧، زانا و ژینناسی ئەمریکی و براوەی [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|خەڵاتی نۆبێل]] (١٩٦٢)، بەساڵاچوون.<ref name=NYTobit>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dean |یەکەم=Cornelia |سەردێڕ=James Watson, Co-Discoverer of the Structure of DNA, Is Dead at 97 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/11/07/science/james-watson-dead.html |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٣ === * [[دیک چەینی]]، ٨٤، سیاسەتوانی ئەمریکی و [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] (٢٠٠١–٢٠٠٩)، [[سیەسۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Former US Vice-President Dick Cheney dies aged 84 |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c4gpxe1kg8kt |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251104115647/https://www.bbc.com/news/live/c4gpxe1kg8kt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[بی بی سی نیووز|BBC News]]}}</ref> == تشرینی یەکەم == === ٥ === * [[کێن جاکۆبس]]، ٩٢، دەرھێنەری ئەمریکی، [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ken Jacobs, Pioneering Experimental Filmmaker, Dies at 92|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/news/ken-jacobs-dead-experimental-film-1236541528/|دوایین=Saperstein|یەکەم=Pat|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ڕۆن دین]]، ٨٧، ئەکتەری ئەمریکی، مردن لە نەخۆشخانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedersen |یەکەم=Erik |ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Ron Dean Dies: Actor In 'The Fugitive', 'The Breakfast Club' & Three Tom Cruise Films Was 87 |ناونیشان=https://deadline.com/2025/10/ron-dean-dead-the-fugitive-the-dark-knight-breakfast-club-frasier-1236573733/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Deadline |زمان=en-US}}</ref> == ئەیلوول == === ٢٣ === * [[عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوڵڵا ئال شێخ]]، ٨١، [[عالم (ئیسلام)|زانا]]ی سعوودی و [[موفتیی گەورەی سعوودیە]]، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Grand Mufti of Saudi Arabia has passed away: Royal Court |ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2025/09/23/grand-mufti-of-saudi-arabia-has-passed-away-royal-court- |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Arabiya English |زمان=en}}</ref> === ٢٢ === * [[ھێنری جاگلۆم]]، ٨٧، ئەکتەر و دەرھێنەری فیلمی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Koseluk |یەکەم١=Chris |دوایین٢=Barnes|یەکەم٢=Mike|سەردێڕ=Henry Jaglom, Moviemaker Who Worked Outside the Mainstream, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/henry-jaglom-dead-safe-place-eating-last-summer-hamptons-1236378418/ |ئیش=The Hollywood Reporter |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٦ === * [[ڕۆبێرت ڕێدفۆرد]]، ٨٩، ئەکتەر و دەرھێنەری فیلمی ئەمریکی، مردن لە خەودا.<ref name=nytobit>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Robert Redford, Screen Idol Turned Director and Activist, Dies at 89 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/09/16/movies/robert-redford-dead.html |ئیش=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|زمان=en-US |دوایین=Barnes |یەکەم=Brooks |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250916121230/https://www.nytimes.com/2025/09/16/movies/robert-redford-dead.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[عامر محەممەد ڕەشید]]، ٨٦، سیاسەتوانی پێشووی عێراقی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews/201163|سەردێڕ=عامر محەمەد ڕەشید "باوكی موشه‌كی" به‌عس كۆچی دواییكرد|بڵاوکەرەوە=خەندان|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> === ١٤ === * [[فومیتاکا ساتۆ]]، ٨٧، [[ستێرفیزیک]]زان و فیزیکزانی تیۆریی ژاپۆنی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=【訃報】宇宙物理学者の佐藤文隆さん死去、ブラックホール解明　京都大学名誉教授 |ناونیشان=https://www.kyoto-np.co.jp/articles/-/1562015 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Kyoto-np |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥}}</ref> == ئاب == === ٣٠ === * [[ئەبوو عوبەیدە]]، ٤٠، شەڕکەری فەلەستینی و وتەبێژی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] (لە ٢٠٠٧ەوە)، [[تیرۆرکردنی ئەبوو عوبەیدە|تیرۆرکردن لەلایەن ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israeli strike targets Hamas spokesperson Abu Obeida in Gaza: Reports|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/08/30/israeli-strike-targets-hamas-spokesperson-abu-obeida-in-gaza-reports|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=Al-Arabiya}}</ref> === ٢٨ === * [[ڕاندی بوون]]، ٨٣، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |سەردێڕ=Randy Boone, Actor on ‘The Virginian,’ Dies at 83 |وێبگە=The Hollywood Reporter |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/randy-boone-dead-the-virginian-1236358143/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٣ === * [[جێری ئادلەر]]، ٩٦، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Walcott |یەکەم=Escher |ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ='Iconic' Actor Jerry Adler, Star of 'The Sopranos' and 'The Good Wife,' Dies at 96 |ناونیشان=https://people.com/jerry-adler-sopranos-star-dies-96-11796497 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=People.com |زمان=en}}</ref> === ٢٠ === * [[فرانک کاپریۆ]]، ٨٨، دادوەر و سیاسەتوانی ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Parent |یەکەم=Tabitha |سەردێڕ=TikTok Famous Judge Frank Caprio Dies at Age 88 |ناونیشان=https://people.com/judge-frank-caprio-dies-at-age-88-11794854 |ئیش=People |بڵاوکەرەوە=Dotdash Meredith |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ژێرار شالیان]]، ٩١، نووسەر و پسپۆڕێکی [[جیۆپۆلەتیک]]ی فەڕەنسی، بەساڵاچوون.<ref name=nyt>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Nossiter |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Gérard Chaliand, Intrepid Authority on Geopolitics, Dies at 91 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/08/27/world/europe/gerard-chaliand-dead.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times |زمان=en}}</ref> === ١٠ === * [[ئەنەس شەریف]]، ڕۆژنامەنووس و ڤیدیۆگرافەرێکی فەلەستینی و ھەواڵنێری [[کەناڵی ئەلجەزیرە]]، [[تیرۆرکردنی ئەنەس شەریف|تیرۆرکردن لەلایەن ئیسرائیل]].<ref name="AlJazeeraAug10">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Al Jazeera journalist Anas al-Sharif killed in Israeli attack in Gaza City|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/10/al-jazeera-journalist-anas-al-sharif-killed-in-israeli-attack-in-gaza-city|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٥|ئیش=Al Jazeera}}</ref> * [[دەیڤد کێچوم]]، ٩٧، ئەکتەر و [[کۆمیدیا|کۆمیدیان]]ی ئەمریکی، [[سستبوونی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=David Ketchum, the Cooped-Up Agent 13 on ‘Get Smart,’ Dies at 97 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/david-ketchum-dead-get-smart-agent-13-1236351427/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٧ === * [[جیم لۆڤێڵ]]، ٩٧، ئەستێرەگەڕی ئەمریکی ([[جێمینای ١٢]]، [[ئەپۆلۆ ٨]] و [[ئەپۆلۆ ١٣]])، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dudek |یەکەم=Mitch |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Jim Lovell, Apollo 13 astronaut who settled in Lake Forest, dies at 97 |ناونیشان=https://chicago.suntimes.com/obituaries/2025/08/08/jim-lovell-obituary-apollo-13-astronaut-dies-at-97 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٥|ئیش=Chicago Sun-Times}}</ref> === ٥ === * [[نەرمین قادر]]، ٦٣، خانمەکتەر و شانۆکاری کورد، شێرپەنجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://nrttv.com/detail/51636 |سەردێڕ=نەرمین قادر هونەرمەند و شانۆکاری کورد کۆچی دوایی کرد |وێبگە=NRT TV |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == تەممووز == === ٢٧ === * [[کوردۆی شاعیر]]، ٤٤، شاعیری کورد، [[جەڵدەی دڵ]].<ref name="964-jaldai-dil">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.964media.com/320748/|سەردێڕ=كۆردۆ عەبدوڵا لە مزگەوتی گەورەی سلێمانی گیانی لەدەست دا|بڵاوکەرەوە=964media.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٦ === * [[زیاد ڕەحبانی]]، ٦٩، ئاوازدانەر، نووسەر و مۆسیقاژەنی لوبنانی، جەڵدەی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/26/ziad-rahbani-pioneering-lebanese-musician-and-composer-dies-at-69 |سەردێڕ=Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> === ٢٤ === * [[ھاڵک ھۆگان]]، ٧١، زۆرانبازی پیشەگەری ئەمریکی، وەستانی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://kfdm.com/news/local/hulk-hogan-dies-at-71|سەردێڕ=Hulk Hogan dies at 71|بڵاوکەرەوە=KFDM|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٨ === * [[جیمی ھانت]]، ٨٥، ئەکتەری ئەمریکی، نیشانەکانی دوای جەڵدەی دڵ.<ref name=Barnes>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jimmy-hunt-dead-invaders-from-mars-1236324837/|سەردێڕ=Jimmy Hunt, Young Star of 'Invaders From Mars,' Dies at 85|نووسەر=Barnes, Mike|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥|newspaper=The Hollywood Reporter}}</ref> === ١٣ === * [[محەممەد بوخاری]]، ٨٢، سیاسەتوان، ئەفسەری سەربازیی نێجیریایی و سەرۆک کۆماری نێجیریا (٢٠١٥–٢٠٢٣)، نەخۆشیی درێژخایەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nigeria's ex-President Muhammadu Buhari dies in London aged 82 |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/13/nigerias-former-president-muhammadu-buhari-dies-in-london-aged-82 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> === ١١ === * [[ڕێنی کیربی]]، ٧٠، ئەکتەری ئەمریکی، نیشانەکانی دوایی و تەشەنای سوورێنە، گورچیلە و میزڵدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Shallow Hal actor dies aged 70 after being hospitalised for two months as his family pay tribute |ناونیشان= https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/breaking-rene-kirby-dead-shallow-35605141.amp |وێبگە=Mirror |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[ڕەبیع مەدخەلی]]، ٩٢، [[عالم (ئیسلام)|زانا]]ی سوننە و مامۆستای زانکۆی سعوودی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢٥|سەردێڕ=سبب وفاة الشيخ ربيع المدخلي وموعد جنازته وسيرته الذاتية الكاملة - النصر الإخباري|ناونیشان=https://www.elnassrnews.com/31747/death-sheikh-rabee-almadkhali/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.elnassrnews.com/31747/death-sheikh-rabee-almadkhali/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> === ٨ === * [[ڕۆجەر کریستیانسێن]]، ٧٢، دەرھێنەری تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Roger Secrist Christiansen |ناونیشان=https://obits.cleveland.com/us/obituaries/theday/name/roger-christiansen-obituary?id=59197308 |وێبگە=Legacy |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> === ٣ === * [[دیۆگۆ جۆتا]]، ٢٨، یاریزانی تۆپی پێی پورتوگالی، ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Diogo Jota: Liverpool forward dies in car accident in Spain |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/32461/13391754/diogo-jota-liverpool-forward-dies-in-car-accident-in-spain |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|ئیش=Sky Sports}}</ref> * [[مایکڵ مادسن]]، ٦٧، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر، نووسەر و شاعیری ئەمریکی، [[وەستانی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Michael Madsen, Reservoir Dogs' Actor, Dies at 67 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/michael-madsen-dead-reservoir-dogs-1236306069/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> == حوزەیران == === ٢٦ === * [[ڕیک ھورست]]، ٧٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rick Hurst, Cletus Hogg on ‘The Dukes of Hazzard,’ Dies at 79|دوایین=Moses|یەکەم=Claire|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/27/obituaries/rick-hurst-dead.html|وێبگە=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢١ === * [[بێھنام شەھریاری]]، ٥٦، ئەفسەری سەربازیی ئێرانی، ئەندامی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] و بەرپرسی باڵای [[ھێزی قودس]]، [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel says it killed Iran's military coordinator with Hamas |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cn9yxrxwzzzo |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.bbc.com |زمان=en-GB}}</ref> === ١٩ === * [[گەیلارد سارتەین]]، ٧٨، ئەکتەری ئەمریکی، مردنی سروشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gailard Sartain, Actor in 'Hee Haw' and 'Mississippi Burning,' Dies at 78|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/gailard-sartain-dead-hee-haw-mississippi-burning-1236295853/|دوایین=Barnes|یەکەم=Mike|بڵاوکەرەوە=The Hollywood Reporter|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٨ === * [[سابت حەبیب یووسف ئال مێکۆ]]، ٤٩، [[قەشە]]ی [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کاسۆلیکی کلدانی]]ی عێراقی، نادیار.<ref>[https://sematv.net/ar/2025/06/12431 سمو الامير يعزي بوفاة المطران ثابت حبيب منصور مكو] {{in lang|ar}}</ref> === ١٧ === * [[عەلی شادمانی]]، ٦٢، ئەفسەری سەربازیی ئێرانی، ئەندامی سوپای پاسداران و فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]]، [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israeli military says it killed Iran's wartime chief of staff |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-irans-armed-forces-chief-staff-2025-06-17/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters |زمان=en}}</ref> === ١٥ === * [[محەممەد کازمی]]، ٦٣، ئەفسەری سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]]، [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشی ئیسرائیل]].<ref name="TimesDeath">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Times of Israel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٣ === * کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران (حوزەیرانی ٢٠٢٥)|ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[فەرەیدوون عەباسی]]، ٦٦، زانای ئەتۆمی، سیاسەتوان و سەرۆکی زانکۆ، [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|نوێنەری پەرلەمان]] (٢٠٢٢–٢٠٢٤)، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی وزەی ئەتۆمیی ئێران]] (٢٠١١–٢٠١٣) و سەرۆکی [[زانکۆی ئیمام حوسێن]] (٢٠٠١–٢٠١١).<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/871083/تسنیم-شهادت-فریدون-عباسی-و-طهرانچی تسنیم: شهادت فریدون عباسی و طهرانچی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250613153614/https://www.entekhab.ir/fa/news/871083/%D8%AA%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ }} {{in lang|fa}}</ref> ** [[محەممەد باقری]]، ٦٤–٦٥، ئەفسەری سەربازی و سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتی]] (لە ٢٠١٦وە).<ref>[https://www.bartarinha.ir/بخش-اخبار-روز-20/1520640-سرلشکر-باقری-به-شهادت-رسید فارس: سرلشکر باقری به شهادت رسید] {{in lang|fa}}</ref> ** [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]]، ٦٣، ئەفسەری سەربازی و فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٠٩وە).<ref>[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irgc-air-force-chief-top-echelon-killed-in-israeli-strike/ IDF confirms IRGC air force chief, top echelon killed in Israeli strike]</ref> ** [[غوڵامعەلی ڕەشید]]، ٧١–٧٢، ئەفسەری سەربازی، فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]] (لە ٢٠١٦وە) و جێگری سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتی]] (١٩٩٩–٢٠١٦).<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2077403/فوری-یک-مقام-ارشد-سپاه-در-حمله-اسرائیل-به-شهادت-رسید فوری/ یک مقام ارشد سپاه در حمله اسرائیل به شهادت رسید] {{in lang|fa}}</ref> ** [[حوسێن سەلامی]]، ٦٤–٦٥، ئەفسەری سەربازی و فەرماندەی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٩وە).<ref>[https://www.ettelaat.com/news/98605/سردار-سلامی-فرمانده-کل-سپاه-به-شهادت-رسید فرمانده کل سپاه به شهادت رسید] {{in lang|fa}}</ref> ** [[مەھدی ڕەبانی]]، ؟، ئەفسەری سەربازی و جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتی]] (لە ٢٠١٦ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Isfahan Governor expresses condolences to family of Martyr General Rabbani |ناونیشان=https://farsnews.ir/esfahansabz/1749835445819837161 |agency=Fars News Agency |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> ** [[محەممەدمەھدی تێھرانچی]]، ٦٠، [[فیزیکی تیۆریک|فیزیکزانی تیۆریک]].<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/174978000070682 ترور دانشمندان هسته‌ای ایران توسط رژیم اسرائیل/ تصویر دکتر طهرانچی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250613160520/https://www.shahrekhabar.com/news/174978000070682 |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ }} {{in lang|fa}}</ref> === ١٠ === * [[کەریم شنگالی]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و [[وەزارەتی ناوخۆ (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری پێشووی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان]] (٢٠٠١–٢٠١٩)، نەخۆشی.<ref name="K24-death">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/845075 |سەردێڕ=تەرمی کەریم شنگالی گەیشتەوە هەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=Kurdistan 24 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[کریس ڕۆبینسۆن]]، ٨٦، دەرھێنەری فیلم، سیناریۆنووس و ئەکتەری ئەمریکی، [[سستبوونی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.soapoperadigest.com/content/general-hospital-star-chris-robinson-dies-at-86/|سەردێڕ=''General Hospital'' Star Chris Robinson Dies at 86|یەکەم=Chris|دوایین=Eades|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Soap Opera Digest|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١ === * [[جۆناتان جۆس]]، ٥٩، ئەکتەر و مۆسیقاژەنی ئەمریکی، تەقەکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Salinas |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ='I shot him': Suspect admitted to killing actor Jonathan Joss amid ongoing feud, report states |ناونیشان=https://www.ksat.com/news/local/2025/06/03/i-shot-him-suspect-admitted-to-killing-actor-jonathan-joss-amid-ongoing-feud-report-states/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=KSAT-TV |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250603225353/https://www.ksat.com/news/local/2025/06/03/i-shot-him-suspect-admitted-to-killing-actor-jonathan-joss-amid-ongoing-feud-report-states/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئایار == === ٢٧ === * [[ئێد گەیڵ]]، ٦١، ئەکتەر و [[مەترسیکار]]ی ئەمریکی، نادیار.<ref name="obit">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ='Chucky' Actor Ed Gale Dead at 61 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2025/05/28/ed-gale-chucky-childs-play-actor-dead-hospice/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=TMZ |زمان=en}}</ref> === ٢٥ === * [[فیل ڕۆبەرتسۆن]]، ٧٩، ڕاوچیی پیشەیی، بازرگان، کەسایەتیی تەلەڤیزیۆنی و ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Duck Dynasty Star Phil Robertson Dies at 79 Following Alzheimer's Diagnosis |ناونیشان=https://people.com/phil-robertson-dead-duck-dynasty-star-was-79-11741649 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ئیش=People}}</ref> === ٢٢ === * [[جەیمز لۆیدۆڤیچ پاتەرسۆن]]، ٩١، نووسەر و ئەکتەری ڕووسی–ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In memory of a friend |ناونیشان=https://rospisatel.ru/sobytija2025/142.html}}</ref> === ٢٠ === * [[جۆرج وێندت]]، ٧٦، ئەکتەری ئەمریکی، مردن لە خەودا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.nytimes.com/2025/05/20/arts/television/george-wendt-dead.html|سەردێڕ= George Wendt, a.k.a. Norm From 'Cheers,' Is Dead at 76|دوایین= Williams|یەکەم= Alex|ڕێکەوت= ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|newspaper = The New York Times|دەستپێگەیشتنی ناونیشان= limited}}</ref> === ١٩ === * [[کۆڵتۆن فۆرد]]، ٦٢، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەرمەنی–ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dallasvoice.com/former-adult-film-star-and-pop-singer-colton-ford-dead-at-62/|سەردێڕ=Former adult film star and pop singer Colton Ford dead at 62|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Dallas Voice|یەکەم=Rich|دوایین=Lopez|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250528133905/https://dallasvoice.com/former-adult-film-star-and-pop-singer-colton-ford-dead-at-62/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ١٥ === * [[محەممەد عەباس بارام]]، ٧٢، گۆرانیبێژی کورد، [[جەڵدەی دڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/48829|سەردێڕ=هونەرمەندی ناوداری کورد محەمەد عەباس بارام کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=[[ئێن ئاڕ تی]]|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> * [[چارڵز ستراوس]]، ٩٦، مۆسیقاژەن، ھۆنراوەنووس و ئاوازدانەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.broadwayworld.com/article/Broadway-Composer-Charles-Strouse-Passes-Away-at-96-20250515|سەردێڕ= Broadway Composer Charles Strouse Passes Away at 96|دوایین= Rabinowitz|یەکەم= Chloe|ئیش= Broadway World|ڕێکەوت= ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> === ١٣ === * [[محەممەد سینوار]]، ٤٩، شەڕکەری فەلەستینی و سەرکردەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]]، بۆردومانی ئیسرائیل.<ref>https://asharq.com/politics/137584/إسرائيل-قتلنا-محمد-السنوار-الحية-والحداد-الهدفين-المقبلين/</ref> * [[خۆزێ موخیکا]]، ٨٩، سیاسەتوانی ئوروگوایی و چلەمین سەرۆک کۆماری [[ئوروگوای]]، [[شێرپەنجەی سوورێنە]].<ref>[https://en.ara.cat/misc/pepe-mujica-the-humble-philosopher-president-dies_1_5378778.html Pepe Mujica, the humble philosopher president, dies]</ref> === ٨ === * [[خەتەر]]، ٤٣، کارساز و ڕاپەری کورد–ئەڵمانی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.n-tv.de/leute/Gangster-Rapper-Xatar-ist-tot-article25757826.html|سەردێڕ=in Koelner Wohnung aufgefunden|ئیش=n-tv|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> === ٧ === * [[جۆ دۆن بەیکەر]]، ٨٩، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی سییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Langer |یەکەم١=Emily |سەردێڕ=Joe Don Baker, tough guy actor in 'Walking Tall,' dies at 89 |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2025/05/15/joe-don-baker-actor-dead/ |وێبگە=The Washington Post |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> === ٣ === * [[سری سورەیا ئوندەر]]، ٦٢، دەرھێنەری فیلم، ئەکتەر، نووسەر، کەسایەتیی سیاسیی تورک و ئەندامی [[پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان|دەم پارتی]]، تێکچوونی فرە ئەندامی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Sırrı Süreyya Önder hayatını kaybetti |ناونیشان=https://www.bbc.com/turkce/articles/cd6jd230l41o |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=BBC News Türkçe |زمان=tr}}</ref> == نیسان == === ٢١ === * [[پاپا فرانسیس]]، ٨٨، [[پاپا]]ی کڵێسای کاتۆلیکی ئەرژەنتینی (لە ٢٠١٣ەوە)، [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=پاپا فرانسیس کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/836171/k24_sdapp |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=پاپا فرانسیس کۆچی دوایی کرد}}</ref> === ١٥ === * [[پاتریک ئادیارت]]، ٨٢، ئەکتەری ئەمریکی، [[سیەسۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://extratv.com/2025/04/16/patrick-adiarte-dancer-king-flower-drum-song-obituary/ |سەردێڕ=Patrick Adiarte, Legendary 'The King and I' Dancer & 'Brady Bunch' Guest, Dies at 82 |وێبگە=ExtraTV.com |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١١ === * [[ئاڤاشین]]، ٦٦، شاعیر و وەرگێڕی کورد، نەخۆشی.<ref name="کوردپرێس ۱">[https://www.kurdpress.com/x4fCT کوردپرێس: ''مامۆستا «ئاڤاشین» ھەڵبەستوانی کورد کۆچی دواییی کرد'' (بە فارسی)، نووسراو لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٥؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.kurdpress.com/x4fCT |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }} سەردان لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٥.</ref> === ٨ === * [[نیکی کات]]، ٥٤، ئەکتەری ئەمریکی، [[خۆکوژی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2025/04/nicky-katt-dead-cause-dazed-and-confused-1236368019/|سەردێڕ=Nicky Katt Died By Suicide, Family Confirms; 'Dazed & Confused' Star Discovered On April 8 In Apartment|وێبگە=Deadline|یەکەم١=Dominic|دوایین١=Patten|یەکەم٢=Denise|دوایین٢=Petski|ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٦ === * [[جێرمیا پۆل ئۆستریکەر]]، ٨٧، [[ستێرفیزیک|فیزیکزانی ئەستێرەیی]]ی ئەمریکی و مامۆستای [[ئەستێرەناسی]] لە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]، نەخۆشیی گورچیلە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Overbye |یەکەم١=Dennis |سەردێڕ=Jeremiah Ostriker, Who Plumbed Dark Forces That Shape Universe, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/04/07/science/space/jeremiah-ostriker-dead.html |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ١ === * [[ڤال کیلمێر]]، ٦٥، ئەکتەری ئەمریکی، سیەسۆ.<ref name="Weber-2025">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Weber |یەکەم=Bruce |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Val Kilmer, Film Star Who Played Batman and Jim Morrison, Dies at 65 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/04/01/movies/val-kilmer-dead.html |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|newspaper=The New York Times}}</ref> == ئازار == === ٣٠ === * [[ڕیچارد نۆرتۆن]]، ٧٥، [[ھونەری جەنگی|ھونەرمەندی جەنگی]]، ئەکتەر و [[مەترسیکار]]ی ئوسترالی–ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sullivan |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Aussie martial arts legend and Hollywood trainer Richard Norton dies |ناونیشان=https://www.news.com.au/sport/boxing/aussie-martial-arts-legend-and-hollywood-trainer-richard-norton-dies/news-story/073b8196ba8ee37565147a5fa1c03571 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=news.com.au}}</ref> === ٢٩ === * [[ڕیچارد چەمبەرلین]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/news/richard-chamberlain-dead-dies-shogun-thorn-birds-1236351970/ |سەردێڕ=Richard Chamberlain, TV's Dr. Kildare, ''Shogun'', ''Thorn Birds'' Star, Dies at 90 |دوایین=Natale |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=Variety |زمان=en-US}}</ref> === ٢٣ === * [[سەڵاح بەردەویل]]، ٦٥، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی [[حەماس]] و وتەبێژی ڕێکخراوەی ئیسلامیی فەلەستین، بۆردوومانی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|سەردێڕ=50 of Dead in Gaza Protests Were Hamas Activists, Says Senior Hamas Official|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180519122401/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ١٨ === * [[عەبدولڕەحمان حاجی ئەحمەدی]]، ٨٤، سیاسەتوانی کورد و ڕێبەری پێشووی [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]]، نەخۆشی.<ref name="فرات ٢">[https://anfsorani.com/هۆرامی/amyarymdarw-kwrdy-bdwlhman-hajy-yhmdy-gshmr-by-66533 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''سیاسەتوانی کورد عەبدولڕەحمان حاجی ئەحمەدی شەھید بوو'' (بە ھەورامی)، نووسراو لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥؛] سەردان لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥.</ref> * [[ئەبوو حەمزە]]، ٢٩، شەڕکەری فەلەستینی و وتەبێژی [[لیواکانی قودس]]، بۆردومانی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشهاد الناطق العسکری باسم سرایا القدس (أبو حمزة) |ناونیشان=https://www.khaberni.com/news/699299 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=khaberni.com}}</ref> * [[عیسام دەعالیس]]، ٥٨، سیاستەوانی فەلەستینی و [[حکوومەتی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ی حەماس|سەرۆکی کۆمیتەی بەڕێوەبەرایەتیی حکوومەتی حەماس]] (لە ٢٠٢١ەوە)، بۆردوومانی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yohanan |یەکەم=Nurit |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Hamas names 4 senior officials killed in wave of IDF strikes on Gaza |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hamas-names-4-senior-officials-killed-in-wave-of-idf-strikes-on-gaza/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=The Times of Israel}}</ref> === ١٧ === * [[ئەبوو ئیسحاق حوەینی]]، ٦٨، زانای سوننە، فەرموودەناس و بانگخوازی میسری، [[جەڵدەی مێشک]].<ref>[https://www.watanserb.com/en/2025/03/17/salafi-scholar-abu-ishaq-al-huwaini-passes-away-after-health-deterioration/ Salafi Scholar Abu Ishaq Al-Huwaini Passes Away After Health Deterioration]</ref> * [[ئەبوو حەمزە]]، ٢٩، کەسایەتیی میدیاییی فەلەستینی و وتەبێژی [[لیواکانی قودس]]، باڵی سەربازیی [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین]]، بۆردوومانی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=استشھاد أبوو حمزة الناطق العسکری باسم سرایا القدس |ناونیشان=https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=18032025&id=409e216e-5035-4446-b761-f7557433d078 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=shorouknews.com}}</ref> === ١١ === * [[ڕۆبێرت ترێبۆر]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، [[ژەهراویبوونی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/robert-trebor-hercules-legendary-journeys-xena-1236181863/ |سەردێڕ=Robert Trebor, 'Hercules: The Legendary Journeys' Actor, Dies at 71 |ئیش=The Hollywood Reporter |یەکەم=Mike |دوایین=Barnes |ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[سیمۆن فیشەر-بێکەر]]، ٦٣، ئەکتەری شانۆ، تەلەڤیزیۆن و سینەمای بەریتانی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rosenbloom |یەکەم=Alli |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Actor Simon Fisher-Becker, known for ‘Harry Potter’ and ‘Doctor Who,’ dead at 63 |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2025/03/10/entertainment/simon-fisher-becker-death/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref> === ٣ === * [[کرەیگ ڕیچارد نێڵسۆن]]، ٧٧، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.serenityfhs.com/obituaries/craig-nelson-6/#!/Obituary |سەردێڕ=Craig Richard Nelson |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> == شوبات == === ٢٨ === * [[جۆزێف وامبۆ]]، ٨٨، نووسەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی سوورێنە]].<ref name=McFadden>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/02/28/books/joseph-wambaugh-dead.html |سەردێڕ=Joseph Wambaugh, Author With a Cop's-Eye View, Is Dead at 88 |دوایین=McFadden |یەکەم=Robert D. |authorlink=Robert D. McFadden |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|newspaper=The New York Times |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> === ٢٥ === * [[ڕۆبێرتۆ ئۆرچی]]، ٥١، سیناریۆنووس و بەرھەمھێنەری فیلم و تەلەڤیزیۆنی مەکسیکی-ئەمریکی، نەخۆشیی گورچیلە.<ref name = Andreeva>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://deadline.com/2025/02/roberto-orci-dead-star-trek-transformers-writer-producer-1236301807/|سەردێڕ= Roberto Orci Dies: 'Star Trek', 'Transformers' & 'Hawaii Five-0' Writer-Producer Was 51|دوایین= Andreeva|یەکەم= Nellie|ڕێکەوت= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش= Deadline Hollywood}}</ref> === ٢٠ === * [[فرانکێتین]]، ٨٨، نووسەر، شاعیر و [[شانۆنامەنووس]] و [[وێنەکێش]]ی ھایتی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Louis |یەکەم١=Olivier Rony |ناونیشان=https://vantbefinfo.com/haiti-pleure-franck-etienne-le-premier-ministre-salue-la-memoire-dun-geant-de-la-culture/ |سەردێڕ=Haïti pleure Franck Étienne : Le Premier ministre salue la mémoire d'un géant de la culture |trans-title=Haiti mourns Franck Étienne: Prime Minister salutes the memory of a cultural giant |ئیش=Vant Bèf Info (VBI) |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=fr-FR}}</ref> * [[پیتەر جەیسن]]، ٨٠، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2025/02/peter-jason-dead-1236297197/ |سەردێڕ=Peter Jason Dies: ‘Deadwood’ Actor And Favorite Of John Carpenter And Walter Hill Was 80 |یەکەم١=Greg |دوایین١=Evans |وێبگە=Deadline |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٨ === * [[ئەڵڵاموراد ڕەشتیانی]]، ٧٤، ھونەرمەند و ئەکتەری کورد، شێرپەنجە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1802202523|سەردێڕ=هونەرمەند ئەڵڵاموراد رەشتیانی کۆچی دواییکرد|نووسەر=ژیلا ئەسعەد|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٧ === * [[جین ھاکمان]]، ٩٥، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Devlin |یەکەم=Hannah |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mummification: what is it and how can it occur? |ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2025/feb/28/mummification-what-is-it-and-how-can-it-occur-gene-hackman |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش=The Guardian |زمان=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === ١٦ === * [[کیم سای-ڕۆن]]، ٢٤، خانمەکتەری کۆریی باشووری، [[خۆکوشتن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=South Korean actress Kim Sae-ron, 24, found dead|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/c626p25egddo|وێبگە=The Korea Herald|دوایین=Davies|یەکەم=Maia|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250218162020/https://www.bbc.com/news/articles/c626p25egddo|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ١٥ === * [[کاھتالی مچە]]، ٧٢، گۆرانیبێژی کورد، شێرپەنجە.<ref name="فرات ۱">[https://anfkurdi.com/Cand-U-huner/kahtali-mice-jiyana-xwe-ji-dest-da-194188 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''کاھتالح مچە کۆچی دوایی کردد'' (بە کرمانجی)، نووسراو لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥؛] سەردان لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥.</ref> === ١٠ === * [[پیتەر تویاسۆسۆپۆ]]، ٦١، ئەکتەر و یاریزانی [[تۆپی پێی ئەمریکی|تۆپی پێ]]ی ئەمریکی، [[نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski |یەکەم=Denise |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Peter Navy Tuiasosopo Dies: 'Street Fighter', 'Necessary Roughness' Actor Was 61 |ناونیشان=https://deadline.com/2025/02/peter-navy-tuiasosopo-dead-actor-1236284912/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٢٥|وێبگە=Deadline |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250211023016/https://deadline.com/2025/02/peter-navy-tuiasosopo-dead-actor-1236284912/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٦ === * [[وریا حەمەکەریم]]، ٣٧، [[ڕۆژنامەنووس]] و پێشکەشکاری کورد، ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Corporation |یەکەم=Nalia |سەردێڕ=وریا حەمە کەریم بە رووداوێکی ھاتووچۆ گیانی لەدەستدا |ڕێکەوت =٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/45509 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |وێبگە=nrttv.com}}</ref> * [[ئارام فەتاح خەراجیانی]]، ٤٣–٤٤، پاڵەوانی لەشجوانیی کورد، ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هۆکاری گیان لەدەستدانی پاڵەوانە کوردەکە لەگەڵ وریا حمە کەریم چی بوو؟ |ناونیشان=https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=141175&Jor=7 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == کانوونی دووەم == === ٣٠ === * [[دیک باتۆن]]، ٩٥، یاریزانی [[خلیسکێنەی سەر سەھۆڵ]]ی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/01/30/sports/dick-button-dead.html |سەردێڕ=Dick Button, Figure Skating Champion and Commentator, Dies at 95 |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|دوایین=Goldstein |یەکەم=Richard |newspaper=The New York Times |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250131181525/https://www.nytimes.com/2025/01/30/sports/dick-button-dead.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢٩ === * [[سەلوان مۆمیکا]]، ٣٨، چالاکوانی [[ڕەخنەگرتن لە ئیسلام|دژە ئیسلام]]ی عێراقی، [[برینی فیشەک]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Uppgifter: Koranbrännaren Salwan Momika skjuten till döds|ناونیشان=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/person-hittad-skjuten-i-sodertalje|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250130085358/https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/person-hittad-skjuten-i-sodertalje|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=SVT Nyheter|زمان=sv}}</ref> === ٢٤ === * [[موکەڕەم تاڵەبانی]]، ١٠١، نووسەر و سیاسەتوانی کورد، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/24012025|سەردێڕ=موکەڕەم تاڵەبانی، نووسەر و سیاسەتڤانی کورد کۆچی دواییکرد|زمان=کوردی|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]]|نووسەر=سۆران حوسێن|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> * [[ئایریس کەمینگز]]، ١٠٤، [[فڕۆکەوان]] و مەلەوانی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iris Cummings Critchell, 104, Dies; Olympic Swimmer Turned Aviator|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/01/29/sports/iris-cummings-critchell-dead.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|دوایین=Goldstein|یەکەم=Richard|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٩ === * [[باڤێ تەیار]]، ٦٧، ئەکتەری کۆمیدیانی کورد، بۆردوومانی [[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا|تورکیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190120254|سەردێڕ=Tirkiyeyê êrişî sivîlan kiribû: Bavê Teyar jî canê xwe ji dest da|وێبگە=Rûdaw.net}}</ref> * [[پیەر مێرتەنس]]، ٨٥، [[پارێزەر]] و ڕەخنەگری بەلجیکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Belga |یەکەم=Belga |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=L'écrivain belge Pierre Mertens est décédé |ناونیشان=https://www.dhnet.be/actu/belgique/2025/01/19/lecrivain-belge-pierre-mertens-est-decede-SXM4QAS3HJGTVI4ANYJTCNS42A/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=DHnet |زمان=fr}}</ref> === ١٦ === * [[بۆب ئویکەر]]، ٩٠، یاریزانی [[بەیسبۆڵ]] و ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی سییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Koseluk|یەکەم١=Chris|سەردێڕ=Bob Uecker, Light-Hitting Catcher Turned Comic Actor and Broadcaster, Dies at 90|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bob-uecker-dead-catcher-mr-belvedere-major-league-1236110105/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=The Hollywood Reporter|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ١٥ === * [[دەیڤد لینچ]]، ٧٨، دەرهێنەر، مۆسیقاژەن و ئەکتەری ئەمریکی، کاریگەرییەکانی نەخۆشیی [[ئەمفیزم]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.tmz.com/2025/01/16/legendary-director-david-lynch-dead-at-78/|سەردێڕ=David Lynch, 'Blue Velvet' Director, Dead at 78|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=TMZ|وتەگێڕانەوە=A family member tells TMZ … Lynch passed away Wednesday at his daughter's house – where he was staying during the devastating wildfires in Los Angeles.}}</ref> === ١٢ === * [[کلۆد جارمان جونیۆر]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Barnes |یەکەم١=Mike |سەردێڕ=Claude Jarman Jr., Young Star of 'The Yearling,' Dies at 90 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/claude-jarman-dead-yearling-juvenile-oscar-1236107296/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=The Hollywood Reporter |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٩ === * [[بیڵ بێرج]]، ٨٦، کۆمیدیان و ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2025/film/obituaries-people-news/bill-byrge-dead-ernest-1236271773/|سەردێڕ=Bill Byrge, Who Played Bobby in ‘Ernest’ Movies, Dies at 92|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> === ٢ === * [[فەردی تایفوور]]، ٧٩، گۆرانیبێژ، ئەکتەر، دەرھێنەر، [[ھۆنراوەنووس]] و [[سیناریۆنووس]]ی تورک، [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ntv.com.tr/turkiye/arabesk-muziginin-unlu-ismi-ferdi-tayfur-hayatini-kaybetti,0qHzpjIzVE24mogri5YcZg |سەردێڕ=Arabesk müziğinin ünlü ismi Ferdi Tayfur hayatını kaybetti |زمان=tr |وێبگە=ntv.com.tr |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2025 deaths}} {{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥| ]] s0voea8vosqp1cec90vorx6i4c6i3ui 10 284383 1591053 1590211 2026-06-17T03:15:11Z Épine 19745 1 دەستکاریی [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] ([[User talk:Kushared|talk]]) گەڕێندرایەوە 1591053 wikitext text/x-wiki {{userbox | border-c = grey | id = [[پەڕگە:Kurdistan LGBT pride flag.png|45px|alt=|link=کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] | id-c = | info = ئەم {{#if:{{{بەڕێوەبەر|}}}|بەڕێوەبەرە|بەکارھێنەرە}} پشتگیریی [[مافی مرۆڤ]]ی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] دەکات! | info-c = | usercategory = ئەو بەکارھێنەرانەی پشتگیریی مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکەن | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:ئەو بەکارھێنەرانەی پشتگیریی مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکەن]]</includeonly> <noinclude>{{بەڵگەنامە}}</noinclude> rlmxwiqgg03vuqmb61ts13q7xcquz3j 1591054 1591053 2026-06-17T03:15:40Z Épine 19745 1591054 wikitext text/x-wiki {{userbox | border-c = grey | id = [[پەڕگە:Kurdistan LGBT pride flag.png|45px|alt=|link=کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] | id-c = | info = ئەم {{#if:{{{بەڕێوەبەر|}}}|بەڕێوەبەرە|بەکارھێنەرە}} پشتگیریی [[مافی مرۆڤ]]ی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]]ی [[کوردستان]] دەکات! | info-c = | usercategory = ئەو بەکارھێنەرانەی پشتگیریی مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکەن | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:ئەو بەکارھێنەرانەی پشتگیریی مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکەن]]</includeonly> <noinclude>{{بەڵگەنامە}}</noinclude> 1i1f7v1q78k3jj1l8fatunj4puzsp8a 0 286485 1590806 1590747 2026-06-16T12:01:54Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590806 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پاسەوانی کۆماری عێراق''' ({{Langx|ar|حرس العراق الجمهوري}}) لقێکی سەربازیی عێراق بووە لە ساڵی ١٩٦٩ تا ٢٠٠٣، کە بە پلەی یەکەم لە سەردەمی [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆکایەتی]] [[سەددام حوسێن|سەددام حوسێندا]] بوونی ھەبووە. سەرەتا یەکەیەکی [[پاسەوانی پریتۆرین|پاسەوانی پریتۆریایی]] بوو کە تاکە ئامانجی پاراستنی سەرۆک کۆماری عێراق بوو، لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی ئێران و عێراقدا]] بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد و گۆڕا بۆ ھێزێکی نوخبەی [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]]. دواتر بە ''فەیلەقی پاسەوانی کۆماری'' ناسرا، و پاشان ''فەرماندەیی ھێزەکانی پاسەوانی کۆماری'' (''RGFC'') لەگەڵ فراوانبوونی بۆ دوو فەیلەق. پاسەوانی کۆماری لە ساڵی ٢٠٠٣ دوای [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق]] لەلایەن [[ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق|ھاوپەیمانییەکی نێونەتەوەییی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا]] ھەڵوەشایەوە. پاسەوانی کۆماری ئەو سەربازە نوخبانەی سوپای عێراق بوون کە ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتیان بۆ سەددام حوسێن دەدا، بە پێچەوانەی ھێزی [[نیمچە سەربازی|نیمچە سەربازیی]] [[فیداییەکانی سەددام|فیداییەکانی سەددام]] و [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای ئاسایی عێراق]]. ئەوان باشتر ڕاھێنان و ڕێکوپێکی و ئامێری پێویست و مووچەیان زیاتر بوو لە سەربازە ئاساییەکانی عێراق، پاداشت و ئۆتۆمبێلی نوێ و خانووبەرەی پاڵپشتییان وەرگرتبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/world/02/military_fact_files/v3_special_forces/html/pay.stm|سەردێڕ=US Marines and the Republican Guard: Pay|ئیش=[[BBC News]]}}</ref> ==مێژوو== ===جەنگی عێراق و ئێران=== لە سەرەتادا تواناکانی پاسەوانی کۆماری سنووردار بوون؛ ھەرچۆنێک بێت، لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق|جەنگی عێراق و ئێراندا]] بۆ پێنج لیوا فراوان کرا، کە زیاتر بۆ ھێرشی پێچەوانە بەکار دەھێنران. لە ساڵی ١٩٨٦دا، بەھۆی زۆریی زیانەکانەوە، [[حیزبی بەعس (عێراق)|حیزبی بەعسی عێراق]] بڕیاری دا سیستمێکی نوێ پەیڕەو بکات و ھەزاران خوێندکاری زانکۆ بۆ سەربازی ڕاپێچ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/militia.htm|سەردێڕ=People's Army / Popular Army / People's Militia (Al Jaysh ash Shaabi)|وێبگە=www.globalsecurity.org}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی پاسەوانی کۆماری بۆ نزیکەی ٢٨ تا ٣٣ لیوا زیاد بکات، کە لەلایەن ئەفسەرە لێھاتووەکانەوە سەرپەرشتی دەکران. ئەم ھێزە توانی ناوچە داگیرکراوەکانی وەک فاو ئازاد بکاتەوە و ھێرشی نوێ بکاتە سەر خاکی ئێران. ====پێکھاتەی شەڕ لە ١٩٨٠–١٩٨٨==== بەپێی سەرچاوە ئێرانییەکان، پێکھاتەکە بەم شێوەیە بوو:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/198133/آشنایی-با-عملیات-کربلای-۵|سەردێڕ=آشنایی با عملیات کربلای ۵|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=همشهری آنلاین|ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20181111170109/https://www.hamshahrionline.ir/news/198133/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C-%DB%B5|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> * [[فیرقەی ١ (عێراق)|لیوای ١ی پیادەی میکانیکی]] * لیواکانی ٢ و ١٠ی زرێپۆش * لیوای ٣ی ھێزە تایبەتەکان * چەند لیوایەکی پیادە (٤، ٥، ٦، ٧، ٨، ١٦، ١٧) * لیوای ١١ی کۆماندۆ ===جەنگی کەنداو=== لە نێوان داگیرکردنی کووەیت و [[جەنگی کەنداو|جەنگی نێونەتەوەییی کەنداودا]]، فەرماندەیی ھێزەکانی پاسەوانی کۆماری دامەزرا و یەکەکان ڕێک خرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |بڵاوکەرەوە=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=٢٧٢}}</ref> پاسەوانی کۆماری لەژێر فەرماندەیی فەریق ئەیاد فوتەیح ئەلڕاوی بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |بڵاوکەرەوە=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=٤٠٥}}</ref> و لە دوو فەیلەقی سەرەکی پێکھاتبوو کە فیرقەکانی وەک «حەمورابی»، «مەدینە»، و «تەوەکەلنا»یان لەخۆ دەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |بڵاوکەرەوە=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=٤٠٦}}</ref> جگە لەمانە، فیرقەی تایبەتی «ئەسساعیقە» و چەند فیرقەیەکی تری ناوخۆیی بۆ پاراستنی تەختەی باکوور و شەڕ دژی [[پێشمەرگە]] پێکھێنران. ===[[داگیرکاریی عێراق بۆ سەر کووەیت|داگیرکردنی کووەیت]]=== تا ١ی ئابی ١٩٩٠، زیاتر لە ١٠٠ ھەزار سەربازی عێراقی لەسەر سنووری کووەیت کۆکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/2/newsid_2526000/2526937.stm |سەردێڕ=1990: Iraq invades Kuwait |ئیش=[[BBC News]]}}</ref> لە ٢ی ئابدا، ھەشت فیرقەی پاسەوانی کۆماری ھێرشیان کردە سەر کووەیت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |ئیش=[[Institute for Defense Analyses]] |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=١٢٣}}</ref> ژمارەی سەربازانی عێراق حەوت ئەوەندەی سوپای کووەیت بوو، بەو ھۆیەشەوە داگیرکارییەکە زۆر بە خێرایی ئەنجام درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |ئیش=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=١١٨}}</ref> دوای کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکە، پاسەوانی کۆماری بۆ پێگەی یەدەگی ستراتیژی پاشەکشەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |ئیش=[[Institute for Defense Analyses]] |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=١٦٩}}</ref> ===[[شەڕی کەنداو|گەردەلوولی بیابان]]=== لە ٢٤ی شوباتی ١٩٩١، ھێزەکانی ھاوپەیمانان ھێرشی زەوینییان بۆ سەر عێراق دەست پێ کرد. پاسەوانی کۆماری کە بەھۆی بۆردومانی ھەوایییەوە لاواز ببوو، نەیتوانی بەرگەی پێشڕەوییەکان بگرێت، بەڵام لە چەندین شەڕی تانکی گەورەدا وەک «٧٣ ئیستینگ» بەشدارییان کرد. ھەرچەندە ئەمریکییەکان سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا، بەڵام یەکەکانی پاسەوانی کۆماری بەرگرییان کرد و توانییان چەندین فڕۆکە و ھەلیکۆپتەری ئەمریکی بخەنە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?nid=1356&dat=19910408&id=0SgxAAAAIBAJ&pg=1267,5795234|سەردێڕ=Ocala Star-Banner – Google News Archive Search|ئیش=google.com|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> فیرقەی «مەدینە» یەکێک بوو لەو یەکانەی کە تا کۆتایی مایەوە و جەنگا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republican Guard (Iraq)}} {{شریتی دەروازە|شەڕ|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} kd5tqo9xrfgzo5rmb5apjn9k3oqsct4 1591000 1590806 2026-06-16T21:58:30Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591000 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پاسەوانی کۆماری عێراق''' ({{Langx|ar|حرس العراق الجمهوري}}) لقێکی سەربازیی عێراق بووە لە ساڵی ١٩٦٩ تا ٢٠٠٣، کە بە پلەی یەکەم لە سەردەمی [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆکایەتی]] [[سەددام حوسێن|سەددام حوسێندا]] بوونی ھەبووە. سەرەتا یەکەیەکی [[پاسەوانی پریتۆرین|پاسەوانی پریتۆریایی]] بوو کە تاکە ئامانجی پاراستنی سەرۆک کۆماری عێراق بوو، لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی ئێران و عێراقدا]] بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد و گۆڕا بۆ ھێزێکی نوخبەی [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]]. دواتر بە ''فەیلەقی پاسەوانی کۆماری'' ناسرا، و پاشان ''فەرماندەیی ھێزەکانی پاسەوانی کۆماری'' (''RGFC'') لەگەڵ فراوانبوونی بۆ دوو فەیلەق. پاسەوانی کۆماری لە ساڵی ٢٠٠٣ دوای [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق]] لەلایەن [[ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق|ھاوپەیمانییەکی نێونەتەوەییی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا]] ھەڵوەشایەوە. پاسەوانی کۆماری ئەو سەربازە نوخبانەی سوپای عێراق بوون کە ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتیان بۆ سەددام حوسێن دەدا، بە پێچەوانەی ھێزی [[نیمچە سەربازی|نیمچە سەربازیی]] [[فیداییەکانی سەددام|فیداییەکانی سەددام]] و [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای ئاسایی عێراق]]. ئەوان باشتر ڕاھێنان و ڕێکوپێکی و ئامێری پێویست و مووچەیان زیاتر بوو لە سەربازە ئاساییەکانی عێراق، پاداشت و ئۆتۆمبێلی نوێ و خانووبەرەی پاڵپشتییان وەرگرتبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/world/02/military_fact_files/v3_special_forces/html/pay.stm|سەردێڕ=US Marines and the Republican Guard: Pay|ئیش=[[BBC News]]}}</ref> ==مێژوو== ===جەنگی عێراق و ئێران=== لە سەرەتادا تواناکانی پاسەوانی کۆماری سنووردار بوون؛ ھەرچۆنێک بێت، لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق|جەنگی عێراق و ئێراندا]] بۆ پێنج لیوا فراوان کرا، کە زیاتر بۆ ھێرشی پێچەوانە بەکار دەھێنران. لە ساڵی ١٩٨٦دا، بەھۆی زۆریی زیانەکانەوە، [[حیزبی بەعس (عێراق)|حیزبی بەعسی عێراق]] بڕیاری دا سیستمێکی نوێ پەیڕەو بکات و ھەزاران خوێندکاری زانکۆ بۆ سەربازی ڕاپێچ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/militia.htm|سەردێڕ=People's Army / Popular Army / People's Militia (Al Jaysh ash Shaabi)|وێبگە=www.globalsecurity.org}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی پاسەوانی کۆماری بۆ نزیکەی ٢٨ تا ٣٣ لیوا زیاد بکات، کە لەلایەن ئەفسەرە لێھاتووەکانەوە سەرپەرشتی دەکران. ئەم ھێزە توانی ناوچە داگیرکراوەکانی وەک فاو ئازاد بکاتەوە و ھێرشی نوێ بکاتە سەر خاکی ئێران. ====پێکھاتەی شەڕ لە ١٩٨٠–١٩٨٨==== بەپێی سەرچاوە ئێرانییەکان، پێکھاتەکە بەم شێوەیە بوو:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/198133/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C-%DB%B5|سەردێڕ=آشنایی با عملیات کربلای ۵|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=همشهری آنلاین|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181111170109/https://www.hamshahrionline.ir/news/198133/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C-%DB%B5|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|url-status=live}}</ref> * [[فیرقەی ١ (عێراق)|لیوای ١ی پیادەی میکانیکی]] * لیواکانی ٢ و ١٠ی زرێپۆش * لیوای ٣ی ھێزە تایبەتەکان * چەند لیوایەکی پیادە (٤، ٥، ٦، ٧، ٨، ١٦، ١٧) * لیوای ١١ی کۆماندۆ ===جەنگی کەنداو=== لە نێوان داگیرکردنی کووەیت و [[جەنگی کەنداو|جەنگی نێونەتەوەییی کەنداودا]]، فەرماندەیی ھێزەکانی پاسەوانی کۆماری دامەزرا و یەکەکان ڕێک خرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |بڵاوکەرەوە=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=٢٧٢}}</ref> پاسەوانی کۆماری لەژێر فەرماندەیی فەریق ئەیاد فوتەیح ئەلڕاوی بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |بڵاوکەرەوە=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=٤٠٥}}</ref> و لە دوو فەیلەقی سەرەکی پێکھاتبوو کە فیرقەکانی وەک «حەمورابی»، «مەدینە»، و «تەوەکەلنا»یان لەخۆ دەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |بڵاوکەرەوە=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=٤٠٦}}</ref> جگە لەمانە، فیرقەی تایبەتی «ئەسساعیقە» و چەند فیرقەیەکی تری ناوخۆیی بۆ پاراستنی تەختەی باکوور و شەڕ دژی [[پێشمەرگە]] پێکھێنران. ===[[داگیرکاریی عێراق بۆ سەر کووەیت|داگیرکردنی کووەیت]]=== تا ١ی ئابی ١٩٩٠، زیاتر لە ١٠٠ ھەزار سەربازی عێراقی لەسەر سنووری کووەیت کۆکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/2/newsid_2526000/2526937.stm |سەردێڕ=1990: Iraq invades Kuwait |ئیش=[[BBC News]]}}</ref> لە ٢ی ئابدا، ھەشت فیرقەی پاسەوانی کۆماری ھێرشیان کردە سەر کووەیت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |ئیش=[[Institute for Defense Analyses]] |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=١٢٣}}</ref> ژمارەی سەربازانی عێراق حەوت ئەوەندەی سوپای کووەیت بوو، بەو ھۆیەشەوە داگیرکارییەکە زۆر بە خێرایی ئەنجام درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |ئیش=Institute for Defense Analyses |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=١١٨}}</ref> دوای کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکە، پاسەوانی کۆماری بۆ پێگەی یەدەگی ستراتیژی پاشەکشەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484530.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702225459/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ada484530 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Iraqi Perspectives Project Phase II Um Al-Ma'arik (The Mother of All Battles): Operational and Strategic Insights from an Iraqi Perspective |ئیش=[[Institute for Defense Analyses]] |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٨|پەڕە=١٦٩}}</ref> ===[[شەڕی کەنداو|گەردەلوولی بیابان]]=== لە ٢٤ی شوباتی ١٩٩١، ھێزەکانی ھاوپەیمانان ھێرشی زەوینییان بۆ سەر عێراق دەست پێ کرد. پاسەوانی کۆماری کە بەھۆی بۆردومانی ھەوایییەوە لاواز ببوو، نەیتوانی بەرگەی پێشڕەوییەکان بگرێت، بەڵام لە چەندین شەڕی تانکی گەورەدا وەک «٧٣ ئیستینگ» بەشدارییان کرد. ھەرچەندە ئەمریکییەکان سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا، بەڵام یەکەکانی پاسەوانی کۆماری بەرگرییان کرد و توانییان چەندین فڕۆکە و ھەلیکۆپتەری ئەمریکی بخەنە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?nid=1356&dat=19910408&id=0SgxAAAAIBAJ&pg=1267,5795234|سەردێڕ=Ocala Star-Banner – Google News Archive Search|ئیش=google.com|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> فیرقەی «مەدینە» یەکێک بوو لەو یەکانەی کە تا کۆتایی مایەوە و جەنگا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Republican Guard (Iraq)}} {{شریتی دەروازە|شەڕ|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} k3biaquknydgskw2f5nqsvwfm6t7szf 0 288864 1590847 1582907 2026-06-16T13:50:47Z XRay 77132 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Barnstaple (Devon, UK), Long Bridge -- 2013 -- 3.jpg]] → [[File:Barnstaple (Devon, UK), Long Bridge -- 2013 -- 0987.jpg]] User Id 1590847 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی پرد|ناوی فەرمی=پردی درێژی بارنستەپڵ|ناوی خۆماڵی=Barnstaple Long Bridge|وێنە=Barnstaple (Devon, UK), Long Bridge -- 2013 -- 0987.jpg|شرۆڤەی وێنە=پردی درێژی بارنستەپڵ، کە بەسەر ڕووباری تۆدا درێژ دەبێتەوە.|ھەڵگرتن=ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل (ڕێگای A3125) و پیادە|پەڕینەوە=[[ڕووباری تۆ]]|شوێن=[[بارنستەپڵ]]، [[دێڤن]]، [[ئینگلتەرا]]|نەخشەسازیی=پردی کەوانەیی بەردین|ژمارەی مەوداکان=١٣ کەوانەی بنەڕەتی|کرایەوە=بنەڕەتەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣|ئەندازیاری نەخشەسازیی=جەیمس گرین (بۆ فراوانکردنی ١٨٣٤)}} '''پردی درێژی بارنستەپڵ''' (بە ئینگلیزی: Barnstaple Long Bridge) پردێکی بەردینی مێژووییە لە شارۆچکەی [[بارنستەپڵ]]، [[دێڤۆن|دێڤن]]، کە بەسەر [[ڕووباری تۆ|ڕووباری تۆدا]] تێدەپەڕێت. مێژووی ئەم پردە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە و بە درێژایی سەدەکان چەندین جار فراوان کراوە و گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە. بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم پۆلێن کراوە.<ref name="wiki">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Barnstaple Long Bridge |ناونیشان=https://en.wikipedia.org/wiki/Barnstaple_Long_Bridge |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == مێژووی سەرەتایی == پێش دروستکردنی پردی بەردین، پردێکی دارین لە ھەمان شوێندا ھەبووە کە مێژووەکەی بۆ سەدەی ١٢ دەگەڕێتەوە. بەڵام بەھۆی ناجێگیری و کاریگەریی ئاوی زۆر، بڕیار درا پردێکی بەردینی پتەوتر دروست بکرێت. کاری دروستکردنی پردە بەردینەکە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٣ دەستی پێ کرد و پێکھاتبوو لە ١٣ کەوانەی بەردینی تیژ. بۆ دابینکردنی خەرجیی چاککردنەوە و پاراستنی، دامەزراوەیەکی خێرخوازی بە ناوی "ترەستی پردی درێژ" (Long Bridge Trust) دامەزرا، کە تا ئەمڕۆش بەرپرسە لە بەڕێوەبردنی پردەکە.<ref name="trust">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History |ناونیشان=https://barumbridgetrust.org/history/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="museum">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Spanning Proud: The Evolution Of Barnstaple’s Long Bridge |ناونیشان=https://barnstaplemuseum.org.uk/ourstories/spanning-proud-the-evolution-of-barnstaples-long-bridge/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> [[پەڕگە:Barnstaple_Long_Bridge_-_geograph.org.uk_-_4913016.jpg|چەپ|وێنۆک|دیوی پردەکە کە تێکەڵەیەک لە بەردی کۆن و فراوانکردنە نوێیەکەی پیشان دەدات.]] == فراوانکردن و گۆڕانکارییەکان == بە تێپەڕبوونی کات و گۆڕانی شێوازی ھاتوچۆ، پردەکە چەندین قۆناغی فراوانکردنی بەخۆیەوە بینیوە: '''فراوانکردنی یەکەم (١٨٣٢-١٨٣٤):''' بە سەرپەرشتیی ئەندازیار جەیمس گرین، پردەکە بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کرا. لەم پرۆسەیەدا، لەجیاتی ڕووخاندنی پردە کۆنەکە، پێکھاتە مێژووییە سەدەکانی ناوەڕاستییەکە لەناو بەرگێکی نوێی بەردیندا داپۆشرا. ئەم کارە وای کرد کە ناوکی پردەکە وەک خۆی بمێنێتەوە و لە دەرەوە ڕووکارێکی نوێ و فراوانتری ھەبێت.<ref name="wiki" /><ref name="museum" /> '''فراوانکردنی دووەم (١٩٦٢-١٩٦٤):''' بۆ چارەسەرکردنی کێشەی قەرەباڵغیی ھاتوچۆی ھاوچەرخ، پردەکە جارێکی دیکە فراوان کرایەوە. لەم قۆناغەدا، پێکھاتەیەکی کۆنکرێتیی نوێ بە دیوی سەرئاو (upstream)ی پردەکەوە زیاد کرا. ئەم کارە یەک ڕاڕەوی ھاتوچۆ و شۆستەی پیادەی فراوانتری بۆ پردەکە دابین کرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا بووە ھۆی ئەوەی کە دوو دیوی پردەکە شێوازی نژیاروانیی تەواو جیاوازیان ھەبێت.<ref name="trust" /> == پێکھاتە و گرنگیی ھاوچەرخ == ئەمڕۆ، پردی درێژی بارنستەپڵ تێکەڵەیەکە لە ئەندازیاریی سەدەکانی ناوەڕاست، سەدەی نۆزدەھەم و سەدەی بیستەم. سەرەڕای ئەو ھەموو گۆڕانکارییە، ھێشتا وەک یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی پەڕینەوە لە شارۆچکەکەدا خزمەت دەکات و ھاتوچۆی ڕێگای A3125ی بەسەردا تێدەپەڕێت. پاراستنی وەک باڵەخانەیەکی پۆلی یەکەم نیشاندەری ئەو گرنگییە مێژووییە قووڵەیە کە لە سیمای شارۆچکەی بارنستەپڵدا ھەیەتی.<ref name="ndlife">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Barnstaple Long Bridge |ناونیشان=https://www.northdevon.life/landmark/barnstaple-long-bridge |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥ }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.northdevon.life/landmark/barnstaple-long-bridge |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Crossing_the_Long_Bridge,_Barnstaple_-_geograph.org.uk_-_7286811.jpg|چەپ|وێنۆک|ھاتوچۆی ھاوچەرخ بەسەر پردە مێژووییەکەدا.]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ئینگلتەرا|نژیاروانی|پردەکان|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Long Bridge, Barnstaple}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 93f91t6vg1cgo7yopdhzi1jzl5uob7w 0 291839 1591006 1578378 2026-06-16T22:09:59Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1591006 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ئیلینجاغ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawler Governorate.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]]{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای تەقتەق]] | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.88333| 44.58333}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ئیلینجاغ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.88333| 44.58333 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای تەقتەق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ئیلنجاغی گەورە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٥]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٧٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٣١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٦٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٣٤٦ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ئیلینجاغ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة ایلینجاغ''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Ilinjagh subdistrict '')، یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای تەقتەق]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]، ڕووبەرەکەی ٤٧٤ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی گوندەکانی سەر بەو ناحیەیە ١٠ گوندە. [[ئیلنجاغی گەورە]] ناوەندی ئەم ناحیەیە.<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە گوندی [[ئیلنجاغی گەورە]]یە. * لە وشەی (ئیلنچاغ)ی [[زمانی تورکی|تورکیەوە]] ھاتووە بەمانای(ئینسانلر کوجرلر) واتە خەڵکی ڕەوەندوکۆچەری و [[مەڕ]] لەوەڕێن. * لە ڕووی مێژوویی و زمانەوانییەوە، چەند بۆچوونێکی جیاواز لەسەر ڕیشەی ئەم ناوە ھەیە، کە زیاتر دەبەسرێنەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوونی [[ھۆز]]ە کۆنەکان و پێکھاتەی جوگرافیی ناوچەکە: * بۆچوونی زمانەوانی و خێڵەکی (ئێڵ + جێگە/جاڕ): بەھێزترین و باوترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە لە دوو بڕگەی سەرەکی پێکھاتووە: ** [[ئێڵ]] (یاخود ئیل): کە لە زمانە دێرینەکان و [[زمانی کوردی]]شدا بە واتای [[ھۆز]]، خێڵ، یان کۆمەڵە خەڵکێکی کۆچەری دێت. ** جاخ (یاخود چاخ/جێگە): لە زمانە کۆنەکانی ناوچەکە و شێوەزارە ناوچەییەکاندا، پاشگری "جاخ" یان "چاخ" ھەندێک جار وەک نیشانەی شوێن، کات، یان مەڵبەند بەکارھاتووە (ھاوشێوەی وشەی "کاولان" یان "مەڵبەند"). بەم پێیە، ئیلینجاخ یان ئێلنجاغ بە واتای "مەڵبەندی ئێڵ"، "جێگەی نیشتەجێبوونی خێڵ" یان "کۆچگەی ھۆزەکە" دێت. ئەمەش لەگەڵ مێژووی دەشتی [[کۆیە]] و [[تەقتەق]] دەگونجێت کە لە ڕابردوودا مەڵبەندی سەرەکیی گەرمیان و کوێستانی ھۆزە کۆچەری و نیوە کۆچەرییەکان بووە. ٢* بۆچوونی مێژوویی (پەیوەندی بە قەڵای ئەلینجەوە): ھەندێک لە مێژوونووسان سەرنج دەخەنە سەر ئەوەی کە لە مێژووی ناوچەکە و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، ناوی ھاوشێوەی وەک "قەڵای ئەلینجە" (قەڵایەکی مێژوویی بەناوبانگە لە نەخجەوان) ھەبووە، کە لە سەردەمی ھێرشەکانی [[تەیمووری لەنگ]] و ململانێی میرنشینە کۆنەکاندا ناوی ھاتووە. پێیان وایە بەھۆی کۆچی خێڵەکان یان شەڕ و نەبەردییە مێژووییەکانەوە، ئەم ناوە یان لقی ھۆزێک کە سەر بەو ناوچانە بوون، گواستراوەتەوە بۆ ئەم شوێنەی ئێستای دەشتی تەقتەق. * لێکدانەوەی سروشتی و جوگرافی: بۆچوونێکی لاوەکی تر ھەیە کە ناوی ناوچەکە دەبەستێتەوە بە تایبەتمەندییەکی سروشتیی زەوییەکەوە، کە گوایە لە دەربڕینە کۆنەکاندا ئاماژە بووە بۆ زەوییەکی تەپۆڵکەیی یان شێوەیەک لە دار و درەختی کێوی (وەک داری ئەلنج یان ھاوشێوەی).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''ناحیەی ئیلینجاغ''' ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ئاشتی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی شۆڕش]] و [[ناحیەی سێگردکان]].<ref>https://www.openstreetmap.org/#map=12/35.9801/44.6017</ref> == مێژوو == * بە بڕیاری [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەیاننامەی ژمارە (١٧) لە ڕێکەوتی ١٢\٦\٢٠٢٥دا ناحیەی ئیلینجاغ ھاتە کایەوە، لە سنووری [[قەزای تەقتەق]] لە [[پارێزگای ھەولێر]]، ناوەندەکەی گوندی [[ئیلنجاغی گەورە]]یە. * بە دابڕانی گوندەکانی ([[ئیلنجاغی گەورە]]، [[تاڵەبانی گچکە]]، [[تاڵەبانی گەورە]]، [[شیواشۆکی خوارێ]]، [[قوڕەبەرازەی گچکە]]، [[قوڕەبەرازەی گەورە]]، [[کونەگورگ]]، [[مەرزانی خوارێ]]، [[مەرزانی سەرێ]]، [[ناسر ئاغا]]) لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە (١٧)ی ساڵی ٢٠٢٥ی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2025/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A7)%20%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A5%20%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%83%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20(%D9%8A%D9%94%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%BA)%20.pdfver=130201161430000000 | ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | نووسەر = [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] | زمان = [[زمانی کوردی|کورد]] }}{{بەستەری مردوو|url=https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2025/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A7)%20%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A5%20%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%83%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20(%D9%8A%D9%94%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%BA)%20.pdfver=130201161430000000 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> == کارگێڕی == * '''[[ئیلنجاغی گەورە]](ناوەند)''' * [[تاڵەبانی گچکە]] * [[تاڵەبانی گەورە]] * [[شیواشۆکی خوارێ]] * [[قوڕەبەرازەی گچکە]] * [[قوڕەبەرازەی گەورە]] * [[کونەگورگ]] * [[مەرزانی خوارێ]] * [[مەرزانی سەرێ]] * [[ناسر ئاغا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای تەقتەق}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] mfy91fsfr0c7n53fq52nisss56rn6ib 1591007 1591006 2026-06-16T22:10:36Z MFTG 21816 /* ناو */ 1591007 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ئیلینجاغ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawler Governorate.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]]{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای تەقتەق]] | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.88333| 44.58333}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ئیلینجاغ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.88333| 44.58333 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای تەقتەق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ئیلنجاغی گەورە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٥]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٧٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٣١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٦٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٣٤٦ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ئیلینجاغ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة ایلینجاغ''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Ilinjagh subdistrict '')، یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای تەقتەق]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]، ڕووبەرەکەی ٤٧٤ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی گوندەکانی سەر بەو ناحیەیە ١٠ گوندە. [[ئیلنجاغی گەورە]] ناوەندی ئەم ناحیەیە.<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە گوندی [[ئیلنجاغی گەورە]]یە. * لە وشەی (ئیلنچاغ)ی [[زمانی تورکی|تورکیەوە]] ھاتووە بەمانای(ئینسانلر کوجرلر) واتە خەڵکی ڕەوەندوکۆچەری و [[مەڕ]] لەوەڕێن. * لە ڕووی مێژوویی و زمانەوانییەوە، چەند بۆچوونێکی جیاواز لەسەر ڕیشەی ئەم ناوە ھەیە، کە زیاتر دەبەسرێنەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوونی [[ھۆز]]ە کۆنەکان و پێکھاتەی جوگرافیی ناوچەکە: * بۆچوونی زمانەوانی و خێڵەکی (ئێڵ + جێگە/جاڕ): بەھێزترین و باوترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە لە دوو بڕگەی سەرەکی پێکھاتووە: ** [[ئێڵ]] (یاخود ئیل): کە لە زمانە دێرینەکان و [[زمانی کوردی]]شدا بە واتای [[ھۆز]]، خێڵ، یان کۆمەڵە خەڵکێکی کۆچەری دێت. ** جاخ (یاخود چاخ/جێگە): لە زمانە کۆنەکانی ناوچەکە و شێوەزارە ناوچەییەکاندا، پاشگری "جاخ" یان "چاخ" ھەندێک جار وەک نیشانەی شوێن، کات، یان مەڵبەند بەکارھاتووە (ھاوشێوەی وشەی "کاولان" یان "مەڵبەند"). بەم پێیە، ئیلینجاخ یان ئێلنجاغ بە واتای "مەڵبەندی ئێڵ"، "جێگەی نیشتەجێبوونی خێڵ" یان "کۆچگەی ھۆزەکە" دێت. ئەمەش لەگەڵ مێژووی دەشتی [[کۆیە]] و [[تەقتەق]] دەگونجێت کە لە ڕابردوودا مەڵبەندی سەرەکیی گەرمیان و کوێستانی ھۆزە کۆچەری و نیوە کۆچەرییەکان بووە. * بۆچوونی مێژوویی (پەیوەندی بە قەڵای ئەلینجەوە): ھەندێک لە مێژوونووسان سەرنج دەخەنە سەر ئەوەی کە لە مێژووی ناوچەکە و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، ناوی ھاوشێوەی وەک "قەڵای ئەلینجە" (قەڵایەکی مێژوویی بەناوبانگە لە نەخجەوان) ھەبووە، کە لە سەردەمی ھێرشەکانی [[تەیمووری لەنگ]] و ململانێی میرنشینە کۆنەکاندا ناوی ھاتووە. پێیان وایە بەھۆی کۆچی خێڵەکان یان شەڕ و نەبەردییە مێژووییەکانەوە، ئەم ناوە یان لقی ھۆزێک کە سەر بەو ناوچانە بوون، گواستراوەتەوە بۆ ئەم شوێنەی ئێستای دەشتی تەقتەق. * لێکدانەوەی سروشتی و جوگرافی: بۆچوونێکی لاوەکی تر ھەیە کە ناوی ناوچەکە دەبەستێتەوە بە تایبەتمەندییەکی سروشتیی زەوییەکەوە، کە گوایە لە دەربڕینە کۆنەکاندا ئاماژە بووە بۆ زەوییەکی تەپۆڵکەیی یان شێوەیەک لە دار و درەختی کێوی (وەک داری ئەلنج یان ھاوشێوەی).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''ناحیەی ئیلینجاغ''' ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ئاشتی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی شۆڕش]] و [[ناحیەی سێگردکان]].<ref>https://www.openstreetmap.org/#map=12/35.9801/44.6017</ref> == مێژوو == * بە بڕیاری [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەیاننامەی ژمارە (١٧) لە ڕێکەوتی ١٢\٦\٢٠٢٥دا ناحیەی ئیلینجاغ ھاتە کایەوە، لە سنووری [[قەزای تەقتەق]] لە [[پارێزگای ھەولێر]]، ناوەندەکەی گوندی [[ئیلنجاغی گەورە]]یە. * بە دابڕانی گوندەکانی ([[ئیلنجاغی گەورە]]، [[تاڵەبانی گچکە]]، [[تاڵەبانی گەورە]]، [[شیواشۆکی خوارێ]]، [[قوڕەبەرازەی گچکە]]، [[قوڕەبەرازەی گەورە]]، [[کونەگورگ]]، [[مەرزانی خوارێ]]، [[مەرزانی سەرێ]]، [[ناسر ئاغا]]) لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە (١٧)ی ساڵی ٢٠٢٥ی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2025/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A7)%20%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A5%20%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%83%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20(%D9%8A%D9%94%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%BA)%20.pdfver=130201161430000000 | ڕێکەوتی سەردان = ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | نووسەر = [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] | زمان = [[زمانی کوردی|کورد]] }}{{بەستەری مردوو|url=https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2025/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A1%D9%A7)%20%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A5%20%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%83%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%20(%D9%8A%D9%94%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%BA)%20.pdfver=130201161430000000 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> == کارگێڕی == * '''[[ئیلنجاغی گەورە]](ناوەند)''' * [[تاڵەبانی گچکە]] * [[تاڵەبانی گەورە]] * [[شیواشۆکی خوارێ]] * [[قوڕەبەرازەی گچکە]] * [[قوڕەبەرازەی گەورە]] * [[کونەگورگ]] * [[مەرزانی خوارێ]] * [[مەرزانی سەرێ]] * [[ناسر ئاغا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای تەقتەق}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 8h13e60uk47m0wfjg4wqa1104v13nrh 4 292559 1590833 1590781 2026-06-16T12:09:35Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1590833 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | Kawanii | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | Kawanii | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | Hivja | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} bdxp7qw53je381v1foosb69j35x5hac 1590834 1590833 2026-06-16T12:11:26Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1590834 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | Kawanii | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | Kawanii | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | Hivja | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} b7ettjylvxy9et4olefyapifep29zdj 1590859 1590834 2026-06-16T14:16:24Z Hivja 64112 /* خشتەی وتارەکان */ 1590859 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | Kawanii | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | Kawanii | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | Hivja | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | Hivja | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 9h4qt81ol5nxlxdpoiru6hj241r3ty1 1590862 1590859 2026-06-16T14:17:47Z Hivja 64112 1590862 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | Kawanii | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | Kawanii | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | Hivja | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | Hivja | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | Hivja | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} d3yy5zucxbnr9caente8nfyrhotvyg9 1590863 1590862 2026-06-16T14:21:30Z Hivja 64112 1590863 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | Kawanii | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | Kawanii | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 8h9vzdjrmeqbrdil9fs60bcv1dd9453 1590945 1590863 2026-06-16T18:43:34Z Hivja 64112 1590945 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | Kawanii | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | Kawanii | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} qz4ize4n48neiq0sdbab94gyvrd6j01 1590953 1590945 2026-06-16T19:22:19Z Kawanii 76577 /* پزیشکی */ 1590953 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[تاوی زەرد]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[منداڵبوونی ناتەواو]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} hsrruevmu8jm9wmxdx4appy0g7kordl 1590956 1590953 2026-06-16T19:29:10Z Kawanii 76577 /* پزیشکی */ 1590956 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٧/٩ |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} t57j6ny7ccaa2womwv2tszb9bmspxli 1590961 1590956 2026-06-16T19:34:40Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1590961 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} pbb6fpiree4mengcscwx0nqo59suey4 1590962 1590961 2026-06-16T19:35:32Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1590962 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} ef5swaunhc4ony0cs6l2cy77jzwi73g 1590966 1590962 2026-06-16T19:52:23Z Kurd2021 40095 بە شداریکردن 1590966 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} lk89gq8jio2fdyvkxdcoxsm942xhg9w 1590997 1590966 2026-06-16T21:14:12Z Hivja 64112 1590997 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٢/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} b4sg7bsq360toanvoa84tlgbs7seoap 1591004 1590997 2026-06-16T22:04:37Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591004 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | ناچالاک | ٠/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} aa1hmz7wwskjvx8h0l8xqjne4639so7 1591005 1591004 2026-06-16T22:06:37Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591005 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٧ |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} g6uad7rzbmgp74vtgb6c9icu4nivjy5 1591081 1591005 2026-06-17T08:30:43Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591081 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[پلاسیبۆ]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 57x24isqb9tdakod9garflz5argq6nk 1591100 1591081 2026-06-17T10:07:26Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591100 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 6z30n4s7th0apu58xaz63udkm4859y1 1591150 1591100 2026-06-17T11:31:29Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591150 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[ئیشکاو]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٤/٨ |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | چالاک | ٦/٨ |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | چالاک | |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[لێدانی گەرما]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 6eyh4vzqaq82m85n3xacm61begilm7b 2 293917 1590832 1579249 2026-06-16T12:08:28Z جيهان شيركو 51328 مەزاری گەڕەکی عەرەبی لە هەولێر 1590832 wikitext text/x-wiki 1-'''ناوى شوێنەواره كانى قەزای ناوەندی [[ ھەولێر]] : [[File:قلعة_أربيل.png|قەڵای ھەولێر ساڵی ٢٠٢٤jpg|وێنۆک|500px|ناوەڕاست|[[ قەڵای ھەولێر]]]] 1-[[ قەڵای ھەولێر]] 2- مەزاری گەڕەکی عەرەبی لە هەولێر 3-گۆڕستانێکی ئاشووری لە نزیک قەڵای هەولێر، 4- خەرابەی ئیفراز 5- خەرابەی ئیمام سۆفی لە گوندی دارەتوو + گردی عه لى مه ولان + خەرابەی تڕخێنە 6- خەرابەی ئیمام تەها لە تۆپزاوا 7- خەاربەی ئۆرل برست 8 - گردی بەردینە لە تەندوورە + قەبرستانی یەکی گوند 9- خەرابەی پراغ 10- گردی پەلک لە گردەشێری زاب 11- خەرابەی پیرزین 12- خەرابەی بیرکۆلە 13- گردی تەرمووسک 14- گردی تلتا ( مەسینا ) عەنکاوە + گردی قەسر + گردی مار عودە + گردی یەڵدا 15- گردی گردەچاڵ 16- خەرابەی چالووکی گچکە 17- قەبرستانی جێژنیکانی ئەفەندی 18- خەرابەی جێژنیکانی عەرەب 19- گردی جنانلە کەسنەزانی ئیسماعیل ٢0- قەڵای جوانی لە گردەشێر + قەڵای فوکانیە 21- گردی گردجووتیار 22- گردی حاجی لەر لە تووڕەق 23- گردی حەسەن ئاکدار لە بێریات 24- خەرابەی حەسەن کایە لە باترنوخ 25- خەرابەی حەلواچی لە گوندی ڕەشکین + خەرابەی شێخ تەهای لە ڕەشکینی 26-گردی خەزنەی حاجی سادقی 27- گردی خەزنەی کەسنەزانی حاجی سمایلی 28- گردی خەزنەی داربەندی 29- خەرابەی خەلیلی خەرابەدراوی + قەبرستانی دەروێش عەبدوالله + گردی قادراغەی + گردەشێر لە گوندی خەرابەدراوی ''' 30- گردی دەلوگول 31- قەلای دێرێ 32- گردی گردەڕەش 33- گردی ڕەشکینی 34- گردی گردەڕەشەی زابی 35- گردی گردەزەردی 36- گردی ساروەی لە گوندی شێراوە 37- گردی سەعداوە 38- گردی سەید ئەحمەدی لە ساتووری 39- گردی سەید ئەحمەدی لە سوێری گردی سەید حوسێنی لە کوردەبان 40- خەرابەی سەیدان 41- قەبرستانی شاوێسی 42- گردی شوزال 43- قەبرستانی شوك 44- گردی شێخ ئەحمەدی لە لە جمکە 45- گردشێخ احمد لە قەراچۆغان+ گردی شێخ قەسرێ +گرد مەسینە گوندی قەڵاچۆغان 46- گردی شێراوە 47- خەرابەی شینماران لە گوندی گەڕيسۆری 48- گردی عەبدولعەزیزی لە گوندی ڕۆژینە 49- ئەشکەفتی عەدۆی لە گوندی شیوەڕەشی 50- گردعارەق 51- گردی عومەراوە لەگوندی سەرکەڕک 52- خەرابەی غایلە لە گوندی قۆڕیتان + خەرابەی قۆڕیتان 53- گردی قالینچ ئاغا لەناو شای هەولێر 54- گردی باخچان لەناو شای هەولێر 55- گردی کلک مشکی لەناو شای هەولێر 56- گردی قەتەوی 57- گردی قەراتگە لە گوندی کۆلەک 58- گردی قەراتگە لە گوندی قەرامورتکەی 59-خەرابەی وەستاعەرەبی لە گوندی بەرحوشتری 60-خەرابەی گوندی قەراتگە 61- خەرابەی قووچ لە گوندی سەیدان + خەرابەی کەمارە لە گوندی سەیدان 62- قەرابەی قولی لان 63- خەرابەی کانی قرژاڵە 64- کاولانی بن بێرنز 65- کاولەشاخۆڵان 66- کاولە قوچەبڵباس 67- جەرابەی کەڕک 68- گردی گەزنەی 69- گردی کەلکان + خەرابەی کەلکان خەرابەی قوچاغ لە گوندی بۆلاق 70- خەرابەی تیماری گچکە 71- خەرابەی گوندی کەورگۆسک 72- گردی مام چۆغان 73- خەرابەی گوندی مەموندان 74- گردی محورە لە گوندی پیڕەشی 75- مەلاچرک لە بەحرکەی 76- قەبرستانی مەلا بەعرور لە گوندی قەفەر 77- قەسری گوندی مەلاعومەر 78- گردی مەلاخەتیبی لەو گوندی کونەگورگ 79- قەبرستانی تیماری گەورە 80- گردی ئاخۆڵان 81- قاجى ره ش تربة سبى 82- گردی باستام لە جەمەدوبز 83- قووڵگەی مەرگ لە باغلومنارە 84-گردی مەتراب له گوندی باقرتە 85- شوينه وارى شاويس 86-مەزاری گەڕەکی عەرەبی لە هەولێر 2-'''ناوى شوێنەواره كانى [[قەزای قوشتەپە ]] سه ر به قه زاى [[ ھەولێر]] : 557po7u0d1xb4b1v44scolec77zpx4v 0 295312 1590827 1590543 2026-06-16T12:05:14Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590827 wikitext text/x-wiki ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٦دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە: * ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە. == حوزەیران == === ١٢ === * [[ڕۆنی شێڵ]]، ٩٤، ئەکتەر و کۆمیدیانی ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Evans |یەکەم١=Greg |سەردێڕ=Ronnie Schell Dies: ‘Gomer Pyle: USMC’ Actor Was 94 |ناونیشان=https://deadline.com/2026/06/ronnie-schell-dead-1236954972/ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Deadline |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> === ٨ === * [[ھەڵکەوت عەزیز]]، ٣٦–٣٧، ڕۆژنامەوان، ھەواڵنێری کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە بەغدا، برینەکانی دوای ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> === ٦ === * [[ئەنتۆنی گویدێرا]]، ٦٥، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=T. M. Z. |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|سەردێڕ='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=TMZ |زمان=en}}</ref> == ئایار == === ٢٦ === * [[ھاوارد ستۆرم]]، ٩٤، ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Howard Storm, Stand-Up Comic and ‘Mork & Mindy’ Director, Dies at 94 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/howard-storm-dead-mork-mindy-director-comic-1236606364/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٢٢ === * [[گریز چاپمان]]، ٥٢، ئەکتەری ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NBC sitcom actor dies aged 52 after lengthy health battle as fans share their heartbreak |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/health/other/nbc-sitcom-actor-dies-aged-52-after-lengthy-health-battle-as-fans-share-their-heartbreak/ar-AA23RT3y?ocid=msedgntp&pc=NMTS&cvid=6a128d81a08746f6bfa7934820d70368&ei=7 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=MSN|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦|دوایین=Ali|یەکەم=Ayaan}}</ref> * [[چارڵز سیۆفی]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2026/05/charles-cioffi-dead-1236928137/|سەردێڕ=Charles Cioffi Dies: ‘Klute’, ‘Shaft’, ‘All The Right Moves’ Actor Was 90|وێبگە=Deadline|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === ١٨ === * [[تۆم کەین]]، ٦٤، [[نواندنی دەنگ|ئەکتەری دەنگ]]ی ئەمریکی، دواھەتەکانی [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2026/tv/news/tom-kane-dead-star-wars-powerpuff-girls-1236752823|سەردێڕ=Tom Kane, 'Star Wars' and 'Powerpuff Girls' Voice Actor, Dies at 64|زمان=en-US|نووسەر=Payton Turkeltaub|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === ١٥ === * [[عیزەدین حەداد]]، ٥٥–٥٦، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی فەلەستینی، ڕێبەری [[حەماس]] لە [[کەرتی غەززە]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]] (لە ٢٠٢٥ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{citeweb |date=15 May 2025 |title=Seven killed in Gaza as Israel says it targets Hamas leader |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targets-head-hamas-armed-wing-with-gaza-strike-2026-05-15/ |website=Reuters}}</ref> === ١٢ === * [[ڕێکس ڕید]]، ٨٧، ڕەخنەگری فیلم، ڕۆژنامەوان، ئەکتەر و کەسایەتیی میدیاییی ئەمریکی، خراپبوونی ڕەوشی تەندروستی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://observer.com/2026/05/rex-reed-obituary-a-personal-remembrance-of-the-legendary-film-critic/|سەردێڕ= The Rex Reed I Knew (1938–2026)|دوایین= Curotto|یەکەم= Merin|ڕێکەوت= ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|newspaper = New York Observer}}</ref> * [[دۆناڵد گیب]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، دواھاتەکانی شێرپەنجەی گەروو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/05/12/donald-gibb-dead/|سەردێڕ='Revenge of the Nerds' Actor Donald Gibb Dead At 71|بڵاوکەرەوە=TMZ|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> * [[جاک تایلۆر]]، ٩٩، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.elmundo.es/cultura/cine/2026/05/12/6a02e05ae9cf4ac54f8b4582.html |سەردێڕ=Muere Jack Taylor, leyenda del fantástico europeo y actor decano del cine español |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ئیش=elmundo.es}}</ref> === ٩ === * [[دێنیس ڕاش]]، ٧٤، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Dennis Rush, Child Actor in ‘Man of a Thousand Faces’ and ‘The Andy Griffith Show,’ Dies at 74 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/dennis-rush-dead-andy-griffith-show-man-of-thousand-faces-1236597238/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٦ === * [[تێد تەرنەر]]، ٨٧، کارساز، بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆنی، خاوەن میدیا، خێرخوازی ئەمریکی و دامەزرێنەری [[سی ئێن ئێن]]، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kandell |یەکەم=Jonathan |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Ted Turner, Creator of CNN and the 24-Hour News Cycle, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/05/06/business/media/ted-turner-dead.html |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٦|newspaper=The New York Times}}</ref> === ٣ === * [[ژان ئالامبر]]، ٧٩، نووسەر و گۆرانینووسی فەڕەنسی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lejdc.fr/avis-de-deces/avis/5099773|سەردێڕ=Jean-Louis FABRY|ئیش=Le Journal du Centre|زمان=French}}</ref> === ٢ === * [[ناسر بەکرزادە]]، ٢٦، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hanahr.org/ku/%D9%87%DB%95%D9%88%D8%A7%DA%B5/%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%87%DB%8E%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%B1/|سەردێڕ=بەڕێوەچوونی نهێنیی سزای سێدارەی ناسر بەکرزادە و یەعقووب کەریم‌پوور|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوەی مافەکانی مرۆڤی ھانا|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == نیسان == === ٢٨ === * [[فارووق ڕەفیق]]، ٦٤–٦٧، نووسەر و توێژەری کورد، نەخۆشیی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/48048|سەردێڕ=فارووق ڕەفیق کۆچی دوایی کرد|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا}}</ref> === ١٤ === * [[غەزال مەولان]]، ١٩، پێشمەرگەی کورد و ئەندامی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]]، ھێرشی درۆنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}</ref> === ٩ === * [[کەمال خەرازی]]، ٨١، سیاسەتوان، دیپلۆماتکاری چاکسازیخوازی ئێرانی، ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندییەکانی سیستەم]] (لە ٢٠٢٢ەوە) و [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، برینەکانی دوای ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Eavis |یەکەم=Peter |دوایین٢=Goldbaum |یەکەم٢=Christina |دوایین٣=Bearak |یەکەم٣=Max |دوایین٤=Boxerman |یەکەم٤=Aaron |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ٦ === * [[مەجید خادمی]]، ؟، سەرتیپی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و سەرۆکی [[ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٢٢ەوە)، ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]]}}</ref> === ٤ === * [[وەحید بەنی عامریان]]، ٣٣–٣٤، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].<ref>[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]</ref> == ئازار == === ٢٦ === * [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]، ٦٣–٦٤، ئەفسەری دەریاییی ئێرانی و فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٨ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> === ١٨ === * [[ئیسماعیل خەتیب]]، ٦٤–٦٥، کەسایەتیی ئایینی، سیاسەتوانی ئێرانی و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] (لە ٢٠٢١ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> === ١٧ === * [[عەلی لاریجانی]]، ٦٧، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠٠٥–٢٠٠٧ و لە ٢٠٢٥ەوە)، [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانی]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}</ref> === ١١ === * [[ساڵح موسلیم]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] (٢٠١٠–٢٠١٧ و ٢٠٢٢–٢٠٢٤)، نەشتەرگەری بەھۆی [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Salih Muslim, Former PYD Leader, Passed Away in Erbil |ئیش=[[کوردستان ٢٤|Kurdistan 24]] |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899856/salih-muslim-former-pyd-leader-dies-in-erbil}}</ref> == شوبات == === ٢٨ === * کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، ؟، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> === ١٩ === * [[ئێریک دەین]]، ٥٣، ئەکتەری ئەمریکی، [[سستبوونی ھەناسەدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Edel |یەکەم١=Victoria |دوایین٢=Jordan |یەکەم٢=Julie |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Eric Dane, Grey's Anatomy and Euphoria Star, Dead at 53 Nearly 1 Year After Announcing ALS Diagnosis |ناونیشان=https://people.com/eric-dane-dead-greys-anatomy-star-was-53-11717334 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٢٦|magazine=People}}</ref> === ١٥ === * [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]]، ٩٥، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|author-first1=Daren |author-last1=DeFrank |سەردێڕ=Robert Duvall, Oscar-Winning Acting Legend, Dies at 95 |ناونیشان=https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Wrap |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260216202142/https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٣ === * [[سەیفولئیسلام قەزافی]]، ٥٣، سیاسەتوانی لیبی، تیرۆرکردن بە چەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> == کانوونی دووەم == === ٢٣ === * [[سەلیم ساداک]]، ٧١، سیاسەتوانی کورد و ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا]] (١٩٩١–١٩٩٤)، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Selim Sadak yaşamını yitirdi|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260124012859/https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Evrensel|زمان=tr-TR|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٢٠ === * [[ڕیفعەت ئەسەد]]، ٨٨، ئەفسەری سەربازی و سیاسەتوانی سووری، دواھاتەکانی [[ئەنفلۆنزا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voiceofemirates.com/en/news/2026/01/21/rifaat-al-assad-dies-at-the-age-of-89/|سەردێڕ=Rifaat al-Assad dies at the age of 89|بڵاوکەرەوە=Voice of Emirates|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> === ٩ === * [[تی کەی کارتەر]]، ٦٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 deaths}} {{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦| ]] oqe51672696422zd5kektixtmd9bq5w 0 296226 1591062 1588354 2026-06-17T06:13:19Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591062 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=Ryan Dahl|image=Ryan Dahl.jpg|caption=Dahl (2010; age 29).|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1981}}|birth_place=[[San Diego]], California, U.S|education=[[UC San Diego]]<br>[[University of Rochester]]|known_for=[[Node.js]] and [[Deno (software)|Deno]]|website=https://tinyclouds.org/}}'''Ryan Dahl''' لەدایکبووی ١٩٨١ [[ئەندازیاریی نەرمامێر|ئەندازیارێکی نەرمەکاڵا]] ئەمریکییە و بە دروستکردنی Node.js کە رەن تایم ێکی جافاسکریپتە وە Deny کە رەن تایمێکی جافاسکریپت و تایپ سکریپتە ناسراوە == ژیاننامە == داڵ لە [[سان دیێگۆ|شاری سان دیێگۆ]] لە ویلایەتی کالیفۆرنیا گەورە بووە. کاتێک تەمەنی شەش ساڵ بوو دایکی ئۆتۆمبێلێکی جۆری Apple IIcی بۆ کڕی، ئەمەش یەکێک بوو لە یەکەم ئەزموونەکانی لەگەڵ تەکنەلۆژیادا. داڵ لە کۆلێژێکی کۆمەڵایەتی لە سان دیێگۆ خوێندوویەتی و دواتر گواستراوەتەوە بۆ زانکۆی سان دیێگۆ و لەوێ [[ماتماتیک|بیرکاری]] خوێندووە . دواتر لە زانکۆی ڕۆچێستەر خوێندکاری خوێندنی باڵای بیرکاری کرد و لەوێ تۆپۆلۆژیای جەبریی خوێند، کە بۆ یەک دوو ساڵ "زۆر ئەبستراکت و جوان"ی زانی بەڵام دواتر بێزار بوو لێی چونکە "هێندە بۆ ژیانی ڕاستەقینە ناگونجێت". <ref name="interview">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Okhotnikov |یەکەم=Andrey |ناونیشان=https://www.linkedin.com/pulse/interview-ryan-dahl-creator-nodejs-andrey-okhotnikov |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=LinkedIn}}</ref> === کاری روبی === دوای تەواوکردنی خوێندن، داهل چووە ناو بڕوانامەی دکتۆرا. بەڵام لە کۆتاییدا وازی لە خوێندن هێنا، بەو پێیەی نەیدەویست تەواوی ژیانی بۆ بیرکاری تەرخان بکات. لەبری ئەوە بەرەو ئەمریکای باشوور بەڕێکەوت و لەوێ دەستی کرد بە پەرەپێدانی بەرنامەی وێب بە زمانی [[ڕووبی|Ruby]] . <ref name="interview"/> === Node.js === لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٩ داهل پڕۆژەکەی بڵاوکردەوە کە بریتی بوو لە [[نۆد جەی ئێس|Node.js]] runtime. <ref name="nodehistory">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://blog.builtinnode.com/post/a-history-of-node-js|سەردێڕ=A history of Node.js |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=BuiltInNode.com}}</ref> لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە کاری لەسەر پڕۆژەی Node.js کردووە، داڵ ڕایگەیاند کە لە پڕۆژەکە دوور دەکەوێتەوە و بەڕێوەبردنی کارگێڕی دەداتە دەست دروستکەری NPM و کارمەندی پێشووی کۆمپانیای جۆینت، ئیسحاق ز. <ref name="nodehistory"/> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|سەردێڕ=One Year with Node.js|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=Joyent.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430175616/https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ryan Dahl}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١]] [[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] ektmlkgfmnx7e454qytzqxrjztpcc98 0 296245 1591082 1589479 2026-06-17T08:37:59Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591082 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Letter from Idris-i Bitlisi to Yavuz Sultan Selim (TSMA E.6610).png|وێنۆک|450x450پیکسڵ|نامەیێک (بە فارسی) لە ئیدریسی بەدلیسییەوە بۆ یاووز سوڵتان (سەلیمی یەکەم) ڕاستەوخۆ دوای گرتنی ئامەد لە ١٥١٥، کە باس لە کەوتنی ئامەد دەکات بۆ دەستی ھێزە عوسمانییەکان و چاڵاکیی میرە کوردەکان دژ بە سەفەوییەکان و ھەروەھا ئۆپەراسیۆنە بەردەوامەکانی دژ بە ھێزە سەفەوی و قزڵباشەکان لە ناوچەکە]] '''ڕێککەوتنی کورد و عوسمانییەکان''' یان '''ھاوپەیمانیی کورد و عوسمانی''' کە بە '''ڕێککەوتننامەی چاڵدێڕان''' ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی و سەربازی بوو لە ساڵی ١٥١٤ لە نێوان [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمی]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] و میرە [[کورد|کوردەکان]] بە نێوەندگیری و نوێنەرایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarkis |یەکەم=Dala |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Chaldiran Agreement (1514): When Kurdish Princes Allied with the Ottomans — and Were Betrayed |ناونیشان=https://www.kurdish-history.com/post/chaldiran-agreement-1514 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdish History |زمان=en}}</ref> ڕێککەوتنەکە ئەوە بوو کە کوردەکان یارمەتیی دەوڵەتی عوسمانی دەدەن بۆ سەرکەوتن بەسەر [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەویدا]]؛ لە بەرامبەردا دەوڵەتی عوسمانی عوسمانی دان بە خۆبەڕێوەبەری و ئۆتۆنۆمیی کورددا دەنێت و ئازادی بە کورد دەدات لە خۆبەڕێوەبردن و دامەزراندنی لەشکر و حوکمی پشتاوپشتی بێ دەستوەردانی عوسمانییەکان لە کاروباری کورد. و بەڕاستی ئەم ڕێککەوتنە کرا و سوڵتان سەلیمی یەکەم سەرکەوتنی بەسەر سەفەوییەکان لە [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێڕان (١٥١٤)]] بەدەستھێنا.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=XjMnM00JTd |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=The First One Who Divided Their Countries and Displaced Them Suleiman the Magnificent Inaugurated the Kurdish “Bloodbath” |ناونیشان=https://whiteink.info/the-first-one-who-divided-their-countries-and-displaced-them/?lang=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حبر أبیض |زمان=en-US}}</ref> [[ئیدریسی بەدلیسی]] سەرکەوتووانە ھەموو میرنشینە کوردییەکانی یەکخست و میرە کوردەکانی ڕازیکرد. سوڵتان سەلیمیش وەک ڕێزلێنانێک بۆ دڵسۆزیی کورد و وەک نیشانەی پێزانین ١٥ ئاڵا و ٥٠٠ عەبای شاھانەی بۆ میرە کوردەکان نارد و پلەی بەرزی پێیان بەخشی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jummo |یەکەم=Hussain |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=The Untold History of Turkish-Kurdish Alliances |ناونیشان=https://newlinesmag.com/essays/the-untold-history-of-turkish-kurdish-alliances/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=New Lines Magazine |زمان=en}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |url-status=live }}</ref> ڕێککەوتنەکە لە سەردەمی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]] بە تەواوەتی جێبەجێکرا و کورد مافی تەواوەتی پێدرا. بەڵام دۆخەکە زۆری نەخایاند؛ ھەر کە سوڵتان سەلیمی یەکەم کۆچی دواییی کرد لە ساڵی ١٥٢٠، دۆخەکە گۆڕا. [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سولەیمانی قانوونی]] جێگای باوکی گرتەوە و ھەر جۆرە ڕێککەوتنێکی لەگەڵ کورددا ڕەتکردەوە و دەوڵەتی عوسمانی پاشگەزبوویەوە لە بەڵێنەکانی بەرامبەر بە کورد و میرە کوردەکان، ھەندێک سزا سەپێنرا کە میرە کوردەکانیشی دەگرتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەکە پێشێلکاری بوو، کە تێیدا ھاتووە دەوڵەتی عوسمانی دەستوەردان لە ھیچ بابەتێکی کورددا ناکات.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == پێشینە == === شەڕی سەفەوی و عوسمانی و شەڕی چاڵدێران و دەستپێکی پەیوەندیی کورد و عوسمانی === [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> [[پەڕگە:İdris-i Bitlisi.png|ڕاست|وێنۆک|233x233px|[[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]]]] [[ئیدریسی بەدلیسی]] توانیی [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشین]] و میر و [[ھۆزە کوردەکان|عەشیرەتە کوردییەکان]] یەکبخات لەگەڵ ھێزە عوسمانییەکان و ڕازییان بکات، و میرەکانیش بە تەواوەتی لەگەڵ عوسمانییەکان ڕازی بوون. ئەمەش لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=example name |زمان=en}}</ref><ref name=":3" /> بەمەش کوردەکان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان بینی لە تێکشکاندنی ھێزە سەفەوی و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] و توانییان دەریان بکەن لە خاکەکانی خۆیان لەپاڵ عوسمانییەکان. ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، بۆ نموونە میرنشینەکانی وەک [[میرنشینی سۆران]] بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]] یان [[میرنشینی بۆتان]] بە سەرکردایەتیی [[شا عەلی بەگی بۆتان|شا عەلی بەگ]] و میرنشینی بادینان بە سەرکردایەتیی [[میر سەیفەددینی بادینان]] و [[میر سوڵتان حوسێن|سوڵتان حوسێنی]] کوڕەکەی، و ھەروەھا میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. و ھەروەھا میرنشینەکانی تری وەک [[میرنشینی بدلیس|بەدلیس]] و ساسۆن و سەرۆکھۆزەکانی برادۆست و چەندین میرنشین و ھۆزی تریش چاڵاکییان ھەبوو لە دژی سەفەوییەکان. و ھەروەھا چەندین شاری دیکەی کوردیش ڕزگارکران بە ھاوبەشیی کورد و عوسمانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3" /> == ڕێککەوتن و ھاوپەیمانی == [[پەڕگە:Selim I & Piri Mehmed Paşa.jpg|وێنۆک|331x331پیکسڵ|وێنایەکی کێشراوی سوڵتان سەلیمی یەکەم لەسەر یەکێک لە نووسراوەکان]] پەیماننامەکە لە ئیدریسی بەدلیسییەوە بە ناوی یاووز سوڵتانەوە لەگەڵ میرانی کورددا کرا، بە گشتی لەم چەند خاڵە پێکھاتبوو کە ھەردوولا بە تەواوەتی لەسەری ڕازی بوون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=1514 Çaldıran Savaşı / Diyarbekir Beyberbeyi / İdris-i Bitlisi / Kürdistan Savaşları / Kürdistan Tarihi / Kürt Beylikleri / Kürt Hükümdarları / Kürt-Osmanlı İttifakı / Kürtler ve Osmanlı / Kürtler ve Safeviler / Şeref Bey / Şerefname / Yavuz Sultan Selim ve Kürtler |ناونیشان=http://www.fikirzemini.com/arastirma-inceleme/1514-caldiran-savasi-diyarbekir-beyberbeyi-idris-i-bitlisi-kurdistan-savaslari-kurdistan-tarihi-kurt-beylikleri-kurt-hukumdarlari-kurt-osmanli-ittifaki-kurtler-ve-osmanli-kurtler-ve-safeviler-seref-bey-serefname-yavuz-sultan-selim-ve-kurtler/3239/?utm_source=chatgpt.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=http://www.fikirzemini.com}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" /> # [[میرنشینە کوردییەکان]] سەربەخۆیییان بە تەواوەتی پارێزراو دەبێت و خۆیان خۆیان بەڕێوەدەبەن. # داننانی تەواوەتیی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] بە حوکمی پشتاوپشتیی میرانی کورد، یان ھەر ڕێباز و سیستەمێک کە لە میرنشینەکان پەیڕەودەکرێت. # دەوڵەتی عوسمانی پارێزگاری لە میرنشینە کوردییەکان دەکات لە ھەر ھەڕەشە و ھێرشێکی دەرەکی. # کورد لە ھەموو شەڕەکانی دەوڵەتی عوسمانی بەشداریدەکات. # کورد باج دەدات بە دەوڵەتی عوسمانی. خاڵەکان بەبێ کێشە لەلایەن ھەردوو لاوە جێبەجێکران تاوەکوو کۆچی دواییی سوڵتان [[سەلیمی یەکەم]].<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:دەیەی ١٥١٠]] [[پۆل:١٥١٤]] [[پۆل:١٥١٥]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان]] [[پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان]] kyo5oa8r4zdd0r5px4hol4bu7h1voie 1 296439 1590901 1589827 2026-06-16T16:42:54Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1590901 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] ئەم ناوە ھەڵەیە، کاکە. بناو elm نییە، ash treeیە. سەرەچاوەکەتیش بناوی بۆ Fraxinus excelsior کە [[:en:Fraxinus excelsior|ئەمە]] وتارەکەیەتی و جۆرێک ash treeیە. تۆفیق وەھبیش بناوی بۆ ash tree بە کار بردووە (لە [https://lex.vejin.net/ck/def/wahby-edmonds/bin#:~:text=binaw:%20noun%20ash%2Dtree ئێرە] بنۆڕە). ئەگەر باسی elmت کردووە، دەبێ ناوەکەی بگۆڕین و ئەگەر باسی ash treeت کردووە، دەبێ نێوانویکییەکەی بگۆڕین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٢١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو سوپاس بۆ بەڕێزتان لە فەرهەنگی کوردیدا کە ئاماژەم پێ کردووە ڕەشەدار و بناو یەکن [[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Burhan br|لێدوان]]) ١٤:٠٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] کاکەبرا، تۆ ئەو وێبگەیەت وەک سەرچاوە ھێناوە، بەڵام ئەو وێبگەیە دەڵێ بناو دەبێ بە fraxinus excelsior کە جۆرێک ash treeیە، ئیتر چۆناوچۆن «بناو»ت بۆ elm بە کار بردووە؟ سەرچاوەکەت elmی تێدا نییە! ھەنبانەبۆرینە و مەردۆخیش «بناو»یان بۆ «زبان گنجشک» (زمانی چۆلەکە) داناوە کە لە ویکیپیدیای فارسیدا بۆ ash tree (ناوی زانستی: fraxinus) بە کار ھاتووە، لە [[:fa:زبان‌گنجشک (سرده)|ئێرە]] بنۆڕە. لە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=بناو&f=0&d=2&d=8 ئەم] و [https://lex.vejin.net/ck/def/kurdistanica/ash#:~:text=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%DA%86%D8%8C%20%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%8C%20%D8%A8%DB%95%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%8C%20%D8%A8%DB%95%D9%86%D8%A7%DA%A4%D8%8C%20%D8%B2%D9%88%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%85%DB%95%D9%84%DB%8C%DA%86%DA%A9%20%5B%D8%AA%D9%88%D8%AE%D9%85%20Fraxinus:%20%D8%B2%DB%86%D8%B1%20%D8%AC%DB%86%D8%B1%D9%86%5D ئەویش] بنۆڕە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٤٢، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) k9ricjo2w87suqqiiqgja76ejrdb93w 1590904 1590901 2026-06-16T16:50:58Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1590904 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] ئەم ناوە ھەڵەیە، کاکە. بناو elm نییە، ash treeیە. سەرەچاوەکەتیش بناوی بۆ Fraxinus excelsior کە [[:en:Fraxinus excelsior|ئەمە]] وتارەکەیەتی و جۆرێک ash treeیە. تۆفیق وەھبیش بناوی بۆ ash tree بە کار بردووە (لە [https://lex.vejin.net/ck/def/wahby-edmonds/bin#:~:text=binaw:%20noun%20ash%2Dtree ئێرە] بنۆڕە). ئەگەر باسی elmت کردووە، دەبێ ناوەکەی بگۆڕین و ئەگەر باسی ash treeت کردووە، دەبێ نێوانویکییەکەی بگۆڕین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٢١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو سوپاس بۆ بەڕێزتان لە فەرهەنگی کوردیدا کە ئاماژەم پێ کردووە ڕەشەدار و بناو یەکن [[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Burhan br|لێدوان]]) ١٤:٠٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] کاکەبرا، تۆ ئەو وێبگەیەت وەک سەرچاوە ھێناوە، بەڵام ئەو وێبگەیە دەڵێ بناو دەبێ بە fraxinus excelsior کە جۆرێک ash treeیە، ئیتر چۆناوچۆن «بناو»ت بۆ elm بە کار بردووە؟ سەرچاوەکەت elmی تێدا نییە! ھەنبانەبۆرینە و مەردۆخیش «بناو»یان بۆ «زبان گنجشک» (زمانی چۆلەکە) داناوە کە لە ویکیپیدیای فارسیدا بۆ ash tree (ناوی زانستی: fraxinus) بە کار ھاتووە، لە [[:fa:زبان‌گنجشک (سرده)|ئێرە]] بنۆڕە. لە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=بناو&f=0&d=2&d=8 ئەم] و [https://lex.vejin.net/ck/def/kurdistanica/ash#:~:text=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%DA%86%D8%8C%20%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%8C%20%D8%A8%DB%95%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%8C%20%D8%A8%DB%95%D9%86%D8%A7%DA%A4%D8%8C%20%D8%B2%D9%88%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%85%DB%95%D9%84%DB%8C%DA%86%DA%A9%20%5B%D8%AA%D9%88%D8%AE%D9%85%20Fraxinus:%20%D8%B2%DB%86%D8%B1%20%D8%AC%DB%86%D8%B1%D9%86%5D ئەویش] بنۆڕە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٤٢، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] ویکیفەرھەنگی کوردیی باکووریش «[https://ku.wiktionary.org/wiki/benav بەناڤ]»ی بۆ ash treeی بە کار بردووە، ھەر قایل نەبووی؟ بەڵگەی دیکەت بۆ بھێنم؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5pod9f7204r8k489tp6bg0vsb11do78 10 296496 1590989 1589947 2026-06-16T20:44:37Z Ari Qasm 57423 1590989 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = میرنشینی سۆران |state = collapsed |title = {{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]] |listclass = hlist |image = [[File:Soran Emirate.jpg|Soran_Emirate|200px]] |above = |below = |group1 = زمانەکان |list1 = * [[زمانی کوردی]] * [[زمانی عەرەبی]] |group2 = پایتەختەکان |list2 = * [[ڕەواندز]] * [[ھەریر]] * [[شەقڵاوە]] * [[ھەولێر]] |group3 = [[:پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران|شەڕەکان بە بەشداریی سۆران]] |list3 = {{Navbox|child | list1 = | group2 = پێش سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] | list2 = * [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ھەڵمەتی ھەولێر و کەرکووک]] * [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|شەڕی ھەولێر]] | group3 = لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] | list3 = * [[شۆڕشی میر محەممەد]] * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|یەکەم شەڕی سۆران و عوسمانی]] ** [[شەڕی بامەڕنێ]] **[[ھەڵمەتەکانی ڕەواندز]] **[[شەڕی ھەریر (١٨٣٢)|شەڕی ھەریر]] **[[فەتحکردنی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحەکانی ئاناتۆلیا]] ***[[شەڕی ماردین (١٨٣٣)|شەڕی ماردین]] *[[ھەڵمەتی میر محەممەد دژی ئاشوورییەکان]] **[[بەتاڵانبردنی چیای مەقلووب]] **[[شەڕی لێزان (١٨٣٤)|شەڕی لێزان]] **[[کۆمەڵکوژیی ئەلقۆش]] *[[پێکدادانەکانی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|پێکدادانەکانی بابان و سۆران]] **[[شەڕی ھەریر]] **[[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)|گەمارۆدانی ھەولێر]] **[[شەڕی کۆیە (١٨٢٤)|شەڕی کۆیە]] **[[شەڕی ڕانیە (١٨٢٤)|شەڕی ڕانیە]] *[[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان]] **[[گەمارۆدانی ئامێدی]] **[[گەمارۆدانی ئاکرێ]] *[[دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی]] *[[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)|شەڕی سۆران و قاجاڕی]] **[[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحی موکریان]] *[[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] **[[شەڕی حومس (١٨٣٢)|شەڕی حومس]] }} |group5 = [[:پۆل:میرەکانی سۆران|میرەکان]] |list5 = * [[کەڵۆس بەگ]] * [[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ|میر عیسا]] <small>(یەکەم)</small> * [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی بەگ]] * [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] * [[میر عیززەددین شێری سۆران|عیززەددین شێر]] * [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] * [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] * [[میر سولەیمان بەگی یەکەم|سولەیمان بەگی یەکەم]] * [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] * [[عەلی بەگی کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] * [[ئۆغووز بەگی گەورە|ئۆغووز بەگی یەکەم]] * [[میرە بەگ]] * [[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] * [[ئۆغووز بەگی بچووک|ئۆغووز بەگی دووەم]] * [[مستەفا بەگ]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشا]] * [[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] * [[میر سولەیمان بەگی دووەم|سولەیمان بەگی دووەم]] * [[ڕەسووڵ بەگ]] <small>(کۆتا)</small> |group6 = سۆرانییەکانی دیکە |list6 = * [[ئیبن ئادەم]] * [[سیبغەتوڵڵا حەیدەری]] |group7 = پەیوەندیدارەکان |list7 = * [[کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە]] * [[کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد]] * [[کۆمەڵکوژیی ئەلقۆش]] |group8 = پێڕستەکان |list8 = * [[پێڕستی میرەکانی سۆران|میرەکانی سۆران]] |below = '''{{Icon|Category}} [[:پۆل:میرنشینی سۆران|{{color|#AA98A9|پۆل:میرنشینی سۆران}}]]''' }}<noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{Documentation}} {{collapsible option}}</noinclude> i2ail0nni3lrzw0knhqsspszzni50ea 0 296512 1591070 1590249 2026-06-17T07:04:02Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591070 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆجەر کڵارک''' (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨) ئەکتەر و ئەکتەرێکی دەنگیی ئێرلەندی-ئەمریکییە. ئەو زیاتر بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵی [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] لە ڕێگەی [[جووڵەگرتن|جووڵەگرتنەوە]] لە کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' ناسراوە، ڕۆڵێک کە بووە ھۆی بەدەستھێنانی ستایشی ڕەخنەگران و چەندین خەڵاتی جۆراوجۆر. == ژیانی سەرەتایی == کڵارک لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایکبووە،<ref name="IT 2019"/> کوڕی دایکێکی ئێرلەندی و باوکێکی ئێرلەندی-ئەمریکییە. خێزانەکە ھەموو ھاوینێک پشووەکانیان لە شارۆچکەی دایکی لە [[سلایگۆ]] لە [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] بەسەر دەبرد. کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵ بوو، خێزانەکە بە ھەمیشەیی ڕوویان لە سلایگۆ کرد، لەوێ دواتر بڕوانامەی "Leaving Certificate"ی تەواو کرد. دواتر ڕووی لە [[وێڵز]] کرد بۆ خوێندنی شانۆ، میدیا، و دراما لە زانکۆی گلامۆرگان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark|سەردێڕ=Roger Clark, Actor, Greater London/New York|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812123125/https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark|url-status=dead}}</ref> دوای ژیان و کارکردن لە [[لەندەن]] بۆ چەند ساڵێک، لە سەرەتای ٢٠١٠کاندا ڕووی لە [[نیوویۆرک]] کرد.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=🔴LIVE with Roger Clark aka Arthur Morgan from RED DEAD REDEMPTION 2 |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TXARBafyE2k |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> == پیشە == کڵارک [[جووڵەگرتن]]ی بۆ [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] دابین کرد، کە پاڵەوانی سەرەکیی کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' بوو. نواندنەکەی بووە ھۆی بردنەوەی چەندین خەڵات و کاندیدکردن.<ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Roger-Clark/|سەردێڕ=Roger Clark (visual voices guide) |وێبگە=behindthevoiceactors.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Keyes |یەکەم=Rob |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/|سەردێڕ=2018 New York Game Awards Nominees Revealed |وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018|سەردێڕ=The Game Awards 2018: Here are all of the winners |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fogel |یەکەم=Stefanie |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://variety.com/2019/gaming/news/british-academy-games-awards-2019-nominees-1203163369/|سەردێڕ=‘God of War,’ ‘Red Dead 2’ Lead BAFTA Game Awards Nominations |وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.interactive.org/games/video_game_details.asp?idAward=2019&idGame=1616|سەردێڕ=D.I.C.E. Awards By Video Game Details |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=interactive.org}}</ref> ھەروەھا خاوەنی کارێکی سەرکەوتووە لەسەر شانۆ و گێڕانەوەی دەنگیی بۆ زیاتر لە ١٨٠ کتێبی دەنگی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tantor.com/narrator/roger-clark?limit=48|سەردێڕ=Tantor Media - Roger Clark |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=tantor.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Roger Clark (actor)}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 3mvwkqh32y4q5qv3muqlmsk07q5ua5d 0 296513 1591085 1590492 2026-06-17T09:26:30Z Shaween 18477 1591085 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] srnesxx7f35b4c56q19bvq7dv1jz1ex 1591086 1591085 2026-06-17T09:33:32Z Shaween 18477 1591086 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{cite web |title=2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines |url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |publisher=CDC |access-date=10 June 2016|date=4 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|archive-date=11 June 2016}}</ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6gu13e6hubxuwev8dkqa59vbrf36dch 1591104 1591086 2026-06-17T10:14:31Z Shaween 18477 1591104 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ojj2q2h9nlzxxm0lx7a8r4hbks6o9bz 1591108 1591104 2026-06-17T10:17:46Z Shaween 18477 1591108 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nulteiuqvqnb0b8pzvv6493gbrjlgz9 1591111 1591108 2026-06-17T10:21:29Z Shaween 18477 1591111 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref>[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] h11kc53enugt51hnr59s9khxwm787cp 1591114 1591111 2026-06-17T10:22:57Z Shaween 18477 1591114 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ftigbz4s0wyh1w40ocrbbvj6auwn2gl 1591116 1591114 2026-06-17T10:23:38Z Shaween 18477 /* بەستەری دەرەکی */ 1591116 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] kccuci0q51qiq81ib1xsn6sa72feygo 1591119 1591116 2026-06-17T10:24:43Z Shaween 18477 1591119 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name=":2" /> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] haeohyls3008ko0vfocoz0vyowwjo0c 1591130 1591119 2026-06-17T10:31:42Z Shaween 18477 1591130 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name=":2" /> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref>{{cite journal |last1=Newman |first1=L |last2=Rowley |first2=J |last3=Vander Hoorn |first3=S |last4=Wijesooriya |first4=NS |last5=Unemo |first5=M |last6=Low |first6=N |display-authors=et al. |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |pages=e0143304 |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨ |issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢ |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧ |pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 83lds7rfyjfvnw53kln5xp8u1de1fj2 1591137 1591130 2026-06-17T10:42:36Z Shaween 18477 1591137 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name=":2" /> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref>Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMID 27733282. PMC 5055577.</ref>لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨ |issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢ |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧ |pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9p6ebzln1dvlhz4m2tol41brtgbezt2 1591142 1591137 2026-06-17T10:55:52Z Shaween 18477 1591142 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name=":2" /> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref>Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMID 27733282. PMC 5055577.</ref>لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref>Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMID 27733281. PMC 5388903.</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨ |issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢ |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧ |pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref>Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMID 27733281. PMC 5388903.</ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] f223gcja66adzjvuxac8gjjelhjm0zl 1591143 1591142 2026-06-17T10:56:59Z Shaween 18477 1591143 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name=":2" /> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref>Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMID 27733282. PMC 5055577.</ref>لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":4">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMID 27733281. PMC 5388903.</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨ |issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢ |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧ |pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name=":4" /> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nl77xaaoqzdif3wojb4v2cmwi092f3h 1591144 1591143 2026-06-17T10:57:39Z Shaween 18477 1591144 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name=":2" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name=":2" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name=":2" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name=":1">[https://www.cdc.gov/sti/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm 2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines]. CDC. 4 June 2015. لە 11 June 2016 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 10 June 2016 ھێنراوە.</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name=":3">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. لە 5 September 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 24 July 2015 ھێنراوە.</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name=":2" /> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name=":3" /> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name=":1" /> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name=":1" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name=":1" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name=":2" /> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name=":1" /> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name=":1" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name=":1" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name=":1" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name=":1" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name=":5">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMID 27733282. PMC 5055577.</ref>لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":4">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et al. (October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". *The Lancet*. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMID 27733281. PMC 5388903.</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html|سەردێڕ=NCSP :: Professional Site :: Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name=":1" /><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name=":1" /> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨ |issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢ |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧ |pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name=":5" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name=":4" /> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7fm24p2pwhqahovhb1vwuenjrtlcu39 0 296514 1590817 1590692 2026-06-16T12:03:44Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590817 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>'''نانۆتەکنۆلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارھێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەھەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنۆلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنۆلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنۆلۆژیاکان" (nanotechnologies) و ھەروەھا "تەکنۆلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارھێنانانەی کە خەسڵەتە ھاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنۆلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرھەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنۆلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. ھاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنۆلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنۆلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و ھەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارھێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنۆلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارھێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، ھەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> ھەروەھا لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنۆلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارھێنانی ھەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرھەمھێنانی وزە، و بەرھەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنۆلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەھراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیھانی، ھەروەھا چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە ھۆی سەرھەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنۆلۆژیا پێویستە یان نا. == بنچینەکان == <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>ئەو چەمکانەی کە بوونە بەردی بناغە بۆ سەرھەڵدانی تەکنۆلۆژیای نانۆ، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٩دا لەلایەن زانای فیزیا "ڕیچارد فایمن - [[:en:Richard_Feynman|Richard Feynman]]"ەوە باسکران. ئەمەش لە میانەی وتارەکەیدا بوو لەژێر ناونیشانی "لە خوارەوە جێگەیەکی زۆر ھەیە - [[:en:There's_Plenty_of_Room_at_the_Bottom|There's Plenty of Room at the Bottom]]"، کە تێیدا باسی لە ئەگەری پێکھێنان و دروستکردنی ماددەکان کرد لە ڕێگەی دەستکاریکردن و کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ئەتۆمەکانەوە. [[پەڕگە:Comparison_of_nanomaterials_sizes.jpg|چەپ|وێنۆک|بەراوردکردنی قەبارەی نانۆماددە]] زاراوەی "نانۆ-تەکنۆلۆژیا" بۆ یەکەمجار لەلایەن ([[:en:Norio_Taniguchi|نۆریۆ تانیگوچی]])یەوە لە ساڵی ١٩٧٤دا بەکارھێنرا، ھەرچەندە لەو کاتەدا زۆر ناسراو و بەربڵاو نەبوو. دواتر، بە ئیلھاموەرگرتن لە چەمکەکانی فایمن، زانا ([[:en:K._Eric_Drexler|کەی. ئێریک درێکسلەر]]) زاراوەی "تەکنۆلۆژیای نانۆ"ی لە پەڕتووکەکەیدا لە ساڵی ١٩٨٦ لەژێر ناونیشانی "بزوێنەرەکانی داھێنان: سەردەمی داھاتووی تەکنۆلۆژیای نانۆ - [[:en:Engines_of_Creation|Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology]]" بەکارھێنا، کە سەرکەوتنێکی جەماوەریی گەورەی بەدەستھێنا و ڕۆڵێکی بەرچاوی بینی لە پاڵنانی ئەم تەکنۆلۆژیایە بۆ ناو کایەی گشتی. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ford|یەکەم=Martin|سەردێڕ=[[Rise of the Robots|Rise of the Robots: Technology and the threat of a jobless future]]|بڵاوکەرەوە=[[Basic Books]]|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٩٧٥٣-١|پەڕە=٢٤٢|وتەگێڕانەوە=He coined the term "nanotechnology" and wrote two books on the subject. The first, ''Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology'', published in 1986, achieved popular success and was the primary force that thrust nanotechnology into the public sphere.}}</ref> لە پەڕتووکەکەیدا، درێکسلەر بیرۆکەی ئامێرێکی "پێکەوەنەر - Assembler"ی لەسەر پێوەری نانۆیی خستە ڕوو، کە توانای ئەوەی ھەبێت کۆپییەک لە خودی خۆی دروست بکات لەگەڵ پێکھێنان و دروستکردنی کەرەستە و ماددەی دیکەی زۆر ئاڵۆز لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنیان لەسەر ئاستی ئەتۆم. ھەر لە ساڵی ١٩٨٦دا، درێکسلەر بە ھاوبەشی "[[پەیمانگای فۆرسایت]] - [[:en:Foresight_Institute|The Foresight Institute]]"ی دامەزراند بە مەبەستی بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیاریی گشتی و فراوانکردنی تێگەیشتن لە چەمکەکان و لێکەوتەکانی تەکنۆلۆژیای نانۆ. دەرکەوتنی تەکنۆلۆژیای نانۆ وەکو بوارێکی زانستیی سەربەخۆ لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە دەرەنجامی یەکگرتنی کارە تیۆری و گشتییەکانی درێکسلەرەوە ھاتە ئاراوە کە چوارچێوەیەکی چەمکییانەی بۆ بوارەکە گەشەپێدا و لە ناو خەڵکیدا بڵاویکردەوە- شانبەشانی ئەو پێشکەوتنە تاقیکارییانەی کە سەرنجی زیاتریان بۆ ئاسۆکانی ئەم زانستە ڕاکێشا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bayda |یەکەم=Samer |دوایین٢=Adeel |یەکەم٢=Muhammad |دوایین٣=Tuccinardi |یەکەم٣=Tiziano |دوایین٤=Cordani |یەکەم٤=Marco |دوایین٥=Rizzolio |یەکەم٥=Flavio |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=The History of Nanoscience and Nanotechnology: From Chemical–Physical Applications to Nanomedicine |journal=Molecules |زمان=en |بەرگ=٢٥|issue=1 |پەڕەکان=١١٢|doi=10.3390/molecules25010112 |issn=1420-3049 |pmc=٦٩٨٢٨٢٠|pmid=٣١٨٩٢١٨٠|doi-access=free}}</ref> لە ھەشتاکاندا، دوو پێشکەوتنی یەکجار گەورە (Breakthroughs) بوونە ھۆی ھەڵگیرساندنی چەخماخەی گەشەکردنی تەکنۆلۆژیای نانۆ. یەکەمیان، داھێنانی "مایکرۆسکۆپی سکانکردنی تونێلی - [[:en:Scanning_tunneling_microscope|Scanning tunneling microscope]]" بوو لە ساڵی ١٩٨١دا، کە وای کرد بینین و وێناکردنی ئەتۆمەکان و بەندەکان بە شێوەی تاک ببێتە واقیع، و دواتریش لە ساڵی ١٩٨٩دا بە سەرکەوتوویی بەکارھێنرا بۆ دەستکاریکردن و جێگۆڕکێپێکردنی ئەتۆمەکان. پەرەپێدەرانی ئەم مایکرۆسکۆپە، ([[گێرد بینینگ]]) و (ھاینرێک رۆرێر) لە [[تاقیگەی توێژینەوەی IBM لە زوریخ]]، لە ساڵی ١٩٨٦دا [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک|خەڵاتی نۆبڵیان لە فیزیادا]] پێبەخشرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦|ناونیشان=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/press.html|سەردێڕ=Nobel Prize in Physics 1986 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605005907/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/press.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١١}}</ref><ref name="Binnig">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Binnig G, Rohrer H |ساڵ=١٩٨٦|سەردێڕ=Scanning tunneling microscopy |journal=IBM Journal of Research and Development |بەرگ=٣٠|issue=4 |پەڕەکان=٣٥٥–٣٦٩|doi=10.1147/rd.441.0279}}</ref> ھەر لەو ساڵەدا، (بینینگ)، ([[:en:Calvin_Quate|کوەیت]])، و (گێربەر) مایکرۆسکۆپێکی ھاوشێوەیان بە ناوی "[[مایکرۆسکۆپی ھێزی ئەتۆمی]] - [[:en:Atomic_force_microscopy|Atomic force microscope]]" داھێنا. [[پەڕگە:C60_Molecule.svg|ڕاست|وێنۆک|"بەکمینستەرفولەرین C60 ([[:en:Buckminsterfullerene|Buckminsterfullerene]] C60)، کە بە "بەکیبۆڵ - [[:en:Buckminsterfullerene|Buckyball]]"یش دەناسرێت، ئەندامێکی دیار و نموونەیی ئەو [[:en:Allotropes_of_carbon|پێکھاتە کاربۆنییانەیە]] کە بە "[[فولەرینەکان]] - [[:en:Fullerene|Fullerenes]]" ناودەبرێن. ئەندامانی خێزانی فولەرین یەکێکن لە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەو توێژینەوانەی کە دەکەونە ژێر چەتری (چوارچێوەی) زانستی تەکنۆلۆژیای نانۆوە."]]  {{multiple image|align=right|image1=Harold Kroto 2007.jpg|width1=150|alt1=|caption1=|image2=Iijima.jpg|width2=175|alt2=|caption2=|image3=Richard_Smalley.png|width3=115|alt3=|caption3=|footer=ھاری کرۆتۆ (لە ڕاستەوە)، شانبەشانی ڕیچارد سمالی (لە چەپەوە) و ڕۆبەرت کێرڵ، خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩٩٦یان لە بواری کیمیادا بەدەستھێنا، ئەمەش لەپای دۆزینەوەی گەردی (بەکمینستەرفولەرین - Buckminsterfullerene) لە ساڵی ١٩٨٥دا. لە کاتێکدا، سومیۆ ئیجیما (لە ناوەڕاستدا)، لەپای دۆزینەوەی (نانۆبۆڕی کاربۆن - Carbon nanotubes) لە ساڵی ١٩٩١دا، یەکەمین خەڵاتی (کاڤلی - Kavli)ی ساڵی ٢٠٠٨ی لە بواری زانستی نانۆدا پێبەخشرا.}} لە قۆناغی دووەمدا، [[فولیرین|فوولێرینەکان]] (Fullerenes) کە بە "تۆپە باکییەکان - Buckyballs" ناسراون، لە ساڵی ١٩٨٥دا لەلایەن [[ھاری کرۆتۆ]]، [[ڕیچارد سماڵی]] و [[ڕۆبێرت کێرڵەوە]] دۆزرانەوە، کە بەو ھۆیەوە لە ساڵی ١٩٩٦دا پێکەوە [[خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا|خەڵاتی نۆبڵیان لە کیمیادا]] بەدەستھێنا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kroto HW, Heath JR, O'Brien SC, Curl RF, Smalley RE |ساڵ=١٩٨٥|سەردێڕ=C₆₀: Buckminsterfullerene |journal=Nature |بەرگ=٣١٨|issue=6042 |پەڕەکان=١٦٢–٣|bibcode=1985Natur.318..162K |doi=10.1038/318162a0 |s2cid=4314237}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adams WW, Baughman RH |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Retrospective: Richard E. Smalley (1943-2005) |journal=Science |بەرگ=٣١٠|issue=5756 |پەڕە=١٩١٦|doi=10.1126/science.1122120 |pmid=١٦٣٧٣٥٦٦|doi-access=free}}</ref> لە سەرەتادا گەردیلەی C₆₀ وەک نانۆتەکنۆلۆژیا وەسف نەکرا؛ بەڵکو ئەم زاراوەیە بۆ کارەکانی دواتر و پەیوەست بە [[نانۆبۆڕی|نانۆبۆرییەکانی]] کاربۆن (کە ھەندێک جار بە "بۆرییەکانی گرافین" یان "بۆرییەکانی باکی" ناودەبرێن) بەکارھات، کە ئاسۆیەکی نوێیان بۆ بەکارھێنان لە ئامێر و ئەلیکترۆنیکە وردەکاندا (Nanoscale) نیشان دەدا. دۆزینەوەی نانۆبۆرییەکانی کاربۆن دەگەڕێتەوە بۆ "[[سومیۆ ئیجیما]]" لە کۆمپانیای NEC لە ساڵی ١٩٩١، <ref name="carbon">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Monthioux M, Kuznetsov V |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Who should be given the credit for the discovery of carbon nanotubes? |ناونیشان=http://www.cemes.fr/fichpdf/GuestEditorial.pdf |journal=[[Carbon (journal)|Carbon]] |بەرگ=٤٤|issue=9 |پەڕەکان=١٦٢١–٣|bibcode=2006Carbo..44.1621M |doi=10.1016/j.carbon.2006.03.019 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090929073818/http://www.cemes.fr/fichpdf/GuestEditorial.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> کە بەو ھۆیەوە ئیجیما لە ساڵی ٢٠٠٨دا یەکەمین خەڵاتی "[[کاڤلی]]" لە زانستی نانۆدا پێبەخشرا. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا، ئەم بوارە سەرنجێکی زۆری زانستی، سیاسی و بازرگانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی مشتومڕ و لە ھەمان کاتدا پێشکەوتنی گەورە. لە دەوروبەری پێناسە و لێکەوتە ئەگەرەکانی نانۆتەکنۆلۆژیا ململانێی فکری سەری ھەڵدا، کە ڕاپۆرتەکەی "[[ئەنجومەنی پادشایی|کۆمەڵەی شاھانە]] - Royal Society" سەبارەت بە نانۆتەکنۆلۆژیا نموونەیەکی دیاری ئەو سەردەمەیە. <ref name="royalsociety">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nanotec.org.uk/finalReport.htm|سەردێڕ=Nanoscience and nanotechnologies: opportunities and uncertainties |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110526060835/http://www.nanotec.org.uk/finalReport.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١|پەڕە=xiii}}</ref> ھەروەھا گومان لەسەر توانای جێبەجێکردنی ئەو پێشبینییانە دروست بوو کە لایەنگرانی "نانۆتەکنۆلۆژیای گەردیلەیی" دەیانخستە ڕوو، ئەمەش گەیشتە لووتکەی خۆی لەو دیبەیتە گشتییەی لە نێوان "درێکسلەر" و "سماڵی" لە ساڵانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٣دا ڕوویدا. <ref name="counterpoint">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Nanotechnology: Drexler and Smalley make the case for and against 'molecular assemblers' |ناونیشان=http://pubs.acs.org/cen/coverstory/8148/8148counterpoint.html |journal=Chemical & Engineering News |بەرگ=٨١|issue=48 |پەڕەکان=٣٧–٤٢|doi=10.1021/cen-v081n036.p037 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٠|doi-access=free}}</ref> ھاوکات، بەرھەمە بازرگانییەکان کە لەسەر بنەمای پێشکەوتنەکانی نانۆتەکنۆلۆژیا داڕێژرابوون، دەستیان بە دەرکەوتن کرد. ئەم بەرھەمانە تەنیا لە ئاستی بەکارھێنانی جەماوەریی (Bulk applications) نانۆ-ماددەکاندا بوون و کۆنترۆڵکردنی وردی ئەتۆمیی ماددەیان لەخۆ نەدەگرت. ھەندێک لە نموونەکان بریتین لە: سەکۆی"سڵڤەر نانۆ" بۆ بەکارھێنانی نانۆ-تەنۆلکەی زیو وەک دژە بەکتریا، کرێمەکانی دژە خۆر کە لە نانۆ-تەنۆلکەکان پێکھاتوون، بەھێزکردنی ڕیشاڵەکانی کاربۆن بە بەکارھێنانی نانۆ-تەنۆلکەی سیلیکا، و بەکارھێنانی نانۆبۆرییەکانی کاربۆن لە دروستکردنی ئەو قوماشانەی کە پەڵە ناگرن. <ref name="americanelements">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.americanelements.com/nanomaterials-nanoparticles-nanotechnology.html|سەردێڕ=Nanomaterials {{!}} AMERICAN ELEMENTS ® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141226011154/http://www.americanelements.com/nanomaterials-nanoparticles-nanotechnology.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> <ref name="emergingnano">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.nanotechproject.org/inventories/consumer/analysis_draft/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110505011238/http://www.nanotechproject.org/inventories/consumer/analysis_draft/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> حکومەتەکان دەستیان کرد بە ھاندانی لێکۆڵینەوەکان و دابینکردنی بودجە بۆ کەرتی نانۆتەکنۆلۆژیا؛ بۆ نموونە لە ئەمریکا "دەسپێشخەریی نیشتمانیی نانۆتەکنۆلۆژیا - NNI" دامەزرا کە پێناسەیەکی فەرمیی لەسەر بنەمای قەبارە بۆ نانۆتەکنۆلۆژیا جێگیر کرد و بودجەی بۆ توێژینەوەکان تەرخان کرد. لە ئەوروپاش لە ڕێگەی "پڕۆگرامە چوارچێوەییەکانی ئەوروپا بۆ توێژینەوە و گەشەپێدانی تەکنۆلۆژیا" ھەمان ھەنگاو نرا. لە ناوەڕاستی ساڵانی ٢٠٠٠دا، بایەخی زانستی بەم بوارە گەیشتە لوتکە. نەخشەڕێگاکانی نانۆتەکنۆلۆژیا جەختیان کردەوە سەر "دەستکاریی وردی ئەتۆمیی ماددە" و گفتوگۆیان دەربارەی توانا، ئامانج و بەکارھێنانی ئێستا و داھاتووی ئەم تەکنۆلۆژیایە کرد. <ref name="PNRoadmap">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.productivenanosystems.com/docs/Nanotech_Roadmap_2007_main.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130908014630/http://www.productivenanosystems.com/docs/Nanotech_Roadmap_2007_main.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> <ref name="NASAroadmap">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nasa.gov/pdf/501325main_TA10-Nanotech-DRAFT-Nov2010-A.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130122114146/http://www.nasa.gov/pdf/501325main_TA10-Nanotech-DRAFT-Nov2010-A.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|تەکنۆلۆژیا|زانست}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنۆلۆژیای نانۆ]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] b7c8uq8ccav0j5ikob0qdcenwy9gzls 1591003 1590817 2026-06-16T22:02:07Z Rahel khdhr 75558 Created by translating the section "Fundamental concepts" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357800725|Nanotechnology]]" 1591003 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>'''نانۆتەکنۆلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارھێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەھەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنۆلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنۆلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنۆلۆژیاکان" (nanotechnologies) و ھەروەھا "تەکنۆلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارھێنانانەی کە خەسڵەتە ھاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنۆلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرھەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنۆلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. ھاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنۆلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنۆلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و ھەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارھێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنۆلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارھێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، ھەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> ھەروەھا لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنۆلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارھێنانی ھەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرھەمھێنانی وزە، و بەرھەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنۆلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەھراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیھانی، ھەروەھا چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە ھۆی سەرھەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنۆلۆژیا پێویستە یان نا. == بنچینەکان == <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>ئەو چەمکانەی کە بوونە بەردی بناغە بۆ سەرھەڵدانی تەکنۆلۆژیای نانۆ، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٩دا لەلایەن زانای فیزیا "ڕیچارد فایمن - [[:en:Richard_Feynman|Richard Feynman]]"ەوە باسکران. ئەمەش لە میانەی وتارەکەیدا بوو لەژێر ناونیشانی "لە خوارەوە جێگەیەکی زۆر ھەیە - [[:en:There's_Plenty_of_Room_at_the_Bottom|There's Plenty of Room at the Bottom]]"، کە تێیدا باسی لە ئەگەری پێکھێنان و دروستکردنی ماددەکان کرد لە ڕێگەی دەستکاریکردن و کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ئەتۆمەکانەوە. [[پەڕگە:Comparison_of_nanomaterials_sizes.jpg|چەپ|وێنۆک|بەراوردکردنی قەبارەی نانۆماددە]] زاراوەی "نانۆ-تەکنۆلۆژیا" بۆ یەکەمجار لەلایەن ([[:en:Norio_Taniguchi|نۆریۆ تانیگوچی]])یەوە لە ساڵی ١٩٧٤دا بەکارھێنرا، ھەرچەندە لەو کاتەدا زۆر ناسراو و بەربڵاو نەبوو. دواتر، بە ئیلھاموەرگرتن لە چەمکەکانی فایمن، زانا ([[:en:K._Eric_Drexler|کەی. ئێریک درێکسلەر]]) زاراوەی "تەکنۆلۆژیای نانۆ"ی لە پەڕتووکەکەیدا لە ساڵی ١٩٨٦ لەژێر ناونیشانی "بزوێنەرەکانی داھێنان: سەردەمی داھاتووی تەکنۆلۆژیای نانۆ - [[:en:Engines_of_Creation|Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology]]" بەکارھێنا، کە سەرکەوتنێکی جەماوەریی گەورەی بەدەستھێنا و ڕۆڵێکی بەرچاوی بینی لە پاڵنانی ئەم تەکنۆلۆژیایە بۆ ناو کایەی گشتی. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ford|یەکەم=Martin|سەردێڕ=[[Rise of the Robots|Rise of the Robots: Technology and the threat of a jobless future]]|بڵاوکەرەوە=[[Basic Books]]|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٩٧٥٣-١|پەڕە=٢٤٢|وتەگێڕانەوە=He coined the term "nanotechnology" and wrote two books on the subject. The first, ''Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology'', published in 1986, achieved popular success and was the primary force that thrust nanotechnology into the public sphere.}}</ref> لە پەڕتووکەکەیدا، درێکسلەر بیرۆکەی ئامێرێکی "پێکەوەنەر - Assembler"ی لەسەر پێوەری نانۆیی خستە ڕوو، کە توانای ئەوەی ھەبێت کۆپییەک لە خودی خۆی دروست بکات لەگەڵ پێکھێنان و دروستکردنی کەرەستە و ماددەی دیکەی زۆر ئاڵۆز لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنیان لەسەر ئاستی ئەتۆم. ھەر لە ساڵی ١٩٨٦دا، درێکسلەر بە ھاوبەشی "[[پەیمانگای فۆرسایت]] - [[:en:Foresight_Institute|The Foresight Institute]]"ی دامەزراند بە مەبەستی بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیاریی گشتی و فراوانکردنی تێگەیشتن لە چەمکەکان و لێکەوتەکانی تەکنۆلۆژیای نانۆ. دەرکەوتنی تەکنۆلۆژیای نانۆ وەکو بوارێکی زانستیی سەربەخۆ لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە دەرەنجامی یەکگرتنی کارە تیۆری و گشتییەکانی درێکسلەرەوە ھاتە ئاراوە کە چوارچێوەیەکی چەمکییانەی بۆ بوارەکە گەشەپێدا و لە ناو خەڵکیدا بڵاویکردەوە- شانبەشانی ئەو پێشکەوتنە تاقیکارییانەی کە سەرنجی زیاتریان بۆ ئاسۆکانی ئەم زانستە ڕاکێشا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bayda |یەکەم=Samer |دوایین٢=Adeel |یەکەم٢=Muhammad |دوایین٣=Tuccinardi |یەکەم٣=Tiziano |دوایین٤=Cordani |یەکەم٤=Marco |دوایین٥=Rizzolio |یەکەم٥=Flavio |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=The History of Nanoscience and Nanotechnology: From Chemical–Physical Applications to Nanomedicine |journal=Molecules |زمان=en |بەرگ=٢٥|issue=1 |پەڕەکان=١١٢|doi=10.3390/molecules25010112 |issn=1420-3049 |pmc=٦٩٨٢٨٢٠|pmid=٣١٨٩٢١٨٠|doi-access=free}}</ref> لە ھەشتاکاندا، دوو پێشکەوتنی یەکجار گەورە (Breakthroughs) بوونە ھۆی ھەڵگیرساندنی چەخماخەی گەشەکردنی تەکنۆلۆژیای نانۆ. یەکەمیان، داھێنانی "مایکرۆسکۆپی سکانکردنی تونێلی - [[:en:Scanning_tunneling_microscope|Scanning tunneling microscope]]" بوو لە ساڵی ١٩٨١دا، کە وای کرد بینین و وێناکردنی ئەتۆمەکان و بەندەکان بە شێوەی تاک ببێتە واقیع، و دواتریش لە ساڵی ١٩٨٩دا بە سەرکەوتوویی بەکارھێنرا بۆ دەستکاریکردن و جێگۆڕکێپێکردنی ئەتۆمەکان. پەرەپێدەرانی ئەم مایکرۆسکۆپە، ([[گێرد بینینگ]]) و (ھاینرێک رۆرێر) لە [[تاقیگەی توێژینەوەی IBM لە زوریخ]]، لە ساڵی ١٩٨٦دا [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک|خەڵاتی نۆبڵیان لە فیزیادا]] پێبەخشرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦|ناونیشان=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/press.html|سەردێڕ=Nobel Prize in Physics 1986 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605005907/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/press.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١١}}</ref><ref name="Binnig">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Binnig G, Rohrer H |ساڵ=١٩٨٦|سەردێڕ=Scanning tunneling microscopy |journal=IBM Journal of Research and Development |بەرگ=٣٠|issue=4 |پەڕەکان=٣٥٥–٣٦٩|doi=10.1147/rd.441.0279}}</ref> ھەر لەو ساڵەدا، (بینینگ)، ([[:en:Calvin_Quate|کوەیت]])، و (گێربەر) مایکرۆسکۆپێکی ھاوشێوەیان بە ناوی "[[مایکرۆسکۆپی ھێزی ئەتۆمی]] - [[:en:Atomic_force_microscopy|Atomic force microscope]]" داھێنا. [[پەڕگە:C60_Molecule.svg|ڕاست|وێنۆک|"بەکمینستەرفولەرین C60 ([[:en:Buckminsterfullerene|Buckminsterfullerene]] C60)، کە بە "بەکیبۆڵ - [[:en:Buckminsterfullerene|Buckyball]]"یش دەناسرێت، ئەندامێکی دیار و نموونەیی ئەو [[:en:Allotropes_of_carbon|پێکھاتە کاربۆنییانەیە]] کە بە "[[فولەرینەکان]] - [[:en:Fullerene|Fullerenes]]" ناودەبرێن. ئەندامانی خێزانی فولەرین یەکێکن لە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەو توێژینەوانەی کە دەکەونە ژێر چەتری (چوارچێوەی) زانستی تەکنۆلۆژیای نانۆوە."]]  {{multiple image|align=right|image1=Harold Kroto 2007.jpg|width1=150|alt1=|caption1=|image2=Iijima.jpg|width2=175|alt2=|caption2=|image3=Richard_Smalley.png|width3=115|alt3=|caption3=|footer=ھاری کرۆتۆ (لە ڕاستەوە)، شانبەشانی ڕیچارد سمالی (لە چەپەوە) و ڕۆبەرت کێرڵ، خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩٩٦یان لە بواری کیمیادا بەدەستھێنا، ئەمەش لەپای دۆزینەوەی گەردی (بەکمینستەرفولەرین - Buckminsterfullerene) لە ساڵی ١٩٨٥دا. لە کاتێکدا، سومیۆ ئیجیما (لە ناوەڕاستدا)، لەپای دۆزینەوەی (نانۆبۆڕی کاربۆن - Carbon nanotubes) لە ساڵی ١٩٩١دا، یەکەمین خەڵاتی (کاڤلی - Kavli)ی ساڵی ٢٠٠٨ی لە بواری زانستی نانۆدا پێبەخشرا.}} لە قۆناغی دووەمدا، [[فولیرین|فوولێرینەکان]] (Fullerenes) کە بە "تۆپە باکییەکان - Buckyballs" ناسراون، لە ساڵی ١٩٨٥دا لەلایەن [[ھاری کرۆتۆ]]، [[ڕیچارد سماڵی]] و [[ڕۆبێرت کێرڵەوە]] دۆزرانەوە، کە بەو ھۆیەوە لە ساڵی ١٩٩٦دا پێکەوە [[خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا|خەڵاتی نۆبڵیان لە کیمیادا]] بەدەستھێنا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kroto HW, Heath JR, O'Brien SC, Curl RF, Smalley RE |ساڵ=١٩٨٥|سەردێڕ=C₆₀: Buckminsterfullerene |journal=Nature |بەرگ=٣١٨|issue=6042 |پەڕەکان=١٦٢–٣|bibcode=1985Natur.318..162K |doi=10.1038/318162a0 |s2cid=4314237}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adams WW, Baughman RH |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Retrospective: Richard E. Smalley (1943-2005) |journal=Science |بەرگ=٣١٠|issue=5756 |پەڕە=١٩١٦|doi=10.1126/science.1122120 |pmid=١٦٣٧٣٥٦٦|doi-access=free}}</ref> لە سەرەتادا گەردیلەی C₆₀ وەک نانۆتەکنۆلۆژیا وەسف نەکرا؛ بەڵکو ئەم زاراوەیە بۆ کارەکانی دواتر و پەیوەست بە [[نانۆبۆڕی|نانۆبۆرییەکانی]] کاربۆن (کە ھەندێک جار بە "بۆرییەکانی گرافین" یان "بۆرییەکانی باکی" ناودەبرێن) بەکارھات، کە ئاسۆیەکی نوێیان بۆ بەکارھێنان لە ئامێر و ئەلیکترۆنیکە وردەکاندا (Nanoscale) نیشان دەدا. دۆزینەوەی نانۆبۆرییەکانی کاربۆن دەگەڕێتەوە بۆ "[[سومیۆ ئیجیما]]" لە کۆمپانیای NEC لە ساڵی ١٩٩١، <ref name="carbon">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Monthioux M, Kuznetsov V |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Who should be given the credit for the discovery of carbon nanotubes? |ناونیشان=http://www.cemes.fr/fichpdf/GuestEditorial.pdf |journal=[[Carbon (journal)|Carbon]] |بەرگ=٤٤|issue=9 |پەڕەکان=١٦٢١–٣|bibcode=2006Carbo..44.1621M |doi=10.1016/j.carbon.2006.03.019 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090929073818/http://www.cemes.fr/fichpdf/GuestEditorial.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> کە بەو ھۆیەوە ئیجیما لە ساڵی ٢٠٠٨دا یەکەمین خەڵاتی "[[کاڤلی]]" لە زانستی نانۆدا پێبەخشرا. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا، ئەم بوارە سەرنجێکی زۆری زانستی، سیاسی و بازرگانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی مشتومڕ و لە ھەمان کاتدا پێشکەوتنی گەورە. لە دەوروبەری پێناسە و لێکەوتە ئەگەرەکانی نانۆتەکنۆلۆژیا ململانێی فکری سەری ھەڵدا، کە ڕاپۆرتەکەی "[[ئەنجومەنی پادشایی|کۆمەڵەی شاھانە]] - Royal Society" سەبارەت بە نانۆتەکنۆلۆژیا نموونەیەکی دیاری ئەو سەردەمەیە. <ref name="royalsociety">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nanotec.org.uk/finalReport.htm|سەردێڕ=Nanoscience and nanotechnologies: opportunities and uncertainties |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110526060835/http://www.nanotec.org.uk/finalReport.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١|پەڕە=xiii}}</ref> ھەروەھا گومان لەسەر توانای جێبەجێکردنی ئەو پێشبینییانە دروست بوو کە لایەنگرانی "نانۆتەکنۆلۆژیای گەردیلەیی" دەیانخستە ڕوو، ئەمەش گەیشتە لووتکەی خۆی لەو دیبەیتە گشتییەی لە نێوان "درێکسلەر" و "سماڵی" لە ساڵانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٣دا ڕوویدا. <ref name="counterpoint">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Nanotechnology: Drexler and Smalley make the case for and against 'molecular assemblers' |ناونیشان=http://pubs.acs.org/cen/coverstory/8148/8148counterpoint.html |journal=Chemical & Engineering News |بەرگ=٨١|issue=48 |پەڕەکان=٣٧–٤٢|doi=10.1021/cen-v081n036.p037 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٠|doi-access=free}}</ref> ھاوکات، بەرھەمە بازرگانییەکان کە لەسەر بنەمای پێشکەوتنەکانی نانۆتەکنۆلۆژیا داڕێژرابوون، دەستیان بە دەرکەوتن کرد. ئەم بەرھەمانە تەنیا لە ئاستی بەکارھێنانی جەماوەریی (Bulk applications) نانۆ-ماددەکاندا بوون و کۆنترۆڵکردنی وردی ئەتۆمیی ماددەیان لەخۆ نەدەگرت. ھەندێک لە نموونەکان بریتین لە: سەکۆی"سڵڤەر نانۆ" بۆ بەکارھێنانی نانۆ-تەنۆلکەی زیو وەک دژە بەکتریا، کرێمەکانی دژە خۆر کە لە نانۆ-تەنۆلکەکان پێکھاتوون، بەھێزکردنی ڕیشاڵەکانی کاربۆن بە بەکارھێنانی نانۆ-تەنۆلکەی سیلیکا، و بەکارھێنانی نانۆبۆرییەکانی کاربۆن لە دروستکردنی ئەو قوماشانەی کە پەڵە ناگرن. <ref name="americanelements">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.americanelements.com/nanomaterials-nanoparticles-nanotechnology.html|سەردێڕ=Nanomaterials {{!}} AMERICAN ELEMENTS ® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141226011154/http://www.americanelements.com/nanomaterials-nanoparticles-nanotechnology.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> <ref name="emergingnano">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.nanotechproject.org/inventories/consumer/analysis_draft/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110505011238/http://www.nanotechproject.org/inventories/consumer/analysis_draft/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> حکومەتەکان دەستیان کرد بە ھاندانی لێکۆڵینەوەکان و دابینکردنی بودجە بۆ کەرتی نانۆتەکنۆلۆژیا؛ بۆ نموونە لە ئەمریکا "دەسپێشخەریی نیشتمانیی نانۆتەکنۆلۆژیا - NNI" دامەزرا کە پێناسەیەکی فەرمیی لەسەر بنەمای قەبارە بۆ نانۆتەکنۆلۆژیا جێگیر کرد و بودجەی بۆ توێژینەوەکان تەرخان کرد. لە ئەوروپاش لە ڕێگەی "پڕۆگرامە چوارچێوەییەکانی ئەوروپا بۆ توێژینەوە و گەشەپێدانی تەکنۆلۆژیا" ھەمان ھەنگاو نرا. لە ناوەڕاستی ساڵانی ٢٠٠٠دا، بایەخی زانستی بەم بوارە گەیشتە لوتکە. نەخشەڕێگاکانی نانۆتەکنۆلۆژیا جەختیان کردەوە سەر "دەستکاریی وردی ئەتۆمیی ماددە" و گفتوگۆیان دەربارەی توانا، ئامانج و بەکارھێنانی ئێستا و داھاتووی ئەم تەکنۆلۆژیایە کرد. <ref name="PNRoadmap">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.productivenanosystems.com/docs/Nanotech_Roadmap_2007_main.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130908014630/http://www.productivenanosystems.com/docs/Nanotech_Roadmap_2007_main.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> <ref name="NASAroadmap">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nasa.gov/pdf/501325main_TA10-Nanotech-DRAFT-Nov2010-A.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130122114146/http://www.nasa.gov/pdf/501325main_TA10-Nanotech-DRAFT-Nov2010-A.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> == چەمکە بنەڕەتییەکان == تەکنەلۆژیای نانۆ (نانۆتەکنۆلۆژیا) بریتییە لە زانست و ئەندازیاریی سیستەمە کاراییەکان لەسەر ئاستی گەردیلەیی. لە مانا بنەڕەتییەکەیدا، تەکنەلۆژیای نانۆ ئاماژەیە بۆ توانای پێشبینیکراو بۆ دروستکردنی کەرەستەکان لە خوارەوە بۆ سەرەوە (Bottom-up) بە مەبەستی بەرهەمهێنانی بەرهەمی تەواو و ئاستبەرز. یەک نانۆمەتر (nm) دەکاتە یەک لەسەر ملیار، یان 10^-9 ی مەترێک. بۆ بەراورد، درێژیی نموونەییی بەندە کاربۆن-کاربۆن، یان بۆشایی نێوان ئەم ئەتۆمانە لە گەردێکدا، لە نێوان ٠.١٢-٠.١٥ نانۆمەتردایە، و تیرەی ترشی ناووکی (DNA) نزیکەی ٢ نانۆمەترە. لە لایەکی ترەوە، بچووکترین فۆرمەکانی ژیانی خانەیی، کە بەکتریای ڕەگەزی (مایکۆپلازما - Mycoplasma)ن، درێژییان دەگاتە نزیکەی ٢٠٠ نانۆمەتر. وەک باوە، تەکنەلۆژیای نانۆ ئەو پێوەرە دەگرێتەوە کە لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتردایە، ئەمەش بەپێی ئەو پێناسەیەی کە لەلایەن (دەستپێشخەریی نیشتمانیی ئەمریکی بۆ تەکنەلۆژیای نانۆ)وە بەکاردەهێنرێت. سنووری خوارەوە بە قەبارەی ئەتۆمەکان دیاری دەکرێت (هایدرۆجین بچووکترین ئەتۆمەکانی هەیە، کە تیرەی جووڵەییان نزیکەی ٠.٢٥ نانۆمەتر دەبێت). سنووری سەرەوە تا ڕادەیەک هەڕەمەکییە، بەڵام نزیکە لەو قەبارەیەی کە تێیدا ئەو دیاردانەی لە پێکهاتە گەورەکاندا بەدی ناکرێن دەست بە دەرکەوتن دەکەن و دەتوانرێت سوودیان لێ ببینرێت. <ref>{{Cite book|title=What is nanotechnology and why does it matter?: from science to ethics|vauthors=Allhoff F, Lin P, Moore D|publisher=Wiley|year=2010|isbn=978-1-4051-7545-6|pages=3–5|oclc=830161740}}</ref> ئەم دیاردانە تەکنەلۆژیای نانۆ جیا دەکەنەوە لەو ئامێرانەی کە تەنیا وەشانێکی بچووککراوەی ئامێرە قەبارە-گەورەکانن (Macroscopic)؛ ئەو جۆرە ئامێرانە لەسەر پێوەرێکی گەورەترن و دەکەونە ژێر وەسفی مایکرۆتەکنۆلۆژیاوە (Microtechnology). <ref>{{Cite book|title=Modern Concepts in Nanotechnology|vauthors=Prasad SK|publisher=Discovery Publishing House|year=2008|isbn=978-81-8356-296-6|pages=31–32|oclc=277278905}}</ref> بۆ تێگەیشتنی زیاتر لەم پێوەرە، بەراوردی قەبارەی نانۆمەترێک بۆ مەترێک هاوشێوەی بەراوردکردنی قەبارەی تۆپێکی شوشەییی بچووکە (خڕکەبەردێک) بە قەبارەی گۆی زەوی.[25] <ref name="NationalG">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kahn J |year=2006 |title=Nanotechnology |journal=National Geographic |volume=2006 |issue=June |pages=98–119}}</ref> لە تەکنەلۆژیای نانۆدا دوو ڕێگای (میکانیزمی) سەرەکی بەکاردەهێنرێن. لە ڕێگای "لە خوارەوە بۆ سەرەوە - bottom-up"دا، کەرەستە و ئامێرەکان لە پێکهاتە گەردیلەیییەکانەوە بونیاد دەنرێن کە بە شێوەیەکی کیمیایی و لە ڕێگەی بنەماکانی ناسینەوەی گەردیلەییەوە (Molecular recognition) خۆیان پێکەوە دەنێن. <ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kralj S, Makovec D |date=October 2015 |title=Magnetic Assembly of Superparamagnetic Iron Oxide Nanoparticle Clusters into Nanochains and Nanobundles |journal=ACS Nano |volume=9 |issue=10 |pages=9700–7 |bibcode=2015ACSNa...9.9700K |doi=10.1021/acsnano.5b02328 |pmid=26394039}}</ref> لە ڕێگای "لە سەرەوە بۆ خوارەوە - top-down"دا، تەنە نانۆییەکان لە پێکهاتە گەورەترەکانەوە دروست دەکرێن بەبێ کۆنترۆڵکردنیان لەسەر ئاستی ئەتۆمی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodgers P |year=2006 |title=Nanoelectronics: Single file |journal=Nature Nanotechnology |doi=10.1038/nnano.2006.5 |doi-access=free}}</ref> بوارەکانی فیزیای وەک نانۆ-ئەلیکترۆنیات (Nanoelectronics)، نانۆ-میکانیک (Nanomechanics)، نانۆ-فۆتۆنیات (Nanophotonics) و نانۆ-ئایۆنیات (Nanoionics) بە جۆرێک گەشەیان کردووە کە بنەمای زانستیی تەکنەلۆژیای نانۆ پێکدەهێنن. === لە گەورەوە بۆ بچووک: تێڕوانینێکی زانستیی کەرەستەکان === [[پەڕگە:Atomic_resolution_Au100.JPG|وێنۆک|''وێنەی دووبارە داڕشتنەوە لەسەر ڕوویەکی پاکی زێڕ (100)، وەک ئەوەی لە مایکرۆسکۆپی سکانکردنی تونێلییەوە دەبینرێت. شوێنی هەر ئەتۆمێک کە ڕووەکە پێکدەهێنن دەبینرێن.'']] لەگەڵ کەمبوونەوەی قەبارەی سیستەمەکاندا، چەندین دیاردە بە زەقی دەردەکەون. ئەمانە کاریگەرییە ئامارییە میکانیکییەکان و کاریگەرییە میکانیکییە کوانتەمییەکان لەخۆ دەگرن، بۆ نموونە "کاریگەریی قەبارەی کوانتەمی - Quantum size effect" کە تێیدا تایبەتمەندییە ئەلیکترۆنییەکانی تەنە ڕەقەکان لەگەڵ کەمبوونەوەی قەبارەی تەنۆلکەکاندا دەگۆڕێن. ئەم جۆرە کاریگەرییانە لەسەر پێوەرە گەورەکان (Macro) یان مایکرۆییەکان (Micro) جێبەجێ نابن. بەڵام، کاریگەرییە کوانتەمییەکان کاتێک گرنگ دەبن کە قەبارەکان دەگەنە ئاستی نانۆمەتر. سەرباری ئەوەش، تایبەتمەندییە فیزیاییەکان (میکانیکی، کارەبایی، بینایی، هتد) بە بەراورد بە سیستەمە گەورەکان گۆڕانکارییان بەسەردا دێت. یەکێک لە نموونەکان بریتییە لە زیادبوونی ڕێژەی ڕووبەری ڕوو بۆ قەبارە (Surface area to volume ratio) کە دەبێتە هۆی گۆڕینی تایبەتمەندییە میکانیکی، گەرمیی، و کارلێککەرەکان (Catalytic)ی کەرەستەکان. هەروەها پرۆسەی بڵاوبوونەوە (Diffusion) و کارلێکە کیمیاییەکانیش دەکرێت جیاواز بن. ئەو سیستەمانەی کە گواستنەوەی خێرای ئایۆنییان تێدایە پێیان دەوترێت نانۆ-ئایۆنیات. تایبەتمەندییە میکانیکییەکانی سیستەمە نانۆییەکان جێگەی بایەخی توێژینەوە زانستییەکانن. === لە سادەوە بۆ ئاڵۆز: تێڕوانینێکی گەردیلەیی === کیمیای پێکهێنەری (Synthetic chemistry) سەردەمیانە دەتوانێت گەردی بچووک بە نزیکەیی لە هەر پێکهاتەیەک ئامادە بکات. ئەم ڕێگایانە بۆ بەرهەمهێنانی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە ماددە کیمیاییە سوودبەخشەکان بەکاردەهێنرێن، وەکو دەرمان یان پۆلیمەرە بازرگانییەکان. ئەم توانایە ئەو پرسیارە دەوروژێنێت کە ئایا دەکرێت ئەم جۆرە کۆنترۆڵکردنە فراوان بکرێت بۆ ئاستێکی گەورەتر، و بەدوای ڕێگایەکدا بگەڕێین بۆ کۆکردنەوە و پێکەوەنانی گەردە تاکەکان بۆ ناو پێکهاتە گەورەتر-لە-گەردەکان (Supramolecular assemblies) کە لە چەندین گەرد پێکدێن و بە شێوەیەکی زۆر ورد و ڕێکخراو ڕیز دەبن. ئەم ڕێگایانە چەمکەکانی خۆ-پێکەوەنانی گەردیلەیی و/یان کیمیای گەورە-گەردیلەیی (Supramolecular chemistry) بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی گەردەکان بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی خۆیان لە شێوەیەکی سوودبەخشدا ڕێکبخەن لە ڕێگەی میکانیزمی "لە خوارەوە بۆ سەرەوە". چەمکی ناسینەوەی گەردیلەیی زۆر گرنگە: گەردەکان دەتوانرێت بە جۆرێک دیزاین بکرێن کە شێوە یان ڕیزبوونێکی دیاریکراو پەسەندتر بێت بەهۆی هێزە نێوان-گەردیلەیییە ناکۆڤاڵێنتەکانەوە (Non-covalent intermolecular forces). یاساکانی جووتبوونی بنکەیی واتسۆن-کریک دەرەنجامێکی ڕاستەوخۆی ئەمەن، هەروەها تایبەتمەندێتیی ئەنزیمێک بۆ ئامانجگرتنی سوبسترەیتێکی تاک (Substrate)، یان چەمانەوەی تایبەتیی پرۆتینێک. بەم پێیە، پێکهاتەکان دەکرێت بە جۆرێک دیزاین بکرێن کە تەواوکەری یەکتر بن و یەکتر ڕابکێشن بۆ ئەوەی پێکهاتەیەکی گەورەتر، ئاڵۆزتر و سوودبەخشتر پێکبهێنن. ئەم جۆرە ڕێگایانەی لە خوارەوە بۆ سەرەوە، پێویستە توانای ئەوەیان هەبێت ئامێرەکان بە شێوەیەکی هاوتەریب بەرهەم بهێنن و زۆر هەرزانتر بن لە شێوازەکانی سەرەوە بۆ خوارەوە، بەڵام لەوانەیە بەهۆی زیادبوونی قەبارە و ئاڵۆزیی پێکهاتە داواکراوەکانەوە تووشی ئاستەنگ و گرفت ببن. زۆربەی پێکهاتە سوودبەخشەکان پێویستیان بە ڕیزبوونێکی ئاڵۆز و تا ڕادەیەک مەحاڵی ئەتۆمەکانە لە ڕووی ثێرمۆداینامیکییەوە. سەرباری ئەوەش، چەندین نموونەی خۆ-پێکەوەنان لەسەر بنەمای ناسینەوەی گەردیلەیی لە زیندەزانیدا بوونیان هەیە، کە دیارترینیان جووتبوونی بنکەیی واتسۆن-کریک و کارلێکەکانی ئەنزیم-سوبسترەیتە. === تەکنەلۆژیای نانۆی گەردیلەیی: تێڕوانینێکی مەودا-درێژ === [[پەڕگە:Protein_translation.gif|وێنۆک|250x250پیکسڵ|ڕایبۆسۆم کە DNA وەردەگێڕێت، ئامێرێکی بایۆلۆژییە کە وەکو پێکەوەنەرێکی گەردیلەیی کاردەکات. جووڵەی ناوچەکانی پرۆتین ئێستا دەتوانرێت لە ڕێگەی سپێکترۆسکۆپیی دەنگدانەوەی خولانەوەی نیوترۆنەوە ببینرێت.]] تەکنەلۆژیای نانۆی گەردیلەیی، کە هەندێک جار پێی دەوترێت بەرهەمهێنانی گەردیلەیی، مامەڵە لەگەڵ ئەو نانۆسیستەمە ئەندازیارییانە دەکات (ئامێرە نانۆییەکان) کە لەسەر ئاستی گەردیلەیی کاردەکەن. تەکنەلۆژیای نانۆی گەردیلەیی بەتایبەتی پەیوەستە بە پێکەوەنەرە گەردیلەییەکانەوە (Molecular assemblers)، کە ئامێرگەلێکن دەتوانن پێکهاتە یان ئامێرێکی داواکراو ئەتۆم بە ئەتۆم بەرهەم بهێنن لە ڕێگەی بەکارهێنانی بنەماکانی پێکهێنانی میکانیکی (Mechanosynthesis)یەوە. بەرهەمهێنان لە چوارچێوەی نانۆسیستەمە بەرهەمهێنەرەکاندا پەیوەندیی بەو تەکنەلۆژیا باوانەوە نییە کە بۆ بەرهەمهێنانی ماددە نانۆییەکانی وەکو [[نانۆبۆڕی|بۆرییە نانۆییەکانی کاربۆن]] و نانۆتەنۆلکەکان بەکاردەهێنرێن. کاتێک درێکسلەر (Drexler) بە سەربەخۆیی زاراوەی "تەکنەلۆژیای نانۆ"ی داهێنا و بڵاویکردەوە، خەیاڵی بۆ تەکنەلۆژیایەکی بەرهەمهێنان دەچوو کە لەسەر بنەمای سیستەمی ئامێرە گەردیلەییەکان بێت. بنەمای ئەمەش ئەوە بوو کە لێکچووە بایۆلۆژییەکانی ئامێرە تەقلیدییەکان لەسەر ئاستی گەردیلەیی، سەلماندیان کە ئامێری گەردیلەیی دەکرێت بوونی هەبێت: زیندەزانی (بایۆلۆژی) پڕ بوو لە نموونەی ئامێری بایۆلۆژیی پێشکەوتوو کە بە شێوەیەکی ستۆکاستیک (هەڕەمەکیی ئاماری) گەشەیان پێ درابوو. درێکسلەر و توێژەرانی تر <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 2005 |ناونیشان=http://www.crnano.org/developing.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200601095107/http://www.crnano.org/developing.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2020-06-01}}. crnano.org</ref> پێشنیاریان کردووە کە تەکنەلۆژیای نانۆی پێشکەوتوو لە کۆتاییدا دەکرێت لەسەر بنەمای زانستی ئەندازیاریی میکانیکی بونیاد بنرێت، واتە، تەکنەلۆژیایەکی بەرهەمهێنان کە پشتی بە کاراییی میکانیکیی ئەم پێکهاتانە بەستووە (وەک گێرەکان، بێرینگەکان، مۆتۆڕەکان، و ئەندامە پێکهاتەییەکان) کە وا دەکات پێکەوەنانی شوێنیی بەرنامە بۆ داڕێژراو (Programmable, positional assembly) لەسەر تایبەتمەندییە ئەتۆمییەکان بەردەست بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.imm.org/PNAS.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060411075149/http://www.imm.org/PNAS.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-04-11 |وێبگە=imm.org}}</ref> فیزیا و کاراییی ئەندازیاریی دیزاینە نموونەییەکان لە پەڕتووکەکەی درێکسلەردا بە ناوی "نانۆسیستەمەکان: ئامێرسازیی گەردیلەیی، بەرهەمهێنان، و ژمێرکاری" شیکارییان بۆ کراوە. <ref name="Nanotsystems">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F6BRAAAAMAAJ|title=Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation|vauthors=Drexler KE|publisher=Wiley|year=1992|isbn=978-0-471-57547-4|oclc=26503231}}</ref> بەگشتی، پێکەوەنانی ئامێرەکان لەسەر ئاستی ئەتۆمی پێویستی بە جێگیرکردنی ئەتۆمەکانە لەسەر ئەتۆمی تر کە لە قەبارە و توانای لکاندندا هاوشێوەیان بن. تێڕوانینەکەی (کارلۆ مۆنتێماگنۆ) ئەوەیە کە نانۆسیستەمەکانی داهاتوو دەبنە تێکەڵەیەک (هایبرید) لە تەکنەلۆژیای سیلیکۆن و ئامێرە گەردیلەییە بایۆلۆژییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.cnsi.ucla.edu/institution/personnel?personnel%5fid=105488 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141008065938/http://faculty.cnsi.ucla.edu/institution/personnel?personnel%5fid=105488 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-10-08 |وێبگە=California NanoSystems Institute (CNSI), University of California, Los Angeles (UCLA)}}</ref> (ڕیچارد سمالی) جەختی لەوە دەکردەوە کە پێکهێنانی میکانیکی مەحاڵە بەهۆی ئەو سەختییانەی لە دەستکاریکردنی میکانیکیی تاک گەردەکاندا هەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Smalley |first=Richard E. |date=2001 |title=Of Chemistry, Love and Nanobots |journal=Scientific American |volume=285 |issue=3 |pages=76–77 |bibcode=2001SciAm.285c..76S |doi=10.1038/scientificamerican0901-76 |issn=0036-8733 |jstor=26059339 |pmid=11524973}}</ref> ئەمەش بووە هۆی ئاڵوگۆڕکردنی کۆمەڵێک نامە لە بڵاوکراوەی (کیمیا و هەواڵە ئەندازیارییەکان - Chemical & Engineering News)ی سەر بە کۆمەڵەی کیمیایی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠٠٣دا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Baum R |date=December 1, 2003 |title=Cover Story – Nanotechnology |url=http://pubs.acs.org/cen/coverstory/8148/8148counterpoint.html |journal=Chemical and Engineering News |volume=81 |issue=48 |pages=37–42}}</ref> هەرچەندە زیندەزانی بە ڕوونی ئەوە دەسەلمێنێت کە ئامێرە گەردیلەییەکان دەکرێت بوونیان هەبێت، بەڵام ئامێرە گەردیلەییە نابایۆلۆژییەکان هێشتا لە قۆناغی سەرەتایدان. (ئەلێکس زێتڵ) و هاوکارەکانی لە تاقیگەکانی لۆڕێنس بێرکلی و زانکۆی کالیفۆرنیا لە بێرکلی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://research.physics.berkeley.edu/zettl/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151008062820/http://research.physics.berkeley.edu/zettl/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2015-10-08}}</ref> بەلایەنی کەمەوە سێ ئامێری گەردیلەییان دروست کرد کە جووڵەکانیان لە ڕێگەی گۆڕینی ڤۆڵتییەوە کۆنترۆڵ دەکرێت: نانۆمۆتۆڕێکی [[نانۆبۆڕی|بۆریی نانۆیی]]، بزوێنەرێکی گەردیلەیی (Molecular actuator)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Regan BC, Aloni S, Jensen K, Ritchie RO, Zettl A |date=September 2005 |title=Nanocrystal-powered nanomotor |url=http://www.physics.berkeley.edu/research/zettl/pdf/312.NanoLett5regan.pdf |journal=Nano Letters |volume=5 |issue=9 |pages=1730–3 |bibcode=2005NanoL...5.1730R |doi=10.1021/nl0510659 |osti=1017464 |pmid=16159214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060510143208/http://www.physics.berkeley.edu/research/zettl/pdf/312.NanoLett5regan.pdf |archive-date=2006-05-10}}</ref> و لەرێنەرەوەیەکی خاوکەرەوەی نانۆ-ئەلیکترۆمیکانیکی (Nanoelectromechanical relaxation oscillator). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Regan BC, Aloni S, Jensen K, Zettl A |year=2005 |title=Surface-tension-driven nanoelectromechanical relaxation oscillator |url=http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/sabl/2005/May/Tiniest-Motor.pdf |url-status=live |journal=Applied Physics Letters |volume=86 |issue=12 |bibcode=2005ApPhL..86l3119R |doi=10.1063/1.1887827 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060526193318/http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/sabl/2005/May/Tiniest-Motor.pdf |archive-date=2006-05-26 |article-number=123119}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩دا، (هۆ) و (لی) لە زانکۆی کۆرنێل مایکرۆسکۆپێکی سکانکردنی تونێلییان بەکارهێنا بۆ گواستنەوەی گەردێکی تاکی یەکە ئۆکسیدی کاربۆن (CO) بۆ سەر ئەتۆمێکی تاکی ئاسن (Fe) کە لەسەر کریستاڵێکی تەختی زیو جێگیرکرابوو، و لە ڕێگەی بەکارهێنانی ڤۆڵتییەوە گەردی COـەکەیان بە شێوەیەکی کیمیایی بە Feـەکەوە بەستەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lee |first=H. J. |last2=Ho |first2=W. |date=1999-11-26 |title=Single-Bond Formation and Characterization with a Scanning Tunneling Microscope |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.286.5445.1719 |journal=Science |language=en |volume=286 |issue=5445 |pages=1719–1722 |bibcode=1999Sci...286.1719L |doi=10.1126/science.286.5445.1719 |issn=0036-8075 |pmid=10576735 |url-access=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|تەکنۆلۆژیا|زانست}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنۆلۆژیای نانۆ]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] ah78jjkzvscsapwufsvaiag8ap5deo6 0 296524 1590810 1590721 2026-06-16T12:02:34Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590810 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> The first English-language report of melanoma was presented by an English general practitioner from Stourbridge, William Norris, in 1820.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> In his later work in 1857 he remarked that there is a familial predisposition for development of melanoma (''Eight Cases of [[Melanosis]] with Pathological and Therapeutical Remarks on That Disease''). Norris was also a pioneer in suggesting a link between nevi and melanoma and the possibility of a relationship between melanoma and environmental exposures, by observing that most of his patients had pale complexions.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> He also described that melanomas could be amelanotic and later showed the metastatic nature of melanoma by observing that they can disseminate to other visceral organs. The first formal acknowledgment of advanced melanoma as untreatable came from [[Samuel Cooper (surgeon)|Samuel Cooper]] in 1840. He stated that the only chance for a cure depends upon the early removal of the disease (i.e., early excision of the malignant mole) ...'<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> More than one and a half centuries later, this situation remains largely unchanged. ===Terminology=== The word ''melanoma'' came to English from 19th-century [[Neo-Latin]]<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> and uses [[classical compound|combining forms]] derived from [[ancient Greek]] roots: ''[[wikt:melano-#Prefix|melano-]]'' (denoting [[melanin]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-oma]]'' (denoting a tissue mass and especially a [[neoplasm]]), in turn from [[Greek language|Greek]] [[wikt:μέλας|μέλας]] ''melas'', "dark",<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> and [[wikt:-ωμα|-ωμα]] ''oma'', "process". The word ''melanoma'' has a long history of being used [[word sense|in a broader sense]] to refer to any [[melanocytic tumor]], typically, but not always malignant,<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> but today the narrower sense referring only to malignant types has become so dominant that benign tumors are usually not called melanomas anymore and the word ''melanoma'' is now usually taken to mean malignant melanoma unless otherwise specified. Terms such as "benign [[melanocytic tumor]]" unequivocally label the benign types, and modern histopathologic tumor classifications used in medicine do not use the word for benign tumors. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> ===Surveillance methods=== Advances in high-resolution ultrasound scanning have enabled surveillance of metastatic burden to the sentinel lymph nodes.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> The Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial (SUNMEL) is evaluating ultrasound as an alternative to invasive surgical methods.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] 49wab2xlbtxo6wuw2nkzxp8wy8drryh 1590952 1590810 2026-06-16T19:20:59Z Hivja 64112 /* مێژوو */ 1590952 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. ===Terminology=== The word ''melanoma'' came to English from 19th-century [[Neo-Latin]]<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> and uses [[classical compound|combining forms]] derived from [[ancient Greek]] roots: ''[[wikt:melano-#Prefix|melano-]]'' (denoting [[melanin]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-oma]]'' (denoting a tissue mass and especially a [[neoplasm]]), in turn from [[Greek language|Greek]] [[wikt:μέλας|μέλας]] ''melas'', "dark",<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> and [[wikt:-ωμα|-ωμα]] ''oma'', "process". The word ''melanoma'' has a long history of being used [[word sense|in a broader sense]] to refer to any [[melanocytic tumor]], typically, but not always malignant,<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> but today the narrower sense referring only to malignant types has become so dominant that benign tumors are usually not called melanomas anymore and the word ''melanoma'' is now usually taken to mean malignant melanoma unless otherwise specified. Terms such as "benign [[melanocytic tumor]]" unequivocally label the benign types, and modern histopathologic tumor classifications used in medicine do not use the word for benign tumors. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> ===Surveillance methods=== Advances in high-resolution ultrasound scanning have enabled surveillance of metastatic burden to the sentinel lymph nodes.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> The Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial (SUNMEL) is evaluating ultrasound as an alternative to invasive surgical methods.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] gyynevfayklg0uroo667ytt6n6i7z6i 1591018 1590952 2026-06-16T22:57:50Z Hivja 64112 1591018 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === دەستەواژەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە لە [[wikt:μέλας|μέλας]] ''مێلاس''، "تاریک"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] ''ئۆما''، «پرۆسە» لە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. The word ''melanoma'' has a long history of being used [[word sense|in a broader sense]] to refer to any [[melanocytic tumor]], typically, but not always malignant,<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> but today the narrower sense referring only to malignant types has become so dominant that benign tumors are usually not called melanomas anymore and the word ''melanoma'' is now usually taken to mean malignant melanoma unless otherwise specified. Terms such as "benign [[melanocytic tumor]]" unequivocally label the benign types, and modern histopathologic tumor classifications used in medicine do not use the word for benign tumors. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> ===Surveillance methods=== Advances in high-resolution ultrasound scanning have enabled surveillance of metastatic burden to the sentinel lymph nodes.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> The Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial (SUNMEL) is evaluating ultrasound as an alternative to invasive surgical methods.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] b9mrr9kq7ytyu4sn42shmizaqpwxwya 1591019 1591018 2026-06-16T22:59:04Z Hivja 64112 1591019 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === دەستەواژەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە» لە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. The word ''melanoma'' has a long history of being used [[word sense|in a broader sense]] to refer to any [[melanocytic tumor]], typically, but not always malignant,<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> but today the narrower sense referring only to malignant types has become so dominant that benign tumors are usually not called melanomas anymore and the word ''melanoma'' is now usually taken to mean malignant melanoma unless otherwise specified. Terms such as "benign [[melanocytic tumor]]" unequivocally label the benign types, and modern histopathologic tumor classifications used in medicine do not use the word for benign tumors. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> ===Surveillance methods=== Advances in high-resolution ultrasound scanning have enabled surveillance of metastatic burden to the sentinel lymph nodes.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> The Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial (SUNMEL) is evaluating ultrasound as an alternative to invasive surgical methods.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] cs8xlztnldrhxpmddk53zmi7uyrqdzu 1591031 1591019 2026-06-17T01:29:02Z Hivja 64112 1591031 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە» لە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە ھیستۆپاتۆلۆژیکەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> ===Surveillance methods=== Advances in high-resolution ultrasound scanning have enabled surveillance of metastatic burden to the sentinel lymph nodes.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> The Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial (SUNMEL) is evaluating ultrasound as an alternative to invasive surgical methods.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] p6it1p47c548i5f7yba07djnii8nmi7 1591032 1591031 2026-06-17T01:30:58Z Hivja 64112 1591032 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە خەسارناسییە شانەیییەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> ===Surveillance methods=== Advances in high-resolution ultrasound scanning have enabled surveillance of metastatic burden to the sentinel lymph nodes.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> The Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial (SUNMEL) is evaluating ultrasound as an alternative to invasive surgical methods.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] 0x3km6zz8ubgtj34prgfjplk2quqfka 1591039 1591032 2026-06-17T02:16:07Z Hivja 64112 1591039 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە خەسارناسییە شانەیییەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> === شێوازەکانی چاودێریکردن === پێشکەوتنەکان لە پشکنینی سەرەتاییی سەروو دەنگ بە ڕوونیی بەرز، ڕێگەیان بۆ چاودێریکردنی بارگرانیی بڵاوبووەوە بە لیمفەگرێ پاسەوانەکان خۆش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> پشکنینی سەرەتایی و چاودێریکردنی سەروو دەنگ لە تاقیکردنەوەی مێلانۆما{{تێبینی|بە ئینگلیزی: Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial، بە کورتە: SUNMEL}} خەریکی ھەڵسەنگاندنی سەروو دەنگە وەک جێگرەوەیەک بۆ شێوازەکانی نەشتەرگەریی ھێرشبەرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] 0wnzuzcox3ar6eeg8gwoco39ekshwti 1591040 1591039 2026-06-17T02:19:21Z Hivja 64112 1591040 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە خەسارناسییە شانەیییەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> === شێوازەکانی چاودێریکردن === پێشکەوتنەکان لە پشکنینی سەرەتاییی سەروو دەنگ بە ڕوونیی بەرز، ڕێگەیان بۆ چاودێریکردنی بارگرانیی بڵاوبووەوە بە لیمفەگرێ پاسەوانەکان خۆش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> پشکنینی سەرەتایی و چاودێریکردنی سەروو دەنگ لە تاقیکردنەوەی مێلانۆما{{تێبینی|بە ئینگلیزی: Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial، بە کورتە: SUNMEL.}} خەریکی ھەڵسەنگاندنی سەروو دەنگە وەک جێگرەوەیەک بۆ شێوازەکانی نەشتەرگەریی ھێرشبەرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] evz1zt83vctbvl2jrqbnuhmwibnuapn 1591041 1591040 2026-06-17T02:23:30Z Hivja 64112 /* */ 1591041 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[شێرپەنجەناسی]] و [[پێستناسی]] | symptoms = [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ێک کە قەبارەکەی گەورەتر دەبێت، لێوارەکانی ناڕێکن، گۆڕانی ڕەنگەکەی گۆڕاوە، خورانی ھەیە یان پێستەکەی تێک چووە.<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە خەسارناسییە شانەیییەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> === شێوازەکانی چاودێریکردن === پێشکەوتنەکان لە پشکنینی سەرەتاییی سەروو دەنگ بە ڕوونیی بەرز، ڕێگەیان بۆ چاودێریکردنی بارگرانیی بڵاوبووەوە بە لیمفەگرێ پاسەوانەکان خۆش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> پشکنینی سەرەتایی و چاودێریکردنی سەروو دەنگ لە تاقیکردنەوەی مێلانۆما{{تێبینی|بە ئینگلیزی: Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial، بە کورتە: SUNMEL.}} خەریکی ھەڵسەنگاندنی سەروو دەنگە وەک جێگرەوەیەک بۆ شێوازەکانی نەشتەرگەریی ھێرشبەرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] 5gdi626pv5kmc3949wundbtuzkap81y 1591042 1591041 2026-06-17T02:24:34Z Hivja 64112 /* */ 1591042 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[شێرپەنجەناسی]] و [[پێستناسی]] | symptoms = [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ێک کە قەبارەکەی گەورەتر دەبێت، لێوارەکانی ناڕێکن، ڕەنگەکەی دەگۆڕێت، خورانی ھەیە یان پێستەکەی تێک چووە.<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە خەسارناسییە شانەیییەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> === شێوازەکانی چاودێریکردن === پێشکەوتنەکان لە پشکنینی سەرەتاییی سەروو دەنگ بە ڕوونیی بەرز، ڕێگەیان بۆ چاودێریکردنی بارگرانیی بڵاوبووەوە بە لیمفەگرێ پاسەوانەکان خۆش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> پشکنینی سەرەتایی و چاودێریکردنی سەروو دەنگ لە تاقیکردنەوەی مێلانۆما{{تێبینی|بە ئینگلیزی: Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial، بە کورتە: SUNMEL.}} خەریکی ھەڵسەنگاندنی سەروو دەنگە وەک جێگرەوەیەک بۆ شێوازەکانی نەشتەرگەریی ھێرشبەرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] 921tb1p8282rol0q7uey0fy2wu5ou6n 1591044 1591042 2026-06-17T02:26:55Z Hivja 64112 /* */ 1591044 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[شێرپەنجەناسی]] و [[پێستناسی]] | symptoms = [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ێک کە قەبارەکەی گەورەتر دەبێت، لێوارەکانی ناڕێکن، ڕەنگەکەی دەگۆڕێت، خورانی ھەیە یان پێستەکەی تێک چووە.<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]] (خۆر، [[گڵۆپی دەباخیکردن]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO |سەردێڕ= Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician |بەرگ= ٦٣| issue = 7 |پەڕەکان= ١٣٥٩–٦٨, ١٣٧٤|ڕێکەوت= نیسانی ٢٠٠١| pmid = ١١٣١٠٦٥٠}}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanoma Treatment – for health professionals |ناونیشان=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|وێبگە=National Cancer Institute|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |بەرگ= ١٢|issue= 1 |پەڕەکان= ٧٢–٧٦|doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= ٢٦٣٣٦٤٨٥|pmc=٤٥٢٠٥٠٧| vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D}}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |سەردێڕ=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Thomas |شوێن=Springfield, IL |پەڕە=٨٥|وتەگێڕانەوە=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Bobonich M, Nolen ME |سەردێڕ=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer |شوێن=Philadelphia |پەڕە=١٠٦|وتەگێڕانەوە=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Farlex Partner Medical Dictionary |ڕێکەوت=٢٠١٢|ناونیشان=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Joshi |یەکەم١=Urvashi Mitbander |دوایین٢=Kashani-Sabet |یەکەم٢=Mohammed |دوایین٣=Kirkwood |یەکەم٣=John M. |سەردێڕ=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠٢٥|doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=٤٠٨٥٣٥٥٧}}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA |سەردێڕ= De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology |بەرگ= ١٨| issue = 12 |پەڕەکان= e٧٣١–e٧٤١|ڕێکەوت= کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| pmid = ٢٩٢٠٨٤٣٩| doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1}}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|ناونیشان=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|وێبگە=NCI|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٥٤٥–١٦٠٢|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨٢| pmc = ٥٠٥٥٥٧٧| doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L}}</ref><ref name=GBD2015De>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet |بەرگ= ٣٨٨| issue = 10053 |پەڕەکان= ١٤٥٩–١٥٤٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٦| pmid = ٢٧٧٣٣٢٨١| pmc = ٥٣٨٨٩٠٣| doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR}}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USCS Data Visualizations |ناونیشان=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |وێبگە=gis.cdc.gov |وتەگێڕانەوە=Need to select "melanoma" |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Cancer Report|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٣٢-٠٤٢٩-٩|پەڕەکان=Chapter ٥.١٤|ناونیشان=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="Az2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Azoury SC, Lange JR |سەردێڕ= Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America |بەرگ= ٩٤| issue = 5 |پەڕەکان= ٩٤٥–٦٢, vii|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| pmid = ٢٥٢٤٥٩٦٠| doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013}}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|سەردێڕ=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.cdc.gov|زمان=en-us|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE |سەردێڕ= The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology |بەرگ= ٨| issue = 2 |پەڕە= ١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٥| pmid = ٢٥٧٤١٣٩٧| pmc = ٤٣٤٥٩٢٧}}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|سەردێڕ=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|وێبگە=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Fiddler IJ |سەردێڕ= Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control |بەرگ= ٢| issue = 5 |پەڕەکان= ٣٩٨–٤٠٤|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٩٥| pmid = ١٠٨٦٢١٨٠| doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free}}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == مێژوو == ھەرچەندە مێلانۆما نەخۆشییەکی نوێ نییە، بەڵام بەڵگەکانی سەربارەت بە ڕوودانی لە سەردەمە کۆنەکاندا ھەتا ڕادەیەکی بەرچاو کەمن. بەم دۆخەش، نموونەیەک لە پشکنینی دەیەی ١٩٦٠ لەسەر نۆ [[مۆمیا]] لە [[پێروو]]دا، کە لە ڕێگای [[کاربۆن-١٤|ڕادیۆکاربۆن]]ەوە تەمەنی ٢٤٠٠ ساڵەی دەرکەوت، نیشانە دیارەکانی مێلانۆمای نیشان دەدا: بارستە مێلانۆتییەکان لە پێستدا و مێتاستازە بڵاوبووەکان بۆ ئێسکەکان.<ref name="urteaga">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Urteaga O, Pack GT |سەردێڕ= On the antiquity of melanoma | journal = Cancer |بەرگ= ١٩| issue = 5 |پەڕەکان= ٦٠٧–٦١٠|ڕێکەوت= ئایاری ١٩٦٦| pmid = ٥٣٢٦٢٤٧| doi = 10.1002/1097-0142(196605)19:5<607::AID-CNCR2820190502>3.0.CO;2-8 | doi-access = free}}</ref> دەوترێت [[جۆن ھانتەر (نەشتەرگەر)|جۆن ھانتەر]] یەکەمین کەسە کە نەشتەرگەریی بۆ مێلانۆمای بڵاوبووەوە کردووە لە ساڵی ١٧٨٧دا. ھەرچەندە بە وردی نەیدەزانی چییە، بەڵام بە «گرێی کوارگیی شێرپەنجەیی» وەسفی کردووە. ئەو تومۆرە بڕاوە لە ''مۆزەخانەی ھانتەریان'' لە [[کۆلێژی شاھانەی نەشتەرگەرانی ئینگلتەرا]] دانراوە. ھەتا ساڵی ١٩٦٨ درێژەی کێشا ھەتا پشکنینی وردبینیی نموونەکە نیشانی بدات کە نموونەکە مێلانۆمی بڵاوبووەوەیە.<ref name="bodenham">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Bodenham DC |سەردێڕ= A study of 650 observed malignant melanomas in the South-West region | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England |بەرگ= ٤٣| issue = 4 |پەڕەکان= ٢١٨–٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٨| pmid = ٥٦٩٨٤٩٣| pmc = ٢٣١٢٣١٠}}</ref> پزیشکی فەڕەنسی، [[ڕێنی لاینێک]] یەکەمین کەس بوو کە مێلانۆمای وەک نەخۆشییەک وەسف کرد. ڕاپۆرتەکەی ئەو سەرەتا لە درێژەی گوتارێکدا بۆ ''فاکەڵتیی پزیشکیی پاریس'' لە ساڵی ١٨٠٤دا پێشکەش کرا و دواتر لە ساڵی ١٨٠٦دا وەک بووڵتەنێک بڵاو کرایەوە.<ref name="laennec">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Laennec RT |ساڵ= ١٨٠٦|سەردێڕ= Sur les melanoses |journal= Bulletin de la Faculté de Médecine de Paris |بەرگ= ١|پەڕەکان= ٢٤–٢٦}}</ref> یەکەمین ڕاپۆرتی زمانی ئینگلیزی لەبارەی مێلانۆمادا لەلایەن پزیشکێکی گشتیی ئینگلیزی لە ستۆربریج، ویلیام نۆریسەوە لە ساڵی ١٨٢٠ بڵاو کرایەوە.<ref name="norris1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Norris W |سەردێڕ= Case of Fungoid Disease | journal = Edinburgh Medical and Surgical Journal |بەرگ= ١٦| issue = 65 |پەڕەکان= ٥٦٢–٥٦٥|ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٨٢٠| pmid = ٣٠٣٣٢٠٨٩| pmc = ٥٨٣٠٢٠٩}}</ref> ئەو لە کارەکانی دواتری خۆی لە ساڵی ١٨٥٧دا ئاماژەی بەوە کرد کە مەیلی خێزانیی بۆ گەشەکردنی مێلانۆما ھەیە ''(ھەشت حاڵەتی [[مێلانۆز]] لەگەڵ تێبینییەکانی سەبارەت بە نەخۆشیناسی و چارەسەری لەسەر ئەو نەخۆشییە)''. نۆریس ھەروەھا بە دیتنی ئەوەی کە زۆربەی نەخۆشەکانی ڕەنگی پێستیان کاڵ بووە، پێشەنگ بوو لە پێشنیارکردنی پەیوەندیی نێوان خاڵ و مێلانۆما و ئەگەری پەیوەندیی نێوان مێلانۆما و بەرکەوتنە ژینگەیییەکان.<ref>Norris W. Eight cases of Melanosis with pathological and therapeutical remarks on that disease. London: Longman; 1857.</ref> ھەروەھا ئەو باسی لەوە کرد کە مێلانۆماکان دەتوانن بێ مێلانین بن و دواتر بە دیتنی ئەوەی کە دەتوانن بۆ ئەندامە ناوەکییەکانی تر بڵاو ببنەوە، سروشتی گوازراوەی مێلانۆمای نیشان دا. یەکەمین دانپێدانانی فەرمی بە نەبوونی توانای چارەسەرکردنی مێلانۆمای پێشکەوتوو، لەلایەن [[ساموێل کووپەر (نەشتەرگەر)|ساموێل کووپەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٨٤٠. ئەو ڕای گەیاند کە تاکە چانسی چارەسەرکردن پەیوەستە بە لابردنی پێشوەختەی نەخۆشییەکە (واتە ھەڵگرتنی پێشوەختەی خاڵە مەترسیدارەکە).<ref name="cooper">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Cooper S |سەردێڕ=The First Lines of the Theory and Practice of Surgery: Including the Principle Operations|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ساڵ=١٨٤٤|بڵاوکەرەوە=S.S. and W. Wood|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804234929/https://books.google.com/books?id=hgE0AQAAMAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای زیاتر لە سەدە و نیوێک، ئەم دۆخە ھەتا ڕادەیەکی زۆر بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. === زاراوەناسی === وشەی ''مێلانۆما'' لە سەدەی نۆزدەدا ھاتووەتە ناو ئینگلیزی لە [[لاتینی نوێ]]وە<ref name="MW_Collegiate">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Merriam-Webster |بەستەری نووسەر=Merriam-Webster |سەردێڕ=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary |بڵاوکەرەوە=Merriam-Webster |ناونیشان=http://unabridged.merriam-webster.com/collegiate/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201010163505/https://unabridged.merriam-webster.com/subscriber/login?redirect_to=%2Fcollegiate%2F}}</ref> و لە فۆرمەکانی تێکەڵبوو لە ڕەگەکانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانیی کۆن]]ەوە وەرگیراوە: ''[[wikt:melano-#Prefix|مێلانۆ-]]'' (بەواتای [[مێلانین]]) + ''[[wikt:-oma#Suffix|-ئۆما]]'' (بەواتای کوتلەی شانەیی و بەتایبەتی [[نیۆپلاسم]])، کە ئەویش لە [[wikt:μέλας|μέλας]] (''مێلاس'')، «تاریک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| vauthors = Liddell HG, Scott R |ناونیشان= https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |سەردێڕ= μέλας |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110605183904/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Flas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش= A Greek-English Lexicon |بڵاوکەرەوە= Perseus}}</ref> و [[wikt:-ωμα|-ωμα]] (''ئۆما'')، «پرۆسە»ی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]یەوە ھاتووە. وشەی ''مێلانۆما'' مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە لە بەکارھێنانی وەک مانایەکی فراوانتر بۆ ئاماژەکردن بە ھەر [[تومۆری مێلانۆسایتی|تومۆرێکی مێلانۆسایتی]]، کە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام نەک ھەمیشە مەترسیدارە،<ref name="Dorlands">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Elsevier |ناونیشان=http://dorlands.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="AHD">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ناونیشان=https://ahdictionary.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150925104737/https://ahdictionary.com/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ئەمڕۆکە مانا سنووردارترەکەی کە تەنیا ئاماژە بە جۆرە مەترسیدارەكان دەکات، ئەوەندە زاڵ بووە کە زیاتر تومۆرە بێمەترسییەکان چیتر مێلانۆمایان پێ ناوترێت و وشەی ''مێلانۆما'' ئێستا زیاتر وەک مانای مێلانۆمی مەترسیدار دێت، مەگەر ئەوەیکە بە پێچەوانەوە دیاری کرابێت. ئەو دەستەواژانەی وەک «تومۆری مێلانۆسایتیی بێمەترسی» بە شێوەیەکی بەرچاو جۆرە بێمەترسییەکان نیشان دەدەن و پۆلێنکردنە خەسارناسییە شانەیییەکانی تومۆری مۆدێرن کە لە پزیشکیدا بەکار دەھێنرێن، ئەو وشەیە بۆ تومۆرە بێمەترسییەکان بەکار ناھێنن. == توێژینەوە == توێژینەوەکانی چارەسەری دەرمانی بۆ مێلانۆمایەک کە ناکرێت نەشتەرگەریی بۆ بکرێت یان بڵاو بووەتەوە بەردەوامە.<ref name="melanoma2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Drugs in Clinical Development for Melanoma|journal=Pharmaceutical Medicine|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بەرگ=٢٦|issue=3|پەڕەکان=١٧١–٨٣|doi=10.1007/BF03262391|ناونیشان=http://adisonline.com/pharmaceuticalmedicine/Abstract/2012/26030/Drugs_in_Clinical_Development_for_Melanoma__.4.aspx|s2cid=13247048|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> === چارەسە ئامانجدارەکان === لە توێژینەوە نۆرینگەیییەکاندا، چارەسەری خانەی ھەڵبژێردراو و [[چارەسەرکردنی بۆھێلی]] تاقی دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Sotomayor MG, Yu H, Antonia S, Sotomayor EM, Pardoll DM |سەردێڕ= Advances in gene therapy for malignant melanoma | journal = Cancer Control |بەرگ= ٩| issue = 1 |پەڕەکان= ٣٩–٤٨|ساڵ= ٢٠٠٢| pmid = ١١٩٠٧٤٦٥| doi = 10.1177/107327480200900106}}</ref> Two kinds of experimental treatments developed at the [[National Cancer Institute]] (NCI) have been used in metastatic melanoma with tentative success.<ref name="Hershkovitz10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Hershkovitz L, Schachter J, Treves AJ, Besser MJ |سەردێڕ= Focus on adoptive T cell transfer trials in melanoma | journal = Clinical & Developmental Immunology |بەرگ= ٢٠١٠| article-number = 260267 |ساڵ= ٢٠١٠| pmid = ٢١٢٣٤٣٥٣| pmc = ٣٠١٨٠٦٩| doi = 10.1155/2010/260267 | doi-access = free}}</ref> The first treatment involves adoptive cell therapy (ACT) using TILs, immune cells (tumor-infiltrating lymphocytes) isolated from a person's own melanoma tumor.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> These cells are grown in large numbers in a laboratory and returned to the patient after a treatment that temporarily reduces normal T cells in the patient's body. TIL therapy following lymphodepletion can result in durable complete response in a variety of setups.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Dudley ME, Yang JC, Sherry R, Hughes MS, Royal R, Kammula U, Robbins PF, Huang J, Citrin DE, Leitman SF, Wunderlich J, Restifo NP, Thomasian A, Downey SG, Smith FO, Klapper J, Morton K, Laurencot C, White DE, Rosenberg SA |سەردێڕ= Adoptive cell therapy for patients with metastatic melanoma: evaluation of intensive myeloablative chemoradiation preparative regimens | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٦| issue = 32 |پەڕەکان= ٥٢٣٣–٥٢٣٩|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٠٨| pmid = ١٨٨٠٩٦١٣| pmc = ٢٦٥٢٠٩٠| doi = 10.1200/JCO.2008.16.5449}}</ref><ref name="Besser10">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Besser MJ, Shapira-Frommer R, Treves AJ, Zippel D, Itzhaki O, Hershkovitz L, Levy D, Kubi A, Hovav E, Chermoshniuk N, Shalmon B, Hardan I, Catane R, Markel G, Apter S, Ben-Nun A, Kuchuk I, Shimoni A, Nagler A, Schachter J |سەردێڕ= Clinical responses in a phase II study using adoptive transfer of short-term cultured tumor infiltration lymphocytes in metastatic melanoma patients | journal = Clinical Cancer Research |بەرگ= ١٦| issue = 9 |پەڕەکان= ٢٦٤٦–٢٦٥٥|ڕێکەوت= ئایاری ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٠٦٨٣٥| doi = 10.1158/1078-0432.CCR-10-0041 |ناونیشان= https://aacr.figshare.com/articles/journal_contribution/Supplementary_Data_from_Clinical_Responses_in_a_Phase_II_Study_Using_Adoptive_Transfer_of_Short-term_Cultured_Tumor_Infiltration_Lymphocytes_in_Metastatic_Melanoma_Patients/22442211/1/files/39893097.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی ئابی ٢٠١١| s2cid = 32568 | doi-access = free}}</ref> The second treatment, adoptive transfer of genetically altered autologous lymphocytes, depends on delivering genes that encode so-called [[T cell receptor]]s (TCRs) into the patient's lymphocytes.<ref name="Current_Future_Melanoma"/> After that manipulation, lymphocytes recognize and bind to certain [[Molecular biology|molecules]] found on the surface of melanoma cells and kill them.<ref name="nih">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|سەردێڕ=New Method of Gene Therapy Alters Immune Cells for Treatment of Advanced Melanoma; Technique May Also Apply to Other Common Cancers|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928214625/http://www.nih.gov/news/pr/aug2006/nci-31b.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> A [[cancer vaccine]] showed modest benefit in late-stage testing in 2009 against melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Immune System Taught To Fight Melanoma |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CBSNews |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/immune-system-taught-to-fight-melanoma/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101029214646/http://www.cbsnews.com/stories/2009/05/30/health/main5050957.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Schwartzentruber DJ, Lawson DH, Richards JM, Conry RM, Miller DM, Treisman J, Gailani F, Riley L, Conlon K, Pockaj B, Kendra KL, White RL, Gonzalez R, Kuzel TM, Curti B, Leming PD, Whitman ED, Balkissoon J, Reintgen DS, Kaufman H, Marincola FM, Merino MJ, Rosenberg SA, Choyke P, Vena D, Hwu P |سەردێڕ= gp100 peptide vaccine and interleukin-2 in patients with advanced melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 22 |پەڕەکان= ٢١١٩–٢١٢٧|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣١٣٢٤| pmc = ٣٥١٧١٨٢| doi = 10.1056/NEJMoa1012863}}</ref> ===BRAF inhibitors=== About 60% of melanomas contain a mutation in the [[BRAF (gene)|B-Raf gene]]. Early clinical trials suggested that B-Raf inhibitors including Plexxicon's [[vemurafenib]] could lead to substantial tumor regression in a majority of patients if their tumor contain the B-Raf mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ئیش=The New York Times |سەردێڕ=A Roller Coaster Chase for a Cure | vauthors = Harmon A |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170210085433/http://www.nytimes.com/2010/02/22/health/research/22trial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> In June 2011, a large [[clinical trial]] confirmed the positive findings from those earlier trials.<ref name="studies">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The New York Times]]| vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Drugs Show Promise Slowing Advanced Melanoma|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131105246/http://www.nytimes.com/2011/06/06/health/research/06melanoma.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="pmid21639808">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chapman PB, Hauschild A, Robert C, Haanen JB, Ascierto P, Larkin J, Dummer R, Garbe C, Testori A, Maio M, Hogg D, Lorigan P, Lebbe C, Jouary T, Schadendorf D, Ribas A, O'Day SJ, Sosman JA, Kirkwood JM, Eggermont AM, Dreno B, Nolop K, Li J, Nelson B, Hou J, Lee RJ, Flaherty KT, McArthur GA |سەردێڕ= Improved survival with vemurafenib in melanoma with BRAF V600E mutation | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥٠٧–٢٥١٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨٠٨| pmc = ٣٥٤٩٢٩٦| doi = 10.1056/NEJMoa1103782}}</ref> In August 2011, Vemurafenib received FDA approval for the treatment of late-stage melanoma. In May 2013, the [[Food and Drug Administration|US FDA]] approved dabrafenib as a single-agent treatment for patients with BRAF V600E mutation-positive advanced melanoma.<ref name="r20150530">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.reuters.com/article/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |سەردێڕ= GSK melanoma drugs add to tally of U.S. drug approvals |بڵاوکەرەوە= Reuters |ڕێکەوت= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150924181713/http://www.reuters.com/article/2013/05/30/us-glaxosmithkline-approvals-idUSBRE94S1A020130530 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref> Some researchers believe that combination therapies that simultaneously block multiple pathways may improve efficacy by making it more difficult for the tumor cells to mutate before being destroyed. In October 2012, a study reported that combining Dabrafenib with a [[MEK inhibitor]] [[trametinib]] led to even better outcomes. Compared to Dabrafenib alone, progression-free survival was increased to 41% from 9%, and the median [[progression-free survival]] increased to 9.4 months versus 5.8 months. Some side effects were, however, increased in the combined study.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=News Medical|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Combination of dabrafenib and trametinib delays development of treatment resistance in MM patients|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130514034005/http://www.news-medical.net/news/20121001/Combination-of-dabrafenib-and-trametinib-delays-development-of-treatment-resistance-in-MM-patients.aspx?page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="pmid23020132">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Flaherty KT, Infante JR, Daud A, Gonzalez R, Kefford RF, Sosman J, Hamid O, Schuchter L, Cebon J, Ibrahim N, Kudchadkar R, Burris HA, Falchook G, Algazi A, Lewis K, Long GV, Puzanov I, Lebowitz P, Singh A, Little S, Sun P, Allred A, Ouellet D, Kim KB, Patel K, Weber J |سەردێڕ= Combined BRAF and MEK inhibition in melanoma with BRAF V600 mutations | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٧| issue = 18 |پەڕەکان= ١٦٩٤–١٧٠٣|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٢| pmid = ٢٣٠٢٠١٣٢| pmc = ٣٥٤٩٢٩٥| doi = 10.1056/NEJMoa1210093}}</ref> In January 2014, the FDA approved the combination of dabrafenib and trametinib for the treatment of people with BRAF V600E/K-mutant metastatic melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |سەردێڕ= Dabrafenib/Trametinib Combination Approved for Advanced Melanoma |بڵاوکەرەوە= OncLive |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140125190539/http://www.onclive.com/web-exclusives/FDA-Approves-First-Ever-Combination-for-Metastatic-Melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> In June 2018, the FDA approved the combination of a BRAF inhibitor [[encorafenib]] and a MEK inhibitor [[binimetinib]] for the treatment of un-resectable or metastatic melanoma with a BRAF V600E or V600K mutation.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Shirley M |سەردێڕ= Encorafenib and Binimetinib: First Global Approvals | journal = Drugs |بەرگ= ٧٨| issue = 12 |پەڕەکان= ١٢٧٧–١٢٨٤|ڕێکەوت= ئابی ٢٠١٨| pmid = ٣٠١١٧٠٢١| doi = 10.1007/s40265-018-0963-x | s2cid = 52020890}}</ref> Eventual resistance to BRAF and MEK inhibitors may be due to a cell surface protein known as [[EPH receptor A2|EphA2]] which is now being investigated.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |سەردێڕ=Counteracting Drug Resistance in Melanoma |ئیش=OncoTherapy Network |ساڵ=٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150204044952/http://www.oncotherapynetwork.com/skin-cancer-melanoma-targets/counteracting-drug-resistance-melanoma |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> ===Ipilimumab=== At the [[American Society of Clinical Oncology]] Conference in June 2010, the [[Bristol Myers Squibb]] pharmaceutical company reported the clinical findings of their drug [[ipilimumab]]. The study found an increase in median survival from 6.4 to 10 months in patients with advanced melanomas treated with the monoclonal ipilimumab, versus an experimental vaccine. It also found a one-year survival rate of 25% in the control group using the vaccine, 44% in the vaccine and ipilimumab group, and 46% in the group treated with ipilimumab alone.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Bristol drug cuts death risk in advanced melanoma |ناونیشان= https://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ئیش= Reuters |ڕێکەوت= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101109095301/http://www.reuters.com/article/idUSN0218461520100605 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> However, some have raised concerns about this study for its use of the unconventional control arm, rather than comparing the drug against a placebo or standard treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/the-risk-for-bristol/ |سەردێڕ=The Risk For Bristol |ئیش=Forbes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110315041905/http://blogs.forbes.com/sciencebiz/2010/06/06/the-risk-for-bristol/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |سەردێڕ=Phase 3 clinical study: Ipilimumab boosts, sustains immune system responses against melanoma tumors |بڵاوکەرەوە=News-medical.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121019003945/http://www.news-medical.net/news/20100609/Phase-3-clinical-study-Ipilimumab-boosts-sustains-immune-system-responses-against-melanoma-tumors.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> The criticism was that although Ipilimumab performed better than the vaccine, the vaccine has not been tested before and may be causing toxicity, making the drug appear better by comparison. Ipilimumab was approved by the FDA in March 2011 to treat patients with late-stage melanoma that has spread or cannot be removed by surgery.<ref>{{cite press release |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |title=FDA approves new treatment for a type of late-stage skin cancer | vauthors = Jefferson E |date=25 March 2011 |publisher=[[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=25 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327063147/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm1193237.htm |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |سەردێڕ=Approval for Drug That Treats Melanoma | vauthors = Pollack A |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١١|ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110401011816/http://www.nytimes.com/2011/03/26/business/26drug.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١١}}</ref><ref name="Drugs.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش= Drugs.com |ناونیشان= https://www.drugs.com/yervoy.html |سەردێڕ= Yervoy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110809231412/http://www.drugs.com/yervoy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١١}}</ref> In June 2011, a clinical trial of ipilimumab plus [[dacarbazine]] combined this immune system booster with the standard chemotherapy drug that targets cell division. It showed an increase in median survival for these late-stage patients to 11 months instead of the 9 months normally seen. Researchers were also hopeful of improving the five-year survival rate, though serious adverse side effects were seen in some patients. A course of treatment costs $120,000. The drug's brandname is Yervoy.<ref name="studies"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Robert C, Thomas L, Bondarenko I, O'Day S, Weber J, Garbe C, Lebbe C, Baurain JF, Testori A, Grob JJ, Davidson N, Richards J, Maio M, Hauschild A, Miller WH, Gascon P, Lotem M, Harmankaya K, Ibrahim R, Francis S, Chen TT, Humphrey R, Hoos A, Wolchok JD |سەردێڕ= Ipilimumab plus dacarbazine for previously untreated metastatic melanoma | journal = The New England Journal of Medicine |بەرگ= ٣٦٤| issue = 26 |پەڕەکان= ٢٥١٧–٢٥٢٦|ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١١| pmid = ٢١٦٣٩٨١٠| doi = 10.1056/NEJMoa1104621 | doi-access = free}}</ref> === شێوازەکانی چاودێریکردن === پێشکەوتنەکان لە پشکنینی سەرەتاییی سەروو دەنگ بە ڕوونیی بەرز، ڕێگەیان بۆ چاودێریکردنی بارگرانیی بڵاوبووەوە بە لیمفەگرێ پاسەوانەکان خۆش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Voit C, Van Akkooi AC, Schäfer-Hesterberg G, Schoengen A, Kowalczyk K, Roewert JC, Sterry W, Eggermont AM |سەردێڕ= Ultrasound morphology criteria predict metastatic disease of the sentinel nodes in patients with melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٢٨| issue = 5 |پەڕەکان= ٨٤٧–٨٥٢|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٠٦٥١٧٥| doi = 10.1200/JCO.2009.25.7428 | doi-access = free}}</ref> پشکنینی سەرەتایی و چاودێریکردنی سەروو دەنگ لە تاقیکردنەوەی مێلانۆما{{تێبینی|بە ئینگلیزی: Screening and Surveillance of Ultrasound in Melanoma trial، بە کورتە: SUNMEL.}} خەریکی ھەڵسەنگاندنی سەروو دەنگە وەک جێگرەوەیەک بۆ شێوازەکانی نەشتەرگەریی ھێرشبەرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malignant-melanoma.org/sunmel |سەردێڕ=malignant-melanoma.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014181613/http://www.malignant-melanoma.org/sunmel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> ===Oncolytic virotherapy=== In some countries, oncolytic virotherapy methods are studied and used to treat melanoma. Oncolytic virotherapy is a promising branch of [[virotherapy]], where [[oncolytic virus]]es are used to treat diseases; viruses can increase metabolism, reduce anti-tumor immunity, and disorganize vasculature.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Forbes NE, Abdelbary H, Lupien M, Bell JC, Diallo JS |سەردێڕ= Exploiting tumor epigenetics to improve oncolytic virotherapy | journal = Frontiers in Genetics |بەرگ= ٤|پەڕە= ١٨٤|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٣| pmid = ٢٤٠٦٢٧٦٨| pmc = ٣٧٧٨٨٥٠| doi = 10.3389/fgene.2013.00184 | doi-access = free}}</ref> Talimogene laherparepvec (T-VEC) (which is a herpes simplex virus type 1–derived oncolytic immunotherapy), was shown to be useful against metastatic melanoma in 2015 with an increased survival of 4.4 months.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Andtbacka RH, Kaufman HL, Collichio F, Amatruda T, Senzer N, Chesney J, Delman KA, Spitler LE, Puzanov I, Agarwala SS, Milhem M, Cranmer L, Curti B, Lewis K, Ross M, Guthrie T, Linette GP, Daniels GA, Harrington K, Middleton MR, Miller WH, Zager JS, Ye Y, Yao B, Li A, Doleman S, VanderWalde A, Gansert J, Coffin RS |سەردێڕ= Talimogene Laherparepvec Improves Durable Response Rate in Patients With Advanced Melanoma | journal = Journal of Clinical Oncology |بەرگ= ٣٣| issue = 25 |پەڕەکان= ٢٧٨٠–٢٧٨٨|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠١٥| pmid = ٢٦٠١٤٢٩٣| doi = 10.1200/JCO.2014.58.3377 | s2cid = 23663167 | doi-access = free}}</ref><ref name=Syn2017/> ===Antivirals=== Antiretrovirals have been tested [[in vitro]] against melanoma. The rationale behind this lies in their potential to inhibit human endogenous [[retrovirus]]es, whose activity has been associated with the development of melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Costa B, Vale N |سەردێڕ= Exploring HERV-K (HML-2) Influence in Cancer and Prospects for Therapeutic Interventions | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٤| issue = 19 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= ئەیلوولی ٢٠٢٣| pmid = ٣٧٨٣٤٠٧٨| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free | pmc = ١٠٥٧٢٣٨٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Müller MD, Holst PJ, Nielsen KN |سەردێڕ= A Systematic Review of Expression and Immunogenicity of Human Endogenous Retroviral Proteins in Cancer and Discussion of Therapeutic Approaches | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٣| issue = 3 |پەڕە= ١٣٣٠|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| pmid = ٣٥١٦٣٢٥٤| pmc = ٨٨٣٦١٥٦| doi = 10.3390/ijms23031330 | doi-access = free}}</ref> Evidence from studies on melanoma cell lines indicates that antiretroviral drugs, including lamivudine, doravirine, and cabotegravir, can effectively downregulate the expression of human endogenous retroviruses (HERV-K). These drugs not only reduce cell growth and invasiveness but also enhance the potential of immune checkpoint therapies.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Monticelli J, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= Lamivudine, Doravirine, and Cabotegravir Downregulate the Expression of Human Endogenous Retroviruses (HERVs), Inhibit Cell Growth, and Reduce Invasive Capability in Melanoma Cell Lines | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 3 |پەڕە= ١٦١٥|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٨٣٣٨٨٩٣| pmc = ١٠٨٥٥٣٦٣| doi = 10.3390/ijms25031615 | doi-access = free}}</ref> Furthermore, they have shown promise in addressing resistance mechanisms that emerge following prolonged treatment with BRAF inhibitors like dabrafenib and AZ628. By restoring apoptosis, decreasing cell viability, and influencing tumor suppressor proteins, these antiretrovirals offer a compelling strategy to tackle therapeutic resistance in melanoma.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Zanrè V, Bellinato F, Cardile A, Passarini C, Di Bella S, Menegazzi M |سەردێڕ= BRAF-Mutated Melanoma Cell Lines Develop Distinct Molecular Signatures After Prolonged Exposure to AZ628 or Dabrafenib: Potential Benefits of the Antiretroviral Treatments Cabotegravir or Doravirine on BRAF-Inhibitor-Resistant Cells | journal = International Journal of Molecular Sciences |بەرگ= ٢٥| issue = 22 | article-number = 11939 |ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠٢٤| pmid = ٣٩٥٩٦٠٠٩| pmc = ١١٥٩٣٤٠٣| doi = 10.3390/ijms252211939 | doi-access = free}}</ref> Further developments are awaited through animal model testing. === MicroRNAs === Recent research has identified miR-139-5p, a small noncoding RNA, as a potential tumor suppressor in melanoma. Overexpression of miR-139-5p has been shown to inhibit cell proliferation, migration, and invasion while inducing apoptosis in melanoma cells. These effects are associated with the downregulation of IGF1R, a receptor that activates the PI3K/AKT signaling pathway. By suppressing IGF1R-mediated signaling, miR-139-5p reduces melanoma cell aggressiveness. These findings highlight miR-139-5p as a potential therapeutic agent and emphasize the significance of miRNA regulation in melanoma development and treatment.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yang |یەکەم١=Chaoying |دوایین٢=Xia |یەکەم٢=Zhaoxia |دوایین٣=Zhu |یەکەم٣=Lifei |دوایین٤=Li |یەکەم٤=Yanchang |دوایین٥=Zheng |یەکەم٥=Zhixin |دوایین٦=Liang |یەکەم٦=Jianying |دوایین٧=Wu |یەکەم٧=Liangcai |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=MicroRNA-139-5p modulates the growth and metastasis of malignant melanoma cells via the PI3K/AKT signaling pathway by binding to IGF1R |journal=Cell Cycle |بەرگ=١٨|issue=24 |پەڕەکان=٣٥١٣–٣٥٢٤|doi=10.1080/15384101.2019.1690881 |issn=1551-4005 |pmc=٦٩٢٧٧٠٢|pmid=٣١٧٢٤٤٥٤}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] j6lwwfk78eg99xwrckmal8mf0hphs4t 0 296531 1590803 1590757 2026-06-16T12:01:24Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590803 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستێریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" />'''هیستێریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Basavarajappa |یەکەم=Chethan |دوایین٢=Dahale |یەکەم٢=Ajit Bhalchandra |دوایین٣=Desai |یەکەم٣=Geetha |ساڵ=٢٠٢٠|سەردێڕ=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |بەرگ=٣٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٤٧–٤٥٠|doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=٣٢٧٠١٥٢٠|s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هیستێریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٣٢|issue=7 |پەڕەکان=١٢٤٢–١٢٥٠|doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=٢٥٧٥٠١٨|pmid=١٨٤٨٢١٦٣}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|بڵاوکەرەوە=Jessica Kingsley Publishers|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨١٧٨٥٩٢٧٤١٦|شوێن=London|پەڕەکان=٨٣}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هیستێریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McHugh|یەکەم=Paul R.|سەردێڕ=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Dana Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٢٥٩٤-٣٩-٣|شوێن=New York|پەڕە=١٥٣}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هیستێریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |ڕێکەوت=ئایاری ١٩٦٥|سەردێڕ=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |بەرگ=١|issue=5447 |پەڕەکان=١٣٩٥–١٣٩٩|doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=٢١٦٦٣٠٠|pmid=١٤٢٨٦٩٩٨}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هیستێریا نازانرێت. <ref name=":0" />[[پەڕگە:Pr_Charcot_DSC09405.jpg|وێنۆک|''ئاندرێ برویلێت: وانەیەکی کلینیکی لە [[:en:Pitié-Salpêtrière_Hospital|سالپێتریێر]]'']] == مێژوو == وشەی هیستێریا لە وشەی یۆنانی هیستێرا (hystera) هاتووە کە بە مانای منداڵدان (ڕەحم) دێت. کۆنترین تۆمار دەربارەی هیستێریا بۆ ساڵی ١٩٠٠ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک میسرییە کۆنەکان لە تۆماری [[پاپیروسی کاهوندا]] هەندێک ناڕێکی ڕەفتاری لە ئافرەتانی پێگەشتوو تۆمار کرد. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨ |پەڕەکان=١١٠–١١٩ |doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦ |pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> میسرییەکان پێیان وابوو ئەو ناڕێکییە هۆکارەکەی گۆڕانی بەردەوامی شوێنی منداڵدان بوو؛ بۆیە دواتر ئەم دۆخە بە ناوی هیستێریا ناسرا. بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پزیشکانی میسر دەرمانی جۆراوجۆریان پێشنیار دەکرد. بۆ نموونە، ماددەی بەهێز و بۆنی توندیان لە نزیک ئەندامی زاوزێی ئافرەتاب دادەنا بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە شوێنی سروشتی خۆی. شێوازێکی دیکە ئەوە بوو کە ئافرەتان بۆنی ڕووەکی ناخۆشیان دەکرد یان دەرمانی تاڵیان دەخوارد، بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە بۆ بەشی خوارەوەی سک. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> یۆنانییە کۆنەکان ئەو ڕوونکردنەوەیەی میسرییە کۆنەکانیان سەبارەت بە هیستێریا قبووڵ بوو؛ بەڵام لە پێناسەی خۆیاندا بۆ هیستێریا، ناتوانایی لە منداڵبوون یان نەبوونی ئارەزووی هاوسەرگیریشیان بۆ زیاد کرد. <ref name=":14">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئەفلاتوون]] و [[ئەرستۆ]] چەندین بۆچوونیان خستەڕوو کە دەکرێت بە گەڕانەوە بۆ دواوە (Retroactively) وەکو هیستێریا پۆلێن بکرێن. لە پەڕتووکی "تیمایۆس - [[:en:Timaeus_(dialogue)|Timaeus]]"ی ئەفلاتووندا، تیمایۆس چیرۆکێکی مەزەندەکراو (ئەفسانەیەک) سەبارەت بە گەردوون دەگێڕێتەوە کە باسی حاڵەتێکی هاوشێوەی هیستێریا لەخۆدەگرێت؛ تێیدا منداڵدان، کاتێک لە دوای کاتی سروشتیی خۆی بە نەزۆکی دەمێنێتەوە، تووشی شڵەژان دەبێت و بەناو جەستەدا وێڵ دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی گیرانی ڕێڕەوەکان و دروستبوونی خنکان و چەندین نەخۆشیی جۆراوجۆر. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا، [[ھیپۆکرات|هیپۆکرات]] (بوقرات) بۆ یەکەمجار زاراوەی هیستێریای بەکارهێنا. <ref name=":2" /> ڕۆمانییە کۆنەکانیش هیستێریایان دەگەڕاندەوە بۆ بوونی کێشە لە منداڵداندا؛ بەڵام ڕوونکردنەوە باوەکەی (وێڵبوونی منداڵدان)یان ڕەتکردەوە. لەبری ئەوە، ڕۆمانییەکان پێیان وابوو هیستێریا دەگەڕێتەوە بۆ نەخۆشییەکی منداڵدان یان تێکچوونێک لە کرداری زاوزێدا (بۆ نموونە: لەبارچوون، وەستانی سووڕی مانگانە، هتد). تیۆرییەکانی تایبەت بە هیستێریا لەلایەن میسری، یۆنانی، و ڕۆمانییە کۆنەکانەوە بوونە بەردی بناغەی تێگەیشتنی ڕۆژئاوا بۆ نەخۆشیی هیستێریا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> بەڵام لە نێوان سەدەکانی پێنجەم و سێزدەهەمدا، زیادبوونی هەژموونی مەسیحییەت لە ڕۆژئاوای لاتینیدا تێگەیشتنی پزیشکی و گشتیی بۆ هیستێریا گۆڕی. نووسینەکانی قەشە ([[ئۆگەستین]]) ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئازارەکانی مرۆڤ دەرەنجامی گوناهەکانن، هەر بۆیە هیستێریا وەکو (شەیتانگیری یان شەیتان چوونە جەستە - Satanic possession) سەیر دەکرا. لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییە لە تێڕوانین بۆ هیستێریادا، بژاردەکانی چارەسەریش گۆڕان. کەنیسە لە ڕێگەی نزاکردن، چاوەزار (Amulets)، و دەرکردنی ڕۆحە پیسەکانەوە ([[:en:Exorcism|Exorcism]]) چارەسەری نەخۆشەکانی دەکرد. لەو سەردەمەدا، نووسینەکانی وەکو پەڕتووکەکانی "ڤیاتیکۆم - Viaticum" و "پانتێگنی - Pantegni" لە نووسینی (کۆنستنتینی ئەفریقی)، ژنانی تووشبوو بە هیستێریا یان وەکو هۆکاری دروستبوونی حاڵەتی "ئامۆر هێرۆیکوس - Amor heroycus" وەسف دەکرد، کە جۆرێک بوو لە ئارەزوویەکی سێکسیی هێندە بەهێز کە دەبووە هۆی شێتبوون، نەک وەکو کەسێک کە کێشەیەکی هەبێت و پێویستی بە چارەسەر بێت. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> (ترۆتا دێ ڕوگێرۆ - Trota de Ruggiero) بە یەکەمین پزیشکی ژن لە ئەوروپای مەسیحیدا و یەکەمین پزیشکی نەخۆشییەکانی ژنان دادەنرێت، هەرچەندە نەیتوانی پلەی (ماجستێر - [[:en:Magisterium|Magister]]) بەدەست بهێنێت. ئەو درکی بەوە کرد کە زۆرجار ژنان شەرم دەکەن بۆ کێشەکانی تایبەت بە ژنان سەردانی پزیشک بکەن، بۆیە دەستی کرد بە لێکۆڵینەوە لە نەخۆشییەکانی ژنان. هەروەها چارەسەری وەکو نەعنای بۆ ئەو ژنانە دەنووسی کە بەدەست هیستێریاوە دەیانناڵاند. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> (هێلدێگارد ئۆڤ بینگین - Hildegard of Bingen) پزیشکێکی تری ژن بوو کە کارەکانی بەشێک بوون لە هەوڵێک بۆ یەکخستنی زانست و باوەڕ. ئەو لەگەڵ تیۆرییەکانی هیپۆکراتدا هاوڕا بوو و پێشنیاری ئەوەی کرد کە ڕەنگە هیستێریا پەیوەندیی بە بیرۆکەی "گوناهی بنەڕەتی - Original sin"یەوە هەبێت؛ پێی وابوو کە پیاوان و ژنان هەردووکیان بەرپرسیارن لە گوناهی بنەڕەتی و دەشێت هەردوو ڕەگەز تووشی هیستێریا ببن. <ref name=":2" /> سەرەڕای ئەوەش، لە سەردەمی ڕێنسانسدا، زۆرێک لە تووشبووانی هیستێریا وەکو جادووگەر مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و ڕووبەڕووی لێکۆڵینەوە، ئەشکەنجەدان، دەرکردنی ڕۆحە پیسەکان، و لەسێدارەدان دەبوونەوە. <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KYFGBQAAQBAJ&pg=PP1|سەردێڕ=Hysteria and Related Mental Disorders: An Approach to Psychological Medicine|vauthors=Abse DW|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-١-٤٨٣٢-٢١٦٦-٣|زمان=en}}</ref> لەو ماوەیەدا، تێڕوانینی باو ئەوە بوو کە ژنان بوونەوەرێکی نزمترن، ئەمەش بەستراوەتەوە بە بۆچوونەکانی ئەرستۆ سەبارەت بە باڵادەستیی پیاوان. قەشە (تۆماس ئەکویناس) پشتگیریی لەم بیرۆکەیە دەکرد و لە پەڕتووکی (سوما سیۆلۆجیکا - Summa Theologica)دا ئاماژەی بەوە کرد کە "'هەندێک ژنی پیر' بیرخراپن؛ بە شێوەیەکی ژەهراوی و شەڕانگێزانە دەڕواننە منداڵان، و ئەو شەیتانانەی کە جادووگەرەکان ڕێککەوتنیان لەگەڵدا دەکەن، لە ڕێگەی چاوەکانیانەوە کارلێک دەکەن". <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aquinas|یەکەم=Saint Thomas|سەردێڕ=The "Summa theologica" of St. Thomas Aquinas|ڕێکەوت=١٨٤٥|بڵاوکەرەوە=Burns Oates & Washbourne Ltd|oclc=٣٠٤٣٥٠}}</ref> ئەم جۆرە ترسە لە جادووگەران و فاڵچێتی بەشێکە لە یاساکانی ڕەبەنی و داوێنپاکی کە بەسەر پیاوانی ئایینیدا سەپێنراون. <ref name=":2" /> (فیلیپ پینێڵ) پێی وابوو کە جیاوازییەکی کەم لە نێوان شێتبوون و کەسانی تەندروستدا هەیە، و بڕوای وابوو کە دەبێت خەڵک چارەسەر بکرێن ئەگەر باری تەندروستییان باش نەبوو. ئەو هیستێریای وەکو تێکچوونێکی تایبەت بە ژنان لە قەڵەم دەدا. <ref name=":2" /> لەگەڵ ئەوەشدا، لە ماوەی سەدەکانی شازدەهەم و حەڤدەهەمدا، چالاکوانان و زانایان کاریان لەسەر ئەوە کرد کە تێڕوانین بۆ هیستێریا بگەڕێننەوە بۆ ئەوەی وەکو حاڵەتێکی پزیشکی سەیر بکرێت. بەتایبەتی، پزیشکی فەڕەنسی (چارڵز لێ پوا) پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە هیستێریا نەخۆشییەکی مێشکە. سەرەڕای ئەوەش، لە ساڵی ١٦٩٧دا، پزیشکی ئینگلیزی (تۆماس سیدینهام) ئەو تیۆرییەی خستەڕوو کە هیستێریا حاڵەتێکی سۆزدارییە، نەک حاڵەتێکی جەستەیی. زۆرێک لە پزیشکان شوێنپێی لێ پوا و سیدینهامیان هەڵگرت، و بەمجۆرە هیستێریا لە پەیوەندییەکەی بە ڕۆح و منداڵدانەوە جیاکرایەوە. لەم قۆناغەدا، زانست دەستی کرد بەوەی تیشک بخاتە سەر پەیوەندیی هیستێریا بە سیستەمی دەماریی ناوەندییەوە. کاتێک پزیشکان تێگەیشتنێکی باشتریان بۆ سیستەمی دەماریی مرۆڤ پەرەپێدا، مۆدێلە دەمارناسییەکەی هیستێریا دروست بوو، کە زیاتر پاڵنەر بوو بۆ سەیرکردنی چەمکی هیستێریا وەکو تێکچوونێکی دەروونی. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNorth2015">North CS (November 2015). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4695775 "The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations"]. ''Behavioral Sciences''. '''5''' (4): <span class="nowrap">496–</span>517. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/bs5040496|10.3390/bs5040496]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4695775 4695775]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26561836 26561836].</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LdxmV5J0pPkC&q=hysteria+beyond+freud&pg=PA3|سەردێڕ=Hysteria Beyond Freud|vauthors=Gilman SL, King H, Porter R, Rousseau GS|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٨٠٦٤-٥|زمان=en}}</ref> (جۆزێف ڕاولین) لە ساڵی ١٧٤٨دا بەرهەمێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا هیستێریای بەستەوە بە کوالێتیی هەوای شارەکانەوە. ئەو پێشنیاری ئەوەی کرد کە هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ دەکرێت تووشی هیستێریا ببن، بەڵام ئەگەری تووشبوونی ژنان زیاترە بەهۆی تەممەڵی و بێجووڵەییەوە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> <ref name=":15">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref> لە ساڵی ١٨٥٩دا، ([[پۆڵ بریکوێت]]) هیستێریای وەکو کۆنیشانەیەکی (سیندڕۆمێکی) درێژخایەن پێناسە کرد کە لە شێوەی چەندین نیشانەی ڕووننەکراوەدا لە سەرانسەری سیستەمەکانی ئەندامەکانی جەستەدا دەردەکەوێت. <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Mai FM, Merskey H |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٨١|سەردێڕ=Briquet's concept of hysteria: an historical perspective |journal=Canadian Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–٦٣|doi=10.1177/070674378102600112 |pmid=٧٠٠٨٩٣٠|s2cid=45207808}}</ref> ئەوەی بریکوێت وەسفی کرد، دواتر لە ساڵی ١٩٧١دا بە "کۆنیشانەی بریکوێت" یان "تێکچوونەکانی بەجەستەییکردن - Somatization disorders" ناسرا. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sex Roles and Psychopathology|vauthors=Winstead BA|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Springer US|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٨٤-٤٥٦٢-٦|veditors=Widom CS|پەڕەکان=٧٣–١٠٠|زمان=en|chapter=Hysteria|doi=10.1007/978-1-4684-4562-6_4}}</ref> لە ماوەی دە ساڵدا، بریکوێت ٤٣٠ توێژینەوەی حاڵەتی (Case study) لەسەر تووشبووانی هیستێریا ئەنجام دا. <ref name=":52">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Mai FM, Merskey H |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٨١|سەردێڕ=Briquet's concept of hysteria: an historical perspective |journal=Canadian Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–٦٣|doi=10.1177/070674378102600112 |pmid=٧٠٠٨٩٣٠|s2cid=45207808}}</ref> لە دوای بریکوێت، (ژان-مارتین شارکۆ) لە یەکێک لە شێتخانەکانی فەڕەنسادا لێکۆڵینەوەی لەسەر ژنان کرد و تەکنیکی خەواندنی موگناتیسی وەکو چارەسەر بەکارهێنا. <ref name=":42">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> شارکۆ بە وردی باسی لە ئاڵۆزییەکانی هیستێریا کرد، و پێی وابوو هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سیستەمی پیاوسالاری. <ref name=":142">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|s2cid=226345056}}</ref><ref name=":152">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref> ئەو هەروەها سەرپەرشتیاری (پیێر جانێت) بوو کە دەروونناسێکی تری فەڕەنسی بوو، ئەم دەروونناسە بە قووڵی لێکۆڵینەوەی لەسەر پێنج لە نیشانەکانی هیستێریا کرد (سڕبوون، لەبیرچوونەوە، بێئیرادەیی یان ئابولیا، نەخۆشییەکانی کۆنترۆڵی جووڵە، لەگەڵ گۆڕانی کەسایەتی) و ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە نیشانەکانی هیستێریا بەهۆی پچڕان یان دابڕانێکەوە لە هۆشیاریدا (Lapse in consciousness) ڕوودەدەن. <ref name=":72">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> هەردوو شارکۆ و جانێت ئیلهامبەخش بوون بۆ کارەکانی فرۆید. فرۆید ئەو تیۆرییەی خستە ڕوو کە هیستێریا سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەستدرێژیی سێکسی یان سەرکوتکردنی دەروونی لە قۆناغی منداڵیدا. بریکوێت، فرۆید و شارکۆ تێبینیی هیستێریایان لە پیاوانیشدا کرد؛ بەوەی هەردوو ڕەگەزەکە دەشێت ئەم کۆنیشانەیەیان تێدا دەربکەوێت. زۆرجار نەخۆشە هیستێریاییەکان توانای ئەوەیان هەیە یاری بە هەستی چاودێرەکانیان بکەن (هەڵیانبخەڵەتێنن)، ئەمەش پرۆسەی چارەسەرکردن ئاڵۆزتر دەکات. <ref name=":22">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":143">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|s2cid=226345056}}</ref> (ئێڵ. ئی. ئیمەرسۆن) دەروونشیکارێکی سەر بە قوتابخانەی فرۆیدی بوو کە لە نەخۆشخانەی سایکۆپاثیی بۆستن کاریدەکرد و نەخۆشی هیستێریایی دەبینی. لە کاتی لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکاندا، (ئێلیزابێس لونبێک) بۆی دەرکەوت کە زۆربەی نەخۆشە هیستێریاییەکانی ئەم نەخۆشخانەیە سەڵت بوون، جا چ بەهۆی کەمیی تەمەنیانەوە بێت، یان بەهۆی ئەوەی بە ئەنقەست خۆیان لە پیاوان بەدوورگرتووە لە دەرەنجامی بەرکەوتنیان بە دەستدرێژیی سێکسی لە ڕابردوودا. ئیمەرسۆن گرنگییەکی زۆری بەو چیرۆکانە دەدا کە نەخۆشەکانی دەیانگێڕایەوە، و چەندین توێژینەوەی حاڵەتی بڵاوکردەوە کە تێیاندا چیرۆکی نەخۆشەکانی بەستبووەوە بە بابەتە سێکسییەکان و ململانێ سێکسییە ناوەکییەکانیانەوە. ئیمەرسۆن ئاماژەی بەوە کرد کە هیستێریاکەیان، کە لە ئازاردانی خۆیانەوە دەستی پێدەکرد تا دەگەیشتە هەستکردنێکی گەورە بە تاوان بەرامبەر بەو ڕووداوانەی بەسەریان هاتووە، دەرەنجامی زەبرە دەروونییەکانی نەخۆشەکان یان نەبوونی هۆشیاریی سێکسی بووە، هەر بۆیەش باسی لەوە دەکرد کە ئەوانە لە ڕووی سێکسییەوە سەرکوتکراو بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Lunbeck |یەکەم=Elizabeth |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Hysteria: The Revolt of the "Good Girl" |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1h9dgrh |journal=Psychiatric Persuasion |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |پەڕەکان=٢٠٩–٢٢٨|jstor=j.ctv1h9dgrh}}</ref> لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنی دەروونپزیشکی لە ڕۆژئاوادا، دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ وردە وردە جێگەی دەستنیشانکردنی هیستێریایان گرتەوە لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا. بۆ نموونە، لە نێوان ساڵانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٧٨دا، ڕێژەی ساڵانەی داخڵبوونی نەخۆشانی هیستێریا لە نەخۆشخانەکانی ئینگلتەرا و وێڵز بە نزیکەی دوو لەسەر سێ کەمی کرد. {{Citation needed|date=June 2026|reason=Previously cited a source which did not support this statement.}} لەگەڵ کەمبوونەوەی نەخۆشانی هیستێریا لە کولتوورەکانی ڕۆژئاوادا، ژمارەی نەخۆشانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ ڕووی لە زیادبوون کرد. ئەو تیۆرییانەی باس لە هۆکاری دابەزینی ڕێژەی دەستنیشانکردنی هیستێریا دەکەن جیاوازن، بەڵام زۆرێک لە مێژوونووسان دەگەنە ئەو دەرەنجامەی کە جەنگی جیهانیی دووەم، شانبەشانی بەکارهێنانی دەستنیشانکردنی "شۆکی جەنگ - Shell-shock"، بەڕۆژئاواییکردن و کۆچکردن، بوونە هۆی گۆڕینی چاوەڕوانییەکانی تایبەت بە تەندروستیی دەروونی لە ڕۆژئاوادا. <ref name=":43">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref><ref name=":23">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":153">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref><ref name=":16">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Macleod |یەکەم=AD (Sandy) |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Abrupt treatments of hysteria during World War I, 1914–18 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/0957154x18757338 |journal=History of Psychiatry |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=١٨٧–١٩٨|doi=10.1177/0957154x18757338 |issn=0957-154X |pmid=٢٩٤٨٠٠٧٤|s2cid=3586670 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکانی سەدەی بیستەم چاوەڕوانییان دەکرد کە خەمۆکی و دڵەڕاوکێ زیاتر لە نەوەکانی دوای جەنگی جیهانیی دووەم و کەسە ئاوارەکاندا دەربکەوێت؛ هەر بەو هۆیەشەوە کەسەکان لەسەر ئەو بنەمایە ڕاپۆرت دەکران یان دەستنیشان دەکران. سەرباری ئەوەش، پێشکەوتنە پزیشکییەکان ئەو حاڵەتانەیان ڕوون کردەوە کە پێشتر دەخرانە پاڵ هیستێریا، وەکو فێداربوون یان نەزۆکی. جەنگە جیهانییەکان وایان کرد کە پزیشکە سەربازییەکان سەرنجیان بخەنە سەر هیستێریا، چونکە لەو سەردەمەدا وا دەردەکەوت کە حاڵەتەکانی تووشبوون ڕوویان لە زیادبوون کردبێت، بەتایبەتی لە ژێر هەلومەرجەکانی پەستانی دەروونیی زۆردا. لە ساڵی ١٩١٩دا، (ئارسەر فرێدریک هێرست) نووسیویەتی "چەندین حاڵەتی سەرهەڵدانی نیشانە گەورەکانی هیستێریا لەو سەربازانەدا بینرا کە هیچ مێژوویەکی خێزانی یان کەسییان لە تێکچوونی شڵەژانی دەماری (neuroses) نەبوو، و بەتەواویش لەڕووی تەندروستییەوە گونجاو بوون". لە ساڵی ١٩٧٠دا، (کۆڵن پی. مەکئیڤدی) و (ئالانسن دەبلیو. بێرد) <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McEvedy |یەکەم١=Colin P. |دوایین٢=Beard |یەکەم٢=A. W. |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠|سەردێڕ=Concept of Benign Myalgic Encephalomyelitis |journal=British Medical Journal |بەرگ=١|issue=5687 |پەڕەکان=١١–١٥|doi=10.1136/bmj.1.5687.11 |issn=0007-1447 |pmc=١٧٠٠٨٩٥|pmid=٥٤١١٥٩٦}}</ref> پێشنیاری ئەوەیان کرد کە نەخۆشیی (ڕۆیاڵ فری - نەخۆشیی نەخۆشخانەی ڕۆیاڵ فری، کە ئێستا بە کۆنیشانەی شەکەتیی درێژخایەن / هەوکردنی مێشک و دڕکەپەتک دەناسرێت، کە نەخۆشییەکی دەمارییە)، کە زیاتر کاریگەریی لەسەر ژنانی گەنج هەبوو، لە ڕاستیدا پەتایەکی هیستێریا بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Prince |یەکەم=Raymond |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٨٣|سەردێڕ=Abstracts and Reviews : PSYCHIATRY AROUND THE GLOBE. A TRANSCULTURAL VIEW by JULIAN LEFF. New York: Marcel Dekker, 1981. 204 pages. $20.00 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/136346158302000205 |journal=Transcultural Psychiatric Research Review |بەرگ=٢٠|issue=2 |پەڕەکان=١١٤–١١٨|doi=10.1177/136346158302000205 |issn=0041-1108 |s2cid=144131356 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> هەروەها ئاماژەیان بەوە کرد کە هیستێریا لە ڕووی مێژووییەوە مانایەکی شاراوەی نەرێنیی لەپشتەوەیە، بەڵام ئەمە نابێت ڕێگر بێت لە بەردەم پزیشکاندا بۆ هەڵسەنگاندنی نیشانەکانی نەخۆش. <ref name=":24">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":154">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref><ref name=":162">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Macleod |یەکەم=AD (Sandy) |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Abrupt treatments of hysteria during World War I, 1914–18 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/0957154x18757338 |journal=History of Psychiatry |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=١٨٧–١٩٨|doi=10.1177/0957154x18757338 |issn=0957-154X |pmid=٢٩٤٨٠٠٧٤|s2cid=3586670 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٠دا، دوای دابەزینێکی پلە بە پلە لە ژمارەی دەستنیشانکردن و ڕاپۆرتەکاندا، هیستێریا لە "ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماریی تێکچوونە دەروونییەکان - DSM"ی سەر بە (کۆمەڵەی دەروونپزیشکیی ئەمریکی) دەرهێنرا، کە پێشتر لە بڵاوکراوەی دووەمیدا لە ساڵی ١٩٦٨دا هیستێریای وەکو تێکچوونێکی دەروونی لەخۆگرتبوو. <ref name=":44">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref><ref name=":62">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sex Roles and Psychopathology|vauthors=Winstead BA|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Springer US|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٨٤-٤٥٦٢-٦|veditors=Widom CS|پەڕەکان=٧٣–١٠٠|زمان=en|chapter=Hysteria|doi=10.1007/978-1-4684-4562-6_4}}</ref> ئەم زاراوەیە هێشتا لە سەدەی بیست و یەکەدا بەکاردەهێنرێت، هەرچەندە وەکو دەستنیشانکردنێکی پزیشکی نییە. کاتێکیش بەکاردەهێنرێت، زۆرجار وەکو زاراوەیەکی گشتییە بۆ ئاماژەدان بە هەر جۆرە نمایشێکی دراماتیکی لە تووڕەیی یان هەڵچوونی سۆزداری. <ref name=":14">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKrasny2020">Krasny, Elke (2020). "Hysteria Activism". In Braun, Johanna (ed.). [https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10 ''Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century'']. Images and Imaginations of Hysteria. Leuven University Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">125–</span>146. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2307/j.ctv18dvt2d.10|10.2307/j.ctv18dvt2d.10]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-94-6270-211-0|<bdi>978-94-6270-211-0</bdi>]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10 j.ctv18dvt2d.10]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:226345056 226345056]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 9,</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[داڕێژە:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]]</ref> == نیشانە مێژووییەکان == لە ڕووی مێژووییەوە نیشانەکانی هیستێریا جیاواز و زۆرن. <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|سەردێڕ=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩١٠٠١-٥|زمان=en}}</ref> <ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|سەردێڕ=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٧٢٢١-٦|زمان=en}}</ref> <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> * هەناسە تەنگی * دڵەڕاوکێ * نەخەوتن * بێهۆشبوون * لەبیرچوونەوە * ئیفلیجی * ئازار * گرژبوونی ماسولکە * تووشبوون بە تەشەنوج <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.museumdermoderne.at/ausstellungen/detail/arch-of-hysteria-zwischen-wahnsinn-und-ekstase/|سەردێڕ=Arch of Hysteria. Zwischen Wahnsinn und Ekstase - Museum der Moderne Salzburg |شوێن=Salzburg, Museum der Moderne}}</ref> * ڕشانەوە * کەڕبوون * جووڵەی سەیر و سەمەرە * گەشکە * هەلوەسە * بێتوانایی لە قسەکردن <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|سەردێڕ=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩١٠٠١-٥|زمان=en}}</ref> <ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|سەردێڕ=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٧٢٢١-٦|زمان=en}}</ref> <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> * نەزۆکی <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria|سەردێڕ=Female hysteria: The history of a controversial 'condition' |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەرە مێژووییەکان == * سێکسی ئاسایی هاوسەرگیری <ref name="mcgill">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mcgill.ca/oss/article/history-quackery/history-hysteria|سەردێڕ=The History of Hysteria |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Office for Science and Society |زمان=en}}</ref> * دووگیانی <ref name="mcgill" /> * منداڵبوون <ref name="mcgill" /> * چارەسەری پشوودان <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria|سەردێڕ=Female hysteria: The history of a controversial 'condition' |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == تیۆرستە دیارەکان == === شارکۆ === لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، پزیشکی دەمارناسی فەڕەنسی، ژان-مارتین شارکۆ، لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەو حاڵەتە کرد کە خۆی بە "شڵەژانی دەماریی گەورە" (neurosis) یان هیستێریا ناوی دەبرد. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mota Gomes M, Engelhardt E |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=A neurological bias in the history of hysteria: from the womb to the nervous system and Charcot |journal=Arquivos de Neuro-Psiquiatria |بەرگ=٧٢|issue=12 |پەڕەکان=٩٧٢–٩٧٥|doi=10.1590/0004-282X20140149 |pmid=٢٥٥١٧٦٤٥|doi-access=free}}</ref> شارکۆ ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە هیستێریا تێکچوونێکی [[فیزیۆلۆژی]] بۆماوەییە. <ref name=":8" /> ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە هیستێریا دەبێتە هۆی پەکخستنی کارایی هەندێک ناوچەی مێشک، ئەمەش دەبێتە پاڵنەر بۆ سەرهەڵدانی ئەو نیشانە جەستەییانەی کە لە هەر نەخۆشێکدا بەدی دەکرێن. <ref name=":8" /> سەرەڕای ئەوەی شارکۆ پێی وابوو کە هیستێریا بنچینەیەکی بۆماوەیی هەیە، بەڵام هاوکات باوەڕیشی وابوو کە هۆکارە ژینگەییەکانی وەکو گوشاری دەروونی دەتوانن ببنە هاندەر (Trigger) بۆ ورووژاندن و دەرکەوتنی نەخۆشییەکە لە کەسێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N-GZDwAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP12|سەردێڕ=Fits and Starts: A Genealogy of Hysteria in Modern France|vauthors=Evans M|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Cornell University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٠١٧-٣٤٣١-١|زمان=en}}</ref> شارکۆ زیاتر لە ١٢٠ توێژینەوەی حاڵەتی (Case study) سەبارەت بەو نەخۆشانە بڵاوکردەوە کە هیستێریا تیایاندا دەستنیشان کردبوو، [[:en:Marie_Wittman|ماری ویتمانیش]] یەکێک بوو لەوان. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=S9NOnuPQpeQC&q=marie+blanche+wittmann&pg=PR9|سەردێڕ=Medical Muses: Hysteria in Nineteenth-Century Paris|vauthors=Hustvedt A|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=W.W. Norton & Company|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٨٢١٧-٣|زمان=en}}</ref> ویتمان کە بە «شاژنی تووشبووانی هیستێریا» ناوزەد دەکرا، تاوەکو ئێستاش وەک بەناوبانگترین نەخۆشی ئەم حاڵەتە دەناسرێت. <ref name=":3" /> بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی، شارکۆ تەکنیکی [[خەواندنی موگناتیسی]] (Hypnosis)ی بەکاردەهێنا، کە گەیشتە ئەو دەرەنجامەی ئەم ڕێکارە تەنها کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە لەسەر تووشبووانی هیستێریا جێبەجێ بکرێت. <ref name=":3" /> شارکۆ، بە بەکارهێنانی نەخۆشەکانی وەک ئامرازی نمایش، چەندین نمایشی گشتیی دراماتیکی لەسەر تووشبووانی هیستێریا و شێوازەکانی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە لەبەردەم ئامادەبوواندا ئەنجام دا، کە بە بۆچوونی زۆرێک لە شارەزایان، خودی ئەم جۆرە نمایشکردنانە بوونەتە هۆی دروستبوون و دەرکەوتنی زیاتری دیاردەی هیستێریاکە. <ref name=":3" /> سەرەڕای ئەوەش، شارکۆ تێبینی هەبوونی لێکچوونی کرد لە نێوان شەیتانگیری ([[:en:Spirit_possession|Demon possession]]) و هیستێریادا، هەر بۆیە گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە «دێمۆنۆمانیا - [[:en:Dæmonomania|Demonomania]]» جۆرێکە لە نەخۆشیی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> ڕۆمانی مێژوویی "[[ژنە شێتەکانی پاریس]] - The Madwomen of Paris"ی ساڵی ٢٠٢٤ لە نووسینی ([[:en:Jennifer_Cody_Epstein|جێنیفەر کۆدی ئیپستاین]])، بە شێوەیەکی دراماتیکی بەرجەستەی ئەزموونی ژیانی چەند ژنێک دەکات کە لە نەخۆشخانەی (سالپێتریێر - Salpêtrière) نەخۆشیی هیستێریایان تێدا دەستنیشان کرابوو. هاوکات، ڕۆمانەکە شیکاری و وردبوونەوە دەکات بۆ ئەو بەکارهێنانە مشتومڕهەڵگرەی تەکنیکی خەواندنی موگناتیسی و ئەو نمایشە گشتییانەی کە لەژێر سەرپەرشتی و چاودێریی شارکۆدا ئەنجام دەدران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.penguinrandomhouse.com/books/624441/the-madwomen-of-paris-by-jennifer-cody-epstein/|سەردێڕ=The Madwomen of Paris by Jennifer Cody Epstein: 9780593158029 {{!}} PenguinRandomHouse.com: Books |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === فرۆید === لە ساڵی ١٨٩٦دا، دەروونشیکاری نەمسایی، [[زیگمۆند فرۆید]]، توێژینەوەیەکی لەژێر ناونیشانیهۆکارناسیی هیستێریا - [[:en:The_Aetiology_of_Hysteria|The Aetiology of Hysteria]] بڵاوکردەوە. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=caMNee9ybUQC&q=Suppressed+inventions+and+other+discoveries&pg=PP13|سەردێڕ=Suppressed Inventions|vauthors=Eisen J|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Penguin|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٩-٥٢٧٣٥-٧|زمان=en}}</ref>لەم توێژینەوەیەدا، فرۆید ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بە بڕوای ئەو، شڵەژانی دەماریی (neurosis) لە نەخۆشە ژنەکانیدا - کە خۆی بە هیستێریا ناوزەدی کردووە - دەرەنجامی ئەو [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژییە سێکسییانە]] بووە کە لە قۆناغی منداڵیدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە. <ref name=":1" /> فرۆید چەمکی سەرهەڵدانی نیشانە جەستەییەکانی وەک دەرەنجامێک بۆ زەبرە دەروونییەکانی قۆناغی منداڵی بە ناوی «گۆڕانی هیستێریایی - [[:en:Conversion_disorder|Hysterical conversion]]» داهێنا, <ref name=":1" /> هەروەها فرۆید ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پێویستە نەخۆشەکە لەژێر کاریگەریی خەواندنی موگناتیسیی سووکدا و لە ڕێگەی خەیاڵکردنەوە، بە زیندووترین و ڕوونترین شێوە دووبارە ئەو ئەزموونانە بچێژێتەو. <ref name=":1" /> دواتر فرۆید پێداچوونەوەی بۆ ئەم بۆچوونەی کرد و هەمواریکردەوە، کاتێک درکی بەوە کرد کە مەرج نییە دەستدرێژیی سێکسی تاکە هۆکار بێت بۆ سەرهەڵدانی شڵەژانە دەمارییەکان. پاشان ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە، سەرەڕای خودی دەستدرێژییەکە، وەهم و خەیاڵکردنی ([[فەنتازیا]]) دەستدرێژیی سێکسیش دەتوانن هۆکار بن بۆ تووشبوون بە نەخۆشییەکە، ئەگەرچی هەرگیز ئەو ئەگەرەشی ڕەت نەکردەوە کە خودی دەستدرێژییە سێکسییەکە هۆکاری نەخۆشییەکە بێت، بەڵکو تەنها ئاماژەی بەوە کرد کە ئەمە تاکە هۆکاری مەزەندەکراو نییە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freud|یەکەم=Sigmund|ناونیشان=https://archive.org/details/inhibitionssympt0000freu|سەردێڕ=Inhibitions, symptoms, and anxiety|دوایین٢=Gay|یەکەم٢=Peter|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton & Company|ژپنک=٠-٣٩٣-٠٠٨٧٤-٦|ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=1989|پەڕەکان=xiii|chapter=Sigmund Freud: a Brief Life}}</ref> فرۆید هەروەها یەکێک بوو لە یەکەمین پزیشکە دەروونییە دیارەکان کە بوونی نەخۆشیی هیستێریای دایە پاڵ پیاوانیش (پێی وابوو پیاوانیش تووشی هیستێریا دەبن). <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> تەنانەت هیستێریای لە خودی خۆیشیدا دەستنیشان کرد، و لە نووسینەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ترسی لەوە هەبووە کار و توێژینەوەکانی هێندەی تر حاڵەتەکەیان لەسەر خراپتر (ئاڵۆزتر) کردبێت. <ref name=":2" /> == تێگەیشتنی سەردەمیانە == بە شێوەیەکی گشتی، لە ئێستادا لە کولتووری پزیشکیی ڕۆژئاوادا هیستێریا وەک نەخۆشییەک دەستنیشان ناکرێت، بەڵکو جێگەی گیراوەتەوە بە دەستنیشانکردنی دیکەی وەکو تێکچوونەکانی گۆڕان - Conversion disorders یان تێکچوونە کاراییەکان - Functional disorders <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reynolds EH |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hysteria, conversion and functional disorders: a neurological contribution to classification issues |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٠١|issue=4 |پەڕەکان=٢٥٣–٢٥٤|doi=10.1192/bjp.bp.111.107219 |pmid=٢٣٠٢٨٠٨٠|doi-access=free}}</ref> کاریگەرییەکانی هیستێریا وەکو نەخۆشییەکی دەستنیشانکراو لە سەدەکانی هەژدە و نۆزدەهەمدا، شوێنەوارێکی درێژخایەنی بەجێهێشتووە لەسەر ڕێکارەکانی چارەسەری پزیشکیی تایبەت بە تەندروستیی ژنان <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> لە دەرەوەی بواری پزیشکیش، کاتێک زاراوەی (هیستێریایی) بۆ کەسێک بەکاردەهێنرێت، دەکرێت بەو واتایە بێت کە ئەو کەسە لەڕادەبەدەر سۆزدارە، بە شێوەیەکی ناژیرانە شڵەژاوە، یان لە دۆخێکی هەڵچوون و شێتگیریدایە ([[:en:Rage_(emotion)|Frenzied]]). <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/hysterical|سەردێڕ=hysterical adjective - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=www.oxfordlearnersdictionaries.com}}</ref> لەلایەکی دیکەوە، کاتێک ئەم زاراوەیە بۆ دۆخێک بەکاردەهێنرێت کە پەیوەندیی بە ترس و [[دڵەڕاوکێ|دڵەڕاوکێوە]] (Panic) نییە، هیستێریا بەو مانایە دێت کە دۆخەکە بە شێوەیەکی کۆنترۆڵنەکراو خۆش و پێکەنیناوییە – لێرەدا واتای شاراوەی (Connotation) زاراوەکە ئەوەیە کە دۆخەکە دەبێتە هۆی دروستبوونی پێکەنینی هیستێریایی. <ref name=":11" /> لە ئەمڕۆدا، لەوانەیە پزیشکانی دەروونی زاراوەی هیستێریا بۆ ئاماژەدان بە "ئەو ڕەفتارانەی مرۆڤ بەکاربهێنن کە تێیدا کەسەکان بە شێوازێک هەڵسوکەوت دەکەن و لاسایی تێکچوونە جەستەیی یان دەروونییەکان دەکەنەوە، بە جۆرێک کە سەرنج و چاودێریی پزیشکی و پەرستاری بۆ لای خۆیان ڕابکێشن". بەپێی بۆچوونی (ماکهیو - McHugh)، پزیشکانی دەروونی جەخت لەوە دەکەنەوە کە هیستێریا (یان "نمایشە ڕەفتارییە لاساییکەرەوەکان لە ڕووی پزیشکییەوە") زیاتر بریتییە لە "فۆرمێکی ڕوون و ئاشکرای خۆخەڵەتاندن، نەک فێڵبازی و ساختەکاری". <ref name=":17">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McHugh|یەکەم=Paul R.|سەردێڕ=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Dana Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٢٥٩٤-٣٩-٣|شوێن=New York|پەڕە=١٥٣}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hysteria}} [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] qs74t165qa0a4g82zcrhdk7or60udhs 1590916 1590803 2026-06-16T17:04:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژن|ژن]]، [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] و [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] 1590916 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستێریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" />'''هیستێریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Basavarajappa |یەکەم=Chethan |دوایین٢=Dahale |یەکەم٢=Ajit Bhalchandra |دوایین٣=Desai |یەکەم٣=Geetha |ساڵ=٢٠٢٠|سەردێڕ=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |بەرگ=٣٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٤٧–٤٥٠|doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=٣٢٧٠١٥٢٠|s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هیستێریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٣٢|issue=7 |پەڕەکان=١٢٤٢–١٢٥٠|doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=٢٥٧٥٠١٨|pmid=١٨٤٨٢١٦٣}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|بڵاوکەرەوە=Jessica Kingsley Publishers|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨١٧٨٥٩٢٧٤١٦|شوێن=London|پەڕەکان=٨٣}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هیستێریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McHugh|یەکەم=Paul R.|سەردێڕ=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Dana Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٢٥٩٤-٣٩-٣|شوێن=New York|پەڕە=١٥٣}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هیستێریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |ڕێکەوت=ئایاری ١٩٦٥|سەردێڕ=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |بەرگ=١|issue=5447 |پەڕەکان=١٣٩٥–١٣٩٩|doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=٢١٦٦٣٠٠|pmid=١٤٢٨٦٩٩٨}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هیستێریا نازانرێت. <ref name=":0" />[[پەڕگە:Pr_Charcot_DSC09405.jpg|وێنۆک|''ئاندرێ برویلێت: وانەیەکی کلینیکی لە [[:en:Pitié-Salpêtrière_Hospital|سالپێتریێر]]'']] == مێژوو == وشەی هیستێریا لە وشەی یۆنانی هیستێرا (hystera) هاتووە کە بە مانای منداڵدان (ڕەحم) دێت. کۆنترین تۆمار دەربارەی هیستێریا بۆ ساڵی ١٩٠٠ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک میسرییە کۆنەکان لە تۆماری [[پاپیروسی کاهوندا]] هەندێک ناڕێکی ڕەفتاری لە ئافرەتانی پێگەشتوو تۆمار کرد. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨ |پەڕەکان=١١٠–١١٩ |doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦ |pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> میسرییەکان پێیان وابوو ئەو ناڕێکییە هۆکارەکەی گۆڕانی بەردەوامی شوێنی منداڵدان بوو؛ بۆیە دواتر ئەم دۆخە بە ناوی هیستێریا ناسرا. بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پزیشکانی میسر دەرمانی جۆراوجۆریان پێشنیار دەکرد. بۆ نموونە، ماددەی بەهێز و بۆنی توندیان لە نزیک ئەندامی زاوزێی ئافرەتاب دادەنا بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە شوێنی سروشتی خۆی. شێوازێکی دیکە ئەوە بوو کە ئافرەتان بۆنی ڕووەکی ناخۆشیان دەکرد یان دەرمانی تاڵیان دەخوارد، بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە بۆ بەشی خوارەوەی سک. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> یۆنانییە کۆنەکان ئەو ڕوونکردنەوەیەی میسرییە کۆنەکانیان سەبارەت بە هیستێریا قبووڵ بوو؛ بەڵام لە پێناسەی خۆیاندا بۆ هیستێریا، ناتوانایی لە منداڵبوون یان نەبوونی ئارەزووی هاوسەرگیریشیان بۆ زیاد کرد. <ref name=":14">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئەفلاتوون]] و [[ئەرستۆ]] چەندین بۆچوونیان خستەڕوو کە دەکرێت بە گەڕانەوە بۆ دواوە (Retroactively) وەکو هیستێریا پۆلێن بکرێن. لە پەڕتووکی "تیمایۆس - [[:en:Timaeus_(dialogue)|Timaeus]]"ی ئەفلاتووندا، تیمایۆس چیرۆکێکی مەزەندەکراو (ئەفسانەیەک) سەبارەت بە گەردوون دەگێڕێتەوە کە باسی حاڵەتێکی هاوشێوەی هیستێریا لەخۆدەگرێت؛ تێیدا منداڵدان، کاتێک لە دوای کاتی سروشتیی خۆی بە نەزۆکی دەمێنێتەوە، تووشی شڵەژان دەبێت و بەناو جەستەدا وێڵ دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی گیرانی ڕێڕەوەکان و دروستبوونی خنکان و چەندین نەخۆشیی جۆراوجۆر. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا، [[ھیپۆکرات|هیپۆکرات]] (بوقرات) بۆ یەکەمجار زاراوەی هیستێریای بەکارهێنا. <ref name=":2" /> ڕۆمانییە کۆنەکانیش هیستێریایان دەگەڕاندەوە بۆ بوونی کێشە لە منداڵداندا؛ بەڵام ڕوونکردنەوە باوەکەی (وێڵبوونی منداڵدان)یان ڕەتکردەوە. لەبری ئەوە، ڕۆمانییەکان پێیان وابوو هیستێریا دەگەڕێتەوە بۆ نەخۆشییەکی منداڵدان یان تێکچوونێک لە کرداری زاوزێدا (بۆ نموونە: لەبارچوون، وەستانی سووڕی مانگانە، هتد). تیۆرییەکانی تایبەت بە هیستێریا لەلایەن میسری، یۆنانی، و ڕۆمانییە کۆنەکانەوە بوونە بەردی بناغەی تێگەیشتنی ڕۆژئاوا بۆ نەخۆشیی هیستێریا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> بەڵام لە نێوان سەدەکانی پێنجەم و سێزدەهەمدا، زیادبوونی هەژموونی مەسیحییەت لە ڕۆژئاوای لاتینیدا تێگەیشتنی پزیشکی و گشتیی بۆ هیستێریا گۆڕی. نووسینەکانی قەشە ([[ئۆگەستین]]) ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئازارەکانی مرۆڤ دەرەنجامی گوناهەکانن، هەر بۆیە هیستێریا وەکو (شەیتانگیری یان شەیتان چوونە جەستە - Satanic possession) سەیر دەکرا. لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییە لە تێڕوانین بۆ هیستێریادا، بژاردەکانی چارەسەریش گۆڕان. کەنیسە لە ڕێگەی نزاکردن، چاوەزار (Amulets)، و دەرکردنی ڕۆحە پیسەکانەوە ([[:en:Exorcism|Exorcism]]) چارەسەری نەخۆشەکانی دەکرد. لەو سەردەمەدا، نووسینەکانی وەکو پەڕتووکەکانی "ڤیاتیکۆم - Viaticum" و "پانتێگنی - Pantegni" لە نووسینی (کۆنستنتینی ئەفریقی)، ژنانی تووشبوو بە هیستێریا یان وەکو هۆکاری دروستبوونی حاڵەتی "ئامۆر هێرۆیکوس - Amor heroycus" وەسف دەکرد، کە جۆرێک بوو لە ئارەزوویەکی سێکسیی هێندە بەهێز کە دەبووە هۆی شێتبوون، نەک وەکو کەسێک کە کێشەیەکی هەبێت و پێویستی بە چارەسەر بێت. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> (ترۆتا دێ ڕوگێرۆ - Trota de Ruggiero) بە یەکەمین پزیشکی ژن لە ئەوروپای مەسیحیدا و یەکەمین پزیشکی نەخۆشییەکانی ژنان دادەنرێت، هەرچەندە نەیتوانی پلەی (ماجستێر - [[:en:Magisterium|Magister]]) بەدەست بهێنێت. ئەو درکی بەوە کرد کە زۆرجار ژنان شەرم دەکەن بۆ کێشەکانی تایبەت بە ژنان سەردانی پزیشک بکەن، بۆیە دەستی کرد بە لێکۆڵینەوە لە نەخۆشییەکانی ژنان. هەروەها چارەسەری وەکو نەعنای بۆ ئەو ژنانە دەنووسی کە بەدەست هیستێریاوە دەیانناڵاند. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> (هێلدێگارد ئۆڤ بینگین - Hildegard of Bingen) پزیشکێکی تری ژن بوو کە کارەکانی بەشێک بوون لە هەوڵێک بۆ یەکخستنی زانست و باوەڕ. ئەو لەگەڵ تیۆرییەکانی هیپۆکراتدا هاوڕا بوو و پێشنیاری ئەوەی کرد کە ڕەنگە هیستێریا پەیوەندیی بە بیرۆکەی "گوناهی بنەڕەتی - Original sin"یەوە هەبێت؛ پێی وابوو کە پیاوان و ژنان هەردووکیان بەرپرسیارن لە گوناهی بنەڕەتی و دەشێت هەردوو ڕەگەز تووشی هیستێریا ببن. <ref name=":2" /> سەرەڕای ئەوەش، لە سەردەمی ڕێنسانسدا، زۆرێک لە تووشبووانی هیستێریا وەکو جادووگەر مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و ڕووبەڕووی لێکۆڵینەوە، ئەشکەنجەدان، دەرکردنی ڕۆحە پیسەکان، و لەسێدارەدان دەبوونەوە. <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KYFGBQAAQBAJ&pg=PP1|سەردێڕ=Hysteria and Related Mental Disorders: An Approach to Psychological Medicine|vauthors=Abse DW|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-١-٤٨٣٢-٢١٦٦-٣|زمان=en}}</ref> لەو ماوەیەدا، تێڕوانینی باو ئەوە بوو کە ژنان بوونەوەرێکی نزمترن، ئەمەش بەستراوەتەوە بە بۆچوونەکانی ئەرستۆ سەبارەت بە باڵادەستیی پیاوان. قەشە (تۆماس ئەکویناس) پشتگیریی لەم بیرۆکەیە دەکرد و لە پەڕتووکی (سوما سیۆلۆجیکا - Summa Theologica)دا ئاماژەی بەوە کرد کە "'هەندێک ژنی پیر' بیرخراپن؛ بە شێوەیەکی ژەهراوی و شەڕانگێزانە دەڕواننە منداڵان، و ئەو شەیتانانەی کە جادووگەرەکان ڕێککەوتنیان لەگەڵدا دەکەن، لە ڕێگەی چاوەکانیانەوە کارلێک دەکەن". <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aquinas|یەکەم=Saint Thomas|سەردێڕ=The "Summa theologica" of St. Thomas Aquinas|ڕێکەوت=١٨٤٥|بڵاوکەرەوە=Burns Oates & Washbourne Ltd|oclc=٣٠٤٣٥٠}}</ref> ئەم جۆرە ترسە لە جادووگەران و فاڵچێتی بەشێکە لە یاساکانی ڕەبەنی و داوێنپاکی کە بەسەر پیاوانی ئایینیدا سەپێنراون. <ref name=":2" /> (فیلیپ پینێڵ) پێی وابوو کە جیاوازییەکی کەم لە نێوان شێتبوون و کەسانی تەندروستدا هەیە، و بڕوای وابوو کە دەبێت خەڵک چارەسەر بکرێن ئەگەر باری تەندروستییان باش نەبوو. ئەو هیستێریای وەکو تێکچوونێکی تایبەت بە ژنان لە قەڵەم دەدا. <ref name=":2" /> لەگەڵ ئەوەشدا، لە ماوەی سەدەکانی شازدەهەم و حەڤدەهەمدا، چالاکوانان و زانایان کاریان لەسەر ئەوە کرد کە تێڕوانین بۆ هیستێریا بگەڕێننەوە بۆ ئەوەی وەکو حاڵەتێکی پزیشکی سەیر بکرێت. بەتایبەتی، پزیشکی فەڕەنسی (چارڵز لێ پوا) پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە هیستێریا نەخۆشییەکی مێشکە. سەرەڕای ئەوەش، لە ساڵی ١٦٩٧دا، پزیشکی ئینگلیزی (تۆماس سیدینهام) ئەو تیۆرییەی خستەڕوو کە هیستێریا حاڵەتێکی سۆزدارییە، نەک حاڵەتێکی جەستەیی. زۆرێک لە پزیشکان شوێنپێی لێ پوا و سیدینهامیان هەڵگرت، و بەمجۆرە هیستێریا لە پەیوەندییەکەی بە ڕۆح و منداڵدانەوە جیاکرایەوە. لەم قۆناغەدا، زانست دەستی کرد بەوەی تیشک بخاتە سەر پەیوەندیی هیستێریا بە سیستەمی دەماریی ناوەندییەوە. کاتێک پزیشکان تێگەیشتنێکی باشتریان بۆ سیستەمی دەماریی مرۆڤ پەرەپێدا، مۆدێلە دەمارناسییەکەی هیستێریا دروست بوو، کە زیاتر پاڵنەر بوو بۆ سەیرکردنی چەمکی هیستێریا وەکو تێکچوونێکی دەروونی. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNorth2015">North CS (November 2015). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4695775 "The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations"]. ''Behavioral Sciences''. '''5''' (4): <span class="nowrap">496–</span>517. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/bs5040496|10.3390/bs5040496]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4695775 4695775]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26561836 26561836].</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LdxmV5J0pPkC&q=hysteria+beyond+freud&pg=PA3|سەردێڕ=Hysteria Beyond Freud|vauthors=Gilman SL, King H, Porter R, Rousseau GS|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٨٠٦٤-٥|زمان=en}}</ref> (جۆزێف ڕاولین) لە ساڵی ١٧٤٨دا بەرهەمێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا هیستێریای بەستەوە بە کوالێتیی هەوای شارەکانەوە. ئەو پێشنیاری ئەوەی کرد کە هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ دەکرێت تووشی هیستێریا ببن، بەڵام ئەگەری تووشبوونی ژنان زیاترە بەهۆی تەممەڵی و بێجووڵەییەوە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> <ref name=":15">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref> لە ساڵی ١٨٥٩دا، ([[پۆڵ بریکوێت]]) هیستێریای وەکو کۆنیشانەیەکی (سیندڕۆمێکی) درێژخایەن پێناسە کرد کە لە شێوەی چەندین نیشانەی ڕووننەکراوەدا لە سەرانسەری سیستەمەکانی ئەندامەکانی جەستەدا دەردەکەوێت. <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Mai FM, Merskey H |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٨١|سەردێڕ=Briquet's concept of hysteria: an historical perspective |journal=Canadian Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–٦٣|doi=10.1177/070674378102600112 |pmid=٧٠٠٨٩٣٠|s2cid=45207808}}</ref> ئەوەی بریکوێت وەسفی کرد، دواتر لە ساڵی ١٩٧١دا بە "کۆنیشانەی بریکوێت" یان "تێکچوونەکانی بەجەستەییکردن - Somatization disorders" ناسرا. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sex Roles and Psychopathology|vauthors=Winstead BA|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Springer US|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٨٤-٤٥٦٢-٦|veditors=Widom CS|پەڕەکان=٧٣–١٠٠|زمان=en|chapter=Hysteria|doi=10.1007/978-1-4684-4562-6_4}}</ref> لە ماوەی دە ساڵدا، بریکوێت ٤٣٠ توێژینەوەی حاڵەتی (Case study) لەسەر تووشبووانی هیستێریا ئەنجام دا. <ref name=":52">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Mai FM, Merskey H |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٨١|سەردێڕ=Briquet's concept of hysteria: an historical perspective |journal=Canadian Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–٦٣|doi=10.1177/070674378102600112 |pmid=٧٠٠٨٩٣٠|s2cid=45207808}}</ref> لە دوای بریکوێت، (ژان-مارتین شارکۆ) لە یەکێک لە شێتخانەکانی فەڕەنسادا لێکۆڵینەوەی لەسەر ژنان کرد و تەکنیکی خەواندنی موگناتیسی وەکو چارەسەر بەکارهێنا. <ref name=":42">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> شارکۆ بە وردی باسی لە ئاڵۆزییەکانی هیستێریا کرد، و پێی وابوو هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سیستەمی پیاوسالاری. <ref name=":142">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|s2cid=226345056}}</ref><ref name=":152">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref> ئەو هەروەها سەرپەرشتیاری (پیێر جانێت) بوو کە دەروونناسێکی تری فەڕەنسی بوو، ئەم دەروونناسە بە قووڵی لێکۆڵینەوەی لەسەر پێنج لە نیشانەکانی هیستێریا کرد (سڕبوون، لەبیرچوونەوە، بێئیرادەیی یان ئابولیا، نەخۆشییەکانی کۆنترۆڵی جووڵە، لەگەڵ گۆڕانی کەسایەتی) و ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە نیشانەکانی هیستێریا بەهۆی پچڕان یان دابڕانێکەوە لە هۆشیاریدا (Lapse in consciousness) ڕوودەدەن. <ref name=":72">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> هەردوو شارکۆ و جانێت ئیلهامبەخش بوون بۆ کارەکانی فرۆید. فرۆید ئەو تیۆرییەی خستە ڕوو کە هیستێریا سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەستدرێژیی سێکسی یان سەرکوتکردنی دەروونی لە قۆناغی منداڵیدا. بریکوێت، فرۆید و شارکۆ تێبینیی هیستێریایان لە پیاوانیشدا کرد؛ بەوەی هەردوو ڕەگەزەکە دەشێت ئەم کۆنیشانەیەیان تێدا دەربکەوێت. زۆرجار نەخۆشە هیستێریاییەکان توانای ئەوەیان هەیە یاری بە هەستی چاودێرەکانیان بکەن (هەڵیانبخەڵەتێنن)، ئەمەش پرۆسەی چارەسەرکردن ئاڵۆزتر دەکات. <ref name=":22">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":143">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|s2cid=226345056}}</ref> (ئێڵ. ئی. ئیمەرسۆن) دەروونشیکارێکی سەر بە قوتابخانەی فرۆیدی بوو کە لە نەخۆشخانەی سایکۆپاثیی بۆستن کاریدەکرد و نەخۆشی هیستێریایی دەبینی. لە کاتی لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکاندا، (ئێلیزابێس لونبێک) بۆی دەرکەوت کە زۆربەی نەخۆشە هیستێریاییەکانی ئەم نەخۆشخانەیە سەڵت بوون، جا چ بەهۆی کەمیی تەمەنیانەوە بێت، یان بەهۆی ئەوەی بە ئەنقەست خۆیان لە پیاوان بەدوورگرتووە لە دەرەنجامی بەرکەوتنیان بە دەستدرێژیی سێکسی لە ڕابردوودا. ئیمەرسۆن گرنگییەکی زۆری بەو چیرۆکانە دەدا کە نەخۆشەکانی دەیانگێڕایەوە، و چەندین توێژینەوەی حاڵەتی بڵاوکردەوە کە تێیاندا چیرۆکی نەخۆشەکانی بەستبووەوە بە بابەتە سێکسییەکان و ململانێ سێکسییە ناوەکییەکانیانەوە. ئیمەرسۆن ئاماژەی بەوە کرد کە هیستێریاکەیان، کە لە ئازاردانی خۆیانەوە دەستی پێدەکرد تا دەگەیشتە هەستکردنێکی گەورە بە تاوان بەرامبەر بەو ڕووداوانەی بەسەریان هاتووە، دەرەنجامی زەبرە دەروونییەکانی نەخۆشەکان یان نەبوونی هۆشیاریی سێکسی بووە، هەر بۆیەش باسی لەوە دەکرد کە ئەوانە لە ڕووی سێکسییەوە سەرکوتکراو بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Lunbeck |یەکەم=Elizabeth |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Hysteria: The Revolt of the "Good Girl" |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1h9dgrh |journal=Psychiatric Persuasion |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |پەڕەکان=٢٠٩–٢٢٨|jstor=j.ctv1h9dgrh}}</ref> لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنی دەروونپزیشکی لە ڕۆژئاوادا، دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ وردە وردە جێگەی دەستنیشانکردنی هیستێریایان گرتەوە لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا. بۆ نموونە، لە نێوان ساڵانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٧٨دا، ڕێژەی ساڵانەی داخڵبوونی نەخۆشانی هیستێریا لە نەخۆشخانەکانی ئینگلتەرا و وێڵز بە نزیکەی دوو لەسەر سێ کەمی کرد. {{Citation needed|date=June 2026|reason=Previously cited a source which did not support this statement.}} لەگەڵ کەمبوونەوەی نەخۆشانی هیستێریا لە کولتوورەکانی ڕۆژئاوادا، ژمارەی نەخۆشانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ ڕووی لە زیادبوون کرد. ئەو تیۆرییانەی باس لە هۆکاری دابەزینی ڕێژەی دەستنیشانکردنی هیستێریا دەکەن جیاوازن، بەڵام زۆرێک لە مێژوونووسان دەگەنە ئەو دەرەنجامەی کە جەنگی جیهانیی دووەم، شانبەشانی بەکارهێنانی دەستنیشانکردنی "شۆکی جەنگ - Shell-shock"، بەڕۆژئاواییکردن و کۆچکردن، بوونە هۆی گۆڕینی چاوەڕوانییەکانی تایبەت بە تەندروستیی دەروونی لە ڕۆژئاوادا. <ref name=":43">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref><ref name=":23">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":153">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref><ref name=":16">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Macleod |یەکەم=AD (Sandy) |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Abrupt treatments of hysteria during World War I, 1914–18 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/0957154x18757338 |journal=History of Psychiatry |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=١٨٧–١٩٨|doi=10.1177/0957154x18757338 |issn=0957-154X |pmid=٢٩٤٨٠٠٧٤|s2cid=3586670 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکانی سەدەی بیستەم چاوەڕوانییان دەکرد کە خەمۆکی و دڵەڕاوکێ زیاتر لە نەوەکانی دوای جەنگی جیهانیی دووەم و کەسە ئاوارەکاندا دەربکەوێت؛ هەر بەو هۆیەشەوە کەسەکان لەسەر ئەو بنەمایە ڕاپۆرت دەکران یان دەستنیشان دەکران. سەرباری ئەوەش، پێشکەوتنە پزیشکییەکان ئەو حاڵەتانەیان ڕوون کردەوە کە پێشتر دەخرانە پاڵ هیستێریا، وەکو فێداربوون یان نەزۆکی. جەنگە جیهانییەکان وایان کرد کە پزیشکە سەربازییەکان سەرنجیان بخەنە سەر هیستێریا، چونکە لەو سەردەمەدا وا دەردەکەوت کە حاڵەتەکانی تووشبوون ڕوویان لە زیادبوون کردبێت، بەتایبەتی لە ژێر هەلومەرجەکانی پەستانی دەروونیی زۆردا. لە ساڵی ١٩١٩دا، (ئارسەر فرێدریک هێرست) نووسیویەتی "چەندین حاڵەتی سەرهەڵدانی نیشانە گەورەکانی هیستێریا لەو سەربازانەدا بینرا کە هیچ مێژوویەکی خێزانی یان کەسییان لە تێکچوونی شڵەژانی دەماری (neuroses) نەبوو، و بەتەواویش لەڕووی تەندروستییەوە گونجاو بوون". لە ساڵی ١٩٧٠دا، (کۆڵن پی. مەکئیڤدی) و (ئالانسن دەبلیو. بێرد) <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McEvedy |یەکەم١=Colin P. |دوایین٢=Beard |یەکەم٢=A. W. |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠|سەردێڕ=Concept of Benign Myalgic Encephalomyelitis |journal=British Medical Journal |بەرگ=١|issue=5687 |پەڕەکان=١١–١٥|doi=10.1136/bmj.1.5687.11 |issn=0007-1447 |pmc=١٧٠٠٨٩٥|pmid=٥٤١١٥٩٦}}</ref> پێشنیاری ئەوەیان کرد کە نەخۆشیی (ڕۆیاڵ فری - نەخۆشیی نەخۆشخانەی ڕۆیاڵ فری، کە ئێستا بە کۆنیشانەی شەکەتیی درێژخایەن / هەوکردنی مێشک و دڕکەپەتک دەناسرێت، کە نەخۆشییەکی دەمارییە)، کە زیاتر کاریگەریی لەسەر ژنانی گەنج هەبوو، لە ڕاستیدا پەتایەکی هیستێریا بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Prince |یەکەم=Raymond |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٨٣|سەردێڕ=Abstracts and Reviews : PSYCHIATRY AROUND THE GLOBE. A TRANSCULTURAL VIEW by JULIAN LEFF. New York: Marcel Dekker, 1981. 204 pages. $20.00 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/136346158302000205 |journal=Transcultural Psychiatric Research Review |بەرگ=٢٠|issue=2 |پەڕەکان=١١٤–١١٨|doi=10.1177/136346158302000205 |issn=0041-1108 |s2cid=144131356 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> هەروەها ئاماژەیان بەوە کرد کە هیستێریا لە ڕووی مێژووییەوە مانایەکی شاراوەی نەرێنیی لەپشتەوەیە، بەڵام ئەمە نابێت ڕێگر بێت لە بەردەم پزیشکاندا بۆ هەڵسەنگاندنی نیشانەکانی نەخۆش. <ref name=":24">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":154">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref><ref name=":162">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Macleod |یەکەم=AD (Sandy) |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Abrupt treatments of hysteria during World War I, 1914–18 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/0957154x18757338 |journal=History of Psychiatry |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=١٨٧–١٩٨|doi=10.1177/0957154x18757338 |issn=0957-154X |pmid=٢٩٤٨٠٠٧٤|s2cid=3586670 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٠دا، دوای دابەزینێکی پلە بە پلە لە ژمارەی دەستنیشانکردن و ڕاپۆرتەکاندا، هیستێریا لە "ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماریی تێکچوونە دەروونییەکان - DSM"ی سەر بە (کۆمەڵەی دەروونپزیشکیی ئەمریکی) دەرهێنرا، کە پێشتر لە بڵاوکراوەی دووەمیدا لە ساڵی ١٩٦٨دا هیستێریای وەکو تێکچوونێکی دەروونی لەخۆگرتبوو. <ref name=":44">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref><ref name=":62">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sex Roles and Psychopathology|vauthors=Winstead BA|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Springer US|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٨٤-٤٥٦٢-٦|veditors=Widom CS|پەڕەکان=٧٣–١٠٠|زمان=en|chapter=Hysteria|doi=10.1007/978-1-4684-4562-6_4}}</ref> ئەم زاراوەیە هێشتا لە سەدەی بیست و یەکەدا بەکاردەهێنرێت، هەرچەندە وەکو دەستنیشانکردنێکی پزیشکی نییە. کاتێکیش بەکاردەهێنرێت، زۆرجار وەکو زاراوەیەکی گشتییە بۆ ئاماژەدان بە هەر جۆرە نمایشێکی دراماتیکی لە تووڕەیی یان هەڵچوونی سۆزداری. <ref name=":14">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKrasny2020">Krasny, Elke (2020). "Hysteria Activism". In Braun, Johanna (ed.). [https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10 ''Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century'']. Images and Imaginations of Hysteria. Leuven University Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">125–</span>146. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2307/j.ctv18dvt2d.10|10.2307/j.ctv18dvt2d.10]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-94-6270-211-0|<bdi>978-94-6270-211-0</bdi>]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10 j.ctv18dvt2d.10]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:226345056 226345056]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 9,</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[داڕێژە:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> </ref> == نیشانە مێژووییەکان == لە ڕووی مێژووییەوە نیشانەکانی هیستێریا جیاواز و زۆرن. <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|سەردێڕ=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩١٠٠١-٥|زمان=en}}</ref> <ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|سەردێڕ=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٧٢٢١-٦|زمان=en}}</ref> <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> * هەناسە تەنگی * دڵەڕاوکێ * نەخەوتن * بێهۆشبوون * لەبیرچوونەوە * ئیفلیجی * ئازار * گرژبوونی ماسولکە * تووشبوون بە تەشەنوج <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.museumdermoderne.at/ausstellungen/detail/arch-of-hysteria-zwischen-wahnsinn-und-ekstase/|سەردێڕ=Arch of Hysteria. Zwischen Wahnsinn und Ekstase - Museum der Moderne Salzburg |شوێن=Salzburg, Museum der Moderne}}</ref> * ڕشانەوە * کەڕبوون * جووڵەی سەیر و سەمەرە * گەشکە * هەلوەسە * بێتوانایی لە قسەکردن <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|سەردێڕ=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩١٠٠١-٥|زمان=en}}</ref> <ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|سەردێڕ=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٧٢٢١-٦|زمان=en}}</ref> <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> * نەزۆکی <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria|سەردێڕ=Female hysteria: The history of a controversial 'condition' |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەرە مێژووییەکان == * سێکسی ئاسایی هاوسەرگیری <ref name="mcgill">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mcgill.ca/oss/article/history-quackery/history-hysteria|سەردێڕ=The History of Hysteria |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Office for Science and Society |زمان=en}}</ref> * دووگیانی <ref name="mcgill" /> * منداڵبوون <ref name="mcgill" /> * چارەسەری پشوودان <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria|سەردێڕ=Female hysteria: The history of a controversial 'condition' |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == تیۆرستە دیارەکان == === شارکۆ === لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، پزیشکی دەمارناسی فەڕەنسی، ژان-مارتین شارکۆ، لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەو حاڵەتە کرد کە خۆی بە "شڵەژانی دەماریی گەورە" (neurosis) یان هیستێریا ناوی دەبرد. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mota Gomes M, Engelhardt E |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=A neurological bias in the history of hysteria: from the womb to the nervous system and Charcot |journal=Arquivos de Neuro-Psiquiatria |بەرگ=٧٢|issue=12 |پەڕەکان=٩٧٢–٩٧٥|doi=10.1590/0004-282X20140149 |pmid=٢٥٥١٧٦٤٥|doi-access=free}}</ref> شارکۆ ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە هیستێریا تێکچوونێکی [[فیزیۆلۆژی]] بۆماوەییە. <ref name=":8" /> ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە هیستێریا دەبێتە هۆی پەکخستنی کارایی هەندێک ناوچەی مێشک، ئەمەش دەبێتە پاڵنەر بۆ سەرهەڵدانی ئەو نیشانە جەستەییانەی کە لە هەر نەخۆشێکدا بەدی دەکرێن. <ref name=":8" /> سەرەڕای ئەوەی شارکۆ پێی وابوو کە هیستێریا بنچینەیەکی بۆماوەیی هەیە، بەڵام هاوکات باوەڕیشی وابوو کە هۆکارە ژینگەییەکانی وەکو گوشاری دەروونی دەتوانن ببنە هاندەر (Trigger) بۆ ورووژاندن و دەرکەوتنی نەخۆشییەکە لە کەسێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N-GZDwAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP12|سەردێڕ=Fits and Starts: A Genealogy of Hysteria in Modern France|vauthors=Evans M|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Cornell University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٠١٧-٣٤٣١-١|زمان=en}}</ref> شارکۆ زیاتر لە ١٢٠ توێژینەوەی حاڵەتی (Case study) سەبارەت بەو نەخۆشانە بڵاوکردەوە کە هیستێریا تیایاندا دەستنیشان کردبوو، [[:en:Marie_Wittman|ماری ویتمانیش]] یەکێک بوو لەوان. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=S9NOnuPQpeQC&q=marie+blanche+wittmann&pg=PR9|سەردێڕ=Medical Muses: Hysteria in Nineteenth-Century Paris|vauthors=Hustvedt A|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=W.W. Norton & Company|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٨٢١٧-٣|زمان=en}}</ref> ویتمان کە بە «شاژنی تووشبووانی هیستێریا» ناوزەد دەکرا، تاوەکو ئێستاش وەک بەناوبانگترین نەخۆشی ئەم حاڵەتە دەناسرێت. <ref name=":3" /> بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی، شارکۆ تەکنیکی [[خەواندنی موگناتیسی]] (Hypnosis)ی بەکاردەهێنا، کە گەیشتە ئەو دەرەنجامەی ئەم ڕێکارە تەنها کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە لەسەر تووشبووانی هیستێریا جێبەجێ بکرێت. <ref name=":3" /> شارکۆ، بە بەکارهێنانی نەخۆشەکانی وەک ئامرازی نمایش، چەندین نمایشی گشتیی دراماتیکی لەسەر تووشبووانی هیستێریا و شێوازەکانی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە لەبەردەم ئامادەبوواندا ئەنجام دا، کە بە بۆچوونی زۆرێک لە شارەزایان، خودی ئەم جۆرە نمایشکردنانە بوونەتە هۆی دروستبوون و دەرکەوتنی زیاتری دیاردەی هیستێریاکە. <ref name=":3" /> سەرەڕای ئەوەش، شارکۆ تێبینی هەبوونی لێکچوونی کرد لە نێوان شەیتانگیری ([[:en:Spirit_possession|Demon possession]]) و هیستێریادا، هەر بۆیە گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە «دێمۆنۆمانیا - [[:en:Dæmonomania|Demonomania]]» جۆرێکە لە نەخۆشیی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> ڕۆمانی مێژوویی "[[ژنە شێتەکانی پاریس]] - The Madwomen of Paris"ی ساڵی ٢٠٢٤ لە نووسینی ([[:en:Jennifer_Cody_Epstein|جێنیفەر کۆدی ئیپستاین]])، بە شێوەیەکی دراماتیکی بەرجەستەی ئەزموونی ژیانی چەند ژنێک دەکات کە لە نەخۆشخانەی (سالپێتریێر - Salpêtrière) نەخۆشیی هیستێریایان تێدا دەستنیشان کرابوو. هاوکات، ڕۆمانەکە شیکاری و وردبوونەوە دەکات بۆ ئەو بەکارهێنانە مشتومڕهەڵگرەی تەکنیکی خەواندنی موگناتیسی و ئەو نمایشە گشتییانەی کە لەژێر سەرپەرشتی و چاودێریی شارکۆدا ئەنجام دەدران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.penguinrandomhouse.com/books/624441/the-madwomen-of-paris-by-jennifer-cody-epstein/|سەردێڕ=The Madwomen of Paris by Jennifer Cody Epstein: 9780593158029 {{!}} PenguinRandomHouse.com: Books |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === فرۆید === لە ساڵی ١٨٩٦دا، دەروونشیکاری نەمسایی، [[زیگمۆند فرۆید]]، توێژینەوەیەکی لەژێر ناونیشانیهۆکارناسیی هیستێریا - [[:en:The_Aetiology_of_Hysteria|The Aetiology of Hysteria]] بڵاوکردەوە. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=caMNee9ybUQC&q=Suppressed+inventions+and+other+discoveries&pg=PP13|سەردێڕ=Suppressed Inventions|vauthors=Eisen J|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Penguin|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٩-٥٢٧٣٥-٧|زمان=en}}</ref>لەم توێژینەوەیەدا، فرۆید ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بە بڕوای ئەو، شڵەژانی دەماریی (neurosis) لە نەخۆشە ژنەکانیدا - کە خۆی بە هیستێریا ناوزەدی کردووە - دەرەنجامی ئەو [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژییە سێکسییانە]] بووە کە لە قۆناغی منداڵیدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە. <ref name=":1" /> فرۆید چەمکی سەرهەڵدانی نیشانە جەستەییەکانی وەک دەرەنجامێک بۆ زەبرە دەروونییەکانی قۆناغی منداڵی بە ناوی «گۆڕانی هیستێریایی - [[:en:Conversion_disorder|Hysterical conversion]]» داهێنا, <ref name=":1" /> هەروەها فرۆید ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پێویستە نەخۆشەکە لەژێر کاریگەریی خەواندنی موگناتیسیی سووکدا و لە ڕێگەی خەیاڵکردنەوە، بە زیندووترین و ڕوونترین شێوە دووبارە ئەو ئەزموونانە بچێژێتەو. <ref name=":1" /> دواتر فرۆید پێداچوونەوەی بۆ ئەم بۆچوونەی کرد و هەمواریکردەوە، کاتێک درکی بەوە کرد کە مەرج نییە دەستدرێژیی سێکسی تاکە هۆکار بێت بۆ سەرهەڵدانی شڵەژانە دەمارییەکان. پاشان ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە، سەرەڕای خودی دەستدرێژییەکە، وەهم و خەیاڵکردنی ([[فەنتازیا]]) دەستدرێژیی سێکسیش دەتوانن هۆکار بن بۆ تووشبوون بە نەخۆشییەکە، ئەگەرچی هەرگیز ئەو ئەگەرەشی ڕەت نەکردەوە کە خودی دەستدرێژییە سێکسییەکە هۆکاری نەخۆشییەکە بێت، بەڵکو تەنها ئاماژەی بەوە کرد کە ئەمە تاکە هۆکاری مەزەندەکراو نییە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freud|یەکەم=Sigmund|ناونیشان=https://archive.org/details/inhibitionssympt0000freu|سەردێڕ=Inhibitions, symptoms, and anxiety|دوایین٢=Gay|یەکەم٢=Peter|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton & Company|ژپنک=٠-٣٩٣-٠٠٨٧٤-٦|ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=1989|پەڕەکان=xiii|chapter=Sigmund Freud: a Brief Life}}</ref> فرۆید هەروەها یەکێک بوو لە یەکەمین پزیشکە دەروونییە دیارەکان کە بوونی نەخۆشیی هیستێریای دایە پاڵ پیاوانیش (پێی وابوو پیاوانیش تووشی هیستێریا دەبن). <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> تەنانەت هیستێریای لە خودی خۆیشیدا دەستنیشان کرد، و لە نووسینەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ترسی لەوە هەبووە کار و توێژینەوەکانی هێندەی تر حاڵەتەکەیان لەسەر خراپتر (ئاڵۆزتر) کردبێت. <ref name=":2" /> == تێگەیشتنی سەردەمیانە == بە شێوەیەکی گشتی، لە ئێستادا لە کولتووری پزیشکیی ڕۆژئاوادا هیستێریا وەک نەخۆشییەک دەستنیشان ناکرێت، بەڵکو جێگەی گیراوەتەوە بە دەستنیشانکردنی دیکەی وەکو تێکچوونەکانی گۆڕان - Conversion disorders یان تێکچوونە کاراییەکان - Functional disorders <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reynolds EH |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hysteria, conversion and functional disorders: a neurological contribution to classification issues |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٠١|issue=4 |پەڕەکان=٢٥٣–٢٥٤|doi=10.1192/bjp.bp.111.107219 |pmid=٢٣٠٢٨٠٨٠|doi-access=free}}</ref> کاریگەرییەکانی هیستێریا وەکو نەخۆشییەکی دەستنیشانکراو لە سەدەکانی هەژدە و نۆزدەهەمدا، شوێنەوارێکی درێژخایەنی بەجێهێشتووە لەسەر ڕێکارەکانی چارەسەری پزیشکیی تایبەت بە تەندروستیی ژنان <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> لە دەرەوەی بواری پزیشکیش، کاتێک زاراوەی (هیستێریایی) بۆ کەسێک بەکاردەهێنرێت، دەکرێت بەو واتایە بێت کە ئەو کەسە لەڕادەبەدەر سۆزدارە، بە شێوەیەکی ناژیرانە شڵەژاوە، یان لە دۆخێکی هەڵچوون و شێتگیریدایە ([[:en:Rage_(emotion)|Frenzied]]). <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/hysterical|سەردێڕ=hysterical adjective - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=www.oxfordlearnersdictionaries.com}}</ref> لەلایەکی دیکەوە، کاتێک ئەم زاراوەیە بۆ دۆخێک بەکاردەهێنرێت کە پەیوەندیی بە ترس و [[دڵەڕاوکێ|دڵەڕاوکێوە]] (Panic) نییە، هیستێریا بەو مانایە دێت کە دۆخەکە بە شێوەیەکی کۆنترۆڵنەکراو خۆش و پێکەنیناوییە – لێرەدا واتای شاراوەی (Connotation) زاراوەکە ئەوەیە کە دۆخەکە دەبێتە هۆی دروستبوونی پێکەنینی هیستێریایی. <ref name=":11" /> لە ئەمڕۆدا، لەوانەیە پزیشکانی دەروونی زاراوەی هیستێریا بۆ ئاماژەدان بە "ئەو ڕەفتارانەی مرۆڤ بەکاربهێنن کە تێیدا کەسەکان بە شێوازێک هەڵسوکەوت دەکەن و لاسایی تێکچوونە جەستەیی یان دەروونییەکان دەکەنەوە، بە جۆرێک کە سەرنج و چاودێریی پزیشکی و پەرستاری بۆ لای خۆیان ڕابکێشن". بەپێی بۆچوونی (ماکهیو - McHugh)، پزیشکانی دەروونی جەخت لەوە دەکەنەوە کە هیستێریا (یان "نمایشە ڕەفتارییە لاساییکەرەوەکان لە ڕووی پزیشکییەوە") زیاتر بریتییە لە "فۆرمێکی ڕوون و ئاشکرای خۆخەڵەتاندن، نەک فێڵبازی و ساختەکاری". <ref name=":17">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McHugh|یەکەم=Paul R.|سەردێڕ=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Dana Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٢٥٩٤-٣٩-٣|شوێن=New York|پەڕە=١٥٣}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hysteria}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] 8t6c8dqo2is34wbey8u9okav96lmpk0 0 296534 1590920 1590647 2026-06-16T17:05:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:چین|چین]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590920 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئاروناچال پرادێش''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: अरुणाचल प्रदेश)یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] و ڕۆژھەڵاتیترین ناوچەی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری ئیتاناگارە. واتای ناوی ئەم ویلایەتە دەبێتە «سەرزەمینی چیا ڕووناکبووەوەکانی بەرەبەیان». == جوگرافیا و پێگەی ستراتیژی == ئەم ویلایەتە ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتانی [[چین]]، [[بووتان]] و [[میانمار]]. بەھۆی ئەم پێگە جوگرافییەوە، گرنگییەکی ستراتیژی و جیۆپۆلەتیکی تایبەتی بۆ ھیندستان ھەیە، ھەروەھا لە ناوەندی کێشە سنوورییەکانی نێوان ھیندستان و چیندایە. زۆربەی ڕووبەری ئاروناچال پرادێش ناوچەیەکی شاخاوییە و بە دارستانی چڕ داپۆشراوە، کە چەندین ڕووباری گرنگی وەک ڕووباری براھماپوترای لێوە سەرچاوە دەگرێت. == چاند و ئایین == ئەم ویلایەتە لە ڕووی کلتوورییەوە زۆر ھەمەجۆرە و زیاتر لە ٢٠ خێڵی ڕەسەنی تێدا دەژین کە زمان، دابونەریت و ھونەری تایبەت بە خۆیان ھەیە. لە ڕووی ئایینییەوە، فرەیی لە ناوچەکەدا دەبینرێت: ئایینی [[بودیزم|بوودایی]]: زیاتر لەو ناوچانە بڵاوە کە لە سنووری بوتان و تیبتەوە نزیکن. ئایینە ڕەسەنەکان: تا ئێستاش لە ناو ھەندێک لە خێڵەکاندا پەیڕەو دەکرێن. [[مەسیحییەت]]: لە سەدەی بیستەمدا لە ناو بەشێک لە کۆمەڵگە بومییەکاندا بڵاوبووەتەوە. == سەرچاوە سروشتییەکان و ئابووری == ئاروناچال پرادێش دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی سروشتی، دارستانی دەستکارینەکراو و جۆراوجۆری ژینگەیی، ئەمەش وای کردووە ببێتە شوێنێکی گرنگ بۆ گەشتیاری سروشتی و توێژینەوەی ژینگەیی. سەرەڕای ئەمەش، پەرەسەندنی ئابووری و ژێرخانی ئەم ویلایەتە لە دواوەیە بە بەراورد بە ویلایەتەکانی تری ھیندستان، بۆیە حکوومەتی ھیندستان وەبەرھێنانی تایبەت لە ناوچەکەدا دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم دواکەوتوویییە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ {{پۆلی کۆمنز|Arunachal Pradesh}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|چین|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تبت]] pj8h7zj471vmzf3ud3y4n10jqb24i7n 0 296536 1590921 1590646 2026-06-16T17:05:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590921 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئاسام''' (بە ئاسامی: ''অসম'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]، کە دەکەوێتە بناری چیاکانی [[ھیمالایا]]ی ڕۆژھەڵات و لە نێوان [[تایلەند]] و [[بەنگلادێش|بەنگلادێشدا]] ھەڵکەوتووە. پایتەختەکەی شاری '''دیسپور'''ە و گەورەترین شاریش تێیدا شاری '''گوواھاتی'''یە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە نزیکەی ٣٥ ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار کەسە. ئاسام وەک دەروازەی سەرەکی بۆ چوونە ناو ناوچەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان دادەنرێت، بۆیە گرنگییەکی ستراتیژی و ئابووری زۆری ھەیە. == مێژوو و ئابووری == لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەم ناوچەیە شوێنی پاشایەتییە ڕەسەنەکانی وەک پاشایەتی «ئەھوم» بووە کە بۆ ماوەی شەش سەدە بەرگرییان لە دژی ھێرشەکانی [[مەغۆل|مەغۆلەکان]] کردووە. لە سەردەمی داگیرکاری [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیادا]]، ئاسام بەھۆی چاندنی [[چا|چایەوە]] ناوبانگی دەرکرد؛ لە ئێستاشدا '''چای ئاسام''' یەکێکە لە گرنگترین کاڵا ھەناردەکراوەکانی ویلایەتەکە و ناوبانگێکی جیھانی ھەیە. == زمان و ھەمەجۆریی نەتەوەیی == نیوەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی ئاسامی دەدوێن، کە زمانەکانی ئاسامی و "بۆدۆ" زمانە فەرمییەکانی ویلایەتەکەن. == ئایین و کلتوور == زۆربەی دانیشتووانی ئاسام لە [[ھیندۆسی|ھیندۆس]] و [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێکھاتوون، لەگەڵ کەمینەیەکی [[مەسیحی]] و پەیڕەوانی ئایینە ڕەسەنەکان. کلتووری ئاسام زۆر دەوڵەمەندە بە مۆسیقا و ھونەر؛ فیستیڤاڵی کشتوکاڵی '''"بیھۆ" (Bihu)''' کە سێ جار لە ساڵێکدا بەڕێوەدەچێت، مۆسیقای "بھۆگیت"، سەمای ڕەسەن بە جلی ڕەنگاوڕەنگەوە، و پیشەسازی دەستی وەک حەریرە دەستچنەکانی "مۆگا سیلک"، نیشانەی زیندوێتی و دێرینی کلتوری ئەم ناوچەیەن. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] {{پۆلی کۆمنز|Assam}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] gf5mkgoshj16skfrwe2ws4qms3rjlmk 0 296540 1590922 1590645 2026-06-16T17:06:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]]، [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٠٠]] 1590922 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''چەتیسگەر''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]] و چەتیسگەری: ''छत्तीसगढ़'')یەکێکە لە ویلایەتەکانی ناوەندی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە دەیەمین ویلایەتی ھیندستانە و ڕووبەرەکەی ١٣٥٬١٩٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ھەروەھا بە حەشیمەتی ٢٨ ملیۆن کەس، حەڤدەیەمین ویلایەتی پڕدانیشتووانی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری '''ڕایپور'''ە. ئەم ویلایەتە لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتی «مادیا پرادیش» جیاکرایەوە. ناوی چەتیسگەر لە زمانی ھیندییدا بە واتای «سی و شەش قەڵا» دێت (چەتیس: ٣٦ + گەر: قەڵا/دژ). لە ئێستادا ئەم ویلایەتە بە یەکێک لە خێراترین ناوچەکان لە ڕووی گەشەسەندنەوە لە ھیندستان دادەنرێت و سەرچاوەیەکی سەرەکی دابینکردنی کارەبا و پۆڵایە لە وڵاتەکەدا. == زمان و دانیشتووان == زۆربەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی «چەتیسگەری» دەدوێن کە زمانێکی سەر بە خێزانی زمانە ھیندۆئاریایییەکانە؛ بەڵام دانیشتووانی ناوچەی «باستار» لە باشووری ویلایەتەکە، بە زمانێکی سەر بە خێزانی [[زمانە دراڤیدییەکان]] قسە دەکەن. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] {{پۆلی کۆمنز|Chhattisgarh}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا|دەیەی ٢٠٠٠}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:چەتیسگەر]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 5hxnly6789ilv1h8qf59tqqijqj6ka8 0 296543 1590826 1590547 2026-06-16T12:05:04Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590826 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} [[پەڕگە:SpaceX CEO Elon Musk visits N&NC and AFSPC (190416-F-ZZ999-006) (cropped).jpg|alt=|وێنۆک|Musk in 2019 as [[SpaceX]] CEO; [[Initial public offering of SpaceX|the company's IPO]] in 2026 led to him becoming the first US$ [[trillionaire]].]] [[ئیلۆن مەسک]] دەوڵەمەندترین کەسایەتیی پشتڕاستکراوی جیھانە کە بەپێی ''[[پێوەری ملیاردێرەکانی بلوومبێرگ]]''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bloomberg Billionaires Index |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260615051036/https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> و ''[[فۆربێس]]''،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |سەردێڕ=Elon Musk | magazine=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260612192542/https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{as of|2026|June|lc=y}} تێکڕای سامانەکەی زیاتر لە ١٫١ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکییە و زۆربەی سامانەکەی لە [[سپەیس ئێکس]] و [[تێسلا مۆتۆرز|تێسلا]]وە دێت. Having been first listed on the [[The World's Billionaires|''Forbes Billionaires List'']] in 2012,<ref name=":1" /> around 75% of Musk's wealth was derived from Tesla stock in November 2020,<ref name="gates" /> although he describes himself as "[[wikt:cash poor|cash poor]]".<ref name="cash" /><ref name="wsj" /> According to ''Forbes'', he became the first person in the world to achieve a net worth of $300&nbsp;billion in 2021; $400&nbsp;billion in December 2024;<ref name="maruf" /> $500&nbsp;billion in October 2025;<ref name="Elon $500M Forbes">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=Elon Musk Just Became The First Person Ever Worth $500 Billion |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2025/10/01/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-500-billion/|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> $600 billion in mid-December 2025;<ref name="$600B">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=SpaceX Tender Offer Pushes Musk’s Net Worth To Record $677 Billion |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2025/12/15/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-600-billion/ |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ئیش=Forbes |زمان=en}}</ref> $700 billion later that month;<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|یەکەم=Matt |دوایین=Durot |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2025/11/19/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-700-billion-after-delaware-supreme-court-restored-his-voided-tesla-stock-options/ |سەردێڕ=Elon Musk Just Became The First Person Ever Worth $700 Billion After Delaware Supreme Court Restored His Voided Tesla Stock Options | magazine=Forbes |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> $800 billion in February 2026;<ref name="$800B">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=Elon Musk Just Became The First Person Ever Worth $800 Billion After SpaceX Acquired xAI |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/02/03/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-800-billion-after-spacex-acquired-xai/ |ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=Forbes |زمان=en}}</ref> $900 billion in June 2026; and $1 trillion ($1,000 billion) later that month with the [[initial public offering of SpaceX]],<ref name="$900B">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=Near Trillionaire Elon Musk, A Saudi Prince, And Twitter’s Founder: Here Are The SpaceX IPO’s Biggest Winners |ناونیشان=http://forbes.com/sites/mattdurot/2026/06/11/near-trillionaire-elon-musk-a-saudi-prince-and-twitters-founder-here-are-the-spacex-ipos-biggest-winners |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref><ref name="$1T">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=SpaceX’s IPO Just Made Elon Musk The World’s First Trillionaire |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/06/12/spacexs-ipo-just-made-elon-musk-the-worlds-first-trillionaire/ |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> making Musk the first and only US$ [[trillionaire]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Saini |یەکەم١=Manya |دوایین٢=Nishant |یەکەم٢=Niket |سەردێڕ=SpaceX IPO makes Elon Musk the world's first trillionaire |ناونیشان=https://www.reuters.com/business/media-telecom/spacex-ipo-makes-elon-musk-worlds-first-trillionaire-2026-06-11/ |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters |زمان=en}}</ref> In November 2025, a Tesla pay package worth potentially $1 trillion for Musk was approved, which he is to receive over 10 years if he meets specific goals.<ref name="$1 trillion package approved">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Isidore |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Tesla approves Musk's $1 trillion pay package |ئیش=CNN |ناونیشان=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} [[پۆل:ئیلۆن مەسک]] 0u2yoi7yt6f3175ife66p108t4jy0yd 1591049 1590826 2026-06-17T02:35:07Z Hivja 64112 /* */ 1591049 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:SpaceX CEO Elon Musk visits N&NC and AFSPC (190416-F-ZZ999-006) (cropped).jpg|alt=|وێنۆک|وێنەیەکی ئیلۆن مەسک]] [[ئیلۆن مەسک]] دەوڵەمەندترین کەسایەتیی پشتڕاستکراوی جیھانە کە بەپێی ''[[پێوەری ملیاردێرەکانی بلوومبێرگ]]''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bloomberg Billionaires Index |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260615051036/https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> و ''[[فۆربێس]]''،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |سەردێڕ=Elon Musk | magazine=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260612192542/https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{as of|2026|June|lc=y}} تێکڕای سامانەکەی زیاتر لە ١٫٣ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکییە و زۆربەی سامانەکەی لە [[سپەیس ئێکس]] و [[تێسلا مۆتۆرز|تێسلا]]وە دێت. Having been first listed on the [[The World's Billionaires|''Forbes Billionaires List'']] in 2012,<ref name=":1" /> around 75% of Musk's wealth was derived from Tesla stock in November 2020,<ref name="gates" /> although he describes himself as "[[wikt:cash poor|cash poor]]".<ref name="cash" /><ref name="wsj" /> According to ''Forbes'', he became the first person in the world to achieve a net worth of $300&nbsp;billion in 2021; $400&nbsp;billion in December 2024;<ref name="maruf" /> $500&nbsp;billion in October 2025;<ref name="Elon $500M Forbes">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=Elon Musk Just Became The First Person Ever Worth $500 Billion |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2025/10/01/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-500-billion/|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> $600 billion in mid-December 2025;<ref name="$600B">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=SpaceX Tender Offer Pushes Musk’s Net Worth To Record $677 Billion |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2025/12/15/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-600-billion/ |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ئیش=Forbes |زمان=en}}</ref> $700 billion later that month;<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|یەکەم=Matt |دوایین=Durot |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2025/11/19/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-700-billion-after-delaware-supreme-court-restored-his-voided-tesla-stock-options/ |سەردێڕ=Elon Musk Just Became The First Person Ever Worth $700 Billion After Delaware Supreme Court Restored His Voided Tesla Stock Options | magazine=Forbes |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> $800 billion in February 2026;<ref name="$800B">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=Elon Musk Just Became The First Person Ever Worth $800 Billion After SpaceX Acquired xAI |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/02/03/elon-musk-just-became-the-first-person-ever-worth-800-billion-after-spacex-acquired-xai/ |ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=Forbes |زمان=en}}</ref> $900 billion in June 2026; and $1 trillion ($1,000 billion) later that month with the [[initial public offering of SpaceX]],<ref name="$900B">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=Near Trillionaire Elon Musk, A Saudi Prince, And Twitter’s Founder: Here Are The SpaceX IPO’s Biggest Winners |ناونیشان=http://forbes.com/sites/mattdurot/2026/06/11/near-trillionaire-elon-musk-a-saudi-prince-and-twitters-founder-here-are-the-spacex-ipos-biggest-winners |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref><ref name="$1T">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Durot |یەکەم=Matt |سەردێڕ=SpaceX’s IPO Just Made Elon Musk The World’s First Trillionaire |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/06/12/spacexs-ipo-just-made-elon-musk-the-worlds-first-trillionaire/ |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> making Musk the first and only US$ [[trillionaire]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Saini |یەکەم١=Manya |دوایین٢=Nishant |یەکەم٢=Niket |سەردێڕ=SpaceX IPO makes Elon Musk the world's first trillionaire |ناونیشان=https://www.reuters.com/business/media-telecom/spacex-ipo-makes-elon-musk-worlds-first-trillionaire-2026-06-11/ |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters |زمان=en}}</ref> In November 2025, a Tesla pay package worth potentially $1 trillion for Musk was approved, which he is to receive over 10 years if he meets specific goals.<ref name="$1 trillion package approved">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Isidore |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Tesla approves Musk's $1 trillion pay package |ئیش=CNN |ناونیشان=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} [[پۆل:ئیلۆن مەسک]] kifaf46vms343r95sbdfr3lo1hiqh75 1591050 1591049 2026-06-17T02:35:24Z Hivja 64112 /* */ 1591050 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:SpaceX CEO Elon Musk visits N&NC and AFSPC (190416-F-ZZ999-006) (cropped).jpg|alt=|وێنۆک|وێنەیەکی ئیلۆن مەسک]] [[ئیلۆن مەسک]] دەوڵەمەندترین کەسایەتیی پشتڕاستکراوی جیھانە کە بەپێی ''[[پێوەری ملیاردێرەکانی بلوومبێرگ]]''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bloomberg Billionaires Index |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260615051036/https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> و ''[[فۆربێس]]''،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |سەردێڕ=Elon Musk | magazine=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260612192542/https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{as of|2026|June|lc=y}} تێکڕای سامانەکەی زیاتر لە ١٫٣ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکییە و زۆربەی سامانەکەی لە [[سپەیس ئێکس]] و [[تێسلا مۆتۆرز|تێسلا]]وە دێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} [[پۆل:ئیلۆن مەسک]] 63z09ansdg7xc83xxhp71d2tz7u9s5e 1591051 1591050 2026-06-17T02:35:42Z Hivja 64112 1591051 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:SpaceX CEO Elon Musk visits N&NC and AFSPC (190416-F-ZZ999-006) (cropped).jpg|alt=|وێنۆک|وێنەیەکی ئیلۆن مەسک]] [[ئیلۆن مەسک]] دەوڵەمەندترین کەسایەتیی پشتڕاستکراوی جیھانە کە بەپێی ''[[پێوەری ملیاردێرەکانی بلوومبێرگ]]''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bloomberg Billionaires Index |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260615051036/https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> و ''[[فۆربێس]]''،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |سەردێڕ=Elon Musk | magazine=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260612192542/https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{as of|2026|June|lc=y}} تێکڕای سامانەکەی زیاتر لە ١٫٣ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکییە و زۆربەی سامانەکەی لە [[سپەیس ئێکس]] و [[تێسلا مۆتۆرز|تێسلا]]وە دێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} {{ئابووری-کۆلکە}} [[پۆل:ئیلۆن مەسک]] cx1urldmiplrjbxf7sz1izv13xbq75z 1591052 1591051 2026-06-17T02:36:29Z Hivja 64112 1591052 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:SpaceX CEO Elon Musk visits N&NC and AFSPC (190416-F-ZZ999-006) (cropped).jpg|alt=|وێنۆک|وێنەیەکی ئیلۆن مەسک]] [[ئیلۆن مەسک]] دەوڵەمەندترین کەسایەتیی پشتڕاستکراوی جیھانە کە بەپێی ''[[پێوەری ملیاردێرەکانی بلوومبێرگ]]''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bloomberg Billionaires Index |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260615051036/https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/elon-r-musk/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> و ''[[فۆربێس]]''،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |سەردێڕ=Elon Musk | magazine=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260612192542/https://www.forbes.com/profile/elon-musk/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{as of|2026|June|lc=y}} تێکڕای سامانەکەی زیاتر لە ١٫٣ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکییە و زۆربەی سامانەکەی لە [[سپەیس ئێکس]] و [[تێسلا مۆتۆرز|تێسلا]]وە دێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} {{کۆلکە}} [[پۆل:ئیلۆن مەسک]] 9wdeifvul9jjy94khbptg0hb2c5o0zj 0 296545 1590923 1590644 2026-06-16T17:06:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]]، [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] و [[دەروازە:دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٠٠]] 1590923 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''جارکەند''' یان '''جارخەند''' (بە ھیندی: ''झारखंड''، بە ئینگلیزی: ''Jharkhand'')، ویلایەتێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە بەشە باشوورییەکەی ویلایەتی [[بیھار]] جیاکرایەوە. ڕووبەرەکەی ٧٤٬٦٧٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و شاری پیشەسازیی '''ڕانچی''' پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. == جوگرافیا و ھاوسنووری == جارکەند لە ڕووی جوگرافییەوە پێگەیەکی گرنگی لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستاندا ھەیە و لەگەڵ چەندین ویلایەتی تردا ھاوسنوورە: * لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی [[بیھار]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ویلایەتەکانی [[ئۆتار پرادیش]] و [[چاتیسگار]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی [[ئۆدیشا|ئۆریسا (ئۆدیشا)]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی [[بەنگالی ڕۆژاوا]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[گۆوا]] {{پۆلی کۆمنز|Jharkhand}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا|دەیەی ٢٠٠٠}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:جارکەند]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 5alkyla5n3uu4v1enjzarjdc9ow00dr 0 296548 1590924 1590643 2026-06-16T17:06:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590924 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''مانیپور''' یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ٢٢٬٣٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە، شاری '''ئیمفال'''یش پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. ناوی مانیپور لە دوو وشەی زمانی [[سانسکریت]]ی (مانی: گەوھەر) و (پورە: سەرزەمین/ئاوەدانی) ھاتووە کە پێکەوە واتای «سەرزەمینی گەوھەر»یان «جەواھیرستان» دەبەخشێت. ئەم ویلایەتە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥٠٠ ساڵ وەک خاڵێکی بەستنەوەی کلتووری و بازرگانی لە نێوان نیمچەدوورگەی ھیندستان، ئاسیای ناوەندی و ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵاتدا بووە. ==سەرچاوە== * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥-٠٦-٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] {{پۆلی کۆمنز|Manipur}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مانیپور]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 9tlrlp7w0x9am9ulllz25nmfso1k1c5 0 296549 1590925 1590642 2026-06-16T17:07:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590925 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''مێگالایا''' (بە ئینگلیزی: ''Meghalaya'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە و شاری '''شیلۆنگ''' پایتەختییەتی. مێگالایا تەنھا لەگەڵ ویلایەتی [[ئاسام]] لە ناوخۆی ھیندستان و وڵاتی بەنگلادیش لە باشوورەوە ھاوسنوورە. == جوگرافیا و کەشوھەوا == ئەم ویلایەتە بە سروشتە زۆر سەوزەکەی و ناوچە شاخاوییە فراوانەکانی دەناسرێتەوە. بەھۆی بەرزایییەکەیەوە، دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە درێژایی ساڵ کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و پڕ لە باران ئەزموون دەکەن (ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە تەڕترین و پڕبارانترین شوێنەکانی جیھان دادەنرێت). == بەڕێوەبردن و زمان == مێگالایا چەندین ناوچەی ئۆتۆنۆمی (خۆبەڕێوەبەر) لەخۆدەگرێت کە بەپێی دەستوور، بە پێچەوانەی ناوچەکانی تری ھیندستان، دەسەڵاتی دەرکردنی یاسای تایبەت بە خۆیانیان ھەیە بۆ پاراستنی کلتووری خێڵەکی. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] * [[مانیپور]] {{پۆلی کۆمنز|Meghalaya}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مێگالایا]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] t4zge3kc7oozg67bjczcb1x56c56hel 0 296551 1590926 1590641 2026-06-16T17:07:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590926 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ناگالاند''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''नागालैंड'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ١٦٬٥٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ١٬٩٨٠٬٦٠٢ کەس بووە. شاری '''کۆھیما''' پایتەختی ویلایەتەکەیە و شاری '''دیماپوور''' گەورەترین شارییەتی. ناگالاند بەھۆی چیا سەرنجڕاکێشەکانییەوە بە «سویسڕای ڕۆژھەڵات» ناسراوە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Nagaland}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ناگالاند]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] qnt5gom2s36f0284j935he4hyoyxpwk 0 296552 1590927 1590640 2026-06-16T17:07:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590927 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئۆدیشا''' یان '''ئۆریسا''' (بە ھیندی: ''ओडिशा'')، ویلایەتێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] کە دەکەوێتە کەناراوەکانی [[کەنداوی بەنگال]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە نۆزدەیەمین گەورە ویلایەتی ھیندستانە و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە لە ڕیزبەندی یازدەیەمیندایە. پایتەختەکەی شاری '''بۆبانێسوار'''ە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[جارکەند]] {{پۆلی کۆمنز|Odisha}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆدیشا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] pdc9yozyeeyjyoou5smgfqeegwf3ya3 0 296553 1590928 1590639 2026-06-16T17:08:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590928 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''تامیل نادو''' (بە تامیلی: ''தமிழ்நாடு'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی [[هیندستان]] کە دەکەوێتە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی هیندستان. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە یازدەیەمین و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە حەوتەمین ویلایەتی هیندستانە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتە شاری '''چێنای''' (ناوە کۆنەکەی: مەدرەس)ـە. ڕووبەری ویلایەتەکە ۱۳٠,٠٥٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. == دانیشتووان و کلتور == بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە زیاتر لە ٧٢ ملیۆن کەس بووە کە زۆربەیان لە نەتەوەی '''تامیل'''ن. گەلی تامیل پەیوەستبوونێکی قووڵیان بە زمان و کلتووری "دراڤیدی" خۆیانەوە هەیە؛ بە شێوەیەک کە لە مێژوودا بە توندی دژی هەوڵەکانی حکومەتی ناوەندی وەستاونەتەوە بۆ سەپاندنی زمانی هیندی وەک تاکە زمانی نیشتمانی لە سەرتاسەری وڵاتدا. == دۆخی دیمۆگرافی == ئەم ویلایەتە نزمترین ڕێژەی منداڵبوونی لەسەر ئاستی هیندستان تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ڕێژەکە ١.٧ منداڵ بوو بۆ هەر ژنێک، و لە ماوەی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنادا (٢٠٢٠-٢٠٢١) گەیشتە ١.٨، کە هێشتا کەمترە لە ڕێژەی ٢.١ کە پێویستە بۆ جێگیر هێشتنەوەی ژمارەی دانیشتووان. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Tamil Nadu}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی هیندستان]] [[پۆل:تامیل نادو]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تامیل نادوو]] 6v7r72xrz0611gwd5om6gmgkmeawbbd 0 296554 1590929 1590638 2026-06-16T17:08:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590929 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''تێلانگانا''' (بە ھیندی: ''तेलंगाना'')، ویلایەتێکە لە باشووری وڵاتی [[ھیندستان]] کە لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ وەک ویلایەتێکی نوێ دامەزرا. ئەم ناوچەیە پێشتر یەکێک بوو لە سێ بەشە سەرەکەیییەکەی ویلایەتی [[دەندرا پرادێش]]. ڕووبەری تێلانگانا ١١٤٬٨٤٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ٣٥ ملیۆن و ١٩٣ ھەزار کەسە. شاری مێژوویی '''حەیدەرئاباد''' پایتەختی ئەم ویلایەتەیە، کە لە ھەمان کاتدا وەک پایتەختی ھاوبەش لەگەڵ ویلایەتی دەندرا پرادێش بەکاردێت. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Telangana}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تێلانگانا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 6j2q5z868g72dl1ueq30gth6s2ah8zw 0 296555 1590930 1590637 2026-06-16T17:08:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590930 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''تریپورا''' (بە ھیندی: ''त्रिपुरा'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] کە دەکەوێتە ناوچەی [[ئاسام]] و ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی [[بەنگلادێش]]. شاری '''ئاگرتەلا''' پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتەیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Tripura}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تریپورا]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] qlhxovhf5l9t1pocgq629yj2pu7y2dc 0 296556 1590931 1590636 2026-06-16T17:09:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590931 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئۆتار پرادیش''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''उत्तर प्रदेश''، بە [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]]: ''اتر پردیش''، بە ئینگلیزی: ''Uttar Pradesh'' کە کورت دەکرێتەوە بۆ '''UP''')، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی [[ھیندستان]]. وەرگێڕانی دەستەواژەی ناوی ئەم ویلایەتە بە واتای «ویلایەتی باکوور» دێت. شاری '''لەکناو''' پایتەختی فەرمی و کارگێڕیی ویلایەتەکەیە، و شاری '''ئەڵڵاھاباد''' (پرایاگراج) پایتەختی دادییەتی (دادگای باڵای ویلایەتەکەی تێدایە). ئەم ویلایەتە بە حەشیمەتێکی زیاتر لە ٢٤١ ملیۆن کەس، پڕدانیشتووانترین ویلایەتی ھیندستانە. == دابەشبوونی کارگێڕی == ئۆتار پرادیش لە ڕووی کارگێڕییەوە بە سەر ١٨ بەش و ٧٥ ناوچە (قەزا) دا دابەش دەبێت. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Uttar Pradesh}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆتار پرادیش]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] eb76t5zohhtssjbq8nlwqead12y4msw 0 296557 1590932 1590635 2026-06-16T17:09:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590932 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئۆتاراکەند''' (کە پێشتر بە '''ئۆتارانچال''' دەناسرا)، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی [[ھیندستان]]. ناوی ئەم ویلایەتە لە زمانی فەرمیدا بە واتای «ناوچە یان بەشی باکوور» دێت. ئەم ویلایەتە لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ وەک بیست و حەوتەمین ویلایەتی ھیندستان ناسێنرا، دوای ئەوەی ناوچە شاخاوییەکانی سەر بە زنجیرەچیای ھیمالایا لە ویلایەتی ھاوسێی، واتە [[ئوتەر پرادیش]]، جیاکرانەوە و کران بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Uttarakhand}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆتاراکەند]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 6zy6d4pwwgvcbwego818vs5z232uv4e 0 296560 1590933 1590633 2026-06-16T17:09:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] 1590933 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''دادرا و نەگەر ھەڤێلی و دامان و دیو'''، ناوچەیەکی فیدراڵیی (قلمرو اتحادییە) وڵاتی [[ھیندستان]]ە کە دەکەوێتە ڕۆژاوای وڵاتەکەوە. ئەم ناوچە فیدراڵییە نوێیە لە ڕێگەی یەکخستنی دوو ناوچەی پێشوو (دادرا و نەگەر ھەڤێلی) و (دامان و دیو) لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٠دا دروست کرا. پایتەختی ئەم ناوچە یەکگرتووە شاری '''دامان'''ە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان}} [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:دادرا و نەگەر حەڤێلی و دامان و دیو]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] k7ghy5198yiiyvo0hd79o5vqh4euqpd 0 296561 1590934 1590632 2026-06-16T17:10:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]]، [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590934 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''لەکشادویپ''' کە لە ڕابردوودا بە ناوەکانی (لکادیۆ، مینیکۆی و دوورگەکانی ئەمیندیوی) دەناسرایەوە، کۆمەڵە دوورگەیەکە لە دەریای لاکادیو کە دەکەوێتە دووریی ٢٢٠ بۆ ٤٤٠ کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوای ویلایەتی [[کێرالا]] لە وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم دوورگانە وەک بچووکترین ناوچەی فیدراڵیی ھیندستان دادەنرێن. بەپێی سەرژمێرییەکان، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە نزیکەی ٦٤٬٤٢٩ کەسە و تەنھا ١٠ دوورگەیان مرۆڤی تێدا نیشتەجێیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Lakshadweep}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھیندستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٥ەم]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] qmmu3b1hquwb8rxaqz37pa0jvdd3vzw 0 296562 1590935 1590631 2026-06-16T17:10:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] 1590935 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''پودوچێری''' یان '''پۆندیچێری''' (بە ئینگلیزی: ''Puducherry'')، شارێک و ناوچەیەکی فیدراڵییە لە باشووری وڵاتی [[ھیندستان]]. پایتەختی ئەم ناوچە فیدراڵییە شاری پۆندیچێری خۆیەتی کە ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٢٣٢٬٣٣٦ کەسە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Pondicherry}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان}} [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:پودوچێری]] 4zwl055eh1d62mr21osxg4deqloiljc 0 296568 1590821 1590650 2026-06-16T12:04:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590821 wikitext text/x-wiki {{db-author}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Speciesbox|name=Screaming tree frog|image=L dentata.jpg|genus=Colleeneremia|species=quiritatus|authority=Donnellan et al., 2025}} بۆقی سەرداری هاوارکەر (بە ناوی زانستی: ''Colleeneremia quiritatus'') جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی (Pelodryadinae)یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوسترالیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی سەرداری باڕەدار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باڕەی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus|سەردێڕ=Litoria quiritatus Rowley, Mahony, Hines, Myers, Price, Shea, and Donnellan, 2021 {{!}} Amphibian Species of the World |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rowley |یەکەم=J. J. L. |دوایین٢=Mahony |یەکەم٢=M. J. |دوایین٣=Hines |یەکەم٣=H. B. |دوایین٤=Myers |یەکەم٤=S. |دوایین٥=Price |یەکەم٥=L. C. |دوایین٦=Shea |یەکەم٦=G. M. |دوایین٧=Donnellan |یەکەم٧=S. C. |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |ناونیشان=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |زمان=en |بەرگ=٥٠٧١|issue=1 |پەڕەکان=١–٤١|doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=٣٤٨١٠٦٨٣|doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rowley |یەکەم=Jodi |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی سەرداری باڕەداری پتەو' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەدۆزرێتەوە. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان (مۆرفۆلۆژییەکان)، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگەنیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوسترالیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی سەرداری باحەداری پتەو' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی سەرداری باحەداری باریک' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی سەرداری هاوارکەر' (C. quiritatus) بوو. بۆقی سەرداری هاوارکەر درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=z3440238 |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species|سەردێڕ=Surprise discovery of two new 'very loud' frog species |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/|سەردێڕ=Two new ‘loud’ frog species have been found along the east coast of Australia |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html|سەردێڕ=Two New Species of Tree Frogs Discovered in Australia {{!}} Sci.News |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقە سەردارە هاوارکەرەکاندا هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقە سەردارە هاوارکەرەکە باشوورترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rowley |یەکەم=Jodi |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} dq251uyv6kxphqo3xdcbbf5n9t3tqgp 0 296569 1590820 1590651 2026-06-16T12:04:04Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590820 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:L dentata.jpg|نێرەیەکی بۆقی باحەکەری سەردار (Litoria dentata)، لە کاتی دەرکردنی دەنگدا لە وەرزی زاوزێدا.|وێنۆک]] '''بۆقی هاوارکەری سەردار''' (ناوی زانستی: [[:en:Screaming_tree_frog|Colleeneremia quiritatus]]) جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی ([[:en:Pelodryadidae|Pelodryadinae]])یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوستڕاڵیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی باحەکەری سەردار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باحە باحی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus|سەردێڕ=Litoria quiritatus Rowley, Mahony, Hines, Myers, Price, Shea, and Donnellan, 2021 {{!}} Amphibian Species of the World |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rowley |یەکەم=J. J. L. |دوایین٢=Mahony |یەکەم٢=M. J. |دوایین٣=Hines |یەکەم٣=H. B. |دوایین٤=Myers |یەکەم٤=S. |دوایین٥=Price |یەکەم٥=L. C. |دوایین٦=Shea |یەکەم٦=G. M. |دوایین٧=Donnellan |یەکەم٧=S. C. |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |ناونیشان=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |زمان=en |بەرگ=٥٠٧١|issue=1 |پەڕەکان=١–٤١|doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=٣٤٨١٠٦٨٣|doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rowley |یەکەم=Jodi |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەبینرێت. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان ([[مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)|مۆرفۆلۆجییەکان]])، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوستڕاڵیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی باحەکەری باریکی سەردار' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی هاوارکەری سەردار' (C. quiritatus) بوو. بۆقی هاوارکەری سەردار درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=z3440238 |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species|سەردێڕ=Surprise discovery of two new 'very loud' frog species |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/|سەردێڕ=Two new ‘loud’ frog species have been found along the east coast of Australia |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html|سەردێڕ=Two New Species of Tree Frogs Discovered in Australia {{!}} Sci.News |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقی هاوارکەری سەردار هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقی هاوارکەری سەردار باشووریترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rowley |یەکەم=Jodi |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRowley2021">Rowley, Jodi (22 November 2021). [https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ "Bleating or screaming? Two new, very loud, frog species described in eastern Australia"]. ''The Australian Museum''. Archived from [https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ the original] on 5 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-08-07</span></span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}}{{Taxonbar}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} jtx8qg698mwzaqqmubn4e3sei825u1g 0 296571 1590987 1590530 2026-06-16T20:19:16Z Solaveae 67481 زیادکردنی زانیاری 1590987 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{زانیاریدانی فیلم |ناو= ئەنفا ٨ {{ھن}} Anfa 8 |وێنە= Anfa 8 (Karzan Kardozi, 2026).jpg |دەرھێنەر= [[کارزان کاردۆزی]] |سەرچاوەی چیڕۆک= جەنگی خۆرەس و سێز{{ھن}}گەشتی ئینانا بۆ جیھانی مردن |چەشن= خەیاڵی زانستی، دراما، هەستبزوێن |کاست= بەرزان یونس{{ھن}}کەنار سەرچڵ{{ھن}}ڕاگەش کیژان{{ھن}}نڤار یاسین |زمان= [[زمانی کوردی|کوردی]] |وڵات= [[ھەرێمی کوردستان]]{{ھن}}[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] |ڕێکەوتی دەرچوون= ھاوینی ٢٠٢٦ |وێنەگری سینەمایی= لانە دیار |ماوەی فیلم= ١٠٥ خولەک |imdb_id= tt22817100 }} '''ئەنفا ٨''' (بە [[ئینگلیزی]]: ''Anfa 8'') فیلمێکی خەیاڵی زانستی، نوار و ھەستبزوێنی [[کورد|کوردی]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکیە]] لە ھاوینی ٢٠٢٦ لە سینەماکانی [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستان]] نمایش دەکرێت. فیلمەکە لە نووسین و بەرھەمھێنان و دەرھێنانی کارزان کاردۆزییە و نواندنی سەرەکی لەلایەن بەرزان یونس، کەنار سەرچڵ، ڕاگەش کیژان و نڤار یاسینە. چیرۆکی فیلمەکە سەرچاوەی گرتووە لە ئەفسانەکانی "جەنگی خۆرەس و سێز" و "گەشتی ئینانا بۆ جیھانی مردن" کە بە ناوەڕۆک و وێنەیەکی ھاوچەرخ دەگێڕدرێتەوە لە چوارچێوەی ژانرای خەیاڵی زانستی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karzan Kardozi |ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt22817100/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=IMDB |زمان=en}}</ref> == چیرۆک == لە شاری سۆلێ کە دەسەڵاتداریەتی دەکرێت لەلایەن ئەنفا ٨، شەو ھەمیشەیییە و ڕۆژ بوونی نییە. خۆرەس لە ھێزی شۆپاژۆ، ڕاوی ئەندامانی گرووپێکی خۆرپەرست دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Kurdistan24|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/882097|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == کاست == * بەرزان یونس لە ڕۆڵی [[خۆر|خۆرەس]] * کەنار سەرچڵ لە ڕۆڵی [[عەشتار|ئینانا]] * تەھا محەممەد لە ڕۆڵی ئەنفا ٨ * فەرھاد سەعدی لە ڕۆڵی شوفێر * ڕاگەش کیژان لە ڕۆڵی ھەنی وێڵ ٦٠٢٢ * نڤار یاسین لە ڕۆڵی ڕاوێژکاری ئەنفا ٨ * یاسین عومەر لە ڕۆڵی ژمارە ٣ == بەرھەمھێنان == فیلمەکە لە ماوەی ١٨ ڕۆژدا کاری وێنەگرتنی بۆ کراوە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە لۆکەیشن لە شاری [[سلێمانی]] لە باشووری کوردستان کاری وێنەگرتنی زۆربەی دیمەنەکانی فیلمەکە بە شەو کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ھەواڵی فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Channel 8|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/199488|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|39131341|ئەنفا ٨}} {{فیلمە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:فیلمە کوردییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە تاوانکارییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی نوار]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کوردستان داندراون]] [[پۆل: پێڕستە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل: بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل: کارەکان سەبارەت بە خەیاڵی زانستی]] [[پۆل: فیلمە خەیاڵییە زانستییەکانی چەشنی ڕۆژاواییی ئەمریکی]] [[پۆل: فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی]] [[پۆل: فیلمەکان سەبارەت بە کۆمەڵگە نھێنییەکان]] [[پۆل: ئەو فیلمانەی لە داھاتوودا داندراون]] [[پۆل: فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل: مانگ لە فیلم]] [[پۆل: مێژووی خەیاڵی زانستی]] 6b2f5kbkrt0uslcpjlncgyoohe9edpn 0 296572 1590887 1590630 2026-06-16T16:07:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|High Noon}} 1590887 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''نیوەڕۆی ڕاست''' فیلمێکی ڕۆژاواییی ئەمریکیی ساڵی ١٩٥٢یە کە لەلایەن فرێد زینێمان دەرھێنراوە، لەلایەن ستانلی کرایمەر بەرھەم ھێنراوە، و [[گەری کووپەر]]، [[گرێس کێڵی]]، کاتی جورادۆ، تۆماس میتچڵ، [[لۆید بریجز]]، و ئۆتۆ کروگەر ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. سیناریۆکەی لەلایەن کارڵ فۆرمن نووسراوە و لەسەر بنەمای چیرۆکە کورتی «ئەستێرەی تەنەکە» (The Tin Star)ی جۆن دەبلیوو. کانینگھام داڕێژراوە، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٧ لە کۆواری کۆلێرز بڵاوکرایەوە. چیرۆکەکە کە بە کاتی ڕاستەقینە ڕوودەدات، تیشک دەخاتە سەر [[مارشاڵ|مارشاڵێکی]] شارۆچکەکە کە ھەستی ئەرکناسییەکەی تاقی دەکرێتەوە کاتێک دەبێت بڕیار بدات یان بە تەنھا ڕووبەڕووی باندێکی بکوژ ببێتەوە، یان شارۆچکەکە لەگەڵ ھاوسەرە نوێیەکەیدا جێبھێڵێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|High Noon}} [[پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی]] [[پۆل:پێرستی ڕەشی ھۆلیوود]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین گۆرانی ڕەسەن بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە سنووری ئەمریکا داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان بە براوەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین نمایشی ئەکتەری درامیی]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٢]] seguz574ovn3e6ce5mmdyv06ddk4wa9 1590907 1590887 2026-06-16T17:01:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھۆڵیوود|ھۆڵیوود]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:فیلم|فیلم]] 1590907 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''نیوەڕۆی ڕاست''' فیلمێکی ڕۆژاواییی ئەمریکیی ساڵی ١٩٥٢یە کە لەلایەن فرێد زینێمان دەرھێنراوە، لەلایەن ستانلی کرایمەر بەرھەم ھێنراوە، و [[گەری کووپەر]]، [[گرێس کێڵی]]، کاتی جورادۆ، تۆماس میتچڵ، [[لۆید بریجز]]، و ئۆتۆ کروگەر ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. سیناریۆکەی لەلایەن کارڵ فۆرمن نووسراوە و لەسەر بنەمای چیرۆکە کورتی «ئەستێرەی تەنەکە» (The Tin Star)ی جۆن دەبلیوو. کانینگھام داڕێژراوە، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٧ لە کۆواری کۆلێرز بڵاوکرایەوە. چیرۆکەکە کە بە کاتی ڕاستەقینە ڕوودەدات، تیشک دەخاتە سەر [[مارشاڵ|مارشاڵێکی]] شارۆچکەکە کە ھەستی ئەرکناسییەکەی تاقی دەکرێتەوە کاتێک دەبێت بڕیار بدات یان بە تەنھا ڕووبەڕووی باندێکی بکوژ ببێتەوە، یان شارۆچکەکە لەگەڵ ھاوسەرە نوێیەکەیدا جێبھێڵێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|High Noon}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم}} [[پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی]] [[پۆل:پێرستی ڕەشی ھۆلیوود]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین گۆرانی ڕەسەن بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە سنووری ئەمریکا داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان بە براوەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین نمایشی ئەکتەری درامیی]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٢]] 2z4lmq3z4hz14gt7tbqwlalm73mgpwl 0 296573 1590890 1590796 2026-06-16T16:15:15Z Kawanii 76577 1590890 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox medical condition | name = زەردەتا | image = YellowFeverVirus.jpg | caption = وێنەیەکی مایکڕۆسکۆپیی ڤایرۆسی زەردەتا | symptoms = [[لەرزوتا]]، [[ژانەسەر]]، [[دڵپڕی]]، [[ڕشانەوە]] | complications = تێکچوونی [[جگەر]] و [[گورچیلە]] | onset = ٣ تا ٦ ڕۆژ | causes = ڤایرۆسی زەردەتا لە ڕێی مێشوولەوە | diagnosis = خوێنوەرگرتن | prevention = [[ڤاکسین]] }} '''زەردەتا'''<ref>{{Cite web |url=https://ferheng.info/alfba/%D8%B2%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%AA%D8%A7-zerdeta/ |title=زەردەتا |website=Ferheng.info }}</ref> یان تاوی زەرد، یان تای زەرد، (ناوە جیهانییەکەی: Yellow fever)، نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە، کە بە هۆی ڤایرۆسی زەردەتاوە، لە ڕێی ئەو مێشوولانەوە کە هەڵگری ڤایرۆسەکەن، بڵاو دەبێتەوە و مرۆڤ تووش دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> نەخۆشییەکە بە شێوەیەکی گشتی سەر بە ناوچەی گەرمەسێریی [[ئەفریقا]] و [[ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوورە]]، بەڵام [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی]] (WHO) هۆشداریی ئەوە دەدات، کە مەترسیی بڵاوبوونەوەی نێودەوڵەتییش لە ئارادایە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> == نیشانەکانی زەردەتا == نیشانەکانی نەخۆشیی زەردەتا، سێ تا شەش ڕۆژ دوای تووشبوون بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون. لە نیشانە سەرەتایییەکانی بریتن لە: لەرزوتا، ژانەسەر، ئازاری ماسوولکەیی، دڵپڕی و ڕشانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |title=Symptoms, Diagnosis, and Treatment of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> لە زۆربەی کەیسەکاندا تووشبوو دوای چەند ڕۆژێک چاک دەبێتەوە، بەڵام هاوکات ئەگەریش زۆرە لە هەندێک کەیسدا تووشبوو بگاتە قۆناغی دووەم و ژەهراوی ببێت. لەم قۆناغەدا لەرزوتاکەی پەرە دەستێنێت و تووشی [[زەردوویی]]، ئازاری ناوسک، خوێنبەربوون لە دەم و لووت و گەدەوە، تێکچوونی سیستمی [[جگەر]] و [[گورچیلە]] دەبێت. زەردیی [[پێست]] و [[چاو]]، یەک لە نیشانەکانی تێکچوونی سیستمی جگەرە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |title=Symptoms, Diagnosis, and Treatment of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی]] ئاماژە بەوە دەدات، ئەو نەخۆشانەی دەگەنە قۆناغی دووەم، ئەگەری گیانلەدەستدانیان زیاد دەکات و پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکەن. == ڤاکسین == [[ڤاکسین|ڤاکسینی]] زەردەتا باشترین شێوازی خۆپارێزییە لەم نەخۆشییە. ڤاکسینەکە لە ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراوی خودی نەخۆشییەکە پێک هاتووە و وەرگرتنی ژەمێک دەتوانێت بەرگریی درێژمەودا یان هەمیشەیی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/who-wer8827 |title=Yellow fever vaccines: WHO position paper |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> بە تایبەت بۆ گەشتیارانێک کە دەیانەوێت سەردانی [[ئەفریقا]] یان [[ئەمریکای باشوور]] بکەن، خۆکوتان بە ڤاکسینی زەردەتا ناچارییە و ئەگەری هەیە داوای بەڵگەنامەی نێودەوڵەتیی ڤاکسیناسیۆن لە گەشتیاران بکرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/contents/index.html |title=CDC Yellow Book |website=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) }}</ref> == بڵاوبوونەوە و چارەسەر == زەردەتا نەخۆشییەکی گیرەوەی مرۆیی نییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/yellow-fever |title=Yellow fever |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> واتا لە ڕێی مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤیکی تر ناگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشییە تەنیا بە هۆی پێوەدانی مێشوولەکانی ڕەگەزی ئایدیس (Aedes) و هیماگۆگووس (Haemagogus)ـەوە، کە خۆیان تووشبوو بن، بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. لە ئێستادا نەخۆشیی زەردەتا هیچ دەرمانێکی تایبەتی نییە و هەوڵەکان بۆ چارەسەری نەخۆشییەکە تەنیا چاودێریی پزیشکی و کەمکردنەوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکە دەگرێتەوە. ڕێنمایییە تەندرووستییەکان داوا لە تووشبوو دەکەن، بە پێی پێویست پشوو بدات، ئاوی تەواو بخواتەوە و لە خواردنی حەبەکانی وەک [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] خۆی بەدوور بگرێت، چونکە ئەم حەبە ئەگەری [[خوێنبەربوون]] زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/hcp/treatment-prevention/index.html |title=Treatment and Prevention of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> ئەگەر تووشبوو بگاتە قۆناغی دووەمی نەخۆشییەکە، پێویستە لە [[نەخۆشخانە]] بخەوینرێت، بۆ ئەوەی سیستمی [[جگەر]] و [[گورچیلە]]<nowiki/>ی تووشبووەکە، بخرێنە ژێر چاودێریی وردیی پزیشکییەوە. == مێژوو == ڤایرۆسی زەردەتا لە دەستپێکی [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیستەمدا]] ناسێنرا. لە ساڵی ١٩٠٠ی زایینیدا، کۆمیسیۆنی زەردەتای سوپای ئەمریکا، بە سەرۆکایەتیی واڵتەر ڕید، سەلماندی کە زەردەتا لە ڕێی مێشوولەوە دەگوازرێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/yellow-fever |title=Yellow fever |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> چەند ساڵێک دواتر ڕوون بووەوە کە هۆکاری نەخۆشییەکە ڤایرۆسێکە. هەروەها لە ساڵی ١٩٢٧دا زاناکان توانییان ئەم ڤایرۆسە لە نەخۆشییەکە جیا بکەنەوە و بە شێوەی سەربەخۆ لە تاقیگەدا لێکۆڵینەوەی لێ بکەن. زاناکان هەر لە سەرەتاوە درکیان بە پەیوەندیی نێوان نەخۆشیی زەردەتا و [[زەردوویی]] کرد، چونکە لە نەخۆشیی زەردەتایشدا تووشبوو [[زەرد]] هەڵدەگەڕێت، بەڵام ئەم دوو کەیسە لە یەکتر جیاوازن. [[زەردوویی]] نیشانەیەکی ڕواڵەتیی گرفتەکانی [[جەرگ|جگەر]] و [[گورچیلە]]<nowiki/>یە، لە کاتێکدا زەردەتا نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization }}</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jaundice}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:چەکی زیندەیی]] [[پۆل:ئاھۆ]] kn634wjizp8zuz1zplevtlycmpojhkw 1590892 1590890 2026-06-16T16:19:47Z Kawanii 76577 لابردنی لەیبڵی وتاری هەتیو، چونکە کێشەکە چارەسەر کرا 1590892 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = زەردەتا | image = YellowFeverVirus.jpg | caption = وێنەیەکی مایکڕۆسکۆپیی ڤایرۆسی زەردەتا | symptoms = [[لەرزوتا]]، [[ژانەسەر]]، [[دڵپڕی]]، [[ڕشانەوە]] | complications = تێکچوونی [[جگەر]] و [[گورچیلە]] | onset = ٣ تا ٦ ڕۆژ | causes = ڤایرۆسی زەردەتا لە ڕێی مێشوولەوە | diagnosis = خوێنوەرگرتن | prevention = [[ڤاکسین]] }} '''زەردەتا'''<ref>{{Cite web |url=https://ferheng.info/alfba/%D8%B2%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%AA%D8%A7-zerdeta/ |title=زەردەتا |website=Ferheng.info }}</ref> یان تاوی زەرد، یان تای زەرد، (ناوە جیهانییەکەی: Yellow fever)، نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە، کە بە هۆی ڤایرۆسی زەردەتاوە، لە ڕێی ئەو مێشوولانەوە کە هەڵگری ڤایرۆسەکەن، بڵاو دەبێتەوە و مرۆڤ تووش دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> نەخۆشییەکە بە شێوەیەکی گشتی سەر بە ناوچەی گەرمەسێریی [[ئەفریقا]] و [[ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوورە]]، بەڵام [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی]] (WHO) هۆشداریی ئەوە دەدات، کە مەترسیی بڵاوبوونەوەی نێودەوڵەتییش لە ئارادایە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> == نیشانەکانی زەردەتا == نیشانەکانی نەخۆشیی زەردەتا، سێ تا شەش ڕۆژ دوای تووشبوون بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون. لە نیشانە سەرەتایییەکانی بریتن لە: لەرزوتا، ژانەسەر، ئازاری ماسوولکەیی، دڵپڕی و ڕشانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |title=Symptoms, Diagnosis, and Treatment of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> لە زۆربەی کەیسەکاندا تووشبوو دوای چەند ڕۆژێک چاک دەبێتەوە، بەڵام هاوکات ئەگەریش زۆرە لە هەندێک کەیسدا تووشبوو بگاتە قۆناغی دووەم و ژەهراوی ببێت. لەم قۆناغەدا لەرزوتاکەی پەرە دەستێنێت و تووشی [[زەردوویی]]، ئازاری ناوسک، خوێنبەربوون لە دەم و لووت و گەدەوە، تێکچوونی سیستمی [[جگەر]] و [[گورچیلە]] دەبێت. زەردیی [[پێست]] و [[چاو]]، یەک لە نیشانەکانی تێکچوونی سیستمی جگەرە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |title=Symptoms, Diagnosis, and Treatment of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی]] ئاماژە بەوە دەدات، ئەو نەخۆشانەی دەگەنە قۆناغی دووەم، ئەگەری گیانلەدەستدانیان زیاد دەکات و پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکەن. == ڤاکسین == [[ڤاکسین|ڤاکسینی]] زەردەتا باشترین شێوازی خۆپارێزییە لەم نەخۆشییە. ڤاکسینەکە لە ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراوی خودی نەخۆشییەکە پێک هاتووە و وەرگرتنی ژەمێک دەتوانێت بەرگریی درێژمەودا یان هەمیشەیی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/who-wer8827 |title=Yellow fever vaccines: WHO position paper |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> بە تایبەت بۆ گەشتیارانێک کە دەیانەوێت سەردانی [[ئەفریقا]] یان [[ئەمریکای باشوور]] بکەن، خۆکوتان بە ڤاکسینی زەردەتا ناچارییە و ئەگەری هەیە داوای بەڵگەنامەی نێودەوڵەتیی ڤاکسیناسیۆن لە گەشتیاران بکرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/contents/index.html |title=CDC Yellow Book |website=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) }}</ref> == بڵاوبوونەوە و چارەسەر == زەردەتا نەخۆشییەکی گیرەوەی مرۆیی نییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/yellow-fever |title=Yellow fever |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> واتا لە ڕێی مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤیکی تر ناگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشییە تەنیا بە هۆی پێوەدانی مێشوولەکانی ڕەگەزی ئایدیس (Aedes) و هیماگۆگووس (Haemagogus)ـەوە، کە خۆیان تووشبوو بن، بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. لە ئێستادا نەخۆشیی زەردەتا هیچ دەرمانێکی تایبەتی نییە و هەوڵەکان بۆ چارەسەری نەخۆشییەکە تەنیا چاودێریی پزیشکی و کەمکردنەوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکە دەگرێتەوە. ڕێنمایییە تەندرووستییەکان داوا لە تووشبوو دەکەن، بە پێی پێویست پشوو بدات، ئاوی تەواو بخواتەوە و لە خواردنی حەبەکانی وەک [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] خۆی بەدوور بگرێت، چونکە ئەم حەبە ئەگەری [[خوێنبەربوون]] زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/hcp/treatment-prevention/index.html |title=Treatment and Prevention of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> ئەگەر تووشبوو بگاتە قۆناغی دووەمی نەخۆشییەکە، پێویستە لە [[نەخۆشخانە]] بخەوینرێت، بۆ ئەوەی سیستمی [[جگەر]] و [[گورچیلە]]<nowiki/>ی تووشبووەکە، بخرێنە ژێر چاودێریی وردیی پزیشکییەوە. == مێژوو == ڤایرۆسی زەردەتا لە دەستپێکی [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیستەمدا]] ناسێنرا. لە ساڵی ١٩٠٠ی زایینیدا، کۆمیسیۆنی زەردەتای سوپای ئەمریکا، بە سەرۆکایەتیی واڵتەر ڕید، سەلماندی کە زەردەتا لە ڕێی مێشوولەوە دەگوازرێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/yellow-fever |title=Yellow fever |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> چەند ساڵێک دواتر ڕوون بووەوە کە هۆکاری نەخۆشییەکە ڤایرۆسێکە. هەروەها لە ساڵی ١٩٢٧دا زاناکان توانییان ئەم ڤایرۆسە لە نەخۆشییەکە جیا بکەنەوە و بە شێوەی سەربەخۆ لە تاقیگەدا لێکۆڵینەوەی لێ بکەن. زاناکان هەر لە سەرەتاوە درکیان بە پەیوەندیی نێوان نەخۆشیی زەردەتا و [[زەردوویی]] کرد، چونکە لە نەخۆشیی زەردەتایشدا تووشبوو [[زەرد]] هەڵدەگەڕێت، بەڵام ئەم دوو کەیسە لە یەکتر جیاوازن. [[زەردوویی]] نیشانەیەکی ڕواڵەتیی گرفتەکانی [[جەرگ|جگەر]] و [[گورچیلە]]<nowiki/>یە، لە کاتێکدا زەردەتا نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization }}</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jaundice}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:چەکی زیندەیی]] [[پۆل:ئاھۆ]] 7uwd1tb1bjwdab43y6cr6mpxa2ocizr 1590906 1590892 2026-06-16T17:01:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1590906 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = زەردەتا | image = YellowFeverVirus.jpg | caption = وێنەیەکی مایکڕۆسکۆپیی ڤایرۆسی زەردەتا | symptoms = [[لەرزوتا]]، [[ژانەسەر]]، [[دڵپڕی]]، [[ڕشانەوە]] | complications = تێکچوونی [[جگەر]] و [[گورچیلە]] | onset = ٣ تا ٦ ڕۆژ | causes = ڤایرۆسی زەردەتا لە ڕێی مێشوولەوە | diagnosis = خوێنوەرگرتن | prevention = [[ڤاکسین]] }} '''زەردەتا'''<ref>{{Cite web |url=https://ferheng.info/alfba/%D8%B2%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%AA%D8%A7-zerdeta/ |title=زەردەتا |website=Ferheng.info }}</ref> یان تاوی زەرد، یان تای زەرد، (ناوە جیهانییەکەی: Yellow fever)، نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە، کە بە هۆی ڤایرۆسی زەردەتاوە، لە ڕێی ئەو مێشوولانەوە کە هەڵگری ڤایرۆسەکەن، بڵاو دەبێتەوە و مرۆڤ تووش دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> نەخۆشییەکە بە شێوەیەکی گشتی سەر بە ناوچەی گەرمەسێریی [[ئەفریقا]] و [[ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوورە]]، بەڵام [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی]] (WHO) هۆشداریی ئەوە دەدات، کە مەترسیی بڵاوبوونەوەی نێودەوڵەتییش لە ئارادایە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> == نیشانەکانی زەردەتا == نیشانەکانی نەخۆشیی زەردەتا، سێ تا شەش ڕۆژ دوای تووشبوون بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون. لە نیشانە سەرەتایییەکانی بریتن لە: لەرزوتا، ژانەسەر، ئازاری ماسوولکەیی، دڵپڕی و ڕشانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |title=Symptoms, Diagnosis, and Treatment of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> لە زۆربەی کەیسەکاندا تووشبوو دوای چەند ڕۆژێک چاک دەبێتەوە، بەڵام هاوکات ئەگەریش زۆرە لە هەندێک کەیسدا تووشبوو بگاتە قۆناغی دووەم و ژەهراوی ببێت. لەم قۆناغەدا لەرزوتاکەی پەرە دەستێنێت و تووشی [[زەردوویی]]، ئازاری ناوسک، خوێنبەربوون لە دەم و لووت و گەدەوە، تێکچوونی سیستمی [[جگەر]] و [[گورچیلە]] دەبێت. زەردیی [[پێست]] و [[چاو]]، یەک لە نیشانەکانی تێکچوونی سیستمی جگەرە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |title=Symptoms, Diagnosis, and Treatment of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی]] ئاماژە بەوە دەدات، ئەو نەخۆشانەی دەگەنە قۆناغی دووەم، ئەگەری گیانلەدەستدانیان زیاد دەکات و پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکەن. == ڤاکسین == [[ڤاکسین|ڤاکسینی]] زەردەتا باشترین شێوازی خۆپارێزییە لەم نەخۆشییە. ڤاکسینەکە لە ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراوی خودی نەخۆشییەکە پێک هاتووە و وەرگرتنی ژەمێک دەتوانێت بەرگریی درێژمەودا یان هەمیشەیی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/who-wer8827 |title=Yellow fever vaccines: WHO position paper |website=World Health Organization (WHO) }}</ref> بە تایبەت بۆ گەشتیارانێک کە دەیانەوێت سەردانی [[ئەفریقا]] یان [[ئەمریکای باشوور]] بکەن، خۆکوتان بە ڤاکسینی زەردەتا ناچارییە و ئەگەری هەیە داوای بەڵگەنامەی نێودەوڵەتیی ڤاکسیناسیۆن لە گەشتیاران بکرێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/contents/index.html |title=CDC Yellow Book |website=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) }}</ref> == بڵاوبوونەوە و چارەسەر == زەردەتا نەخۆشییەکی گیرەوەی مرۆیی نییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/yellow-fever |title=Yellow fever |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> واتا لە ڕێی مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤیکی تر ناگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشییە تەنیا بە هۆی پێوەدانی مێشوولەکانی ڕەگەزی ئایدیس (Aedes) و هیماگۆگووس (Haemagogus)ـەوە، کە خۆیان تووشبوو بن، بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. لە ئێستادا نەخۆشیی زەردەتا هیچ دەرمانێکی تایبەتی نییە و هەوڵەکان بۆ چارەسەری نەخۆشییەکە تەنیا چاودێریی پزیشکی و کەمکردنەوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکە دەگرێتەوە. ڕێنمایییە تەندرووستییەکان داوا لە تووشبوو دەکەن، بە پێی پێویست پشوو بدات، ئاوی تەواو بخواتەوە و لە خواردنی حەبەکانی وەک [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] خۆی بەدوور بگرێت، چونکە ئەم حەبە ئەگەری [[خوێنبەربوون]] زیاتر دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/hcp/treatment-prevention/index.html |title=Treatment and Prevention of Yellow Fever |website=CDC }}</ref> ئەگەر تووشبوو بگاتە قۆناغی دووەمی نەخۆشییەکە، پێویستە لە [[نەخۆشخانە]] بخەوینرێت، بۆ ئەوەی سیستمی [[جگەر]] و [[گورچیلە]]<nowiki/>ی تووشبووەکە، بخرێنە ژێر چاودێریی وردیی پزیشکییەوە. == مێژوو == ڤایرۆسی زەردەتا لە دەستپێکی [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیستەمدا]] ناسێنرا. لە ساڵی ١٩٠٠ی زایینیدا، کۆمیسیۆنی زەردەتای سوپای ئەمریکا، بە سەرۆکایەتیی واڵتەر ڕید، سەلماندی کە زەردەتا لە ڕێی مێشوولەوە دەگوازرێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/yellow-fever |title=Yellow fever |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> چەند ساڵێک دواتر ڕوون بووەوە کە هۆکاری نەخۆشییەکە ڤایرۆسێکە. هەروەها لە ساڵی ١٩٢٧دا زاناکان توانییان ئەم ڤایرۆسە لە نەخۆشییەکە جیا بکەنەوە و بە شێوەی سەربەخۆ لە تاقیگەدا لێکۆڵینەوەی لێ بکەن. زاناکان هەر لە سەرەتاوە درکیان بە پەیوەندیی نێوان نەخۆشیی زەردەتا و [[زەردوویی]] کرد، چونکە لە نەخۆشیی زەردەتایشدا تووشبوو [[زەرد]] هەڵدەگەڕێت، بەڵام ئەم دوو کەیسە لە یەکتر جیاوازن. [[زەردوویی]] نیشانەیەکی ڕواڵەتیی گرفتەکانی [[جەرگ|جگەر]] و [[گورچیلە]]<nowiki/>یە، لە کاتێکدا زەردەتا نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/yellow-fever |title=Yellow fever |website=World Health Organization }}</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jaundice}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:چەکی زیندەیی]] [[پۆل:ئاھۆ]] o9d7ehvi74dg0byju5nj1a7wg6dwtk6 0 296574 1590812 1590711 2026-06-16T12:02:54Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590812 wikitext text/x-wiki  [[پەڕگە:Kohlenstoffnanoroehre_Animation.gif|چەپ|وێنۆک|150x150پیکسڵ|نانۆبۆڕی کاربۆنی زیگزاگی تاک دیواری سووڕاوە]] نانۆبۆری پێکهاتەیەکی لوولەکیی قەبارە-نانۆییە کە ناوکاێکی خاڵی (Hollow core) هەیە، بە شێوەیەکی گشتی لە گەردیلەکانی کاربۆن پێکدێت، هەرچەندە ماددەکانی دیکەش دەتوانن نانۆبۆری پێکبهێنن. نانۆبۆرییەکانی کاربۆن (CNTs) ناسراوترین و بەربڵاوترین جۆرن کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە؛ ئەمانە لە پەڕەی لولکراوی گرافین پێکدێن کە تیرەکەیان (Diameter) لە نێوان یەک بۆ دەیان نانۆمەتردایە و درێژییەکەشیان دەگاتە چەندین ملیمەتر. <ref name="Maruyama_2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Maruyama S, Arnold MS, Krupke R, Peng LM |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Physics and applications of nanotubes. |journal=Journal of Applied Physics |بەرگ=١٣١|issue=8 |doi=10.1063/5.0087075}}</ref> ئەم پێکهاتانە تایبەتمەندیی فیزیایی، کیمیایی و کارەبایی ناوازەیان هەیە، لەوانە: بەرگرییەکی بەرزی ڕاکێشان (High tensile strength)، گەیەنەرێکی نایابی گەرمی و کارەبایە، و کاریگەرییە کوانتەمییە بێهاوتاکان بەهۆی سروشتە یەک-ڕەهەندییەکەیانەوە. <ref name="Ren_2024" /> نانۆبۆرییەکان دەکرێنە دوو پۆلی سەرەکییەوە: نانۆبۆریی تاک-دیوار (SWNTs) و نانۆبۆریی فرە-دیوار (MWNTs)، کە هەر یەکێکیان خاوەن تایبەتمەندی و بەکارهێنانی جیاوازن. لە کاتی دۆزینەوەیانەوە لە ساڵی ١٩٩١دا، نانۆبۆرییەکان بوونەتە جێی بایەخی لێکۆڵینەوە و گەشەپێدانی چڕ، بە ئاسۆیەکی گەش بۆ بەکارهێنانیان لە بوارەکانی وەک ئەلیکترۆنیک، زانستی ماددەکان، کۆگاکردنی وزە و پزیشکیدا. <ref name="Maruyama_2022" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.prescouter.com/2017/03/applications-carbon-nanotubes/|سەردێڕ=Current and Potential Applications of Carbon Nanotubes - PreScouter - Custom Intelligence from a Global Network of Experts |وێبگە=PreScouter}}</ref> == جۆرەکانی == * '''نانۆبۆریی BCN:''' پێکهاتووە لە بڕی هاوتا لە گەردیلەکانی بۆرۆن، کاربۆن و نایترۆجین. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Luo L, Mo L, Tong Z, Chen Y |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Facile Synthesis of Ternary Boron Carbonitride Nanotubes |journal=Nanoscale Research Letters |بەرگ=٤|issue=8 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|doi=10.1007/s11671-009-9325-7 |pmc=٢٨٩٤١١١|pmid=٢٠٥٩٦٣٧٧}}</ref> * '''نانۆبۆریی نیتریدی بۆرۆن (Boron nitride nanotube):''' شێوەیەکی کۆپاژی (Polymorph) نیتریدی بۆرۆنە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rubio A, Corkill JL, Cohen ML |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٩٤|سەردێڕ=Theory of graphitic boron nitride nanotubes |journal=Physical Review B |بەرگ=٤٩|issue=7 |پەڕەکان=٥٠٨١–٥٠٨٤|bibcode=1994PhRvB..49.5081R |doi=10.1103/PhysRevB.49.5081 |pmid=١٠٠١١٤٥٣}}</ref> <ref name="N.G. Chopra, R.J. Luyken 1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chopra NG, Luyken RJ, Cherrey K, Crespi VH, Cohen ML, Louie SG, Zettl A |ڕێکەوت=ئابی ١٩٩٥|سەردێڕ=Boron nitride nanotubes |journal=Science |بەرگ=٢٦٩|issue=5226 |پەڕەکان=٩٦٦–٩٦٧|bibcode=1995Sci...269..966C |doi=10.1126/science.269.5226.966 |pmid=١٧٨٠٧٧٣٢|s2cid=28988094}}</ref> * '''نانۆبۆریی کاربۆن:''' زاراوە گشتییەکانی نانۆبۆری و دیاگرامەکان دەگرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Iijima S, Ichihashi T |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٣|سەردێڕ=Single-shell carbon nanotubes of 1-nm diameter |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/363603a0 |journal=Nature |زمان=en |بەرگ=٣٦٣|issue=6430 |پەڕەکان=٦٠٣–٦٠٥|doi=10.1038/363603a0 |issn=1476-4687 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> * '''نانۆبۆریی DNA:''' تۆڕێکی دوو-ڕەهەندییە کە بە دەوری خۆیدا دەچەمێتەوە، <ref name="Feldkamp">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Feldkamp U, Niemeyer CM |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Rational design of DNA nanoarchitectures |journal=Angewandte Chemie |بەرگ=٤٥|issue=12 |پەڕەکان=١٨٥٦–١٨٧٦|doi=10.1002/anie.200502358 |pmid=١٦٤٧٠٨٩٢}}</ref> لە ڕووی قەبارە و شێوەوە تا ڕادەیەک لە نانۆبۆریی کاربۆن دەچێت. * '''نانۆبۆریی نیتریدی گالیۆم:''' نانۆبۆرییەکە لە ماددەی نیتریدی گالیۆم دروست کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Goldberger J, He R, Zhang Y, Lee S, Yan H, Choi HJ, Yang P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Single-crystal gallium nitride nanotubes |journal=Nature |بەرگ=٤٢٢|issue=6932 |پەڕەکان=٥٩٩–٦٠٢|doi=10.1038/nature01551 |pmid=١٢٦٨٦٩٩٦}}</ref> * '''نانۆبۆریی سیلیکۆن:''' لە گەردیلەکانی سیلیکۆن پێکهاتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kiricsi I, Fudala Á, Kónya Z, Hernádi K, Lentz P, Nagy JB |ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=The advantages of ozone treatment in the preparation of tubular silica structures |journal=Applied Catalysis A: General |بەرگ=٢٠٣|پەڕەکان=L١–L٤|doi=10.1016/S0926-860X(00)00563-9}}</ref> * '''نانۆبۆریی نا-کاربۆنی:''' بە تایبەتی نانۆبۆرییەکانی سەڵفایدی تەنکستن (IV). <ref name="Tenne1992">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tenne R, Margulis L, Genut M, Hodes G |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Polyhedral and cylindrical structures of tungsten disulphide |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤٤٤–٤٤٦|bibcode=1992Natur.360..444T |doi=10.1038/360444a0 |s2cid=4309310}}</ref> * '''نانۆبۆریی تونێلکار (Tunneling nanotube):''' پەیوەندییەکی پەردەیی لوولەکییە لە نێوان خانەکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rustom A, Saffrich R, Markovic I, Walther P, Gerdes HH |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Nanotubular highways for intercellular organelle transport |journal=Science |بەرگ=٣٠٣|issue=5660 |پەڕەکان=١٠٠٧–١٠١٠|doi=10.1126/science.1093133 |pmid=١٤٩٦٣٣٢٩}}</ref> * '''[[دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم|نانۆبۆڕییەکانی تیتانیۆم]]:''' لە ڕێگەی گۆڕینی کانزای ئاناتاز (Anatase) بەهۆی کارلێکی هایدرۆثێرماڵەوە (Hydrothermal synthesis) دروست دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mogilevsky G, Chen Q, Kleinhammes A, Wu Y |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=The structure of multilayered titania nanotubes based on delaminated anatase |journal=Chemical Physics Letters |بەرگ=٤٦٠|issue=4–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥٢٠|bibcode=2008CPL...460..517M |doi=10.1016/j.cplett.2008.06.063}}</ref> == پێکهێنەرەکانی نانۆبۆڕی == * '''Chiraltube:''' پێکهێنەرێکی ئەتۆمییە بۆ هەر جۆرە نانۆبۆرییەک بە هەر کایراڵێتییەک ([[:en:Chirality|Chirality]]) لە هەر ماددەیەکی دوو-ڕەهەندییەوە (2D material). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=de Albornoz-Caratozzolo JM, Cervantes-Sodi F |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Chiraltube, rolling 2D materials into chiral nanotubes |journal=Nanoscale Advances |بەرگ=٦|issue=1 |پەڕەکان=٧٩–٩١|doi=10.1039/D3NA00301A |pmc=١٠٧٢٩٨٩٢|pmid=٣٨١٢٥٦٠٣}}</ref> * '''TubeASP:''' تایبەتە بە نانۆبۆرییەکانی کاربۆن. * '''Nanotube Modeler:''' تەنها بۆ نانۆبۆرییەکانی کاربۆن بەکاردێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Dmbox/styles.css" /> <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} p4f958j040hfc235sarj9i9gv9508ww 1590883 1590812 2026-06-16T16:02:44Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Nanotubes}} 1590883 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kohlenstoffnanoroehre_Animation.gif|چەپ|وێنۆک|150x150پیکسڵ|نانۆبۆڕی کاربۆنی زیگزاگی تاک دیواری سووڕاوە]] نانۆبۆری پێکهاتەیەکی لوولەکیی قەبارە-نانۆییە کە ناوکاێکی خاڵی (Hollow core) هەیە، بە شێوەیەکی گشتی لە گەردیلەکانی کاربۆن پێکدێت، هەرچەندە ماددەکانی دیکەش دەتوانن نانۆبۆری پێکبهێنن. نانۆبۆرییەکانی کاربۆن (CNTs) ناسراوترین و بەربڵاوترین جۆرن کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە؛ ئەمانە لە پەڕەی لولکراوی گرافین پێکدێن کە تیرەکەیان (Diameter) لە نێوان یەک بۆ دەیان نانۆمەتردایە و درێژییەکەشیان دەگاتە چەندین ملیمەتر. <ref name="Maruyama_2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Maruyama S, Arnold MS, Krupke R, Peng LM |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Physics and applications of nanotubes. |journal=Journal of Applied Physics |بەرگ=١٣١|issue=8 |doi=10.1063/5.0087075}}</ref> ئەم پێکهاتانە تایبەتمەندیی فیزیایی، کیمیایی و کارەبایی ناوازەیان هەیە، لەوانە: بەرگرییەکی بەرزی ڕاکێشان (High tensile strength)، گەیەنەرێکی نایابی گەرمی و کارەبایە، و کاریگەرییە کوانتەمییە بێهاوتاکان بەهۆی سروشتە یەک-ڕەهەندییەکەیانەوە. <ref name="Ren_2024" /> نانۆبۆرییەکان دەکرێنە دوو پۆلی سەرەکییەوە: نانۆبۆریی تاک-دیوار (SWNTs) و نانۆبۆریی فرە-دیوار (MWNTs)، کە هەر یەکێکیان خاوەن تایبەتمەندی و بەکارهێنانی جیاوازن. لە کاتی دۆزینەوەیانەوە لە ساڵی ١٩٩١دا، نانۆبۆرییەکان بوونەتە جێی بایەخی لێکۆڵینەوە و گەشەپێدانی چڕ، بە ئاسۆیەکی گەش بۆ بەکارهێنانیان لە بوارەکانی وەک ئەلیکترۆنیک، زانستی ماددەکان، کۆگاکردنی وزە و پزیشکیدا. <ref name="Maruyama_2022" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.prescouter.com/2017/03/applications-carbon-nanotubes/|سەردێڕ=Current and Potential Applications of Carbon Nanotubes - PreScouter - Custom Intelligence from a Global Network of Experts |وێبگە=PreScouter}}</ref> == جۆرەکانی == * '''نانۆبۆریی BCN:''' پێکهاتووە لە بڕی هاوتا لە گەردیلەکانی بۆرۆن، کاربۆن و نایترۆجین. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Luo L, Mo L, Tong Z, Chen Y |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Facile Synthesis of Ternary Boron Carbonitride Nanotubes |journal=Nanoscale Research Letters |بەرگ=٤|issue=8 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|doi=10.1007/s11671-009-9325-7 |pmc=٢٨٩٤١١١|pmid=٢٠٥٩٦٣٧٧}}</ref> * '''نانۆبۆریی نیتریدی بۆرۆن (Boron nitride nanotube):''' شێوەیەکی کۆپاژی (Polymorph) نیتریدی بۆرۆنە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rubio A, Corkill JL, Cohen ML |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٩٤|سەردێڕ=Theory of graphitic boron nitride nanotubes |journal=Physical Review B |بەرگ=٤٩|issue=7 |پەڕەکان=٥٠٨١–٥٠٨٤|bibcode=1994PhRvB..49.5081R |doi=10.1103/PhysRevB.49.5081 |pmid=١٠٠١١٤٥٣}}</ref> <ref name="N.G. Chopra, R.J. Luyken 1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chopra NG, Luyken RJ, Cherrey K, Crespi VH, Cohen ML, Louie SG, Zettl A |ڕێکەوت=ئابی ١٩٩٥|سەردێڕ=Boron nitride nanotubes |journal=Science |بەرگ=٢٦٩|issue=5226 |پەڕەکان=٩٦٦–٩٦٧|bibcode=1995Sci...269..966C |doi=10.1126/science.269.5226.966 |pmid=١٧٨٠٧٧٣٢|s2cid=28988094}}</ref> * '''نانۆبۆریی کاربۆن:''' زاراوە گشتییەکانی نانۆبۆری و دیاگرامەکان دەگرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Iijima S, Ichihashi T |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٣|سەردێڕ=Single-shell carbon nanotubes of 1-nm diameter |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/363603a0 |journal=Nature |زمان=en |بەرگ=٣٦٣|issue=6430 |پەڕەکان=٦٠٣–٦٠٥|doi=10.1038/363603a0 |issn=1476-4687 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> * '''نانۆبۆریی DNA:''' تۆڕێکی دوو-ڕەهەندییە کە بە دەوری خۆیدا دەچەمێتەوە، <ref name="Feldkamp">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Feldkamp U, Niemeyer CM |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Rational design of DNA nanoarchitectures |journal=Angewandte Chemie |بەرگ=٤٥|issue=12 |پەڕەکان=١٨٥٦–١٨٧٦|doi=10.1002/anie.200502358 |pmid=١٦٤٧٠٨٩٢}}</ref> لە ڕووی قەبارە و شێوەوە تا ڕادەیەک لە نانۆبۆریی کاربۆن دەچێت. * '''نانۆبۆریی نیتریدی گالیۆم:''' نانۆبۆرییەکە لە ماددەی نیتریدی گالیۆم دروست کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Goldberger J, He R, Zhang Y, Lee S, Yan H, Choi HJ, Yang P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Single-crystal gallium nitride nanotubes |journal=Nature |بەرگ=٤٢٢|issue=6932 |پەڕەکان=٥٩٩–٦٠٢|doi=10.1038/nature01551 |pmid=١٢٦٨٦٩٩٦}}</ref> * '''نانۆبۆریی سیلیکۆن:''' لە گەردیلەکانی سیلیکۆن پێکهاتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kiricsi I, Fudala Á, Kónya Z, Hernádi K, Lentz P, Nagy JB |ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=The advantages of ozone treatment in the preparation of tubular silica structures |journal=Applied Catalysis A: General |بەرگ=٢٠٣|پەڕەکان=L١–L٤|doi=10.1016/S0926-860X(00)00563-9}}</ref> * '''نانۆبۆریی نا-کاربۆنی:''' بە تایبەتی نانۆبۆرییەکانی سەڵفایدی تەنکستن (IV). <ref name="Tenne1992">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tenne R, Margulis L, Genut M, Hodes G |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Polyhedral and cylindrical structures of tungsten disulphide |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤٤٤–٤٤٦|bibcode=1992Natur.360..444T |doi=10.1038/360444a0 |s2cid=4309310}}</ref> * '''نانۆبۆریی تونێلکار (Tunneling nanotube):''' پەیوەندییەکی پەردەیی لوولەکییە لە نێوان خانەکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rustom A, Saffrich R, Markovic I, Walther P, Gerdes HH |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Nanotubular highways for intercellular organelle transport |journal=Science |بەرگ=٣٠٣|issue=5660 |پەڕەکان=١٠٠٧–١٠١٠|doi=10.1126/science.1093133 |pmid=١٤٩٦٣٣٢٩}}</ref> * '''[[دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم|نانۆبۆڕییەکانی تیتانیۆم]]:''' لە ڕێگەی گۆڕینی کانزای ئاناتاز (Anatase) بەهۆی کارلێکی هایدرۆثێرماڵەوە (Hydrothermal synthesis) دروست دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mogilevsky G, Chen Q, Kleinhammes A, Wu Y |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=The structure of multilayered titania nanotubes based on delaminated anatase |journal=Chemical Physics Letters |بەرگ=٤٦٠|issue=4–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥٢٠|bibcode=2008CPL...460..517M |doi=10.1016/j.cplett.2008.06.063}}</ref> == پێکهێنەرەکانی نانۆبۆڕی == * '''Chiraltube:''' پێکهێنەرێکی ئەتۆمییە بۆ هەر جۆرە نانۆبۆرییەک بە هەر کایراڵێتییەک ([[:en:Chirality|Chirality]]) لە هەر ماددەیەکی دوو-ڕەهەندییەوە (2D material). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=de Albornoz-Caratozzolo JM, Cervantes-Sodi F |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Chiraltube, rolling 2D materials into chiral nanotubes |journal=Nanoscale Advances |بەرگ=٦|issue=1 |پەڕەکان=٧٩–٩١|doi=10.1039/D3NA00301A |pmc=١٠٧٢٩٨٩٢|pmid=٣٨١٢٥٦٠٣}}</ref> * '''TubeASP:''' تایبەتە بە نانۆبۆرییەکانی کاربۆن. * '''Nanotube Modeler:''' تەنها بۆ نانۆبۆرییەکانی کاربۆن بەکاردێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Dmbox/styles.css" /> <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotubes}} iv5is944y7uuq9ykczbgazrny1k0oqt 1590910 1590883 2026-06-16T17:02:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:فیزیک|فیزیک]]، [[دەروازە:تەکنۆلۆژیا|تەکنۆلۆژیا]]، [[دەروازە:زانستی ماددە|زانستی ماددە]] و [[دەروازە:زانست|زانست]] 1590910 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kohlenstoffnanoroehre_Animation.gif|چەپ|وێنۆک|150x150پیکسڵ|نانۆبۆڕی کاربۆنی زیگزاگی تاک دیواری سووڕاوە]] نانۆبۆری پێکهاتەیەکی لوولەکیی قەبارە-نانۆییە کە ناوکاێکی خاڵی (Hollow core) هەیە، بە شێوەیەکی گشتی لە گەردیلەکانی کاربۆن پێکدێت، هەرچەندە ماددەکانی دیکەش دەتوانن نانۆبۆری پێکبهێنن. نانۆبۆرییەکانی کاربۆن (CNTs) ناسراوترین و بەربڵاوترین جۆرن کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە؛ ئەمانە لە پەڕەی لولکراوی گرافین پێکدێن کە تیرەکەیان (Diameter) لە نێوان یەک بۆ دەیان نانۆمەتردایە و درێژییەکەشیان دەگاتە چەندین ملیمەتر. <ref name="Maruyama_2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Maruyama S, Arnold MS, Krupke R, Peng LM |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Physics and applications of nanotubes. |journal=Journal of Applied Physics |بەرگ=١٣١|issue=8 |doi=10.1063/5.0087075}}</ref> ئەم پێکهاتانە تایبەتمەندیی فیزیایی، کیمیایی و کارەبایی ناوازەیان هەیە، لەوانە: بەرگرییەکی بەرزی ڕاکێشان (High tensile strength)، گەیەنەرێکی نایابی گەرمی و کارەبایە، و کاریگەرییە کوانتەمییە بێهاوتاکان بەهۆی سروشتە یەک-ڕەهەندییەکەیانەوە. <ref name="Ren_2024" /> نانۆبۆرییەکان دەکرێنە دوو پۆلی سەرەکییەوە: نانۆبۆریی تاک-دیوار (SWNTs) و نانۆبۆریی فرە-دیوار (MWNTs)، کە هەر یەکێکیان خاوەن تایبەتمەندی و بەکارهێنانی جیاوازن. لە کاتی دۆزینەوەیانەوە لە ساڵی ١٩٩١دا، نانۆبۆرییەکان بوونەتە جێی بایەخی لێکۆڵینەوە و گەشەپێدانی چڕ، بە ئاسۆیەکی گەش بۆ بەکارهێنانیان لە بوارەکانی وەک ئەلیکترۆنیک، زانستی ماددەکان، کۆگاکردنی وزە و پزیشکیدا. <ref name="Maruyama_2022" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.prescouter.com/2017/03/applications-carbon-nanotubes/|سەردێڕ=Current and Potential Applications of Carbon Nanotubes - PreScouter - Custom Intelligence from a Global Network of Experts |وێبگە=PreScouter}}</ref> == جۆرەکانی == * '''نانۆبۆریی BCN:''' پێکهاتووە لە بڕی هاوتا لە گەردیلەکانی بۆرۆن، کاربۆن و نایترۆجین. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Luo L, Mo L, Tong Z, Chen Y |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Facile Synthesis of Ternary Boron Carbonitride Nanotubes |journal=Nanoscale Research Letters |بەرگ=٤|issue=8 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|doi=10.1007/s11671-009-9325-7 |pmc=٢٨٩٤١١١|pmid=٢٠٥٩٦٣٧٧}}</ref> * '''نانۆبۆریی نیتریدی بۆرۆن (Boron nitride nanotube):''' شێوەیەکی کۆپاژی (Polymorph) نیتریدی بۆرۆنە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rubio A, Corkill JL, Cohen ML |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٩٤|سەردێڕ=Theory of graphitic boron nitride nanotubes |journal=Physical Review B |بەرگ=٤٩|issue=7 |پەڕەکان=٥٠٨١–٥٠٨٤|bibcode=1994PhRvB..49.5081R |doi=10.1103/PhysRevB.49.5081 |pmid=١٠٠١١٤٥٣}}</ref> <ref name="N.G. Chopra, R.J. Luyken 1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chopra NG, Luyken RJ, Cherrey K, Crespi VH, Cohen ML, Louie SG, Zettl A |ڕێکەوت=ئابی ١٩٩٥|سەردێڕ=Boron nitride nanotubes |journal=Science |بەرگ=٢٦٩|issue=5226 |پەڕەکان=٩٦٦–٩٦٧|bibcode=1995Sci...269..966C |doi=10.1126/science.269.5226.966 |pmid=١٧٨٠٧٧٣٢|s2cid=28988094}}</ref> * '''نانۆبۆریی کاربۆن:''' زاراوە گشتییەکانی نانۆبۆری و دیاگرامەکان دەگرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Iijima S, Ichihashi T |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٣|سەردێڕ=Single-shell carbon nanotubes of 1-nm diameter |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/363603a0 |journal=Nature |زمان=en |بەرگ=٣٦٣|issue=6430 |پەڕەکان=٦٠٣–٦٠٥|doi=10.1038/363603a0 |issn=1476-4687 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> * '''نانۆبۆریی DNA:''' تۆڕێکی دوو-ڕەهەندییە کە بە دەوری خۆیدا دەچەمێتەوە، <ref name="Feldkamp">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Feldkamp U, Niemeyer CM |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Rational design of DNA nanoarchitectures |journal=Angewandte Chemie |بەرگ=٤٥|issue=12 |پەڕەکان=١٨٥٦–١٨٧٦|doi=10.1002/anie.200502358 |pmid=١٦٤٧٠٨٩٢}}</ref> لە ڕووی قەبارە و شێوەوە تا ڕادەیەک لە نانۆبۆریی کاربۆن دەچێت. * '''نانۆبۆریی نیتریدی گالیۆم:''' نانۆبۆرییەکە لە ماددەی نیتریدی گالیۆم دروست کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Goldberger J, He R, Zhang Y, Lee S, Yan H, Choi HJ, Yang P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Single-crystal gallium nitride nanotubes |journal=Nature |بەرگ=٤٢٢|issue=6932 |پەڕەکان=٥٩٩–٦٠٢|doi=10.1038/nature01551 |pmid=١٢٦٨٦٩٩٦}}</ref> * '''نانۆبۆریی سیلیکۆن:''' لە گەردیلەکانی سیلیکۆن پێکهاتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kiricsi I, Fudala Á, Kónya Z, Hernádi K, Lentz P, Nagy JB |ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=The advantages of ozone treatment in the preparation of tubular silica structures |journal=Applied Catalysis A: General |بەرگ=٢٠٣|پەڕەکان=L١–L٤|doi=10.1016/S0926-860X(00)00563-9}}</ref> * '''نانۆبۆریی نا-کاربۆنی:''' بە تایبەتی نانۆبۆرییەکانی سەڵفایدی تەنکستن (IV). <ref name="Tenne1992">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tenne R, Margulis L, Genut M, Hodes G |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Polyhedral and cylindrical structures of tungsten disulphide |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤٤٤–٤٤٦|bibcode=1992Natur.360..444T |doi=10.1038/360444a0 |s2cid=4309310}}</ref> * '''نانۆبۆریی تونێلکار (Tunneling nanotube):''' پەیوەندییەکی پەردەیی لوولەکییە لە نێوان خانەکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rustom A, Saffrich R, Markovic I, Walther P, Gerdes HH |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Nanotubular highways for intercellular organelle transport |journal=Science |بەرگ=٣٠٣|issue=5660 |پەڕەکان=١٠٠٧–١٠١٠|doi=10.1126/science.1093133 |pmid=١٤٩٦٣٣٢٩}}</ref> * '''[[دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم|نانۆبۆڕییەکانی تیتانیۆم]]:''' لە ڕێگەی گۆڕینی کانزای ئاناتاز (Anatase) بەهۆی کارلێکی هایدرۆثێرماڵەوە (Hydrothermal synthesis) دروست دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mogilevsky G, Chen Q, Kleinhammes A, Wu Y |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=The structure of multilayered titania nanotubes based on delaminated anatase |journal=Chemical Physics Letters |بەرگ=٤٦٠|issue=4–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥٢٠|bibcode=2008CPL...460..517M |doi=10.1016/j.cplett.2008.06.063}}</ref> == پێکهێنەرەکانی نانۆبۆڕی == * '''Chiraltube:''' پێکهێنەرێکی ئەتۆمییە بۆ هەر جۆرە نانۆبۆرییەک بە هەر کایراڵێتییەک ([[:en:Chirality|Chirality]]) لە هەر ماددەیەکی دوو-ڕەهەندییەوە (2D material). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=de Albornoz-Caratozzolo JM, Cervantes-Sodi F |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Chiraltube, rolling 2D materials into chiral nanotubes |journal=Nanoscale Advances |بەرگ=٦|issue=1 |پەڕەکان=٧٩–٩١|doi=10.1039/D3NA00301A |pmc=١٠٧٢٩٨٩٢|pmid=٣٨١٢٥٦٠٣}}</ref> * '''TubeASP:''' تایبەتە بە نانۆبۆرییەکانی کاربۆن. * '''Nanotube Modeler:''' تەنها بۆ نانۆبۆرییەکانی کاربۆن بەکاردێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Dmbox/styles.css" /> <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotubes}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|تەکنۆلۆژیا|زانستی ماددە|زانست}} 1az82sa7u7unzu57fumx4t8wn9149or 1 296581 1590840 1590742 2026-06-16T12:45:26Z IIXZER0XII 68933 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1590840 wikitext text/x-wiki == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == سڵاو هاوڕێیان؛ هیوادارم هەمووتان بێنە سەر خەت لەسەر ئەم بابەتە ئەم '''ووتارەی من هەمان ووتاری دەستپەڕ نییە''' ؛ چوونکە '''''وتاری دەسپەڕ بەشێوەیەکی نازانستی و نا ئەکادیمی و نەشیاوانە نووسراوە''''' خۆتان بڕیار بدەن ئایا ناوەڕۆکی وتاری دەسپەڕ شیاوە یان نا ئایە سەرچاوەکانی خۆوروژانن یان دەسپەڕ باوەڕپێکراوە ؟ ئایا دەقی دەسپەڕ یان خۆوروژانن زانیاری تەواو دەدات لەسەر بابەتەکە ؟ '''بەڕێزان؛''' ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::@[[بەکارھێنەر:Calak|Tessla]] ::@[[بەکارھێنەر:Sakura_emad|Sakura]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠٠:٥٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) هیوادارم پێێداچوونەوەیەک بە دەقەکەم و دەقی دەسپەڕ بکەنەوە کە پێم وایە '''دەقی دەسپەڕ شایەنی سڕینەوەیە''' و بە دەقی '''[[خۆوروژانن]]''' '''جێگای بگیرێتەوە باشتر و ئەکادیمیانە ترە.''' --[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠٠:٤٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[دەستپەڕ|وتارەکەی پێشوو]] کۆنترە و ھەروەھا بە ویکیدراوە بەستراوەتەوە، ھەر بۆیە بەپێی یاساکانی ویکیپیدیا دەبێ ئەو وتارەی بەڕێزت بسڕدرێنەوە. ئەگەریش پێت وایە زانیارییەکانت لەوەی تر باشترن، سەرچاوەی پێویستیان ھەیە و دەبێ بڵاو بکرێنەوە؛ ئەوە دەتوانیت دەستکاریی پەڕە کۆنترەکە بکەیت و دەقەکانتی تێدا بڵاو بکەیتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] وەک ئەوەی ھیڤجا وتی وتارەکەی ئەوێ کۆنترە ئەگەر پێت وایە ئەو نائەکادیمی و نازانستی نووسراوە و ناوەکەشی نەشیاوە دوو شت ھەیە کە بتوانی بیکەی، یەک وتاری [[دەستپەڕ]] نوێ بکەیەوە و زانیارییە ئەکادیمییەکانتی بۆ زیادبکەی و زانیارییە نائەکادیمییەکانی بسڕیتەوە، دوو ناوی خوودی وتارەکە لە "دەستپەڕ" بگۆڕیت بۆ "خۆوروژاندن" ئاوا باشترە لەوەی وتارێکی نوێ و تازەی بۆ درووست بکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] چۆن بتوانم ناوی ووتارەکەی پێشوو([[دەستپەڕ|دەسپەڕ]]) بگۆڕم ؟ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:١٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] پێم وابێت کە ناتوانرێت ناوی ووتارەکە بگۆڕدرێت ئەگەر وایە پێشنیار دەکەم ووتاری دەسپەڕ بگوازرێتەوە بۆ خۆوروژانن لەبەرئەو هۆکارانەی سەرەوە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٢٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سەرەتا ناوەڕۆکی وتارەکە بکە بە ئەکادیمی و سەرچاوەی ئەکادیمی، بۆ ناو گۆڕین پێویستت بە پرسکردن دەبێت لە وتووێژی پەڕەکە ئینجا ئەتوانی بیگۆڕیت [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:٣٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]، لە ویکیپیدیا ناوی وتارەکان بەو وشانە دەنووسرێن کە لە ناو کۆمەڵگادا باون بۆ ئەوەی زیاتر بدۆزرێنەوە لەلایەن بەکارهێنەر/خوێنەران. جا کە ئێرە شوێنێکە وەک ئینسایکلۆپێدیا ئەوا هیچ پەردە و شەرمێک لە ناوی وتارەکان ناکرێت. ئەگەر پێشنیاری گۆڕانکاریی هەر وتارێکیش دەکەن ئەوا وەک بەڕێز ساکورا ئاماژەی پێدا ئەوا پێویستە وتووێژی لەسەر بکرێت و پشتگیریی لەو گۆڕانکارییە هەبێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ ✡︎ 𓂆 SYSTEM LOG START ]</span>---- :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ '''بەڕێزان خۆ دەکرێت ناوێکی ئەکادیمی هەبێت بەڵام بە ناوە باوەکەشی بدۆزرێتەوە؛''']</span>---- :::::'''بە هەرحاڵ ئەمە تاکە دەستکاری من نییە'''؛ ووتاری '''''♀[[سێکس|جووتبوون]]♂''''' '''خۆم دووستم کردوە کە ٥٣ سەرچاوەی باوەڕپێکراوم زیاد کردووە بۆی'''؛ لە هەمانکاتدا ووتاری '''''𓏌[[ھاوسەرگیری]]𓏌''''' و'' بەشێکی گرنگی ووتاری '''✡︎[[ئیسرائیل]]✡︎(٦٠ سەرچاوە)''' بەشێوەیەکی''' بێلایەرنانە''''' و ووتای ✹'''''[[ئاڵای کوردستان]]'''''✹یس :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ 𓂆 SYSTEM LOG END ✡︎ | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٢:٤٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- 3tv4o90mg74dagfuphoq9bngoagvb7p 1590841 1590840 2026-06-16T12:47:03Z IIXZER0XII 68933 /* دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1590841 wikitext text/x-wiki == دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە == سڵاو هاوڕێیان؛ هیوادارم هەمووتان بێنە سەر خەت لەسەر ئەم بابەتە ئەم '''ووتارەی من هەمان ووتاری دەستپەڕ نییە''' ؛ چوونکە '''''وتاری دەسپەڕ بەشێوەیەکی نازانستی و نا ئەکادیمی و نەشیاوانە نووسراوە''''' خۆتان بڕیار بدەن ئایا ناوەڕۆکی وتاری دەسپەڕ شیاوە یان نا ئایە سەرچاوەکانی خۆوروژانن یان دەسپەڕ باوەڕپێکراوە ؟ ئایا دەقی دەسپەڕ یان خۆوروژانن زانیاری تەواو دەدات لەسەر بابەتەکە ؟ '''بەڕێزان؛''' ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::@[[بەکارھێنەر:Calak|Tessla]] ::@[[بەکارھێنەر:Sakura_emad|Sakura]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠٠:٥٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) هیوادارم پێێداچوونەوەیەک بە دەقەکەم و دەقی دەسپەڕ بکەنەوە کە پێم وایە '''دەقی دەسپەڕ شایەنی سڕینەوەیە''' و بە دەقی '''[[خۆوروژانن]]''' '''جێگای بگیرێتەوە باشتر و ئەکادیمیانە ترە.''' --[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠٠:٤٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[دەستپەڕ|وتارەکەی پێشوو]] کۆنترە و ھەروەھا بە ویکیدراوە بەستراوەتەوە، ھەر بۆیە بەپێی یاساکانی ویکیپیدیا دەبێ ئەو وتارەی بەڕێزت بسڕدرێنەوە. ئەگەریش پێت وایە زانیارییەکانت لەوەی تر باشترن، سەرچاوەی پێویستیان ھەیە و دەبێ بڵاو بکرێنەوە؛ ئەوە دەتوانیت دەستکاریی پەڕە کۆنترەکە بکەیت و دەقەکانتی تێدا بڵاو بکەیتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] وەک ئەوەی ھیڤجا وتی وتارەکەی ئەوێ کۆنترە ئەگەر پێت وایە ئەو نائەکادیمی و نازانستی نووسراوە و ناوەکەشی نەشیاوە دوو شت ھەیە کە بتوانی بیکەی، یەک وتاری [[دەستپەڕ]] نوێ بکەیەوە و زانیارییە ئەکادیمییەکانتی بۆ زیادبکەی و زانیارییە نائەکادیمییەکانی بسڕیتەوە، دوو ناوی خوودی وتارەکە لە "دەستپەڕ" بگۆڕیت بۆ "خۆوروژاندن" ئاوا باشترە لەوەی وتارێکی نوێ و تازەی بۆ درووست بکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] چۆن بتوانم ناوی ووتارەکەی پێشوو([[دەستپەڕ|دەسپەڕ]]) بگۆڕم ؟ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:١٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] پێم وابێت کە ناتوانرێت ناوی ووتارەکە بگۆڕدرێت ئەگەر وایە پێشنیار دەکەم ووتاری دەسپەڕ بگوازرێتەوە بۆ خۆوروژانن لەبەرئەو هۆکارانەی سەرەوە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٢٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سەرەتا ناوەڕۆکی وتارەکە بکە بە ئەکادیمی و سەرچاوەی ئەکادیمی، بۆ ناو گۆڕین پێویستت بە پرسکردن دەبێت لە وتووێژی پەڕەکە ئینجا ئەتوانی بیگۆڕیت [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:٣٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]، لە ویکیپیدیا ناوی وتارەکان بەو وشانە دەنووسرێن کە لە ناو کۆمەڵگادا باون بۆ ئەوەی زیاتر بدۆزرێنەوە لەلایەن بەکارهێنەر/خوێنەران. جا کە ئێرە شوێنێکە وەک ئینسایکلۆپێدیا ئەوا هیچ پەردە و شەرمێک لە ناوی وتارەکان ناکرێت. ئەگەر پێشنیاری گۆڕانکاریی هەر وتارێکیش دەکەن ئەوا وەک بەڕێز ساکورا ئاماژەی پێدا ئەوا پێویستە وتووێژی لەسەر بکرێت و پشتگیریی لەو گۆڕانکارییە هەبێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٠٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ ✡︎ 𓂆 SYSTEM LOG START ]</span>---- :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ '''بەڕێزان خۆ دەکرێت ناوێکی ئەکادیمی هەبێت بەڵام بە ناوە باوەکەشی بدۆزرێتەوە؛''']</span>---- :::::'''بە هەرحاڵ ئەمە تاکە دەستکاری من نییە'''؛ ووتاری '''''♀[[سێکس|جووتبوون]]♂''''' '''خۆم دووستم کردوە کە ٥٣ سەرچاوەی باوەڕپێکراوم زیاد کردووە بۆی'''؛ لە هەمانکاتدا ووتاری '''''𓏌[[ھاوسەرگیری]]𓏌''''' و'' بەشێکی گرنگی ووتاری '''✡︎[[ئیسرائیل]]✡︎(٦٠ سەرچاوە)''' بەشێوەیەکی''' بێلایەرنانە''''' و ووتای ✹'''''[[ئاڵای کوردستان]]'''''✹یس :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ 𓂆 SYSTEM LOG END ✡︎ | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٢:٤٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::::::١،٢٠٠ دەستکاری دیکەشم کردووە پێشتر بەناوی جیاوازەوە ئەمە چەند نموونەیەکی جوانە لەوان [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٢:٤٧، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) rryrcqmckkk7uqoxl8as8eq55t71qru 0 296583 1590886 1590783 2026-06-16T16:03:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Mainland Australia}} 1590886 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''خاکی سەرەکیی ئوسترالیا''' وشکانیی سەرەکیی [[ئوسترالیا (کیشوەر)|کیشوەری ئوسترالیایە]]، بەدەر لە دوورگەکانی ئاروو، [[نووگینێ]]، [[تاسمانیا]]، و دوورگەکانی تری کەناراوەکانی ئوسترالیا. ئەم وشکانییە ھەروەھا خاکی سەرەکیی ئەو ناوچانە پێکدەھێنێت کە لەلایەن [[ئوسترالیا|یەکگرتووی دەوڵەتانی ئوسترالیاوە]] بەڕێوە دەبرێن، و ئەم زاراوەیە لەگەڵ '''ئوسترالیای کیشوەری''' دەکرێت لە ڕووی جوگرافییەوە بەکاربێت بۆ جیاکردنەوەی [[دوورگە|دوورگە کیشوەرییەکانی]] دەوروبەر و [[ویلایەتەکانی ئوسترالیا|خاکە دەرەکییەکان]]. بە گشتی، ئەم زاراوەیە بۆ ویلایەتەکانی [[نیو ساوت وێلز|نیو ساوت وێڵز]]، [[کوینزلەند]]، [[ئوسترالیای باشوور]]، [[ڤیکتۆریا (ئوسترالیا)|ڤیکتۆریا]]، و [[ئوسترالیای ڕۆژاوا]]، ھەروەھا بۆ [[ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا]]، [[ناوچەی کەنداوی جێرڤیس]]، و [[خاکەکانی باکووری ئوسترالیا]] بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mainland Australia}} [[پۆل:جوگرافیای ئۆسترالیا]] [[پۆل:چاندی ئۆسترالی]] 1pz3c7cb4jnqclueioqxy5o7w0trs0d 1590908 1590886 2026-06-16T17:01:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1590908 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''خاکی سەرەکیی ئوسترالیا''' وشکانیی سەرەکیی [[ئوسترالیا (کیشوەر)|کیشوەری ئوسترالیایە]]، بەدەر لە دوورگەکانی ئاروو، [[نووگینێ]]، [[تاسمانیا]]، و دوورگەکانی تری کەناراوەکانی ئوسترالیا. ئەم وشکانییە ھەروەھا خاکی سەرەکیی ئەو ناوچانە پێکدەھێنێت کە لەلایەن [[ئوسترالیا|یەکگرتووی دەوڵەتانی ئوسترالیاوە]] بەڕێوە دەبرێن، و ئەم زاراوەیە لەگەڵ '''ئوسترالیای کیشوەری''' دەکرێت لە ڕووی جوگرافییەوە بەکاربێت بۆ جیاکردنەوەی [[دوورگە|دوورگە کیشوەرییەکانی]] دەوروبەر و [[ویلایەتەکانی ئوسترالیا|خاکە دەرەکییەکان]]. بە گشتی، ئەم زاراوەیە بۆ ویلایەتەکانی [[نیو ساوت وێلز|نیو ساوت وێڵز]]، [[کوینزلەند]]، [[ئوسترالیای باشوور]]، [[ڤیکتۆریا (ئوسترالیا)|ڤیکتۆریا]]، و [[ئوسترالیای ڕۆژاوا]]، ھەروەھا بۆ [[ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا]]، [[ناوچەی کەنداوی جێرڤیس]]، و [[خاکەکانی باکووری ئوسترالیا]] بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mainland Australia}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئۆقیانووسیا|جوگرافیا}} [[پۆل:جوگرافیای ئۆسترالیا]] [[پۆل:چاندی ئۆسترالی]] fs3a8dkkpobsgi2wo4n8o20u3bca7t0 1590973 1590908 2026-06-16T20:01:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590973 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''خاکی سەرەکیی ئوسترالیا''' وشکانیی سەرەکیی [[ئوسترالیا (کیشوەر)|کیشوەری ئوسترالیایە]]، بەدەر لە دوورگەکانی ئاروو، [[نووگینێ]]، [[تاسمانیا]]، و دوورگەکانی تری کەناراوەکانی ئوسترالیا. ئەم وشکانییە ھەروەھا خاکی سەرەکیی ئەو ناوچانە پێکدەھێنێت کە لەلایەن [[ئوسترالیا|یەکگرتووی دەوڵەتانی ئوسترالیاوە]] بەڕێوە دەبرێن، و ئەم زاراوەیە لەگەڵ '''ئوسترالیای کیشوەری''' دەکرێت لە ڕووی جوگرافییەوە بەکاربێت بۆ جیاکردنەوەی [[دوورگە|دوورگە کیشوەرییەکانی]] دەوروبەر و [[ویلایەتەکانی ئوسترالیا|خاکە دەرەکییەکان]]. بە گشتی، ئەم زاراوەیە بۆ ویلایەتەکانی [[نیو ساوت وێلز|نیو ساوت وێڵز]]، [[کوینزلەند]]، [[ئوسترالیای باشوور]]، [[ڤیکتۆریا (ئوسترالیا)|ڤیکتۆریا]]، و [[ئوسترالیای ڕۆژاوا]]، ھەروەھا بۆ [[ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا]]، [[ناوچەی کەنداوی جێرڤیس]]، و [[خاکەکانی باکووری ئوسترالیا]] بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mainland Australia}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئۆقیانووسیا|جوگرافیا}} [[پۆل:جوگرافیای ئۆسترالیا]] [[پۆل:چاندی ئۆسترالی]] srir2fzktizukwptc309dglwg0jqy49 0 296584 1590885 1590785 2026-06-16T16:03:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Aru Islands Regency}} 1590885 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''شارستانی دوورگەکانی ئاروو''' ({{Langx|id|Kabupaten Kepulauan Aru}}) کۆمەڵەیەکە لە نزیکەی ٩٥ [[دوورگە]]ی نزم لە دوورگەکانی مالوکو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئیندۆنیزیا]]. ھەروەھا شارستانێکی پارێزگای مالوکو پێکدەھێنێت، کە ڕووبەری وشکانییەکەی {{Cvt|6426.77|km2}} کیلۆمەتر دووجایە. لە سەرژمێریی ٢٠١١دا ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٨٤٬١٣٨ کەس بووە؛ سەرژمێریی ٢٠٢٠ کۆی گشتی ١٠٢٬٢٣٧ کەسی بەرھەمھێناوە، و خەمڵاندنی فەرمی تا نیوەی ٢٠٢٤ بریتی بووە لە ١١٢٬٥٣١ کەس (کە لە ٥٧٬٧٦٧ نێر و ٥٤٬٧٦٤ مێ پێکدێت). ھەندێک سەرچاوە کۆمەڵە دوورگەکە بە بەشێک لە [[ئاسیا]] دادەنێن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر بە بەشێک لە میلانیزیای دادەنێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Aru Islands Regency}} [[پۆل:دەریای ئارافورا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیندۆنیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 84rppfxcedj9fsvgpj4z7zlt3y3kv7z 1590909 1590885 2026-06-16T17:02:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]]، [[دەروازە:ئاسیا|ئاسیا]] و [[دەروازە:ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] 1590909 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''شارستانی دوورگەکانی ئاروو''' ({{Langx|id|Kabupaten Kepulauan Aru}}) کۆمەڵەیەکە لە نزیکەی ٩٥ [[دوورگە]]ی نزم لە دوورگەکانی مالوکو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئیندۆنیزیا]]. ھەروەھا شارستانێکی پارێزگای مالوکو پێکدەھێنێت، کە ڕووبەری وشکانییەکەی {{Cvt|6426.77|km2}} کیلۆمەتر دووجایە. لە سەرژمێریی ٢٠١١دا ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٨٤٬١٣٨ کەس بووە؛ سەرژمێریی ٢٠٢٠ کۆی گشتی ١٠٢٬٢٣٧ کەسی بەرھەمھێناوە، و خەمڵاندنی فەرمی تا نیوەی ٢٠٢٤ بریتی بووە لە ١١٢٬٥٣١ کەس (کە لە ٥٧٬٧٦٧ نێر و ٥٤٬٧٦٤ مێ پێکدێت). ھەندێک سەرچاوە کۆمەڵە دوورگەکە بە بەشێک لە [[ئاسیا]] دادەنێن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر بە بەشێک لە میلانیزیای دادەنێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Aru Islands Regency}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئاسیا|ئۆقیانووسیا}} [[پۆل:دەریای ئارافورا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیندۆنیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] tf2gobt50i315gx4uwh4n1dfmghdmcg 1590972 1590909 2026-06-16T20:00:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590972 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''شارستانی دوورگەکانی ئاروو''' ({{Langx|id|Kabupaten Kepulauan Aru}}) کۆمەڵەیەکە لە نزیکەی ٩٥ [[دوورگە]]ی نزم لە دوورگەکانی مالوکو لە ڕۆژھەڵاتی [[ئیندۆنیزیا]]. ھەروەھا شارستانێکی پارێزگای مالوکو پێکدەھێنێت، کە ڕووبەری وشکانییەکەی {{Cvt|6426.77|km2}} کیلۆمەتر دووجایە. لە سەرژمێریی ٢٠١١دا ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٨٤٬١٣٨ کەس بووە؛ سەرژمێریی ٢٠٢٠ کۆی گشتی ١٠٢٬٢٣٧ کەسی بەرھەمھێناوە، و خەمڵاندنی فەرمی تا نیوەی ٢٠٢٤ بریتی بووە لە ١١٢٬٥٣١ کەس (کە لە ٥٧٬٧٦٧ نێر و ٥٤٬٧٦٤ مێ پێکدێت). ھەندێک سەرچاوە کۆمەڵە دوورگەکە بە بەشێک لە [[ئاسیا]] دادەنێن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر بە بەشێک لە میلانیزیای دادەنێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Aru Islands Regency}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئاسیا|ئۆقیانووسیا}} [[پۆل:دەریای ئارافورا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیندۆنیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] csyu6nol7ox0ig9fj2myi5plgn7k1c8 0 296585 1590884 1590788 2026-06-16T16:03:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Ethnic groups in Europe}} 1590884 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Flag_of_Europe.svg|وێنۆک|ئاڵای ئەورووپا، بەکاردێت بۆ ناساندن لەگەڵ ناسنامەی ناسیۆنالیستی مەدەنی گەلی ئەورووپی]] [[پەڕگە:Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary.svg|alt=گۆی زەوی ناوەندەکەی ئەورووپایە|وێنۆک|پانتایی [[ئەورووپا|کیشوەری ئەورووپا]] (سەوز) لەگەڵ سنوورە وشکانییەکان کە لە درێژایی [[چیاکانی ئۆڕاڵ]] لە ڕۆژھەڵات و لە درێژایی [[زنجیرەچیاکانی قەوقاز]] لە باشوور دیاری کراون]] '''گەلی ئەورووپی''' یان '''ئەورووپییەکان''' زاراوەیەکی گشتگیرە بۆ ئەو کەسانەی کە سەر بە ھەر گرووپێکی نەتەوەیی، ڕەگەزی یان نیشتمانین کە ڕەچەڵەکیان لە [[ئەورووپا|ئەورووپایە]]. ئەمڕۆ، ئەم زاراوەیە بە پلەی یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەو کەسانەی کە خەڵکی ئەورووپان و لە کیشوەرەکەدا نیشتەجێن، ھەروەھا دیاسپۆرا یان ئاوارە ئەورووپییەکان لەخۆدەگرێت؛ بەڵام بە شێوەیەکی بەرفراوانتر، زاراوەی «ئەورووپی» ڕەنگە بۆ ناساندنی کەسەکان لە چوارچێوەی دیمۆگرافی لە ھەندێک وڵاتی دەرەوەی ئەورووپا بەکاربێت — بەتایبەتی لە [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا|ئەمریکاکان]] و ئۆقیانووسیا — کە تێیدا کەسانی خاوەن ڕەچەڵەک ئەورووپی زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن لەکاتێکدا بەشێکن لە گرووپێکی نیشتمانیی نائەورووپی. کەسانی خاوەن ڕەچەڵەک ئەورووپی لە ئەفریقاش لە زۆربەی پێناسەکاندا دەخرێنە ناو ئەم زاراوەیەوە. سەرەڕای ئەوەش، ھەر کەسێک کە ڕەگەزنامەی یەکێتیی ئەورووپای ھەبێت، ڕەنگە لەو چوارچێوەیەدا وەک ئەورووپی بناسرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ethnic groups in Europe}} [[پۆل:ئەورووپییەکان]] s4toc0k99jp66pj7weqv25mcbhmntg9 1590974 1590884 2026-06-16T20:01:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590974 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Flag_of_Europe.svg|وێنۆک|ئاڵای ئەورووپا، بەکاردێت بۆ ناساندن لەگەڵ ناسنامەی ناسیۆنالیستی مەدەنی گەلی ئەورووپی]] [[پەڕگە:Europe_orthographic_Caucasus_Urals_boundary.svg|alt=گۆی زەوی ناوەندەکەی ئەورووپایە|وێنۆک|پانتایی [[ئەورووپا|کیشوەری ئەورووپا]] (سەوز) لەگەڵ سنوورە وشکانییەکان کە لە درێژایی [[چیاکانی ئۆڕاڵ]] لە ڕۆژھەڵات و لە درێژایی [[زنجیرەچیاکانی قەوقاز]] لە باشوور دیاری کراون]] '''گەلی ئەورووپی''' یان '''ئەورووپییەکان''' زاراوەیەکی گشتگیرە بۆ ئەو کەسانەی کە سەر بە ھەر گرووپێکی نەتەوەیی، ڕەگەزی یان نیشتمانین کە ڕەچەڵەکیان لە [[ئەورووپا|ئەورووپایە]]. ئەمڕۆ، ئەم زاراوەیە بە پلەی یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەو کەسانەی کە خەڵکی ئەورووپان و لە کیشوەرەکەدا نیشتەجێن، ھەروەھا دیاسپۆرا یان ئاوارە ئەورووپییەکان لەخۆدەگرێت؛ بەڵام بە شێوەیەکی بەرفراوانتر، زاراوەی «ئەورووپی» ڕەنگە بۆ ناساندنی کەسەکان لە چوارچێوەی دیمۆگرافی لە ھەندێک وڵاتی دەرەوەی ئەورووپا بەکاربێت — بەتایبەتی لە [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا|ئەمریکاکان]] و ئۆقیانووسیا — کە تێیدا کەسانی خاوەن ڕەچەڵەک ئەورووپی زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن لەکاتێکدا بەشێکن لە گرووپێکی نیشتمانیی نائەورووپی. کەسانی خاوەن ڕەچەڵەک ئەورووپی لە ئەفریقاش لە زۆربەی پێناسەکاندا دەخرێنە ناو ئەم زاراوەیەوە. سەرەڕای ئەوەش، ھەر کەسێک کە ڕەگەزنامەی یەکێتیی ئەورووپای ھەبێت، ڕەنگە لەو چوارچێوەیەدا وەک ئەورووپی بناسرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ethnic groups in Europe}} [[پۆل:ئەورووپییەکان]] nzhx5krok8n01wa3clxk6dss2g5ifmz 3 296587 1590818 2026-06-16T12:03:47Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590818 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٢:٠٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7qyvyenolbo7t80xv03cod63winr9qg 0 296588 1590838 2026-06-16T12:37:29Z 7ama blbas73 77129 /* */ 1590838 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی جەنگ | ناو = شەڕی ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک | بەشێک لە = ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | وێنە = | سەردێڕ = | ڕێککەوت = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | شوێن = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | دەرئەنجام = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | لایەنی١ = {{ئاڵا|کوردستان}}<br>[[پێشمەرگە]] * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە * لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | لایەنی٢ = {{ئاڵا|عێراق}}<br>[[هێزە چەکدارەکانی عێراق]] * دژەتیرۆری عێراق (ICTS) * پۆلیسی فیدراڵی * [[حەشدی شەعبی]] | فەرماندەی لایەنی١ = [[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]<br>(جێگری فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان) | فەرماندەی لایەنی٢ = حەیدەر عەبادی<br>هادی عامری | هێز١ = هێزەکانی پشتیوانی یەکەی ٧٠ | هێز٢ = هێزی کۆماندۆ و زرێپۆشەکانی عێراق | زیان١ = چەندین شەهید و بریندار لە پاڵەوانانی پێشمەرگە | زیان٢ = تێکشکانی چەندین هەمەر و زرێپۆشی سەربازیی عێراقی }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی [[١٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٧]] لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕوویدا.[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kirkuk-idUSKBN1CK00F] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی [[ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان]] لە دژی هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕوویدا.[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41630130] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] p6qnjp4zxc4t6wjhqhtrtcngwqin3ce 1590839 1590838 2026-06-16T12:44:26Z 7ama blbas73 77129 /* */ 1590839 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک | partof = ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{ئاڵا|کوردستان}}<br>[[پێشمەرگە]] * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە * لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | combatant2 = {{ئاڵا|عێراق}}<br>[[هێزە چەکدارەکانی عێراق]] * دژەتیرۆری عێراق (ICTS) * پۆلیسی فیدراڵی * [[حەشدی شەعبی]] | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]<br>(جێگری فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان) | commander2 = حەیدەر عەبادی<br>هادی عامری | strength1 = هێزەکانی پشتیوانی یەکەی ٧٠ | strength2 = هێزی کۆماندۆ و زرێپۆشەکانی عێراق | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار لە پاڵەوانانی پێشمەرگە | casualties2 = تێکشکانی چەندین هەمەر و زرێپۆشی سەربازیی عێراقی }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی [[١٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٧]] لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕوویدا.[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kirkuk-idUSKBN1CK00F] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی [[ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان]] لە دژی هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕوویدا.[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41630130] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] 101kbb5yf5nxehzpdpzzm23vyig8qqd 1590982 1590839 2026-06-16T20:02:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590982 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک | partof = ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{ئاڵا|کوردستان}}<br>[[پێشمەرگە]] * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە * لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | combatant2 = {{ئاڵا|عێراق}}<br>[[هێزە چەکدارەکانی عێراق]] * دژەتیرۆری عێراق (ICTS) * پۆلیسی فیدراڵی * [[حەشدی شەعبی]] | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]<br>(جێگری فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان) | commander2 = حەیدەر عەبادی<br>هادی عامری | strength1 = هێزەکانی پشتیوانی یەکەی ٧٠ | strength2 = هێزی کۆماندۆ و زرێپۆشەکانی عێراق | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار لە پاڵەوانانی پێشمەرگە | casualties2 = تێکشکانی چەندین هەمەر و زرێپۆشی سەربازیی عێراقی }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی [[١٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٧]] لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕوویدا.[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-kirkuk-idUSKBN1CK00F] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی [[ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان]] لە دژی هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕوویدا.[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41630130] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] 01ogkjzubw9d6js6d5d7jxmqeo2gsby 1591118 1590982 2026-06-17T10:24:29Z 7ama blbas73 77129 /* */ 1591118 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] poci7cnqcwiq1se2wp2v9hbwnxzxr6x 1591124 1591118 2026-06-17T10:28:09Z 7ama blbas73 77129 /* */ 1591124 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] 97bwoz3kfrt3ct2i0ajdhs6obeoucjv 1591125 1591124 2026-06-17T10:28:35Z 7ama blbas73 77129 1591125 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. neh2wwk7eb492euz5kjtb7q6uvhvjgd 1591126 1591125 2026-06-17T10:29:11Z 7ama blbas73 77129 1591126 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D8%AA%D8%B5%D8%AF] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. 4a6xx592lhy6t7tg834v7uxfxpcem5j 1591127 1591126 2026-06-17T10:29:41Z 7ama blbas73 77129 1591127 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] 9lemz78i8w150ftikqpps27gy46ittr 1591128 1591127 2026-06-17T10:30:58Z 7ama blbas73 77129 1591128 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی فەرمیی ڕووداو (٢٠١٧) * ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز (Reuters) * تۆڕی هەواڵی بی-بی-سی (BBC) * ئاژانسی هەواڵی کوردستان ٢٤ [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] g7aiafh426av4zrymky5krk8x5qs4uo 1591129 1591128 2026-06-17T10:31:18Z 7ama blbas73 77129 1591129 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. mzae6gv7l53i31dl4576jyr6qa6sy1z 1591131 1591129 2026-06-17T10:31:50Z 7ama blbas73 77129 1591131 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. ptnalxvpjsmghbwnbc89t94xo1npp1u 1591132 1591131 2026-06-17T10:32:18Z 7ama blbas73 77129 1591132 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. m0tbsif8mmtvrx4rj2bf6np4xm8ypm3 1591133 1591132 2026-06-17T10:32:32Z 7ama blbas73 77129 1591133 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێر ١:٠٠ی شەوی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزەکانی دژەتیرۆری عێراق و حەشدی شەعبی لە تەوەری باشووری کەرکووکەوە دەستیان بە پێشڕەوی کرد. یەکێک لە قورسترین هێڵەکانی بەرگری لە '''ناوچەی پیشەسازیی کەرکووک''' بوو، کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە بە توندی بەرپەرچی پێشڕەوییەکانیان دایەوە و شەڕێکی دژوار ڕوویدا.[https://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/10/16/%D8%A7%D8%25D] === فەرماندەیی و هێزە بەشداربووەکان === هێزەکانی پێشمەرگە لەم تەوەرە گرنگەدا پێکهاتبوون لە '''لیوای ٣''' و '''لیوای ٧'''ی هێزەکانی پێشمەرگە (سەر بە یەکەی ٧٠)، کە ڕاستەوخۆ لەژێر فەرماندەیی و سەرپەرشتی مەیدانیی '''[[کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی]]''' (جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و جێگری فەماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی هەرێم)دا بوون. کۆسرەت ڕەسووڵ خۆی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگەکە ئامادە بوو بۆ سەرکردایەتیکردنی پاڵەوانانی پێشمەرگە دژ بە هێرشەکە.[https://www.kurdistan24.net/sorani/story/11254] شەڕەکە بۆ چەند کاتژمێرێک بە چەکی قورس و مامناوەند بەردەوام بوو، پێشمەرگە قارەمانانە بەرگری کرد و زیانی زۆری بە زرێپۆش و هێزەکانی سوپای عێراق گەیاند. == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. 6n6w49fkk8b6wbycynwxdblotujq14y 1591134 1591133 2026-06-17T10:32:53Z 7ama blbas73 77129 1591134 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی کەرکووک (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = ناوچەی پیشەسازی، کەرکووک، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە، بەڵام دواتر بە ناچاری کشانەوەی تاکتیکی ئەنجامدرا بەهۆی ناهاوسەنگی هێز لە تەوەرەکانی ترەوە. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق''' | commander1 = [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = * لیوای ٣ی هێزەکانی پێشمەرگە<br>* لیوای ٧ی هێزەکانی پێشمەرگە | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق (ICTS)<br>* پۆلیسی فیدراڵی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = نادیار }} '''شەڕی ناوچەی پیشەسازی کەرکووک''' ململانێیەکی سەربازیی کورتخایەن بەڵام دژوار بوو کە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەی پیشەسازیی باشووری کەرکووک ڕووی دا.[1] ئەم شەڕە وەک بەشێک لە ململانێ سەربازییەکانی دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە دژ هێرشەکانی حکومەتی فیدراڵیی عێراق ڕووی دا.[2] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == لەم بەرگرییەدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە تایبەتی هێزەکانی سەر بە لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە ڕووبەڕووی هێرشەکان بوونەوە. پێشمەرگە بەرگرییەکی سەختی کرد و هێرشەکانی وەستاند، بەڵام دواتر بەهۆی کشانەوە لە سەنگەرەکانی تر، ناچاربوون بکشێنەوە و هێزە عێراقییەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. == ئەنجام == ئەم کشانەوەیە ڕێگەی خۆشکرد بۆ هێزە عێراقییەکان کە دزە بکەنە ناو قووڵایی شاری کەرکووک و لە کۆتاییدا تەواوی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکان بخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندیی بەغداوە. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41634568 سوپای عێراق ڕایگەیاند کۆنترۆڵی کەرکووکی کردووە]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1610201712 ڕووداوەکانی کەرکووک و کشانەوەی هێزەکان]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کەرکووک]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] == پاشخان == دوای هێرشەکانی ڕێکخراوی [[داعش]] لە ساڵی ٢٠١٤ و پاشەکشەی سوپای عێراق لە کەرکووک، هێزەکانی پێشمەرگە پاراستنی شارەکە و کێڵگە نەوتییەکانیان گرتە ئەستۆ. بەڵام دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گرژییە سەربازییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر گەیشتنە لووتکە و سوپای عێراق هێرشی بەرفراوانی دەستپێکرد.[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/161020171] == ئەنجام و کشانەوە == لە ڕووی سەربازی و بەرپەرچدانەوەوە، لەم تەوەرەدا کوردستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و هێرشەکەی تێکشکاند، بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی گەورەی هێزەکان، نەبوونی پاڵپشتی ئامێری قورس، و کشانەوەی هێزەکان لە تەوەرەکانی تری کەرکووک، هێزەکانی لیوای ٣ و ٧ی پێشمەرگە بە ناچاری و بۆ پاراستنی گیانی سەرکردە و پێشمەرگەکان، کشانەوەیەکی تاکتیکییان بەرەو دەرەوەی شارەکە ئەنجامدا. tg77rp0k1wmptelpmgnewqab3jhnmbg 0 296589 1590846 2026-06-16T13:18:56Z 7ama blbas73 77129 /* */ 1590846 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی تلسقۆف و باقۆرت | partof = ڕووداوەکانی دوای ڕیفراندۆمی کوردستان (٢٠١٧) | date = ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = میحوەرەکانی تلسقۆف، ئەلقوش و گوندی باقۆرت (تەوەرەی مەخمور)، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی ستراتیژیی هێزەکانی پێشمەرگە، ڕاگرتن و شکاندنی پێشڕەویی هێزە عێراقییەکان بەرەو پارێزگای دهۆک و ناوچەی ئەلقوش. | combatant1 = {{ئاڵا|کوردستان}}<br>[[پێشمەرگە]] * فەرماندەیی سپیلک * هێزەکانی میحوەرەکانی خازر و مەخمور | combatant2 = {{ئاڵا|عێراق}}<br>[[هێزە چەکدارەکانی عێراق]] * سوپای عێراق * [[حەشدی شەعبی]] | commander1 = '''[[مەسعود بارزانی]]'''<br>(فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی کوردستان)<br>'''[[مەنسور بارزانی]]'''<br>(فەرماندەی لەشکری تایبەتی یەک و گوڵان)<br>'''عەمید مەریوان'''<br>(وتەبێژی فەرماندەیی سپیلک) | commander2 = [[حەیدەر عەبادی]]<br>(فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان)<br>فەرماندەکانی حەشدی شەعبی | strength1 = هێزەکانی بەرگریی پێشمەرگە | strength2 = هێزی زرێپۆش، تۆپخانە و یەکەکانی پیادەی عێراق | casualties1 = هیچ زیانێکی گیانی نەبوو<br>تەنها ٢ پێشمەرگە بە سووکی بریندار بوون | casualties2 = چەندین کوژراو و بریندار لە ڕیزەکانی هێزە هێرشبەرەکان<br>دیلکرانی ٢٢ چەکداری حەشدی شەعبی<br>تێکشکانی ٣ هەمەری سەربازی<br>تێکشکانی ١ ئۆتۆمبێلی جۆری باجەر }} '''شەڕی تلسقۆف و باقۆرت''' ململانێیەکی سەربازیی قورس و گرنگ بوو کە لە ڕۆژی [[٢٤ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٧]] لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق (بە پاڵپشتی حەشدی شەعبی) لە میحوەرەکانی تلسقۆف (باکووری دەشتی نەینەوا) و گوندی باقۆرت (تەوەرەی مەخمور) ڕوویدا. ئەم شەڕە کاتێک بەرپا بوو کە هێزە عێراقییەکان دەیانویست لە دەرەوەی ناوچە جێناکۆکەکان پێشڕەوی بکەن بەرەو قەزای ئەلقوش و سنووری پارێزگای دهۆک، بەڵام لەلایەن پێشمەرگەو بە توندی تێکشکان. == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێرەکانی بەیانیی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، چەکدارانی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق بە پاڵپشتی تۆپخانە و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش هێرشێکی بەرفراوانیان بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە تلسقۆف و گوندی باقۆرت دەستپێکرد. ئامانجی سەرەکیی هێرشەکە کۆنترۆڵکردنی ڕێگا سەرەکییەکان و پێشڕەویکردن بوو بۆ ناوچەکانی قەزای ئەلقوش و سنوورەکانی دهۆک. === فەرماندەیی و بەرپەرچدانەوەی پێشمەرگە === هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە سەرپەرشتی و فەرماندەیی گشتیی '''[[مەسعود بارزانی]]''' و ئامادەبوونی مەیدانیی '''[[مەنسور بارزانی]]''' (فەرماندەی لەشکری تایبەتی یەک و هێزەکانی گوڵان) لەگەڵ فەرماندەیی سپیلک لە میحوەری تلسقۆف، بە ورەیەکی بەرزەوە بەرپەرچی هێرشەکەیان دایەوە. بەپێی لێدوانی فەرماندە مەیدانییەکانی پێشمەرگە، شەڕێکی دەستەویەخە و قورس بە چەکی جۆراوجۆر بەڕێوەچوو. پێشمەرگە توانی سەرجەم هێرشەکان پووچەڵ بکاتەوە و ورەی هێزە هێرشبەرەکان تێکبشکێنێت. == زیانەکان بە شێوەیەکی ورد == شەڕەکە بووە هۆی زیانێکی مادی و گیانی گەورە بە هێزە عێراقییەکان و بەرپەرچدانەوەیەکی کەم وێنە لەلایەن پێشمەرگەوە تۆمارکرا: * '''زیانی هێزە هێرشبەرەکان (عێراق و حەشدی شەعبی):''' بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکانی فەرماندەیی پێشمەرگە، هێزە عێراقییەکان ژمارەیەکی زۆر کوژراو و برینداریان هەبوو. لە تەوەری تلسقۆفدا، پێشمەرگە توانی ٣ هەمەری سەربازی و ١ ئۆتۆمبێلی جۆری باجەر بە تەواوی تێکبشکێنێت. هەروەها ٢٢ چەکداری حەشدی شەعبی لەلایەن پێشمەرگەوە بە دیل گیران. لە تەوەری مەخموریشدا دوای ئەوەی هێزە عێراقییەکان خیانەتیان کرد و پێشمەرگەیەکیان شەهید کرد، پێشمەرگە وەڵامێکی توندی دانەوە و ٧ ئۆتۆمبێلی سەربازی تری لێ تێکشکاندن. * '''زیانی هێزەکانی پێشمەرگە:''' هێزەکانی پێشمەرگە قارەمانانە بەرگرییان کرد و هیچ زیانێکی گیانی (شەهید) لە میحوەری تلسقۆفدا نەبوو، تەنها ٢ پێشمەرگە بە سووکی بریندار بوون. == ئەنجام == ئەم شەڕە بە سەرکەوتنی ستراتیژیی تەواوی هێزەکانی پێشمەرگە کۆتایی هات. هێزە عێراقییەکان ناچاری پاشەکشە کران و نەیانتوانی دەست بەسەر شەقامی سەرەکیی تلسقۆفدا بگرن، ئەمەش بووە هۆی پاراستنی ناوچە ئارامەکانی هەرێمی کوردستان و سنووری پارێزگای دهۆک لە هێرشی زیاتر. == سەرچاوەکان == * ڕاپۆرتی فەرمیی ئاژانسی دەنگی ئەمریکا (Voice of America) - تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. * لێدوانەکانی فەرماندەیی مەیدانیی سپیلکی هێزەکانی پێشمەرگە. [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] [[پۆل:دەشتی نەینەوا]] pvflsudh4zvzjn3r2pi0irc96m3dbii 1590980 1590846 2026-06-16T20:02:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590980 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی تلسقۆف و باقۆرت | partof = ڕووداوەکانی دوای ڕیفراندۆمی کوردستان (٢٠١٧) | date = ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = میحوەرەکانی تلسقۆف، ئەلقوش و گوندی باقۆرت (تەوەرەی مەخمور)، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی ستراتیژیی هێزەکانی پێشمەرگە، ڕاگرتن و شکاندنی پێشڕەویی هێزە عێراقییەکان بەرەو پارێزگای دهۆک و ناوچەی ئەلقوش. | combatant1 = {{ئاڵا|کوردستان}}<br>[[پێشمەرگە]] * فەرماندەیی سپیلک * هێزەکانی میحوەرەکانی خازر و مەخمور | combatant2 = {{ئاڵا|عێراق}}<br>[[هێزە چەکدارەکانی عێراق]] * سوپای عێراق * [[حەشدی شەعبی]] | commander1 = '''[[مەسعود بارزانی]]'''<br>(فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی کوردستان)<br>'''[[مەنسور بارزانی]]'''<br>(فەرماندەی لەشکری تایبەتی یەک و گوڵان)<br>'''عەمید مەریوان'''<br>(وتەبێژی فەرماندەیی سپیلک) | commander2 = [[حەیدەر عەبادی]]<br>(فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان)<br>فەرماندەکانی حەشدی شەعبی | strength1 = هێزەکانی بەرگریی پێشمەرگە | strength2 = هێزی زرێپۆش، تۆپخانە و یەکەکانی پیادەی عێراق | casualties1 = هیچ زیانێکی گیانی نەبوو<br>تەنها ٢ پێشمەرگە بە سووکی بریندار بوون | casualties2 = چەندین کوژراو و بریندار لە ڕیزەکانی هێزە هێرشبەرەکان<br>دیلکرانی ٢٢ چەکداری حەشدی شەعبی<br>تێکشکانی ٣ هەمەری سەربازی<br>تێکشکانی ١ ئۆتۆمبێلی جۆری باجەر }} '''شەڕی تلسقۆف و باقۆرت''' ململانێیەکی سەربازیی قورس و گرنگ بوو کە لە ڕۆژی [[٢٤ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠١٧]] لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق (بە پاڵپشتی حەشدی شەعبی) لە میحوەرەکانی تلسقۆف (باکووری دەشتی نەینەوا) و گوندی باقۆرت (تەوەرەی مەخمور) ڕوویدا. ئەم شەڕە کاتێک بەرپا بوو کە هێزە عێراقییەکان دەیانویست لە دەرەوەی ناوچە جێناکۆکەکان پێشڕەوی بکەن بەرەو قەزای ئەلقوش و سنووری پارێزگای دهۆک، بەڵام لەلایەن پێشمەرگەو بە توندی تێکشکان. == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێرەکانی بەیانیی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، چەکدارانی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق بە پاڵپشتی تۆپخانە و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش هێرشێکی بەرفراوانیان بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە تلسقۆف و گوندی باقۆرت دەستپێکرد. ئامانجی سەرەکیی هێرشەکە کۆنترۆڵکردنی ڕێگا سەرەکییەکان و پێشڕەویکردن بوو بۆ ناوچەکانی قەزای ئەلقوش و سنوورەکانی دهۆک. === فەرماندەیی و بەرپەرچدانەوەی پێشمەرگە === هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە سەرپەرشتی و فەرماندەیی گشتیی '''[[مەسعود بارزانی]]''' و ئامادەبوونی مەیدانیی '''[[مەنسور بارزانی]]''' (فەرماندەی لەشکری تایبەتی یەک و هێزەکانی گوڵان) لەگەڵ فەرماندەیی سپیلک لە میحوەری تلسقۆف، بە ورەیەکی بەرزەوە بەرپەرچی هێرشەکەیان دایەوە. بەپێی لێدوانی فەرماندە مەیدانییەکانی پێشمەرگە، شەڕێکی دەستەویەخە و قورس بە چەکی جۆراوجۆر بەڕێوەچوو. پێشمەرگە توانی سەرجەم هێرشەکان پووچەڵ بکاتەوە و ورەی هێزە هێرشبەرەکان تێکبشکێنێت. == زیانەکان بە شێوەیەکی ورد == شەڕەکە بووە هۆی زیانێکی مادی و گیانی گەورە بە هێزە عێراقییەکان و بەرپەرچدانەوەیەکی کەم وێنە لەلایەن پێشمەرگەوە تۆمارکرا: * '''زیانی هێزە هێرشبەرەکان (عێراق و حەشدی شەعبی):''' بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکانی فەرماندەیی پێشمەرگە، هێزە عێراقییەکان ژمارەیەکی زۆر کوژراو و برینداریان هەبوو. لە تەوەری تلسقۆفدا، پێشمەرگە توانی ٣ هەمەری سەربازی و ١ ئۆتۆمبێلی جۆری باجەر بە تەواوی تێکبشکێنێت. هەروەها ٢٢ چەکداری حەشدی شەعبی لەلایەن پێشمەرگەوە بە دیل گیران. لە تەوەری مەخموریشدا دوای ئەوەی هێزە عێراقییەکان خیانەتیان کرد و پێشمەرگەیەکیان شەهید کرد، پێشمەرگە وەڵامێکی توندی دانەوە و ٧ ئۆتۆمبێلی سەربازی تری لێ تێکشکاندن. * '''زیانی هێزەکانی پێشمەرگە:''' هێزەکانی پێشمەرگە قارەمانانە بەرگرییان کرد و هیچ زیانێکی گیانی (شەهید) لە میحوەری تلسقۆفدا نەبوو، تەنها ٢ پێشمەرگە بە سووکی بریندار بوون. == ئەنجام == ئەم شەڕە بە سەرکەوتنی ستراتیژیی تەواوی هێزەکانی پێشمەرگە کۆتایی هات. هێزە عێراقییەکان ناچاری پاشەکشە کران و نەیانتوانی دەست بەسەر شەقامی سەرەکیی تلسقۆفدا بگرن، ئەمەش بووە هۆی پاراستنی ناوچە ئارامەکانی هەرێمی کوردستان و سنووری پارێزگای دهۆک لە هێرشی زیاتر. == سەرچاوەکان == * ڕاپۆرتی فەرمیی ئاژانسی دەنگی ئەمریکا (Voice of America) - تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. * لێدوانەکانی فەرماندەیی مەیدانیی سپیلکی هێزەکانی پێشمەرگە. [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] [[پۆل:دەشتی نەینەوا]] r0dcxn092a43fg25smjwk9pdrqfc4n4 1591136 1590980 2026-06-17T10:41:46Z 7ama blbas73 77129 /* */ 1591136 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی تلسقۆف و باقۆرت | partof = بەشێک لە ڕووداوەکانی دوای ڕیفراندۆمی کوردستان (٢٠١٧) | image = | caption = | date = ٢٤ بۆ ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = میحوەرەکانی تلسقۆف، ئەلقووش و گوندی باقۆرت (تەوەری مەخموور)، باشووری کوردستان | result = سەرکەوتنی ستراتیژیی هێزەکانی پێشمەرگە، ڕاگرتن و شکاندنی پێشڕەویی هێزە عێراقییەکان بەرەو پارێزگای دهۆک و ناوچەی ئەلقووش. | combatant1 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]]<br>'''[[پێشمەرگە]]''' | combatant2 = {{flagicon|Iraq}} [[عێراق]]<br>'''هێزە چەکدارەکانی عێراق'''<br>'''حەشدی شەعبی''' | commander1 = * [[مەسعود بارزانی]]<br>* [[مەنسور بارزانی]] | commander2 = حەیدەر عەبادی | strength1 = هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان (فەرماندەیی زێرەڤانی و هێزەکانی تری پێشمەرگە) | strength2 = * دژەتیرۆری عێراق<br>* پۆلیسی فیدراڵی<br>* چەکدارانی حەشدی شەعبی | casualties1 = چەندین شەهید و بریندار | casualties2 = زیانی زۆری گیانی و ماددی (تێکشکانی چەندین زرێپۆش و هەمەر) }} '''شەڕی تلسقۆف و باقۆرت''' ململانێیەکی سەربازیی قورس و گرنگ بوو کە لە ڕۆژی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە ئەمنییەکانی عێراق بە پاڵپشتی حەشدی شەعبی لە میحوەرەکانی تلسقۆف (باکووری دەشتی نەینەوا) و گوندی باقۆرت (تەوەری مەخموور) ڕووی دا. ئەم شەڕە کاتێک بەرپا بوو کە هێزە عێراقییەکان دەیانویست لە دەرەوەی ناوچە جێناکۆکەکان پێشڕەوی بکەن بەرەو قەزای ئەلقووش و سنووری پارێزگای دهۆک، بەڵام لەلایەن پێشمەرگەوە بە توندی تێکشکان. == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == هێزەکانی پێشمەرگە بە سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی مەسعود بارزانی و فەرماندەیی مەنسور بارزانی، لە هێڵەکانی بەرگریی تلسقۆف و باقۆرت ڕووبەڕووی هێرشە بەرفراوانەکانی سوپای عێراق و چەکدارانی حەشدی شەعبی بوونەوە. پێشمەرگە توانی بە بەکارهێنانی چەکی دژە تانک، چەندین هەمەر و زرێپۆشی جۆری هامڤی هێزە هێرشبەرەکان تێکبشکێنێت و هێرشەکە بە تەواوی پاشەکێشە پێ بکات. == ئەنجام == ئەم بەرگرییە قارەمانانەیە بووە هۆی ڕاگرتنی یەکجاریی پێشڕەوییەکانی هێزە عێراقییەکان بەرەو خاکی پارێزگای دهۆک و پاراستنی ناوچە ئارامەکانی کوردستان، کە دواتر ڕێگەی خۆشکرد بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆی سیاسی لە نێوان هەولێر و بەغدا. == سەرچاوەکان == * <ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/261020172 پێشمەرگە هێرشێکی بەرفراوانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی لە تلسقۆف تێکشکاند]، تۆڕی میدیایی ڕووداو، ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> * <ref>[https://www.bbc.com/sorani/kurdistan-41759453 پێکدادانی قورس لە نێوان پێشمەرگە و هێزە عێراقییەکان لە باکووری نەینەوا]، بی-بی-سی بەشی کوردی، ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.</ref> {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شەڕەکانی پێشمەرگە]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] == بەڕێوەچوونی شەڕەکە == کاتژمێرەکانی بەیانیی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، چەکدارانی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق بە پاڵپشتی تۆپخانە و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش هێرشێکی بەرفراوانیان بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە تلسقۆف و گوندی باقۆرت دەستپێکرد. ئامانجی سەرەکیی هێرشەکە کۆنترۆڵکردنی ڕێگا سەرەکییەکان و پێشڕەویکردن بوو بۆ ناوچەکانی قەزای ئەلقوش و سنوورەکانی دهۆک. === فەرماندەیی و بەرپەرچدانەوەی پێشمەرگە === هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە سەرپەرشتی و فەرماندەیی گشتیی '''[[مەسعود بارزانی]]''' و ئامادەبوونی مەیدانیی '''[[مەنسور بارزانی]]''' (فەرماندەی لەشکری تایبەتی یەک و هێزەکانی گوڵان) لەگەڵ فەرماندەیی سپیلک لە میحوەری تلسقۆف، بە ورەیەکی بەرزەوە بەرپەرچی هێرشەکەیان دایەوە. بەپێی لێدوانی فەرماندە مەیدانییەکانی پێشمەرگە، شەڕێکی دەستەویەخە و قورس بە چەکی جۆراوجۆر بەڕێوەچوو. پێشمەرگە توانی سەرجەم هێرشەکان پووچەڵ بکاتەوە و ورەی هێزە هێرشبەرەکان تێکبشکێنێت. == زیانەکان بە شێوەیەکی ورد == شەڕەکە بووە هۆی زیانێکی مادی و گیانی گەورە بە هێزە عێراقییەکان و بەرپەرچدانەوەیەکی کەم وێنە لەلایەن پێشمەرگەوە تۆمارکرا: * '''زیانی هێزە هێرشبەرەکان (عێراق و حەشدی شەعبی):''' بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکانی فەرماندەیی پێشمەرگە، هێزە عێراقییەکان ژمارەیەکی زۆر کوژراو و برینداریان هەبوو. لە تەوەری تلسقۆفدا، پێشمەرگە توانی ٣ هەمەری سەربازی و ١ ئۆتۆمبێلی جۆری باجەر بە تەواوی تێکبشکێنێت. هەروەها ٢٢ چەکداری حەشدی شەعبی لەلایەن پێشمەرگەوە بە دیل گیران. لە تەوەری مەخموریشدا دوای ئەوەی هێزە عێراقییەکان خیانەتیان کرد و پێشمەرگەیەکیان شەهید کرد، پێشمەرگە وەڵامێکی توندی دانەوە و ٧ ئۆتۆمبێلی سەربازی تری لێ تێکشکاندن. * '''زیانی هێزەکانی پێشمەرگە:''' هێزەکانی پێشمەرگە قارەمانانە بەرگرییان کرد و هیچ زیانێکی گیانی (شەهید) لە میحوەری تلسقۆفدا نەبوو، تەنها ٢ پێشمەرگە بە سووکی بریندار بوون. == ئەنجام == ئەم شەڕە بە سەرکەوتنی ستراتیژیی تەواوی هێزەکانی پێشمەرگە کۆتایی هات. هێزە عێراقییەکان ناچاری پاشەکشە کران و نەیانتوانی دەست بەسەر شەقامی سەرەکیی تلسقۆفدا بگرن، ئەمەش بووە هۆی پاراستنی ناوچە ئارامەکانی هەرێمی کوردستان و سنووری پارێزگای دهۆک لە هێرشی زیاتر. == سەرچاوەکان == * ڕاپۆرتی فەرمیی ئاژانسی دەنگی ئەمریکا (Voice of America) - تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. * لێدوانەکانی فەرماندەیی مەیدانیی سپیلکی هێزەکانی پێشمەرگە. [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی کورد]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:ململانێکانی ٢٠١٧]] [[پۆل:دەشتی نەینەوا]] 60oxy9nct46posqax9oal2k8hjkftse 3 296590 1590869 2026-06-16T14:36:00Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590869 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٤:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) on75gnm9xqf2o5s8b8xov22ke5hoziq 3 296591 1590870 2026-06-16T14:48:14Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590870 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8a6e25x1zv4rxq6u3b4owajt7l3gbwg 1590871 1590870 2026-06-16T14:53:59Z Daloy Khanaqin 77135 /* هۆزی دەلۆ */ بەشی نوێ 1590871 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == هۆزی دەلۆ == = دەلۆ = '''دەلۆ''' (دەلو، Dilo) هۆزێکی کوردییە کە لە سەرچاوە مێژوویی و جوگرافیاییە جیاوازەکاندا باس کراوە. بەپێی ژمارەیەک لە سەرچاوەکان، دەلۆ لە هۆزە کۆنەکانی کوردستان ئەژمار کراوە و لە ناوچەکانی کرماشان، پشتکۆ، قەسر شیرین، سەرپێڵی زەهاو، خانەقین، کفری، ئیلام و هەمەدان نیشتەجێ بوون. == مێژوو == بەپێی «تاریخ کرد و کردستان»ی شێخ محەمەد مەردۆخ، هۆزی دەلۆ یەکێک بووە لە هۆزە کۆن و ناسراوە کوردییەکان کە لە ناوچەکانی کرماشان و پشتکۆ نیشتەجێ بوون. هەروەها ئاماژە کراوە کە بەشێک لە ئەندامانی هۆزەکە لە سەردەمی زەندییەکاندا بۆ شیراز کۆچیان کردووە. لە «شەرەفنامە»دا، دەلۆ وەک تایفەیەکی ڕەسەنی کوردزمان ناسێنراوە و شوێنی گەرمیان و کوێستانی نێوان هەمەدان و سنوورەکانی دەوڵەتی عوسمانی بۆیان دیاری کراوە. == جوگرافیا == لە سەرچاوە جیاوازەکاندا ناوی ئەم ناوچانە وەک شوێنی نیشتەجێبوونی دەلۆ هاتووە: کرماشان پشتکۆ ئیلام قەسر شیرین سەرپێڵی زەهاو خانەقین کفری هەمەدان ئەسەدئاباد بەشێک لە لوڕستان هەروەها بەپێی «جغرافیای نظامی ایران - کرمانشاه»، هەندێک لە خێزانەکانی دەلۆ بۆ خانەقین و کفری کۆچیان کردووە. == زمان == بەپێی «عشایر و طوایف کرد ایران»، زمانی هۆزی دەلۆ کوردییە و نزیکی لەگەڵ شێوەزارەکانی لەکی و کەلهوڕی هەیە. هەندێک سەرچاوەش پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ کوردانی فەیلی و لەک باس کردووە. == پەیوەندیی هۆزەیی == بەپێی «کرمانشاهان و تمدن دیرینه آن»، دەلۆ پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ هۆزەکانی جاف و هەماوەند هەبووە. هەروەها لە ژمارەیەک سەرچاوەدا پەیوەندیی مێژوویی لەگەڵ زەنگەنە، لەک و فەیلی باس کراوە. == ڕۆڵی سەربازی == لە سەردەمی نادرشای ئەفشار و دوای ئەو لە سەردەمی زەندییەکاندا، ئەندامانی دەلۆ وەک سەرباز و سوارچاک ناویان هاتووە. بەپێی سەرچاوەکانی مێژووی زەندییەکان، هەندێک لە هێزەکانی دەلۆ لە شیراز و فارس خزمەتیان کردووە و لە جەنگەکانی ئەو سەردەمەدا بەشداریان هەبووە. == کۆچ == ژمارەیەک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەردەمی زەندییەکاندا بەشێک لە هۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی فارس و شیراز گواسترانەوە. دوای کۆتایی حکوومەتی زەند، هەندێک لەوان لە فارس مانەوە و هەندێکیان گەڕانەوە بۆ ناوچە سەرەکییەکانیان لە کرماشان و دەوروبەری. == سەرچاوەکان == شێخ محەمەد مەردۆخ، «تاریخ کرد و کردستان». شەرەفخان بەدلیسی، «شەرەفنامە». ئەبوالحەسەن گوڵستانە، «مجمل التواریخ بعد نادری». میرزا شکرالله سەنەندەجی، «تحفەی ناصری». قازی محەمەدشەریف سەنەندەجی، «زبدة التواریخ». عەلی ڕەزمئارا، «جغرافیای نظامی ایران - کرمانشاه». اعتمادالسلطنە، «مطلع الشمس». سەکەندەر ئەمان‌اللهی بەهارەوند، «ایل‌ها و تخته قاپو کردن آن‌ها در ایران». محەمەدعەلی سوڵتانی، «کرمانشاهان و تمدن دیرینه آن». محەمەدڕەزا خەلیلی فەرادنبە، «انساب شهریاری و عشایری ایران». عەلی ئەسغەر شەمیم، «ایران در عهد زندیه». ئیرەج ئەفشار، «گنجینه آثار تاریخی کرمانشاه». عەلی میرنیا، «عشایر و طوایف کرد ایران». مرتەزا ئەکبەری، «تاریخ ایلام و پشتکوه». جەهانگیر قائەم‌مقامی، «کرد و کردستان در اسناد تاریخی ایران». [[بەکارھێنەر:Daloy Khanaqin|Daloy Khanaqin]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daloy Khanaqin|لێدوان]]) ١٤:٥٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) d7ybaf0a5z5r6cmaahwnhn4lfizqvtw 2 296592 1590872 2026-06-16T14:55:28Z Daloy Khanaqin 77135 /* */ 1590872 wikitext text/x-wiki سڵاو من کوردێکی لەکم لە تیرەی دەلۆ هیوادارم بتوانم خزمەت بە ویکیپیدیای کوردی بکەم 6b8aifngrypbvop1wlflftks3d50smc 0 296593 1590880 2026-06-16T15:49:00Z کریم عادل کریم 76976 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1299154788|Harald Hauswald]]» 1590880 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:HaraldHauswald2015byDenisBarthel.jpg|چەپ|وێنۆک|هاراڵد هۆسواڵد لە ٢٠١٥]] «ھاراڵد ھاوسڤاڵد» (لەدایکبووی ٣ی ئایاری ١٩٥٤ لە ڕادبۆیل) وێنەگرێکی ئەڵمانییە، کە لەگەڵ ھەریەک لە «زیبیلە بێرگەمان» و «ئووتە مالەر» بە ھاوبەشی ئاژانسی وێنەگریی «ئۆستکرۆیتس» (Ostkreuz)یان دامەزراند.[١] == پێشانگاکان == * «ئۆستتسایت» (Ostzeit) – چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو، ماڵی کولتوورەکانی جیھان، ٢٠٠٩.[١] * «ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا» (Auferstanden aus Ruinen)، پووڵ گەلەری، ٢٠٠٩.[٢] * ٢٠ ساڵ دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا: دیدگا ڕەخنەییەکانی ھونەرمەندانی بەرلین، ٢٠١٠.[٣] * «ژیان بە تەواوی!» (Voll das Leben!) / پێشانگایەکی گشتگیر (Retrospektive)، دامەزراوەی سی/ئۆ بەرلین، ٢٠٢٠.[٤] == پەرتووکناسی == * ''Die bibliophilen Taschenbücher 563'' [پەرتووکە گیرفانییەکان بۆ کتێبدۆستان ٥٦٣]. دۆرتموند: وەشانخانەی ھارێنبێرگ، ١٩٨٩. <nowiki>ISBN 3-88379-563-1</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). * ''Berlin'' [بەرلین]. بەرلین: دەزگای بازیس-دروک، ١٩٩٠. <nowiki>ISBN 3-86163-006-0</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). * ''Die DDR wird 50: Texte und Fotografien'' [کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (DDR) تەمەنی دەبێتە ٥٠ ساڵ: دەق و فۆتۆکان]. بەرلین: وەشانخانەی ئاوفباو، ١٩٩٨. <nowiki>ISBN 978-3-351-02479-6</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). فۆتۆگرافی لەلایەن «ھاوسڤاڵد» و «ئارنۆ فیشەر»، ئامادەکردن و سەرپەرشتیکردنی لەلایەن «فۆلکەر ھاندلۆیک» و ھاوسڤاڵدەوە. * ''Seitenwechsel: Fotografien, 1979–1999'' [گۆڕینی لایەنەکان: فۆتۆگرافی، ١٩٧٩-١٩٩٩]. بەرلین: وەشانخانەی ئاوفباو، ١٩٩٩. <nowiki>ISBN 978-3-351-02489-5</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). * ''Die dritte Halbzeit: Hooligans in Berlin-Ost'' [نیوەی سێیەم: ھوولیگانەکان لە بەرلینی ڕۆژھەڵات]. باد تێلتس: وەشانخانەی تیلزنەر، ٢٠٠٢. <nowiki>ISBN 3-910079-49-0</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). دەق لەلایەن «کلاوس فارین». * ''Ost-Berlin. Leben vor dem Mauerfall / Ost-Berlin: Life before the Wall Fell'' [بەرلینی ڕۆژھەڵات. ژیان پێش ڕووخانی دیوارەکە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٥. <nowiki>ISBN 3-89773-522-9</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). بە ھاوبەشی لەگەڵ «لوتس ڕاتێنۆڤ». * ''Gewendet vor und nach dem Mauerfall: Fotos und Texte aus dem Osten'' [گۆڕانکارییەکانی پێش و پاش ڕووخانی دیوارەکە: فۆتۆ و دەقەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٦. <nowiki>ISBN 3-89773-532-6</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). بە ھاوبەشی لەگەڵ «لوتس ڕاتێنۆڤ». * ''Alexanderplatz. Fotografische und literarische Erinnerungen'' [گۆڕەپانی ئەلێکساندەر. یادەوەرییە فۆتۆگرافی و وێژەیییەکان]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٧. <nowiki>ISBN 978-3-89773-568-2</nowiki>. دەقەکان لەلایەن «فرەیا کلیەر». * ''Stadionpartisanen: Fussballfans und Hooligans in der DDR'' [پارتیزانەکانی یاریگا: ھاندەرانی تۆپی پێ و ھوولیگانەکان لە کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا]. بەرلین: وەشانخانەی نۆیس لێبن، ٢٠٠٧. <nowiki>ISBN 3-355-01744-2</nowiki>. فۆتۆکان لەلایەن ھاوسڤاڵد و «کنووت ھیلدێبرانت»، دەق لەلایەن «فرانک ڤیلمان». * ''Ultras, Kutten, Hooligans: Fussballfans in Ost-Berlin'' [ئولتراکان، کوتێنەکان، ھوولیگانەکان: ھاندەرانی تۆپی پێ لە بەرلینی ڕۆژھەڵات]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٨. <nowiki>ISBN 3-89773-588-1</nowiki>. دەق لەلایەن «فرانک ڤیلمان». * ''Auferstanden aus Ruinen Deutschland Ost: Fotos aus vier Jahrzehnten'' [ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات: فۆتۆی چوار دەیە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٩. <nowiki>ISBN 3-89773-628-4</nowiki>. دەق لەلایەن «یوتا فۆیگت». * ''Ostzeit: Geschichten aus einem vergangenen Land / Ostzeit: Stories from a Vanished Country'' [ئۆستتسایت: چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو]. ئۆستفیلدەرن: وەشانخانەی ھاتیە کانتس، ٢٠١٠. <nowiki>ISBN 978-3-7757-2486-9</nowiki>. فۆتۆگرافی لەلایەن ھاوسڤاڵد و ھاوکارانی، دەقەکان لەلایەن «مارکوس یاوەر» و ھاوکارانی، ئامادەکردنی «یۆرگ بروگەمان». * ''Die Stadt. Vom Werden und Vergehen / The City: Becoming and Decaying'' [شارەکە. لە دروستبوون و لەناوچووندا]. ئۆستفیلدەرن: وەشانخانەی ھاتیە کانتس، ٢٠١٠. <nowiki>ISBN 978-3-7757-2659-7</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). * ''Voll das Leben'' [ژیان بە تەواوی]. چاپی یەکەم، وەشانخانەی شتایدل، ٢٠٢١. ئامادەکردنی «فێلیکس ھۆفمان» <nowiki>ISBN 978-3-95829-720-3</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] 70ttetbdmoe65o3wikmy4ctm2n1akw3 1590882 1590880 2026-06-16T16:00:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Harald Hauswald}} 1590882 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:HaraldHauswald2015byDenisBarthel.jpg|چەپ|وێنۆک|هاراڵد هۆسواڵد لە ٢٠١٥]] «ھاراڵد ھاوسڤاڵد» (لەدایکبووی ٣ی ئایاری ١٩٥٤ لە ڕادبۆیل) وێنەگرێکی ئەڵمانییە، کە لەگەڵ ھەریەک لە «زیبیلە بێرگەمان» و «ئووتە مالەر» بە ھاوبەشی ئاژانسی وێنەگریی «ئۆستکرۆیتس» (Ostkreuz)یان دامەزراند.[١] == پێشانگاکان == * «ئۆستتسایت» (Ostzeit) – چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو، ماڵی کولتوورەکانی جیھان، ٢٠٠٩.[١] * «ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا» (Auferstanden aus Ruinen)، پووڵ گەلەری، ٢٠٠٩.[٢] * ٢٠ ساڵ دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا: دیدگا ڕەخنەییەکانی ھونەرمەندانی بەرلین، ٢٠١٠.[٣] * «ژیان بە تەواوی!» (Voll das Leben!) / پێشانگایەکی گشتگیر (Retrospektive)، دامەزراوەی سی/ئۆ بەرلین، ٢٠٢٠.[٤] == پەرتووکناسی == * ''Die bibliophilen Taschenbücher 563'' [پەرتووکە گیرفانییەکان بۆ کتێبدۆستان ٥٦٣]. دۆرتموند: وەشانخانەی ھارێنبێرگ، ١٩٨٩. <nowiki>ISBN 3-88379-563-1</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). * ''Berlin'' [بەرلین]. بەرلین: دەزگای بازیس-دروک، ١٩٩٠. <nowiki>ISBN 3-86163-006-0</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). * ''Die DDR wird 50: Texte und Fotografien'' [کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (DDR) تەمەنی دەبێتە ٥٠ ساڵ: دەق و فۆتۆکان]. بەرلین: وەشانخانەی ئاوفباو، ١٩٩٨. <nowiki>ISBN 978-3-351-02479-6</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). فۆتۆگرافی لەلایەن «ھاوسڤاڵد» و «ئارنۆ فیشەر»، ئامادەکردن و سەرپەرشتیکردنی لەلایەن «فۆلکەر ھاندلۆیک» و ھاوسڤاڵدەوە. * ''Seitenwechsel: Fotografien, 1979–1999'' [گۆڕینی لایەنەکان: فۆتۆگرافی، ١٩٧٩-١٩٩٩]. بەرلین: وەشانخانەی ئاوفباو، ١٩٩٩. <nowiki>ISBN 978-3-351-02489-5</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). * ''Die dritte Halbzeit: Hooligans in Berlin-Ost'' [نیوەی سێیەم: ھوولیگانەکان لە بەرلینی ڕۆژھەڵات]. باد تێلتس: وەشانخانەی تیلزنەر، ٢٠٠٢. <nowiki>ISBN 3-910079-49-0</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). دەق لەلایەن «کلاوس فارین». * ''Ost-Berlin. Leben vor dem Mauerfall / Ost-Berlin: Life before the Wall Fell'' [بەرلینی ڕۆژھەڵات. ژیان پێش ڕووخانی دیوارەکە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٥. <nowiki>ISBN 3-89773-522-9</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). بە ھاوبەشی لەگەڵ «لوتس ڕاتێنۆڤ». * ''Gewendet vor und nach dem Mauerfall: Fotos und Texte aus dem Osten'' [گۆڕانکارییەکانی پێش و پاش ڕووخانی دیوارەکە: فۆتۆ و دەقەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٦. <nowiki>ISBN 3-89773-532-6</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). بە ھاوبەشی لەگەڵ «لوتس ڕاتێنۆڤ». * ''Alexanderplatz. Fotografische und literarische Erinnerungen'' [گۆڕەپانی ئەلێکساندەر. یادەوەرییە فۆتۆگرافی و وێژەیییەکان]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٧. <nowiki>ISBN 978-3-89773-568-2</nowiki>. دەقەکان لەلایەن «فرەیا کلیەر». * ''Stadionpartisanen: Fussballfans und Hooligans in der DDR'' [پارتیزانەکانی یاریگا: ھاندەرانی تۆپی پێ و ھوولیگانەکان لە کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا]. بەرلین: وەشانخانەی نۆیس لێبن، ٢٠٠٧. <nowiki>ISBN 3-355-01744-2</nowiki>. فۆتۆکان لەلایەن ھاوسڤاڵد و «کنووت ھیلدێبرانت»، دەق لەلایەن «فرانک ڤیلمان». * ''Ultras, Kutten, Hooligans: Fussballfans in Ost-Berlin'' [ئولتراکان، کوتێنەکان، ھوولیگانەکان: ھاندەرانی تۆپی پێ لە بەرلینی ڕۆژھەڵات]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٨. <nowiki>ISBN 3-89773-588-1</nowiki>. دەق لەلایەن «فرانک ڤیلمان». * ''Auferstanden aus Ruinen Deutschland Ost: Fotos aus vier Jahrzehnten'' [ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات: فۆتۆی چوار دەیە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٩. <nowiki>ISBN 3-89773-628-4</nowiki>. دەق لەلایەن «یوتا فۆیگت». * ''Ostzeit: Geschichten aus einem vergangenen Land / Ostzeit: Stories from a Vanished Country'' [ئۆستتسایت: چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو]. ئۆستفیلدەرن: وەشانخانەی ھاتیە کانتس، ٢٠١٠. <nowiki>ISBN 978-3-7757-2486-9</nowiki>. فۆتۆگرافی لەلایەن ھاوسڤاڵد و ھاوکارانی، دەقەکان لەلایەن «مارکوس یاوەر» و ھاوکارانی، ئامادەکردنی «یۆرگ بروگەمان». * ''Die Stadt. Vom Werden und Vergehen / The City: Becoming and Decaying'' [شارەکە. لە دروستبوون و لەناوچووندا]. ئۆستفیلدەرن: وەشانخانەی ھاتیە کانتس، ٢٠١٠. <nowiki>ISBN 978-3-7757-2659-7</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). * ''Voll das Leben'' [ژیان بە تەواوی]. چاپی یەکەم، وەشانخانەی شتایدل، ٢٠٢١. ئامادەکردنی «فێلیکس ھۆفمان» <nowiki>ISBN 978-3-95829-720-3</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). {{پۆلی کۆمنز|Harald Hauswald}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] rnpaals2nv9n43zvgjwafnqv9myh4lt 1590975 1590882 2026-06-16T20:01:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ژکزی بێسەرچاوە|ژکزی بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590975 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:HaraldHauswald2015byDenisBarthel.jpg|چەپ|وێنۆک|هاراڵد هۆسواڵد لە ٢٠١٥]] «ھاراڵد ھاوسڤاڵد» (لەدایکبووی ٣ی ئایاری ١٩٥٤ لە ڕادبۆیل) وێنەگرێکی ئەڵمانییە، کە لەگەڵ ھەریەک لە «زیبیلە بێرگەمان» و «ئووتە مالەر» بە ھاوبەشی ئاژانسی وێنەگریی «ئۆستکرۆیتس» (Ostkreuz)یان دامەزراند.[١] == پێشانگاکان == * «ئۆستتسایت» (Ostzeit) – چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو، ماڵی کولتوورەکانی جیھان، ٢٠٠٩.[١] * «ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا» (Auferstanden aus Ruinen)، پووڵ گەلەری، ٢٠٠٩.[٢] * ٢٠ ساڵ دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا: دیدگا ڕەخنەییەکانی ھونەرمەندانی بەرلین، ٢٠١٠.[٣] * «ژیان بە تەواوی!» (Voll das Leben!) / پێشانگایەکی گشتگیر (Retrospektive)، دامەزراوەی سی/ئۆ بەرلین، ٢٠٢٠.[٤] == پەرتووکناسی == * ''Die bibliophilen Taschenbücher 563'' [پەرتووکە گیرفانییەکان بۆ کتێبدۆستان ٥٦٣]. دۆرتموند: وەشانخانەی ھارێنبێرگ، ١٩٨٩. <nowiki>ISBN 3-88379-563-1</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). * ''Berlin'' [بەرلین]. بەرلین: دەزگای بازیس-دروک، ١٩٩٠. <nowiki>ISBN 3-86163-006-0</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). * ''Die DDR wird 50: Texte und Fotografien'' [کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (DDR) تەمەنی دەبێتە ٥٠ ساڵ: دەق و فۆتۆکان]. بەرلین: وەشانخانەی ئاوفباو، ١٩٩٨. <nowiki>ISBN 978-3-351-02479-6</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). فۆتۆگرافی لەلایەن «ھاوسڤاڵد» و «ئارنۆ فیشەر»، ئامادەکردن و سەرپەرشتیکردنی لەلایەن «فۆلکەر ھاندلۆیک» و ھاوسڤاڵدەوە. * ''Seitenwechsel: Fotografien, 1979–1999'' [گۆڕینی لایەنەکان: فۆتۆگرافی، ١٩٧٩-١٩٩٩]. بەرلین: وەشانخانەی ئاوفباو، ١٩٩٩. <nowiki>ISBN 978-3-351-02489-5</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). * ''Die dritte Halbzeit: Hooligans in Berlin-Ost'' [نیوەی سێیەم: ھوولیگانەکان لە بەرلینی ڕۆژھەڵات]. باد تێلتس: وەشانخانەی تیلزنەر، ٢٠٠٢. <nowiki>ISBN 3-910079-49-0</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). دەق لەلایەن «کلاوس فارین». * ''Ost-Berlin. Leben vor dem Mauerfall / Ost-Berlin: Life before the Wall Fell'' [بەرلینی ڕۆژھەڵات. ژیان پێش ڕووخانی دیوارەکە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٥. <nowiki>ISBN 3-89773-522-9</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). بە ھاوبەشی لەگەڵ «لوتس ڕاتێنۆڤ». * ''Gewendet vor und nach dem Mauerfall: Fotos und Texte aus dem Osten'' [گۆڕانکارییەکانی پێش و پاش ڕووخانی دیوارەکە: فۆتۆ و دەقەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٦. <nowiki>ISBN 3-89773-532-6</nowiki>. (بە زمانی ئەڵمانی). بە ھاوبەشی لەگەڵ «لوتس ڕاتێنۆڤ». * ''Alexanderplatz. Fotografische und literarische Erinnerungen'' [گۆڕەپانی ئەلێکساندەر. یادەوەرییە فۆتۆگرافی و وێژەیییەکان]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٧. <nowiki>ISBN 978-3-89773-568-2</nowiki>. دەقەکان لەلایەن «فرەیا کلیەر». * ''Stadionpartisanen: Fussballfans und Hooligans in der DDR'' [پارتیزانەکانی یاریگا: ھاندەرانی تۆپی پێ و ھوولیگانەکان لە کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا]. بەرلین: وەشانخانەی نۆیس لێبن، ٢٠٠٧. <nowiki>ISBN 3-355-01744-2</nowiki>. فۆتۆکان لەلایەن ھاوسڤاڵد و «کنووت ھیلدێبرانت»، دەق لەلایەن «فرانک ڤیلمان». * ''Ultras, Kutten, Hooligans: Fussballfans in Ost-Berlin'' [ئولتراکان، کوتێنەکان، ھوولیگانەکان: ھاندەرانی تۆپی پێ لە بەرلینی ڕۆژھەڵات]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٨. <nowiki>ISBN 3-89773-588-1</nowiki>. دەق لەلایەن «فرانک ڤیلمان». * ''Auferstanden aus Ruinen Deutschland Ost: Fotos aus vier Jahrzehnten'' [ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات: فۆتۆی چوار دەیە]. بەرلین: وەشانخانەی یارۆن، ٢٠٠٩. <nowiki>ISBN 3-89773-628-4</nowiki>. دەق لەلایەن «یوتا فۆیگت». * ''Ostzeit: Geschichten aus einem vergangenen Land / Ostzeit: Stories from a Vanished Country'' [ئۆستتسایت: چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو]. ئۆستفیلدەرن: وەشانخانەی ھاتیە کانتس، ٢٠١٠. <nowiki>ISBN 978-3-7757-2486-9</nowiki>. فۆتۆگرافی لەلایەن ھاوسڤاڵد و ھاوکارانی، دەقەکان لەلایەن «مارکوس یاوەر» و ھاوکارانی، ئامادەکردنی «یۆرگ بروگەمان». * ''Die Stadt. Vom Werden und Vergehen / The City: Becoming and Decaying'' [شارەکە. لە دروستبوون و لەناوچووندا]. ئۆستفیلدەرن: وەشانخانەی ھاتیە کانتس، ٢٠١٠. <nowiki>ISBN 978-3-7757-2659-7</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). * ''Voll das Leben'' [ژیان بە تەواوی]. چاپی یەکەم، وەشانخانەی شتایدل، ٢٠٢١. ئامادەکردنی «فێلیکس ھۆفمان» <nowiki>ISBN 978-3-95829-720-3</nowiki>. (بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی). {{پۆلی کۆمنز|Harald Hauswald}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] ln3bftwi8nrzladhgbkh1xomq2dvhxu 3 296594 1590919 2026-06-16T17:05:11Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590919 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٧:٠٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 694etpmzt00yjjh3vl6clpudlh3gvlw 1 296595 1590942 2026-06-16T17:33:38Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590942 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ویگین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590941 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230321004239/https://www.iranchamber.com/music/vderderian/vigen_derderian.php بۆ https://www.iranchamber.com/music/vderderian/vigen_derderian.php زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٣٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l6yv9eb34wv96h6jkhp6nyphcornmdl 3 296596 1590943 2026-06-16T17:40:51Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590943 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٤٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) tn385bmatv09f27sz7kbtj7vngnk4de 0 296597 1590954 2026-06-16T19:26:17Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358989002|Mpox]]» 1590954 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=ئێم پۆکس|image=Monkeypox.jpg|caption=پەڵەی ئێم پۆکس لەسەر قۆڵ و قاچی کچێکی تەمەن چوار ساڵان لە ساڵی ١٩٧١|alt=سووربوونەوە یان برین هۆکارەکەی (ئێم پۆکس)ـە|pronounce={{IPAc-en|ˈ|ɛ|m|p|ɒ|k|s}}, {{respell|EM|poks}}|field=[[نەخۆشی گواستراوە (medical specialty)|نەخۆشێ گواستراوە]]<ref name=WHOfact2023/>|symptoms=لیرک و پەڵەی پێست، تا، شەکەتی و بێهێزی، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان، ئازاری ماسولکەکان، قوڕگ ئێشە<ref name=CDC_Sym/>|complications=هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک، لەدەستدانی بینایی بەهۆی هەوکردنی توندی چاوەوە<ref name=WHOfact2023/>|onset=٣ بۆ ١٧ ڕۆژ پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە<ref name=CDC_Sym/>|duration=٢ بۆ ٤ هەفتە<ref name="r267">{{cite book | last1=Rajendram | first1=R. | last2=Patel | first2=V. | last3=Preedy | first3=V.R. | title=The Scientific Basis of Mpox (Monkeypox): Features, Prevention, and Treatments | publisher=Academic Press | year=2024 | isbn=978-0-443-22122-4 | url=https://books.google.com/books?id=-q8KEQAAQBAJ&pg=PA8 | access-date=16 January 2025 | page=8}}</ref>|types=جۆری یەکەم (Clade I) و جۆری دووەم (Clade II)؛ لەگەڵ ژێرجۆرەکانی Ia، Ib، IIa و IIb<ref name="UKHSA" />|causes=[[ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]]|risks=|diagnosis=پشکنین بۆ دی ئێن ئەی (DNA)ی ڤایرۆسەکە<ref name=WHOfact2023/>|differential=[[دڕکەومێکوتە]], [[ئاوڵە]]<ref name=Mc2014/>|prevention=[[ڤاکسینی ئاوڵە و ئێم‌پۆکس|پێکوتەی (ڤاکسینی) ئاوڵە و ئێم‌پۆکس]]، [[تەندروستی (پزیشکی)|دەست شۆردن]]، داپۆشینی پەڵە و برینەکان، [[کەرەستەی خۆپاراستنی کەسی]] (PPE)، [[دوورەپەرێزیی کۆمەڵایەتی]]<ref name=WHOfact2023/>|treatment=چارەسەری پاڵپشتیکەر<ref name=WHOfact2023/>|medication=[[Tecovirimat]], [[دژە ڤایرۆس]]<ref name=WHOfact2023/>|prognosis=زۆربەی تووشبووان چاک دەبنەوە<ref name=Gov.UK2022/>}}'''ئیم‌ پۆکس''' (Mpox - کە پێشتر بە ئاوڵەی مەیموون یان Monkeypox دەناسرا) <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> نەخۆشییەکی [[ڤایرۆسیی]] گوازراوەیە کە دەشێت لە مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دیکەدا دەربکەوێت. نیشانەکانی پێکدێن لە لیرک و پەڵەی پێست کە بڵق دروست دەکەن و دواتر قەتماغە دەبەستن (توێژاڵ هەڵدەدەن)، هەروەها [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە و زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بەبێ وەرگرتنی هیچ چارەسەرێک چاک دەبنەوە. ماوەی نێوان بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە و سەرهەڵدانی نیشانەکان لە نێوان ٣ بۆ ١٧ ڕۆژدایە، و نیشانەکانیش بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان ٢ بۆ ٤ هەفتە دەخایەنن. سەرەڕای ئەوەش، لە هەندێک حاڵەتدا دەکرێت نەخۆشییەکە توند و مەترسیدار بێت، بەتایبەتی لە منداڵان، ژنانی دووگیان، یان ئەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگریی جەستەیان لاوازە یان سەرکوتکراوە (بەزۆری دوای نەشتەرگەری چاندنی شانە و ئەندامەکان دەرمانی سەرکوتکەر بەکاردێت بۆ ئەوەی جەستەی نەخۆش شانە یان ئەندامەکە ڕەتنەکاتەوە). <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> نەخۆشییەکە بەهۆی (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox virus)ەوە دروست دەبێت، کە ڤایرۆسێکی ئاژەڵییە (Zoonotic - لە ئاژەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی (ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus)ە. ڤایرۆسی (ڤاریۆلا - Variola virus)یش کە هۆکاری نەخۆشیی ئاوڵەی مرۆڤە (Smallpox)، سەر بە هەمان ڕەگەزە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەتوانێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە پێست یان شلەکانی جەستەی کەسێکی تووشبووەوە ڕووبدات، لە نێویاندا بەرکەوتنی سێکسیش. <ref name="WHOfact2023" /> تووشبووان لە کاتی دەرکەوتنی نیشانەکانەوە تا ئەو کاتەی تەواوی برینەکان قەتماغە دەبەستن و بەتەواوی چاک دەبنەوە، دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوێزنەوە. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵی تووشبووەوە بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی تووشبوو یان لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندنەوە. <ref name="WHO_Q&A" /> دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ [[دی ئێن ئەی]] (DNA)ی ڤایرۆسەکە لەناو برینەکاندا پشتڕاست دەکرێتەوە. <ref name="WHOfact2023" /> [[ڤاکسین|پێکوتە (ڤاکسین)]] بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە لە مەترسییەکی بەرزی تووشبووندان. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> تا ئێستا هیچ پێکوتەیەک بەتایبەتی دژی ئێم‌ پۆکس پەرەی پێنەدراوە، بەڵام دەرکەوتووە کە پێکوتەکانی ئاوڵە (Smallpox) کاریگەریی باشیان هەیە و سەرکەوتوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Christodoulidou MM, Mabbott NA |date=1 January 2023 |title=Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans |journal=Immunotherapy Advances |volume=3 |issue=1 |doi=10.1093/immadv/ltad020 |pmc=10598838 |pmid=37886620 |article-number=ltad020}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ خودی نەخۆشییەکە بوونی نییە، هەر بۆیە ئامانج لە چارەسەرکردن تەنها بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە لێکەوتەکانی. <ref name="WHOfact2023" /> <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 December 2022 |ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسیی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) دەکرێت بۆ چارەسەری ئێم‌ پۆکس بەکاربهێنرێن، <ref name="WHOfact2023" /> بەڵام تا ئێستا کاریگەرییە و توانای بە تەواوی نەسەلمێنراوە. <ref name="CSC_TPOXX">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 November 2022 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=24 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> نەخۆشیی ئێم‌ پۆکس پەتا و نەخۆشییەکی خۆجەییە (Endemic) لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقادا، کە تێیدا گومان دەکرێت چەندین جۆری شیردەر وەک سەرچاوەی سروشتی (Natural reservoir)ی ڤایرۆسەکە ڕۆڵ ببینن. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> یەکەمین حاڵەتەکانی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری باسانکوسو لە [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] دەستنیشان کران <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}</ref> لەو کاتەوە، ڕێژەی دووبارەبوونەوە و توندیی بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزینی ئاستی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتە ڕۆتینییەکانی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Bunge2022" /> سەرهەڵدانی جیهانیی جۆری دووەم (Clade II)ی ئەم ڤایرۆسە لە ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣دا بووە یەکەمین ڕووداوی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی ڤایرۆسەکە لە ناو کۆمەڵگەدا لە دەرەوەی کیشوەری ئەفریقا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی (PHEIC) ڕاگەیاند. دواتر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوەکە ئەو بڕیارەی هەڵوەشاندەوە، بەهۆی ئەوەی بڵاوبوونەوەکە کۆنترۆڵ کرا، و تێکەڵەیەک لە هەڵمەتەکانی کوتان و هۆشیارکردنەوەی تەندروستیی گشتی وەک ڕێکاری سەرکەوتووی کۆنترۆڵکردنەکە دەستنیشان کران. <ref name="WHO2023-05">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 July 2022 |ڕێکەوتی سەردان=13 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانێکی نوێی لقێکی (گۆڕاوێکی) جۆری یەکەمی ئێم پۆکس (کە بە Clade Ib دەناسرێت) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەستنیشان کرا. <ref>{{cite web |date=10 October 2024 |url=https://www.cdc.gov/mpox/outbreaks/2023/index.html |access-date=20 October 2024 |website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |title=Clade I Mpox Outbreak Originating in Central Africa}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، ئەم ڤایرۆسە لە چەندین وڵاتی ئەفریقی بڵاوبووەوە، کە ئەمەش نیگەرانییەکانی زیاتر کرد سەبارەت بە گۆڕانی ڤایرۆسەکە و زیادبوونی توانای گواستنەوەی باشتر لە نێوان مرۆڤەکاندا. <ref>{{cite web |date=30 July 2024 |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |access-date=6 August 2024 |website=Gavi, the Vaccine Alliance |title=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo}}</ref><ref name=":1">{{cite web |date=5 August 2024 |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |archive-date=6 August 2024 |access-date=6 August 2024 |website=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP) |title=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |url-status=live}}</ref> لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) ئەم بڵاوبوونەوەیەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 20240814">{{cite web |date=14 August 2024 |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |access-date=14 August 2024 |website=MSN |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408142">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref> == زاراوەناسی == لە ساڵی ١٩٥٨دا، ئەو نەخۆشخەرەی (pathogen) کە دەبێتە هۆی نەخۆشیی ئێم پۆکس دۆزرایەوە، ئەمەش پاش دوو ڕووداو کە تێیدا کۆمەڵە مەیموونێک بە مەبەستی توێژینەوە تووشی نەخۆشییەکی هاوشێوەی ئاوڵە کرابوون. لە سەرەتادا ناوی "ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox"ی لێنرا، بەڵام سەرچاوەی ڕاستەقینەی نەخۆشییەکە نەزانراوە. بڕوا وایە کە ئەگەری گواستنەوە لە قرتێنەرە ئەفریقییەکان و لە نێویاندا مەیموونەکان بوونی هەبێت. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}</ref> لەسەرەتای سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٢ەوە، شارەزایانی تەندروستیی گشتی و توێژەران، بەتایبەتی لە ئەفریقا، داوایان لە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) کرد کە ناوی نەخۆشییەکە بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 August 2022 |ناونیشان=https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525180513/https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=25 May 2023 |وێبگە=Virological}}</ref> لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کۆمێنت و تێبینیی ڕەگەزپەرستانە هەبوون کە ناوی نەخۆشییەکەیان بە دانیشتووانی ئەفریقاوە دەبەستەوە. هەروەها، وتە جیاکارییەکان بەهەڵە ئێم‌ پۆکسیان وەکو "نەخۆشیی هاوڕەگەزخوازان" پێناسە دەکرد، لەبەر ئەوەی پیاوانی هاوڕەگەزخواز، دووڕەگەزخوازان، و ئەو پیاوانەی کە پەیوەندیی سێکسییان لەگەڵ پیاواندا هەیە، لە زۆرترین بەرکەوتووانی ڤایرۆسەکە بوون لەسەر ئاستی جیهان. پێدەچێت ئەم جیاکارییە کۆمەڵایەتییە (Stigma) ببێتە هۆی ساردکردنەوەی کەسەکان لە گەڕان بەدوای دەستنیشانکردن، پێکوتە و چارەسەردا، کە ئەمەش بیرخەرەوەی ڕۆژانی سەرەتای پەتای ئایدزە (HIV/AIDS) لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. سەرباری ئەوەش، زانیارییە چەواشەکارەکان لە هەندێک ناوچەدا بوونە هۆی هاندانی تووندوتیژی دژی مەیموونەکان، بە بیانووی ئەوەی بەهەڵە بەرپرسیار دەکران لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە. <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> <ref name="w318">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |year=2023 |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |url=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |publisher=Elsevier BV |volume=23 |issue=3 |pages=273–275 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=9901940 |pmid=36758567 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Berger 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Berger |first=MN |last2=Cassidy-Matthews |first2=C |last3=Farag |first3=MWA |last4=Davies |first4=C |last5=Bopage |first5=RI |last6=Sawleshwarkar |first6=S |date=23 October 2025 |title=Mpox-Related Stigma Among Gay, Bisexual, and Other Men Who Have Sex with Men: A Narrative Review. |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |volume=13 |issue=21 |page=2690 |doi=10.3390/healthcare13212690 |pmc=12607514 |pmid=41228057 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Guardian 2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 August 2022 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/09/brazilians-stop-attacks-monkeys-monkeypox-world-health |ڕێکەوتی سەردان=2 June 2026 |وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڕەزامەندیی لەسەر ناوی نوێی (Mpox - ئێم پۆکس) دەربڕی، <ref name="WHO1">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |website=World Health Organization (WHO) |title=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> کە دوای کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەشێوەیەکی پلە بە پلە وەک زاراوەی پەسەندکراو لە (پۆلێنکردنی نێودەوڵەتیی نەخۆشییەکان - ICD) جێگیر کرا. <ref name="w3182">{{cite journal |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |year=2023 |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |url=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |publisher=Elsevier BV |volume=23 |issue=3 |pages=273–275 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=9901940 |pmid=36758567 |doi-access=free}}</ref> گۆڕینی ناوەکە پەیوەندییە زانستییەکەی بە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەوە (Poxviruses) دەپارێزێت و هاوکات نووسینی ناوەکەشی بە زمانە جیاوازەکان ئاسانتر کردووە. <ref name="w3152">{{cite journal |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> ژێر-جۆرەکانی ڤایرۆسی ئێم پۆکسیش ناوەکانیان گۆڕدرا؛ ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "حەوزی کۆنگۆ (ئەفریقای ناوەڕاست)" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری یەکەم (Clade I)، و ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "ئەفریقای ڕۆژئاوا" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری دووەم (Clade II). <ref>{{cite web |url=https://www.who.int/news/item/12-08-2022-monkeypox--experts-give-virus-variants-new-names |access-date=16 August 2024 |website=[[World Health Organization]] (WHO) |title=Monkeypox: experts give virus variants new names}}</ref> بە مەبەستی پاراستنی دەستڕاگەیشتن بە تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئاسانکاریی توێژینەوە، زاراوەی (Monkeypox) و ناوە کۆنەکانی ژێر-جۆرەکان لە داتابەیسی ICD وەک زاراوەی گەڕان بۆکراو دەمێننەوە. <ref name="WHO12">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |website=World Health Organization (WHO) |title=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا، (سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان - CDC)ی ئەمریکی گەڕایەوە بۆ بەکارهێنانی ناوی Monkeypox، بە پشت بەستن بەو هۆکارەی کە ڤایرۆسەکە هۆکاری دروستبوونی نەخۆشییەکەیە. <ref name="p437">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |last=Romanik |first=Dr. Nikki |last2=Daskalakis |first2=Dr. Demetre |date=1 October 2025 |title=HHS Is Wrong to Bring Back the Stigmatizing Name Monkeypox |url=https://time.com/7321965/mpox-monkeypox-virus-name-change-hhs/ |journal=TIME |access-date=12 October 2025}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Stages_of_monkeypox_lesion_development.jpg|وێنۆک|قۆناغەکانی گەشەکردنی برینی ئێم پۆکس]] [[پەڕگە:22-1374-F1.jpg|وێنۆک|بەرەوپێشچوونی برینی نەکرۆزی (مردنی شانەکان)ی ئێم پۆکس پاش بەرکەوتن بە دەرزییەکی پیسبوو بە کێم (Pustule) <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |date=December 2022 |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516–2519 |doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=9707600 |pmid=36252152 |s2cid=252969061}}</ref>]] [[پەڕگە:Monkeypox_lesions.jpg|وێنۆک|پەڵەکانی ئێم پۆکس لەسەر ئەندامی نێرینە]] [[پەڕگە:Oral_monkeypox_lesion.jpg|وێنۆک|ئاوسانی لەوزەتێنی ڕاست لەگەڵ برینێکی کێمدار لە سەریەوە لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ٢٠٢٢دا.]] نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە ئێم پۆکس بریتین لە تا، ئازاری ماسولکە، و قوڕگ ئێشە، کە دواتر لیرک و پەڵەی پێستی خوروودار یان بەئازار، سەرئێشە، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان و شەکەتییان بەدوادا دێت. مەرج نییە هەموو کەسێک تەواوی نیشانەکانی تێدا دەربکەوێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> ئەو کەسانەی تووشی ئێم پۆکس دەبن بەزۆری نزیکەی هەفتەیەک پاش تووشبوونەکە نیشانەکانیان لێ دەردەکەوێت. سەرەڕای ئەوەش، ماوەی متبوونی (كڕبوون) ڤایرۆسەکە (Incubation period) دەتوانێت لە نێوان یەک ڕۆژ بۆ چوار هەفتەدا بگۆڕێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="McFarland2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A |date=July 2023 |title=Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 |journal=Euro Surveillance |volume=28 |issue=27 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 |pmc=10370040 |pmid=37410383}}</ref> لیرکەکان لە چەندین برینی بچووک پێکدێن، کە لەوانەیە لەسەر لەپی دەست، بنەپێ، دەموچاو، دەم، قوڕگ، ئەندامەکانی زاوزێ، یان کۆم دەربکەون. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref>سەرەتا وەک پەڵەی تەختی بچووک دەست پێدەکەن، پێش ئەوەی ببن بە زیپکەی بچووک، کە پاشان پڕ دەبن لە شلە، و لە کۆتاییدا دەتەقن و قەتماغە دەبەستن، کە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیکەی دە ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، برینەکان لەوانەیە تووشی نەکرۆز (مردنی شانەکان) ببن، کە پێویستیان بە لابردنی شانە مردووەکان (Debridement) هەیە و کاتێکی زیاتریان بۆ چاکبوونەوە دەوێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Prasad |first=Sonya |last2=Galvan Casas |first2=Cristina |last3=Strahan |first3=Alexis G. |last4=Fuller |first4=L. Claire |last5=Peebles |first5=Klint |last6=Carugno |first6=Andrea |last7=Leslie |first7=Kieron S. |last8=Harp |first8=Joanna L. |last9=Pumnea |first9=Teodora |last10=McMahon |first10=Devon E. |last11=Rosenbach |first11=Misha |last12=Lubov |first12=Janet E. |last13=Chen |first13=Geoffrey |last14=Fox |first14=Lindy P. |last15=McMillen |first15=Allen |date=March 2023 |title=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=88 |issue=5 |pages=1066–1073 |doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=9833815 |pmid=36641010}}</ref> <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |date=December 2022 |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516–2519 |doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=9707600 |pmid=36252152 |s2cid=252969061}}</ref> لەوانەیە هەندێک کەس تەنها یەک برینیان لێ دەربکەوێت، لە کاتێکدا هەندێکی تر سەدان برینیان هەبێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کەسێک بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس تووش ببێت بەبێ ئەوەی هیچ نیشانەیەک نیشان بدات (Asymptomatic). <ref name="WHOfact2023" /> بەزۆری نیشانەکان دوو بۆ چوار هەفتە دەخایەنن بەڵام لەوانەیە لەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگرییان لاوازە زیاتر بخایەنن. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> <ref name="WHOfact2023" /> === لێکەوتەکانی === لێکەوتە و ئاڵۆزکارییەکان بریتین لە هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک (Encephalitis)، و لەدەستدانی بینایی بەدوای هەوکردنی گلێنەی چاودا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە، چ بەهۆی دەرمانەوە بێت، یان حاڵەتە پزیشکییەکان، یان نەخۆشیی ئایدزەوە (HIV)، زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە کە نەخۆشییەکەیان توندتر بێت. <ref name="WHOfact2023" /> ئەگەر تووشبوونەکە لە کاتی دووگیانیدا ڕووبدات، لەوانەیە ببێتە هۆی لەدایکبوونی منداڵی مردوو (Stillbirth) یان لێکەوتەی تر. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> === دەرەنجام === ئەگەر هیچ لێکەوتەیەک بوونی نەبێت، لێکەوتە درێژخایەنەکان (Sequelae) دەگمەنن؛ پاش چاکبوونەوە، قەتماغەکان لەوانەیە جێگەی کاڵ جێبهێڵن پێش ئەوەی ببن بە شوێنەواری (جێبرینی) تاریکتر. <ref name="Goldman20202">{{Cite book|title=[[Goldman-Cecil Medicine]]|vauthors=Petersen BW, Damon IK|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-53266-2|veditors=Goldman L, Schafer AI|edition=26th|volume=2|location=Philadelphia|pages=2180–2183|chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections|access-date=28 May 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|archive-date=19 January 2023|url-status=live}}</ref> === گیانلەدەستدان === لە ڕووی مێژووییەوە، ڕێژەی مردنی تووشبووان (Case Fatality Rate - CFR) لە سەرهەڵدانەکانی ڕابردوودا بە نزیکەی ١٪ بۆ ١٠٪ خەمڵێندراوە، بە جۆرێک کە جۆری یەکەم (Clade I) بە توندتر و مەترسیدارتر لە جۆری دووەم (Clade II) دادەنرێت. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Gessain 2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |date=November 2022 |title=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |volume=387 |issue=19 |pages=1783–1793 |doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=36286263 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی مردنی تووشبووان لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ کە بەهۆی جۆری (Clade IIb)ەوە بوو زۆر کەم بوو، کە بە ٠.١٦٪ خەمڵێنرا، زۆربەی گیانلەدەستدانەکانیش لەو کەسانەدا بوو کە پێشتر سیستەمی بەرگرییان سەرکوتکراو یان لاواز بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=31 May 2023 |وێبگە=BMJ Best Practice}}</ref> لەبەرامبەردا، تا نیسانی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانی جۆری یەکەم (Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕێژەی مردنی (CFR) ٤.٩٪ بووە. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> جیاوازیی نێوان ئەم خەمڵاندنانە دەگەڕێتەوە بۆ: * جیاوازی لە توانای نەخۆشخستن (Virulence)ی جۆری یەکەم لەچاو جۆری دووەمدا. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> * کەمیی تۆمارکردنی حاڵەتە سووکەکان یان بێنیشانەکان لە ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقادا، کە بەگشتی ژێرخانی تەندروستییان لاوازە. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> * پەرەسەندنی ڤایرۆسەکە بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی نەخۆشییەکی سووکتر لە مرۆڤدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dumonteil E, Herrera C, Sabino-Santos G |date=February 2023 |title=Monkeypox Virus Evolution before 2022 Outbreak |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=29 |issue=2 |pages=451–453 |doi=10.3201/eid2902.220962 |pmc=9881786 |pmid=36692511}}</ref> * باشتربوونی تەندروستیی گشتی و چاودێریی تەندروستیی باشتر لەو کۆمەڵگەیانەی کە زیاترین زیانیان بەرکەوت لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا. <ref name="Death_Rates" /> === لە ئاژەڵەکانی تردا === بڕوا وایە کە شیردەرە بچووکەکان وەکو سەرچاوەی سروشتی (Reservoir) بۆ ڤایرۆسەکە کاردەکەن لە ناوچە خۆجێییەکاندا. <ref name="CDC_Animals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 January 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030808/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=25 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بڵاوبوونەوە لە نێوان ئاژەڵەکاندا لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە (Fecal–oral route) و لە ڕێگەی لووتەوە، و لە ڕێگەی برین و خواردنی گۆشتی تووشبووەوە ڕوودەدات. <ref name="Wingfield20092">{{Cite book|title=Veterinary Disaster Response|vauthors=Nash SL, Palmer SB, Wingfield WE|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-8138-1014-0|veditors=Wingfield WE, Palmer SB|location=Iowa|pages=167–168|chapter=1.11. Zoonoses and zoonotic diseases|access-date=1 June 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030801/https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 August 2024|url-status=live}}</ref> هەروەها نەخۆشییەکە لە کۆمەڵێکی بەرفراوانی ئاژەڵەکانی تریشدا تۆمارکراوە، لەوانە مەیموون، مێروولەخۆر، ژیشک، سەگی مێرگ (Prairie dogs)، سمۆرە، و مشکی کەپوو درێژ (Shrews). نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە ئاژەڵەکاندا بە باشی لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکراوە و توێژینەوەی زیاتریش بەردەوامن. <ref name="CDC_Animals2" /> حاڵەتی تووشبوونی ئاژەڵ لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بوونی هەبووە؛ لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەمریکادا، سەگەکانی مێرگ (Cynomys ludovicianus) تووشبوون و نیشانەکانی تا، کۆکە، هەوکردنی چاو، کەمخۆری و پەڵەی پێستیان تێدا دەرکەوت. <ref name="CDCanimals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 November 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220519194218/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2022 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی تووشبوونی سەگی ماڵی (Canis familiaris) هەبووە کە نیشانەی پەڵە و برینی پێستی تێدا دەرکەوتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Seang S, Burrel S, Todesco E, Leducq V, Monsel G, Le Pluart D, Cordevant C, Pourcher V, Palich R |date=August 2022 |title=Evidence of human-to-dog transmission of monkeypox virus |journal=Lancet |volume=400 |issue=10353 |pages=658–659 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01487-8 |pmc=9536767 |pmid=35963267}}</ref> == هۆکار == ئێم پۆکس لە هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵدا بەهۆی تووشبوون بە (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus monkeypox) دروست دەبێت – کە ڤایرۆسێکی خاوەن دی ئێن ئەی دوانییە (Double-stranded DNA) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکس و خێزانی ڤایرۆسەکانی ئاوڵەیە (Poxviridae)، ئەمەش وای لێدەکات زۆر نزیک بێت لە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox)، ئاوڵەی مانگا (Cowpox)، و ڤایرۆسی ڤاکسینیا (Vaccinia). <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> دوو ژێر-جۆرە سەرەکییەکەی ڤایرۆسەکە بریتین لە Clade I و Clade II. لە نیسانی ٢٠٢٤دا، دوای دەستنیشانکردنی گۆڕاوێکی نوێ، جۆری یەکەم (Clade I) دابەش کرا بۆ دوو ژێر-جۆر بە ناوەکانی Ia و Ib. بە هەمان شێوە، جۆری دووەمیش دابەش دەبێت بۆ: Clade IIa و Clade IIb. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="UKHSA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 August 2024 |ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=21 August 2024 |وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 April 2024 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak |ڕێکەوتی سەردان=21 August 2024 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێشبینی دەکرێت جۆری یەکەم ببێتە هۆی نەخۆشییەکی توندتر و ڕێژەی مردنی زیاتر بەراورد بە جۆری دووەم. <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 December 2022 |ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> [[پەڕگە:Monkeypox_viruses_scale.png|وێنۆک|پێکهاتە و قەبارەی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]] ڤایرۆسەکە بە نەخۆشییەکی خۆجێیی (Endemic) دادەنرێت لە ناوچە دارستانە باراناوییە خولگەیییەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا. <ref name="NIH_mpox">{{Citation |title=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |date=30 November 2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> جگە لە مەیموونەکان، ڤایرۆسەکە دەستنیشانکراوە لە مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، جۆرەکانی مشکی خەواڵوو و سمۆرە ئەفریقییەکاندا. بەکارهێنانی ئەم ئاژەڵانە وەکو خۆراک لەوانەیە سەرچاوەیەکی گرنگ بێت بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ مرۆڤ. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> == گواستنەوە == پێدەچێت سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە شیردەرە بچووکەکانی ئەفریقای خولگەیی بن. <ref name="NIH_mpox">{{Citation |title=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |date=30 November 2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> یەکەم بەڵگەی یەکلاکەرەوە لەسەر ئەمە لە شوباتی ٢٠٢٦دا ئاشکرا بوو، کاتێک پشتڕاستکرایەوە کە گۆشتی سمۆرە سەرچاوەی تووشبوونی کۆمەڵێک مەیموونی جۆری (Sooty mangabeys) بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Riutord-Fe |first=Carme |last2=Schlotterbeck |first2=Jasmin |last3=Lagostina |first3=Lorenzo |last4=Kouadio |first4=Leonce |last5=Herridge |first5=Harriet R. |last6=Jochum |first6=Moritz J. S. |last7=Noma |first7=Nea Yves |last8=López-Morales |first8=Ane |last9=Hoffmann |first9=Donata |last10=Calvelage |first10=Sten |last11=Kühl |first11=Hjalmar |last12=Mielke |first12=Alexander |last13=Crockford |first13=Catherine |last14=Samuni |first14=Liran |last15=Wittig |first15=Roman M. |date=11 February 2026 |title=Transmission of MPXV from fire-footed rope squirrels to sooty mangabeys |journal=Nature |volume=651 |issue=8104 |pages=185–190 |bibcode=2026Natur.651..185R |doi=10.1038/s41586-025-10086-y |pmc=12960232 |pmid=41673146 |doi-access=free}}</ref> ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵەوە بۆ ئاژەڵ یان بۆ مرۆڤ بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندن، لە ڕێگەی ڕاوکردن یان کەوڵکردنی ئاژەڵی تووشبوو، یان لە ڕێگەی خواردنی گۆشتی کاڵ یان کەم کوڵاوەوە. <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 February 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chaix |first=Estelle |last2=Boni |first2=Mickaël |last3=Guillier |first3=Laurent |last4=Bertagnoli |first4=Stéphane |last5=Mailles |first5=Alexandra |last6=Collignon |first6=Catherine |last7=Kooh |first7=Pauline |last8=Ferraris |first8=Olivier |last9=Martin-Latil |first9=Sandra |last10=Manuguerra |first10=Jean-Claude |last11=Haddad |first11=Nadia |date=December 2022 |title=Risk of Monkeypox virus (MPXV) transmission through the handling and consumption of food |journal=Microbial Risk Analysis |volume=22 |bibcode=2022MbRA...2200237C |doi=10.1016/j.mran.2022.100237 |issn=2352-3530 |pmc=9595349 |pmid=36320929 |article-number=100237}}</ref> ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پێستی بریندارەوە، یان لە ڕێگەی ڕووە لینجەکانەوە وەکو دەم، کۆئەندامی هەناسە، یان ئەندامەکانی زاوزێ دەچێتە ناو جەستەوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> ئێم پۆکس دەتوانێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی بەرکەوتن بە ماددە یان شلەی برینە تووشبووەکان لەسەر پێست، لەناو دەم، یان لەسەر ئەندامەکانی زاوزێ؛ ئەمەش بەرکەوتن لە خۆدەگرێت، بەرکەوتنی نزیک، و لە کاتی جووتبوونی سێکسیدا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 February 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی سەردان=8 September 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هەروەها مەترسیی تووشبوون لە ڕێگەی کەرەستە پیسبووەکان (Fomites)ەوە بوونی هەیە، وەکو ئەو جلوبەرگە یان جێخەوانەی کە بە پاشماوەی برینەکان پیسبوون. <ref name="CDC_Transmission" /> == دەستنیشانکردن == دەستنیشانکردنی جیاکاریی کلینیکی (Clinical differential diagnosis) جیاوازی دەکات لە نێوان نەخۆشییە پەڵەیییەکانی وەک دڕکەومێکوتە، سورێژە، هەوکردنە بەکتریاییەکانی پێست، گەڕی (Scabies)، هەستیاریی ڕووەکەکان، سیفلیس (Syphilis)، و ئەو هەستیارییانەی پەیوەندییان بە دەرمانەوە هەیە. <ref name="o104">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Hussain |first=Azhar |last2=Kaler |first2=Jasndeep |last3=Lau |first3=George |last4=Maxwell |first4=Tyler |date=4 October 2022 |title=Clinical Conundrums: Differentiating Monkeypox From Similarly Presenting Infections |url=https://assets.cureus.com/uploads/review_article/pdf/113445/20221104-31928-ylnppj.pdf |journal=Cureus |volume=14 |issue=10 |doi=10.7759/cureus.29929 |issn=2168-8184 |pmc=9634140 |pmid=36348880 |access-date=18 January 2025 |doi-access=free |article-number=e29929}}</ref> پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ نموونەی برینەکانی پێست، باشترین و پەسەندترین پشکنینی دەستنیشانکردنە، هەرچەندە لایەنە نەرێنییەکەی ئەوەیە کە بەدەستهێنانی ئەنجامەکەی تا ڕادەیەک خاوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) یەکەمین پشکنینی دەستنیشانکردنی لەژێر ڕێکاری (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو - EUL)دا پەسەند کرد. پشکنینی ئامێری (Alinity m MPXV) ڕێگە بە دەستنیشانکردنی ڤایرۆسەکە دەدات لە ڕێگەی پشکنینی تاقیگەییی نموونەی برینەکانی پێستەوە، کە ئەنجامەکە لە ماوەی کەمتر لە دوو کاتژمێردا دەردەخات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/4/who-approves-first-mpox-test-for-faster-diagnoses |ڕێکەوتی سەردان=4 October 2024 |وێبگە=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.molecular.abbott/us/en/products/infectious-disease/alinity-m-monkeypox-assay |ڕێکەوتی سەردان=4 October 2024 |وێبگە=Abbott Laboratories}}</ref> == ڕێگریکردن == === پێکوتە === لە ڕووی مێژووییەوە، دەرکەوتووە کە پێکوتەی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox) مەترسیی تووشبوون بە ئێم پۆکس کەمدەکاتەوە لەو کەسانەی لە ئەفریقا پێشتر کوتراون. کەمبوونەوەی بەرگری دژی ڤایرۆسەکانی ئاوڵە لەو کۆمەڵگەیانەی بەرکەوتەیان هەیە، یەکێکە لە هۆکارەکانی زیادبوونی ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەمبوونەوە و دابەزینی ئەو بەرگرییە بەکۆمەڵەی (Cross-protective immunity) لە ناو ئەو کەسانەی کە پێش ساڵی ١٩٨٠ کوتراون (کاتێک کە هەڵمەتە بەرفراوانەکانی کوتانی ئاوڵە وەستێنران)، هەروەها بەهۆی زیادبوونی وردەوردەی ڕێژەی کەسانی نەکوترراو لە ناو کۆمەڵگەدا. <ref name="Kantele, A. 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |date=August 2016 |title=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=22 |issue=8 |pages=658–659 |doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=9533887 |pmid=27404372 |doi-access=free}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، چوار پێکوتە بۆ خۆپاراستن لە ئێم پۆکس بەکاردەهێنران، کە هەموویان لە بنەڕەتدا بۆ دژی ئاوڵە پەرەیان پێدراوە. * پێکوتەی MVA-BN (بە ناوە بازرگانییەکانی Jynneos, Imvamune یان Imvanex دەناسرێت) کە لەلایەن کۆمپانیای (Bavarian Nordic)ەوە بەرهەم دەهێنرێت. مۆڵەتی بەکارهێنانی دژی ئێم پۆکسی لە ئەوروپا، ئەمریکا و کەنەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 July 2022 |ناونیشان=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/ |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=Labiotech UG}}</ref> * پێکوتەی LC16 لە کۆمپانیای KMB Biologics (ژاپۆن) – مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ژاپۆن هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=British Medical Journal}}</ref> * پێکوتەی OrthopoxVac، کە مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ڕووسیا هەیە و لەلایەن (سەنتەری توێژینەوەی دەوڵەتی بۆ ڤایرۆسناسی و بایۆتەکنۆلۆژیا - VECTOR)ەوە لە ڕووسیا بەرهەم دەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2023 |ناونیشان=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/ |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=GxP News}}</ref> * پێکوتەی ACAM2000، کە لەلایەن کۆمپانیای Emergent BioSolutionsەوە بەرهەم دەهێنرێت. لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا بۆ بەکارهێنان دژی ئێم پۆکس لە ئەمریکا پەسەند کرا. پێکوتەکانی MVA-BN و ACAM2000 هەردووکیان ڤایرۆسی (ڤاکسینیا - Vaccinia)یان تێدایە. ڤاکسینیا ڤایرۆسێکی کەمتر مەترسیدارە لە ڕەگەزی ئۆرسۆپۆکس بەراورد بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس یان ڤایرۆسی ڤاریۆلا (هۆکاری ئاوڵە)، و بەهۆی لێکچوونێکی زۆری پرۆتینی لە نێوان ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکسدا، ئەم دوو پێکوتەیەی ڤاکسینیا دەبنە هۆی دروستبوونی دژەتەن کە بەرگرییەکی بەکۆمەڵ دژی ڤایرۆسەکانی تری ئەم خێزانە دابین دەکەن، وەکو ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون. لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی ڤاکسینیا لە پێکوتەی MVA-BNدا توانای زۆربوونی (لەبەرگرتنەوەی) نییە، لە ئەمریکا پێشنیار دەکرێت لەبری ACAM2000 بەکاربهێنرێت بۆ ئەو کەسانەی کە مەترسییەکی بەرزی تووشبوون بە ئێم پۆکسیان هەیە یان ئەوانەی کە لەم دواییانەدا بەرکەوتەیان هەبووە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |language=en-us |volume=74 |issue=22 |pages=385–392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=12176103 |pmid=40531798}}</ref> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی ئەمریکا (CDC) پێشنیار دەکات کە ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوە لە سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس دەکەن، ئەوانەی چاودێریی کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو دەکەن، و ئەوانەی بەهۆی بەرکەوتنی نزیک یان سێکسییەوە لەگەڵ کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو بەرکەوتەیان هەبووە، پێویستە پێکوتە وەربگرن. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}</ref> (CDC) و (ئاژانسی دەرمانی ئەوروپی - EMA) بەکارهێنانی پێکوتەی MVA-BN بە شێوەی دوو-ژەم پێشنیار دەکەن بۆ ئەو پێگەیشتووانەی کە مەترسیی تووشبوونیان بە ئێم پۆکس لە ڕێگەی چالاکیی سێکسییەوە لەسەرە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |language=en-us |volume=74 |issue=22 |pages=385–392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=12176103 |pmid=40531798}}</ref> <ref name="Imvanex">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 August 2022 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528112802/https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref> === ڕێکارەکانی تر === CDC چەندین ڕێنمایی وردی داڕشتووە سەرباری ڕێکارە ستانداردەکانی کۆنترۆڵکردنی توشبوون. ئەمانە ئەوە لەخۆدەگرن کە کارمەندانی تەندروستی پێویستە جلی تایبەت (Gown)، دەمامک، چاویلکەی خۆپاراستن، و دەمامکی پاڵاوتنی هەوای یەکجاربەکارهاتوو (وەکو N95) بەکاربهێنن، و پێویستە کەسی تووشبوو لە ژوورێکی تایبەتدا گۆشەگیر (کەرەنتینە) بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە بەرکەوتنی کەسانی تر پێی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=31 October 2022 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2022}}</ref> ئەو کەسانەی لەو وڵاتانەدا دەژین کە ئێم پۆکس تێیاندا پەتایەکی خۆجێییە، پێویستە خۆیان بەدوور بگرن لە بەرکەوتن بە شیردەرە نەخۆشەکانی وەک قرتێنەرەکان، توورەکەدارەکان (Marsupials)، و مەیموونەکان (مردوو بن یان زیندوو) کە دەکرێت هەڵگری ڤایرۆسەکە بن، و پێویستە خۆیان بپارێزن لە خواردن یان مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی ئاژەڵی کێویدا (Bush meat). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> لە میانی سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا، چەندین دەزگای تەندروستیی گشتی هەڵمەتی هۆشیاریی گشتییان دەستپێکرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=23 May 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 June 2022 |ناونیشان=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=Western Australia Department of Health}}</ref> == چارەسەر == زۆربەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بە نیشانەی سووکەوە دەردەکەون و لە ماوەی ٢ بۆ چوار هەفتەدا بەتەواوی چاک دەبنەوە. <ref name="Gov.UK2022">{{cite web |date=19 August 2024 |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820191452/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-date=20 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox: background information |url-status=live |publisher=[[UK Health Security Agency]]}}</ref><ref name="WHO_Q&A2">{{cite web |date=17 August 2024 |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕاوە بۆ نەخۆشییەکە نییە، هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتە توندەکانی ئێم پۆکس پەسەند کراون. <ref name="CSC_TPOXX2">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |archive-date=24 May 2023 |access-date=24 May 2023 |website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |title=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=28 January 2022 |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-date=16 May 2022 |access-date=19 May 2022 |title=Tecovirimat SIGA |url-status=live |publisher=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref><ref name="NIH_Mpox2">{{cite web |date=6 December 2022 |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |archive-date=23 May 2023 |access-date=24 May 2023 |website=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |title=Mpox (formerly Monkeypox) |url-status=live}}</ref> پێداچوونەوەیەکی (کۆکرەین - Cochrane) لە ساڵی ٢٠٢٣دا هیچ توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکیی تەواوکراوی نەدۆزییەوە کە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەرمانەکانی تایبەت بە چارەسەری ئێم پۆکس کردبێت. <ref name=":0">{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |date=March 2023 |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=10012405 |pmid=36916727 |article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> پێداچوونەوەکە چەند توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی ناهەڕەمەکی دەستنیشان کرد کە هەڵسەنگاندنیان بۆ سەلامەتیی دەرمانەکانی ئێم پۆکس کردووە، و دەرکەوت کە هیچ مەترسییەکی بەرچاو لە بەکارهێنانی تێکۆڤیریماتدا نییە، لەگەڵ بەڵگەیەکی کەم-متمانە کە ئاماژە بەوە دەکات لەوانەیە دەرمانی (برینسیدۆفۆڤیر - Brincidofovir) ببێتە هۆی زیانێکی سووکی جگەر. <ref name=":02">{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |date=March 2023 |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=10012405 |pmid=36916727 |article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> بوونی ئازار باوە و دەشێت زۆر توند بێت؛ دەکرێت چاودێریی پاڵپشتیکەر (Supportive care) وەکو کۆنترۆڵکردنی ئازار یان تا بۆ نەخۆش بەکاربهێنرێت. <ref name="WHO_Q&A3">{{cite web |date=17 August 2024 |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref name="BMJ_Best">{{cite web |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-date=4 December 2022 |access-date=14 March 2023 |website=[[BMJ Best Practice]] |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url-status=live}}</ref> ئەو کەسانەی نەخۆشییەکەیان سووکە پێویستە لە ماڵەوە خۆیان کەرەنتینە بکەن، شلەمەنیی زۆر بخۆنەوە، خواردنی باش بخۆن، و هەنگاو بنێن بۆ پاراستنی تەندروستیی دەروونییان. <ref name="WHOfact20232">{{cite web |date=18 April 2023 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-date=21 April 2022 |access-date=21 May 2023 |title=WHO Factsheet{{snd}}Mpox (Monkeypox) |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەو کەسانەی لە مەترسییەکی بەرزی نەخۆشییەکەدان بریتین لە منداڵان، ژنانی دووگیان، کەسانی بەتەمەن و ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 October 2022 |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 June 2022 |ڕێکەوتی سەردان=29 May 2023 |وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> بۆ ئەم کەسانە، یان ئەوانەی کە نەخۆشییەکەیان توندە، پێشنیار دەکرێت لە نەخۆشخانە بخەوێنرێن و چاودێرییەکی وردی نیشانەکانیان بکرێت. <ref name="BMJ_Best">{{cite web |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-date=4 December 2022 |access-date=14 March 2023 |website=[[BMJ Best Practice]] |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url-status=live}}</ref> چارەسەری نیشانەیی (Symptomatic treatment) پێشنیار دەکرێت بۆ لێکەوتانەی وەکو هەوکردنی کۆم (Proctitis) و خورووی توند (Pruritis) . <ref name="BMJ_Best" /> توێژینەوەیەک لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەریخست کە دەرمانی دژەڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات ماوەی مانەوەی برینەکانی ئێم پۆکسی کورت نەکردووەتەوە لەو کەسانەی تووشی جۆری یەکەمی ئێم پۆکس ببوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 August 2024 |ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=National Institutes of Health (NIH)}}</ref> سەرباری ئەمەش، ڕێژەی گشتیی مردن لە توێژینەوەکەدا نزیکەی ١.٧٪ بوو، کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بوو لە ڕێژەی مردنی ٣.٦٪ یان زیاتر کە لە حاڵەتە گشتییەکانی ئێم پۆکسدا لە کۆنگۆ بینراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Mast |first=Jason |ڕێکەوت=15 August 2024 |ناونیشان=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/ |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=STAT}}</ref> ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خەواندن لە نەخۆشخانە و دابینکردنی چاودێریی پاڵپشتیکەری کوالیتی-بەرز، بە شێوەیەکی بەرچاو ئاکامی تەندروستیی تووشبووانی ئێم پۆکس باشتر دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Priyan |first=Vishnu |ڕێکەوت=16 August 2024 |ناونیشان=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/ |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=Clinical Trials Arena}}</ref> ئەم توێژینەوەیە لەلایەن (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستی - NIH)ی ئەمریکییەوە سپۆنسەر کرا و بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگای نیشتمانیی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ سەرپەرشتی کرا. توێژینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠٢٤ لەسەر دەرمانی دژە ڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات سەر بە کۆمپانیای (Siga Technologies)، ئەوەی دەرخست کە ئەم دەرمانە کاریگەر نییە لە کەمکردنەوەی کاتی چاکبوونەوەی برینەکان یان کەمکردنەوەی ئازار لەو پێگەیشتووانەی کە بە جۆری دووەمی ئێم پۆکس تووشبوون. بە پشتبەستن بە ئەنجامە سەرەتاییەکان، لیژنەی سەلامەتی پێشنیاری ڕاگرتنی وەرگرتنی نەخۆشی زیاتری کرد بۆ توێژینەوەکە. ئەم توێژینەوەیە، کە لە ئەیلولی ٢٠٢٢ لەلایەن پەیمانگای نیشتمانیی ئەمریکی بۆ هەستیاری و نەخۆشییە گوازراوەکان دەستی پێکردبوو، نەخۆشانی لە چەندین وڵاتەوە لەخۆگرتبوو (لە نێویاندا ئەمریکا، ئەرجەنتین، و ژاپۆن) کە نیشانەکانی ئێم پۆکسیان بۆ کەمتر لە ١٤ ڕۆژ هەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 December 2024 |ناونیشان=https://www.contagionlive.com/view/nih-study-finds-tecovirimat-safe-but-ineffective-for-treating-mpox |ڕێکەوتی سەردان=15 December 2024 |وێبگە=ContagionLive |زمان=en}}</ref> شیکارییەکی سەرەتایی هیچ جیاوازییەکی بەرچاوی دەرنەخست لە چارەسەربوونی برینەکان یان کەمبوونەوەی ئازار لە نێوان بەکارهێنانی تێکۆڤیریمات و دەرمانی خەیاڵی (پلاسیبۆ - Placebo). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 December 2024 |ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-study-finds-tecovirimat-was-safe-did-not-improve-mpox-resolution-or-pain |ڕێکەوتی سەردان=15 December 2024 |وێبگە=National Institutes of Health (NIH) |زمان=EN}}</ref> === دەستنیشانکردن لە ژینگە کەم-سەرچاوەکاندا === لەگەڵ سەرهەڵدانەکەی مانگی ئابی ٢٠٢٤ لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) داوای لە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان کرد کە بەرهەمەکانیان بۆ پێداچوونەوەی لەناکاو پێشکەش بکەن. ئەم دەستپێشخەرییە بەشێکە لە هەوڵەکانی WHO بۆ دەستەبەرکردنی ئامرازەکانی دەستنیشانکردنی کاریگەر، بەتایبەتی بۆ دانیشتووانی ناوچە کەم-داهاتەکان. ئاژانسەکە داوای لە بەرهەمهێنەران کردووە پشکنینەکانیان پێشکەشی پرۆسەی (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو) بکەن، کە ڕێگە بە WHO دەدات ئەم بەرهەمە پزیشکییانە بە خێراییەکی زیاتر پەسەند بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news/item/29-08-2024-who-urges-rapid-access-to-mpox-diagnostic-tests--invites-manufacturers-to-emergency-review#:~:text=WHO%20has%20asked%20manufacturers%20of,particularly%20in%20low-income%20settings. |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەم پرۆسەیە بە جۆرێک داڕێژراوە کە یارمەتیی وڵاتان بدات لە دابینکردنی بەرهەمە سەرەکییەکان لە ڕێگەی ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی ترەوە. ئەم پەلەکردنە لە کاتێکدایە کە فۆرمێکی نوێی زۆر خێرا گوازراوەی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٤ نیگەرانیی جیهانیی لێ کەوتووەتەوە، کە بووە هۆی ئەوەی WHO ئێم پۆکس وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕابگەیەنێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/publications/m/item/mpox-global-strategic-preparedness-and-response-plan |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Monkeypox_By_Country.svg|وێنۆک|نەخشەی جیهانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (ئاوڵەی مەیموون){{Legend|#8888ff|ناوچەی خۆجێیی جۆری یەکەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ff8888|ناوچەی خۆجێیی جۆری دووەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa44aa|بوونی هەردوو جۆرەکە}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa0000|{{nbsp}}سەرهەڵدانی جۆری دووەم لە ٢٠٢٢}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FFC6C6|حاڵەتە گومانلێکراوەکان}}]] === مێژوو === ئێم پۆکس بۆ یەکەمجار وەک نەخۆشییەکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٥٨ لە نێو مەیموونەکانی تاقیگەدا لە کۆپنهاگنی دانیمارک دەستنیشان کرا، هەرچەندە سەرچاوەی نەخۆشییەکە تا ئێستاش بە نەزانراوی ماوەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Parker S, Buller RM |date=February 2013 |title=A review of experimental and natural infections of animals with ''Orthopoxvirus monkeypox'' between 1958 and 2012 |journal=Future Virology |volume=8 |issue=2 |pages=129–157 |doi=10.2217/fvl.12.130 |pmc=3635111 |pmid=23626656}}</ref> <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html "About Mpox"]. ''Mpox''. 26 September 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 January</span> 2025</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەتی تۆمارکراوی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ ڕوویدا، کە بریتی بوون لە شەش منداڵی نەکوترراو لە کاتی هەڵمەتەکانی بنەبڕکردنی ئاوڵەدا، و یەکەمیان کوڕێکی ٩ مانگانە بوو لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ. <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> <ref name="Cho1973">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cho CT, Wenner HA |date=March 1973 |title=Monkeypox virus |journal=Bacteriological Reviews |volume=37 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1128/br.37.1.1-18.1973 |pmc=413801 |pmid=4349404}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٦، زیاتر لە ٣٠٠ حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (کە ئەوکات بە زەئیر دەناسرا) تۆمارکران، کە زۆربەیان بەهۆی بەرکەوتن بە ئاژەڵەوە بوون. <ref name="Meyer2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P |date=August 2002 |title=Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=40 |issue=8 |pages=2919–2921 |doi=10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 |pmc=120683 |pmid=12149352}}</ref> ڤایرۆسەکە لەناو مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، مشکی خەواڵوو، و سمۆرە ئەفریقییەکاندا دۆزراوەتەوە، کە زۆرجار وەک خۆراک بەکاردەهێنران. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE |date=30 October 2015 |title=Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=9 |issue=10 |doi=10.1371/journal.pntd.0004130 |pmc=4627722 |pmid=26517839 |doi-access=free |article-number=e0004130}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> چەندین حاڵەتی زیاتری ئێم پۆکس لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا تۆمارکراون، بەتایبەتی لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کە تێیدا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤، ساڵانە ٢٠٠٠ حاڵەت تۆمار دەکران. هەرچەندە داتا کۆکراوەکان زۆرجار ناتەواو و پشتڕاستنەکراوەن، کە ئەمەش ڕێگرە لە بەدەستهێنانی خەمڵاندنێکی ورد بۆ ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بەپێی کات. <ref name="Skle">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Sklenovská N, Van Ranst M |date=September 2018 |title=Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans |journal=Frontiers in Public Health |volume=6 |bibcode=2018FrPH....6..241S |doi=10.3389/fpubh.2018.00241 |pmc=6131633 |pmid=30234087 |doi-access=free |article-number=241}}</ref> هەرچەندە سەرەتا وا دەزانرا لە مرۆڤدا دەگمەنە، بەڵام لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە ڕێژەی حاڵەتەکان زیادی کردووە، <ref name="Andrew2020">{{Cite book|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|vauthors=James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-54753-6|edition=13th|location=Edinburgh|page=389|chapter=19. Viral diseases|access-date=9 June 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|archive-date=19 January 2023|url-status=live}}</ref> <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزین و کەمبوونەوەی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتی ڕۆتینی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McCollum AM, Damon IK |date=January 2014 |title=Human monkeypox |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=58 |issue=2 |pages=260–267 |doi=10.1093/cid/cit703 |pmc=5895105 |pmid=24158414 |doi-access=}}</ref> === ''مەترسییەکانی داهاتوو'' === سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسی ئێم پۆکس تا ئێستا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری نەکراوە. قرتێنەرە بچووکەکان وەک باشترین کاندید بۆ ئەمە دادەنرێن. بەبێ هەبوونی هەڵمەتێکی گەورەی کوتان، سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا بۆ ماوەیەکی نادیار لە ناوچە خۆجێییەکاندا بەردەوام دەبن، لەگەڵ هەبوونی مەترسییەکی بەردەوام کە بڵاوبوونەوەکان بگەنە ئەو ناوچانەش کە پێشتر نەخۆشییەکەیان تێدا نەبووە. بەڵگەکانی تر — وەکو ئەوەی کە ڤایرۆسەکە پەرەدەسەنێت بۆ ئەوەی خێراتر لە نێوان مرۆڤدا بگوێزرێتەوە، توانای تووشکردنی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە خانەخوێ (Hosts)، و هەبوونی ئەگەری گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ — بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی ئەو مەترسییەی کە لەوانەیە ئێم پۆکس لە سەرچاوە سروشتییە نوێیەکانی دەرەوەی ئەفریقا بڵاوببێتەوە، یان ببێتە هۆی پەتا جیهانییەکانی داهاتوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R |date=October 2022 |title=Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox |journal=Lancet |volume=400 |issue=10359 |pages=1191–1193 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01789-5 |pmc=9534010 |pmid=36152668}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2023 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2023 |وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL |date=May 2023 |title=Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world |journal=Lancet |volume=401 |issue=10390 |pages=1822–1824 |doi=10.1016/S0140-6736(23)00588-3 |pmc=10154003 |pmid=37146622 |s2cid=258441920}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 December 2022 |ناونیشان=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2023 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2023 |وێبگە=Public Health Agency of Canada}}</ref> دوای سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣، ئێم پۆکس (Clade IIb) لە ناو دانیشتووانی دەرەوەی ئەفریقادا بە ئاستێکی زۆر نزم هەر بوونی ماوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mathieu E, Spooner F, Dattani S, [[Hannah Ritchie|Ritchie H]], [[Max Roser|Roser M]] |date=24 May 2022 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://ourworldindata.org/monkeypox |url-status=live |journal=Our World in Data |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |archive-date=3 July 2022 |access-date=5 October 2023}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی زیادبوونی ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی (جۆری یەکەم Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕاگەیاند، بە تۆمارکردنی ١٢,٥٦٩ حاڵەت لەو ساڵەدا لەگەڵ ٦٥١ حاڵەتی گیانلەدەستدان؛ هەروەها ئەمە یەکەم بەڵگەی سەلمێنراو بوو بۆ گواستنەوەی سێکسیی جۆری یەکەم. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=23 November 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=24 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=25 November 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ەوە بەرزبوونەوەیەک لە تووشبوون بە جۆری یەکەمی ڤایرۆسی ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (DRC) بینراوە، بە جۆرێک کە ئێستا حاڵەتی زیاتر لە وڵاتە ئەفریقییەکانی تر تۆمار دەکرێن کە پێشتر هیچ حاڵەتێکی ئێم پۆکسیان نەبووە. دوو حاڵەتی هاوردەکراویش لە سوید و تایلەند تۆمارکران. تا ٢٣ی ئابی ٢٠٢٤، زیاتر لە ٢٠,٠٠٠ حاڵەتی ئێم پۆکس لە ١٣ وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا تۆمارکراون، بە هەبوونی ٣,٣١١ حاڵەتی پشتڕاستکراوە و ٥٨٢ گیانلەدەستدان. زۆربەی حاڵەتەکان لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدان، کە ژێر-جۆرەکانی Ia و Ib ی تێدا باون. <ref name="v952">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 August 2024 |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-mpox-due-monkeypox-virus-clade-i |ڕێکەوتی سەردان=18 January 2025 |وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤دا جۆری (Ib) بەستراوەتەوە بە تۆمارکردنی حاڵەتێکی ئێم پۆکسەوە لە سوید، کە پەیوەندی بە گەشتکردنەوە هەبوو بۆ وڵاتێکی ئەفریقی کە ڤایرۆسەکەی تێدا بڵاوبووەتەوە. سەرەڕای نزمیی ڕێژەی بڵاوبوونەوەکە، لەو کاتەوە حاڵەتەکانی پەیوەست بە جۆری دووەم لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا/ناوچەی ئابووری ئەوروپی (EU/EEA) تۆمارکراون. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی خستە لیستی "نەخۆشخەرە لەپێشینەکان" کە دەکرێت ببنە هۆی پەتایەکی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mallapaty S |date=2 August 2024 |title=The pathogens that could spark the next pandemic |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |url-status=live |journal=Nature |volume=632 |issue=8025 |page=488 |bibcode=2024Natur.632..488M |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=39095457 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |archive-date=2 August 2024 |access-date=2 August 2024}}</ref> == سەرهەڵدانەکان == ئەم بەشە لیستێکی ناتەواوە لەو سەرهەڵدانانەی نەخۆشییەکە کە تۆمارکراون، لە نێویاندا سەرهەڵدانە گەورەکان لە وڵاتە ناوچەیییە خۆجێییەکانی ئەفریقای خولگەیی (بێنین، کامیرۆن، کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، گابۆن، غانا، کۆتدیڤوار، لیبێریا، نێجیریا، کۆماری کۆنگۆ، سیرالیۆن، و باشووری سودان). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=31 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> سەرهەڵدانی ئێم پۆکس زۆر باوە لەو ناوچانەی کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە – زۆرجار ئەم ناوچانە ژێرخانی تەندروستییان لاوازە و بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە دەگمەن بەدۆکیۆمێنت (تۆمار) دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E |date=December 2022 |title=National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2435–2445 |doi=10.3201/eid2812.220897 |pmc=9707566 |pmid=36328951}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kozlov M |date=February 2023 |title=WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa |url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |url-status=live |journal=Nature |volume=614 |issue=7949 |pages=600–601 |bibcode=2023Natur.614..600K |doi=10.1038/d41586-023-00391-9 |pmid=36765257 |s2cid=256764657 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |archive-date=16 May 2023 |access-date=30 May 2023}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 October 2022 |ناونیشان=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=30 May 2023 |وێبگە=National Geographic}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+خشتەی سەرهەڵدانەکانی نەخۆشیی ڤایرۆسی ئێم پۆکس !ساڵ !وڵات !جۆر (Clade) ! data-sort-type="number" |حاڵەتەکانی مرۆڤ ! data-sort-type="number" |گیانلەدەستدان ! data-sort-type="number" |ڕێژەی مردنی تووشبووان !تێبینی |- | align="right" |١٩٧٠ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٥ |داتا نییە |داتا نییە | |- |١٩٧١ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٢ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٨١–١٩٨٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٣٣٨ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٩٥–١٩٩٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |>٥٠٠ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |٢٠٠١–٢٠٠٤ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٢،٧٣٤ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="right" |٢٠٠٣ |{{USA}} | align="right" |جۆری دووەم |٧١ |٠ |٠% | |- | align="right" |٢٠١٥ |{{CAF}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N |date=2017 |title=A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic |journal=Open Forum Infectious Diseases |volume=4 |issue=4 |doi=10.1093/ofid/ofx168 |pmc=5920348 |pmid=29732376 |article-number=ofx168}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |١٠ |٢ |٢٠% | |- | align="left" |٢٠١٧–٢٠٢٢ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٥٥٨ |٨ |١.٤% | |- | align="right" |٢٠٢٠ | کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 June 2022 |ڕێکەوتی سەردان=20 March 2024}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |٤،٦٠٠ |١٧١ |٣.٧% | |- | align="left" |٢٠٢٢–٢٠٢٣ | align="right" |سەرهەڵدانی جیهانی | align="right" |جۆری (IIb) |٩٣،٣٢٧ |٢٠٨ |٠.٢% |*بەردەوامە <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |ڕێکەوتی سەردان=24 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> |- | align="left" |٢٠٢٣–٢٠٢٦ |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ<br /><br />{{CAF}}<br /><br />{{COG}}<br /><br />{{KEN}}<br /><br />{{BDI}} | align="right" |جۆری یەکەم و (Ib) |>١٨،٢٤٥ |>٩١٩ |~٥% |*بەردەوامە |- | align="right" |٢٠٢٥ |{{GHA}} | align="right" |جۆری دووەم |٤٠٩ |داتا نییە |داتا نییە |*بەردەوامە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.modernghana.com/news/1424850/ghanas-mpox-cases-rise-to.html |وێبگە=Modern Ghana}}</ref> |- |} === ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا === لە ئایاری ٢٠٠٣دا، منداڵێکی بچووک دوای ئەوەی لەلایەن سەگێکی مێرگەوە گەسترا کە لە بازاڕێکی ناوخۆیی لە نزیک میلوۆکی، ویسکۆنسن کڕدرابوو، تووشی تا و پەڵەی پێست بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anderson MG, Frenkel LD, Homann S, Guffey J |date=December 2003 |title=A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=22 |issue=12 |pages=1093–1096 |doi=10.1097/01.inf.0000101821.61387.a5 |pmid=14688573}}</ref> تا ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ کۆی گشتی ٧١ حاڵەتی ئێم پۆکس تۆمارکران. سەرچاوەی سەرجەم حاڵەتەکان دەگەڕایەوە بۆ مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا کە لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣دا لە ئەکرای گاناوە هاوردەکرابوون لەلایەن دابەشکارێکی ئاژەڵی نامۆ (Exotic animal) لە تێکساسەوە. هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان ڕووینەدا. <ref name="medscape">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Bartlett |first=John |ناونیشان=https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240821024547/https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 March 2013}}</ref> بەکارهێنانی مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنی و توێژینەوەی سیرۆلۆژی پشتڕاستیان کردەوە کە نەخۆشییەکە ئێم پۆکسی مرۆڤە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 November 2021 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220427074811/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=27 April 2022 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەموو تووشبووەکان ئاماژەیان بە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ یان نزیک لەگەڵ سەگەکانی مێرگ کردبوو، کە دواتر دەرکەوت هەڵگری ڤایرۆسەکە بوون. <ref name="pmid12855947">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=July 2003 |title=Update: multistate outbreak of monkeypox—Illinois, Indiana, Kansas, Missouri, Ohio, and Wisconsin, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |url-status=live |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=52 |issue=27 |pages=642–646 |pmid=12855947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208161135/https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |archive-date=8 December 2022 |access-date=4 December 2022}}</ref> لە تەممووزی ٢٠٢١ لە ئەمریکا، ئەمریکییەک کە لە گەشتێک لە نێجیریا گەڕابووەوە نەخۆشیی ئێم پۆکسی تێدا دەستنیشان کرا. پشکنینەکانی دواتر دەریانخست کە ڤایرۆسەکە سەر بە جۆری دووەمە. نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە خەوێنرا و بە دەرمانی تێکۆڤیریمات چارەسەر کرا، و پاش ٣٢ ڕۆژ نەخۆشخانەی بەجێهێشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220531133540/https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2022 |وێبگە=[[ProQuest]]}}</ref> یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە ئەمریکا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەستنیشان کرا؛ بەشی تەندروستیی گشتیی کالیفۆرنیا ڕایگەیاند کە کەسێکی نەناسراو لە دەرەوەی سان فرانسیسکۆ ئەنجامی پشکنینەکەی ئەرێنی بووە دوای ئەوەی گەشتی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Apoorva Mandavilli |ڕێکەوت=17 November 2024 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/11/16/health/mpox-california.html |ڕێکەوتی سەردان=17 November 2024 |وێبگە=[[The New York Times]]}}</ref> ئێم پۆکسی جۆری دووەم بەردەوامە لە بڵاوبوونەوە بە ئاستێکی نزم؛ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 October 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2024 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> لە ١ی کانوونی دووەمەوە تا ١ی ئەیلولی ٢٠٢٥، تێکڕای ژمارەی تۆمارکراو لە نێوان ١ بۆ ٩ حاڵەت بووە لە ڕۆژێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html |ڕێکەوتی سەردان=18 September 2025}}</ref> === سودان === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٢دا، بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کەمپەکانی پەنابەران لە سودان تۆمار کرا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەت لە وڵاتەکەدا لە مانگی ئابدا تۆمارکرا، و لە ئەیلولدا شەش حاڵەتی تریش لە [[خەرتووم]] دۆزرانەوە. <ref name="Dafallah2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dafallah |first=Mumen A. |date=June 2023 |title=The current status of monkeypox in Sudan |journal=Annals of Medicine & Surgery |volume=85 |issue=6 |pages=3202–3203 |doi=10.1097/MS9.0000000000000284 |pmc=10289688 |pmid=37363511}}</ref> لە تشرینی یەکەمدا، زیاتر لە ١٠٠ حاڵەت لە کەمپەکانی پەنابەرانی [[ئیتیۆپیا|ئەثیوپیا]] تۆمارکران. <ref name="Dafallah2023" /> === نێجیریا === دوو حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە ساڵی ١٩٧١ لە نێجیریا دەستنیشان کران. لە ئەیلولی ٢٠١٧، ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون لە نێجیریا تۆمارکرا. ئەو سەرهەڵدانەی کە بەدوایدا هات، تا ئەو کاتە، گەورەترین سەرهەڵدانی جۆری دووەمی ڤایرۆسەکە بوو، بە ١١٨ حاڵەتی پشتڕاستکراوەوە. بەپێچەوانەی سەرهەڵدانەکانی پێشووی ئەم جۆرەوە، تووشبوونەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناو پیاوە گەنجەکاندا بوو و پێدەچێت گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بە ئاسانی ڕوویدابێت. حەوت حاڵەتی گیانلەدەستدان (٥ نێر، ٢ مێ، بە ڕێژەی مردنی ٦٪) تۆمارکران، کە منداڵێک و چوار کەسی هەڵگری ئایدزی (HIV/AIDS) تێدابوو. سەرباری ئەوەش، ژنێکی دووگیان لە سێ مانگەی دووەمی دووگیانییەکەیدا تووشی لەبارچوونی سرووشتی بوو کە هۆکارەکەی گەڕێندرایەوە بۆ تووشبوون بە ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yinka-Ogunleye A, Aruna O, Dalhat M, Ogoina D, McCollum A, Disu Y, Mamadu I, Akinpelu A, Ahmad A, Burga J, Ndoreraho A, Nkunzimana E, Manneh L, Mohammed A, Adeoye O, Tom-Aba D, Silenou B, Ipadeola O, Saleh M, Adeyemo A, Nwadiutor I, Aworabhi N, Uke P, John D, Wakama P, Reynolds M, Mauldin MR, Doty J, Wilkins K, Musa J, Khalakdina A, Adedeji A, Mba N, Ojo O, Krause G, Ihekweazu C |date=August 2019 |title=Outbreak of human monkeypox in Nigeria in 2017–18: a clinical and epidemiological report |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=19 |issue=8 |pages=872–879 |doi=10.1016/S1473-3099(19)30294-4 |pmc=9628943 |pmid=31285143 |s2cid=195842553}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٢دا، حکومەتی نێجیریا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاماژەی بەوە کردبوو لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢٢دا، ٥٥٨ حاڵەت لە سەرانسەری ٣٢ ویلایەت و ناوچەی پایتەختی فیدراڵیدا پشتڕاستکراونەتەوە. ٨ حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکرابوون، کە ڕێژەی مردنی ١.٤٪. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، NCDC گرووپێکی کارکردنی تەکنیکیی نیشتمانیی بۆ تۆمارکردن و چاودێریکردنی تووشبوونەکان جێبەجێ کرد، بۆ بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە. === شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) === لە ئەیلولی ٢٠١٨دا، یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکس لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرا. پێدەچێت کەسەکە، کە هاوڵاتییەکی نێجیریا بوو، لە نێجیریا تووشی ئێم پۆکس بووبێت پێش گەشتکردنی بۆ شانشینی یەکگرتوو. دووەم حاڵەت لە شاری بلاکپووڵ پشتڕاستکرایەوە، و حاڵەتێکی تریش کارمەندێکی تەندروستی بوو کە چاودێریی کەسە تووشبووەکەی شاری بلاکپووڵی کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2018 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926170017/https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=26 September 2018 |ڕێکەوتی سەردان=26 September 2018}}</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، ئێم پۆکس لە کەسێک لە باشووری ڕۆژئاوای ئینگلتەرا دەستنیشان کرا کە لە نێجیریاوە گەشتی بۆ بەریتانیا کردبوو. <ref name="PHE4Dec2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 December 2019 |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212092044/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 December 2019 |ڕێکەوتی سەردان=12 December 2019}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، دوو حاڵەتی ئێم پۆکس لە یەک خێزاندا لەلایەن تەندروستیی گشتیی وێڵزەوە لە بەریتانیا دەستنیشان کران. کەسی یەکەم لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو. ڕێنماییەکانی کۆڤید بۆ خۆکەرەنتینەکردن دوای گەشتکردن، یارمەتیدەر بوون بۆ دەستنیشانکردنی سەرهەڵدانەکە و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hobson G, Adamson J, Adler H, Firth R, Gould S, Houlihan C, Johnson C, Porter D, Rampling T, Ratcliffe L, Russell K, Shankar AG, Wingfield T |date=August 2021 |title=Family cluster of three cases of monkeypox imported from Nigeria to the United Kingdom, May 2021 |journal=Euro Surveillance |volume=26 |issue=32 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2021.26.32.2100745 |pmc=8365177 |pmid=34387184 |doi-access=free}}</ref> === سەنگافورە === لە ئایاری ٢٠١٩دا، پیاوێکی تەمەن ٣٨ ساڵ کە لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو لە ژوورێکی گۆشەگیرکراوی سەر بە سەنتەری نیشتمانیی نەخۆشییە گوازراوەکان لە سەنگافورە خەوێندرا، دوای ئەوەی وەک یەکەم حاڵەتی وڵاتەکە دەستنیشان کرا. بەم هۆیەوە ٢٢ کەس کەرەنتینە کران. <ref name="CIDRAPMay2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 May 2019 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/news-scan-may-09-2019 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190510020038/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/05/news-scan-may-09-2019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 May 2019 |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2019 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێدەچێت حاڵەتەکە پەیوەندی بە سەرهەڵدانێکی هاوکاتی ناو نێجیریاوە هەبووبێت. <ref name="WHO_May_2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 May 2019 |ناونیشان=https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190701132211/https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 July 2019 |ڕێکەوتی سەردان=17 May 2019}}</ref> === سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ === سەرهەڵدانێکی ئێم پۆکس کە هۆکارەکەی جۆری (Clade IIb)ی ڤایرۆسەکە بوو بۆ یەکەمجار لە ئایاری ٢٠٢٢ دەستنیشان کرا. <ref name="WHO13">{{cite web |date=21 May 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-date=22 May 2022 |access-date=25 May 2022 |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> یەکەم حاڵەت لە ٦ی ئایار لە لەندەنی بەریتانیا دۆزرایەوە، لە نەخۆشێکدا کە پێشینەی گەشتکردنی تازەی بۆ نێجیریا هەبوو، کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە. <ref name="gov.uk">{{cite web |date=6 September 2022 |url=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-date=16 May 2022 |access-date=25 September 2022 |website=GOV.UK |title=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |url-status=live}}</ref><ref name="WHO122">{{cite web |date=16 May 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 May 2022 |access-date=17 May 2022 |title=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> حاڵەتەکانی دواتر لە ژمارەیەکی زیاتری وڵاتان و ناوچەکاندا تۆمارکران. لە تەممووزی ٢٠٢٢، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. ئەم دۆخە لە ئایاری ٢٠٢٣ کۆتایی پێهێنرا بەهۆی پێشکەوتنی جێگیر لە کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، کە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەڵمەتی کوتان و زانیارییەکانی تەندروستیی گشتی. <ref name="kimball511">{{cite web |date=11 May 2023 |url=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |archive-date=11 May 2023 |access-date=11 May 2023 |website=CNBC |vauthors=Kimball S |title=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |url-status=live}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی جۆری IIb لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بە ئاستێکی کەم بەردەوام بوون لە دەرکەوتن. <ref name=":62">{{cite web |url=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |access-date=24 August 2024 |website=[[World Health Organization]] (WHO) |title=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024}}</ref> === سەرهەڵدانی ئێم پۆکس ٢٠٢٣-٢٠٢٦ === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بووە هۆی تۆمارکردنی ١٤,٦٢٦ حاڵەتی گومانلێکراو، لەگەڵ ٦٥٤ حاڵەتی گیانلەدەستدانی پەیوەندیدار، کە ڕێژەی مردن ٤.٥٪ بوو. سەرهەڵدانەکە تا ناو ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو، کە لە نۆ هەفتەی یەکەمی ساڵەکەدا ٣,٥٧٦ حاڵەتی گومانلێکراوی ئێم پۆکس و ٢٦٥ مردن لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تۆمارکران، کە ڕێژەی خەمڵێنراوی مردنی (CFR) بە ٧.٤٪ خەمڵێندرا. گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەم سەرهەڵدانەدا پێدەچێت بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی سێکسی و بەرکەوتنی نزیکی خێزانییەوە بووبێت، بە دەرکەوتنی حاڵەتەکان لەو ناوچانەی کە پێشینەی ئێم پۆکسیان نەبووە، وەکو کیڤوی باشوور و کینشاسا. خەمڵێنراوە کە ٦٤٪ی حاڵەتەکان و ٨٥٪ی گیانلەدەستدانەکان لە ناو منداڵاندا بوون. سەرهەڵدانەکە لە دوو ژێر-گۆڕاوی جیاوازی جۆری یەکەم (Clade I) پێکهاتووە، کە یەکێک لە ژێر-گۆڕاوەکان بازدانێکی (Mutation) نوێی هەیە، ئەمەش وایکردووە دەستنیشانکردنی بە پشکنینە ستانداردەکان جێی متمانە نەبێت. سەرهەڵدانەکە بڵاوبووەوە بۆ کۆماری کۆنگۆی دراوسێ، کە لە ئازاری ٢٠٢٤دا ٤٣ حاڵەت تۆمارکران. تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانەکە زیاتر تەشەنەی سەند بۆ ناوەڕاست و باشووری ئەفریقا کە تێیدا حاڵەتی لقە ڤایرۆسییەکانی جۆری یەکەم و دووەم لە بوروندی، ڕواندا، ئۆگەندا، کینیا، کۆتدیڤوار، و باشووری ئەفریقا تۆمارکران. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 August 2024 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=6 August 2024 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa "WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa"]. ''[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)''. 5 August 2024. [https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa Archived] from the original on 6 August 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 August</span> 2024</span>.</cite></ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لە ئابی ٢٠٢٤دا باری لەناکاوی تەندروستیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 202408142">{{cite web |date=14 August 2024 |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |access-date=14 August 2024 |website=MSN |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408143">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|title=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak|work=[[The New York Times]]|access-date=14 August 2024|archive-date=14 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|url-status=live|vauthors=Mandavilli A|date=14 August 2024}}</ref> سوید بوو بە یەکەم وڵاتی دەرەوەی ئەفریقا کە حاڵەتێکی جۆری یەکەمی ئیم‌پۆکس ڕابگەیەنێت. <ref name=":5">{{cite news|title=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa|access-date=16 August 2024|agency=Al Jazeera|date=15 August 2024}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی ئیم‌پۆکسیش لە پاکستان پشتڕاست کرایەوە. <ref>{{cite web |date=16 August 2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |access-date=7 September 2024 |website=DW |title=Pakistan registers 1st case of mpox}}</ref> === ٢٠٢٥-٢٠٢٦ === لە سەرەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە، بڵاوبوونەوەی ناوخۆیی ئێم پۆکسی جۆری Ib لە ئەوروپا (ئیسپانیا، پورتوگال، هۆڵەندا، ئیتاڵیا) لەلایەن سەنتەری ئەوروپی بۆ کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان (ECDC)ەوە ڕاگەیەندرا. <ref>{{Cite book|last=European Centre for Disease Prevention and Control.|url=https://data.europa.eu/doi/10.2900/2650354|title=Detection of autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the EU/EEA.|date=2025|publisher=Publications Office|location=LU|doi=10.2900/2650354}}</ref> ددواتر ئەمە بووە هۆی چەندین سەرهەڵدان، لە نێویاندا لە هۆڵەندا <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Elsinga |first=Jelte |last2=Ven |first2=Celine van de |last3=Vries |first3=Anne de |last4=Coppoolse |first4=Hester |last5=Petrignani |first5=Mariska |last6=Cleef |first6=Brigitte van |last7=Markus |first7=Riemer van |last8=Carpay |first8=Nora |last9=Ewijk |first9=Catharina E. van |last10=Rebers |first10=Sjoerd |last11=Bart |first11=Aldert |last12=Eije |first12=Karin J. von |last13=Westerhuis |first13=Brenda |last14=Bruisten |first14=Sylvia |last15=Schuele |first15=Leonard |date=2026-01-22 |title=First detection and autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the Netherlands, October to November, 2025 |journal=Eurosurveillance |language=en |volume=31 |issue=3 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.3.2500958 |issn=1560-7917 |pmc=12848989 |pmid=41572902 |article-number=2500958}}</ref> و ئەڵمانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Bartel |first=Alexander |last2=Jansen |first2=Klaus |last3=Boberg |first3=Ronja |last4=Bitzegeio |first4=Julia |last5=Brinkmann |first5=Annika |last6=Schrick |first6=Livia |last7=Lachmann |first7=Raskit |last8=Sagebiel |first8=Daniel |last9=Nitsche |first9=Andreas |last10=Ruscher |first10=Claudia |last11=Michel |first11=Janine |date=2026-03-26 |title=Rapid spread of MPXV clade Ib with high genetic relatedness among men who have sex with men, Berlin, Germany, week 50 2025 up to week 10 2026 |journal=Eurosurveillance |language=en |volume=31 |issue=12 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.12.2600235 |issn=1560-7917 |pmc=13074487 |pmid=42141863 |doi-access=free |article-number=2600235}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لقە یان گۆڕاوێکی تێکەڵکراوی نوێی (Recombinant strain) ئێمپۆکسی لە بەریتانیا و هیندستان دەستنیشان کردووە، کە بۆماوە ماددەی دوو جۆری ناسراوی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (Ib و IIb)ی تێکەڵ کردووە، هەرچەندە لە حاڵەتە پشتڕاستکراوەکاندا هیچ نەخۆشییەکی توند یان گواستنەوەی زیاتر دەستنیشان نەکرا، و هەڵسەنگاندنی مەترسیی تەندروستیی گشتیی جیهانی وەک خۆی مایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-02-14 |ناونیشان=https://news.un.org/en/story/2026/02/1166966 |ڕێکەوتی سەردان=2026-02-24 |وێبگە=news.un.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/index.html Mpox] US Centers for Disease Control and Prevention (CDC) * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Monkeypox Fact Sheet] [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO) * [https://www.scientificamerican.com/article/could-monkeypox-take-over-where-smallpox-left-off/ "Could Monkeypox Take Over Where Smallpox Left Off?"]. ''Scientific American'', 4 March 2013. * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] Archived 11 September 2024 at the Wayback Machine – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] – Assesses skin lesions and symptoms with [[ژیریی دەستکرد|artificial intelligence]] developed by [[زانکۆی ستانفۆرد|Stanford University]] {{Medical resources|ICD11={{ICD11|1E71}}|ICD10={{ICD10|B04}}|ICD9={{ICD9|059.01}}|SNOMED CT=359811007}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9zr62krvxr50apyj3bv449m3kk5jkuj 1590955 1590954 2026-06-16T19:28:44Z Rahel khdhr 75558 1590955 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=ئێم پۆکس|image=Monkeypox.jpg|caption=پەڵەی ئێم پۆکس لەسەر قۆڵ و قاچی کچێکی تەمەن چوار ساڵان لە ساڵی ١٩٧١|alt=سووربوونەوە یان برین هۆکارەکەی (ئێم پۆکس)ـە|pronounce={{IPAc-en|ˈ|ɛ|m|p|ɒ|k|s}}, {{respell|EM|poks}}|field=[[نەخۆشی گواستراوە (medical specialty)|نەخۆشێ گواستراوە]]<ref name=WHOfact2023/>|symptoms=لیرک و پەڵەی پێست، تا، شەکەتی و بێهێزی، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان، ئازاری ماسولکەکان، قوڕگ ئێشە<ref name=CDC_Sym/>|complications=هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک، لەدەستدانی بینایی بەهۆی هەوکردنی توندی چاوەوە<ref name=WHOfact2023/>|onset=٣ بۆ ١٧ ڕۆژ پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە<ref name=CDC_Sym/>|duration=٢ بۆ ٤ هەفتە<ref name="r267">{{cite book | last1=Rajendram | first1=R. | last2=Patel | first2=V. | last3=Preedy | first3=V.R. | title=The Scientific Basis of Mpox (Monkeypox): Features, Prevention, and Treatments | publisher=Academic Press | year=2024 | isbn=978-0-443-22122-4 | url=https://books.google.com/books?id=-q8KEQAAQBAJ&pg=PA8 | access-date=16 January 2025 | page=8}}</ref>|types=جۆری یەکەم (Clade I) و جۆری دووەم (Clade II)؛ لەگەڵ ژێرجۆرەکانی Ia، Ib، IIa و IIb<ref name="UKHSA" />|causes=[[ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]]|risks=|diagnosis=پشکنین بۆ دی ئێن ئەی (DNA)ی ڤایرۆسەکە<ref name=WHOfact2023/>|differential=[[دڕکەومێکوتە]], [[ئاوڵە]]<ref name=Mc2014/>|prevention=[[ڤاکسینی ئاوڵە و ئێم‌پۆکس|پێکوتەی (ڤاکسینی) ئاوڵە و ئێم‌پۆکس]]، [[تەندروستی (پزیشکی)|دەست شۆردن]]، داپۆشینی پەڵە و برینەکان، [[کەرەستەی خۆپاراستنی کەسی]] (PPE)، [[دوورەپەرێزیی کۆمەڵایەتی]]<ref name=WHOfact2023/>|treatment=چارەسەری پاڵپشتیکەر<ref name=WHOfact2023/>|medication=[[Tecovirimat]], [[دژە ڤایرۆس]]<ref name=WHOfact2023/>|prognosis=زۆربەی تووشبووان چاک دەبنەوە<ref name=Gov.UK2022/>}}'''ئێم‌ پۆکس''' (Mpox - کە پێشتر بە ئاوڵەی مەیموون یان Monkeypox دەناسرا) <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> نەخۆشییەکی [[ڤایرۆسیی]] گوازراوەیە کە دەشێت لە مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دیکەدا دەربکەوێت. نیشانەکانی پێکدێن لە لیرک و پەڵەی پێست کە بڵق دروست دەکەن و دواتر قەتماغە دەبەستن (توێژاڵ هەڵدەدەن)، هەروەها [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە و زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بەبێ وەرگرتنی هیچ چارەسەرێک چاک دەبنەوە. ماوەی نێوان بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە و سەرهەڵدانی نیشانەکان لە نێوان ٣ بۆ ١٧ ڕۆژدایە، و نیشانەکانیش بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان ٢ بۆ ٤ هەفتە دەخایەنن. سەرەڕای ئەوەش، لە هەندێک حاڵەتدا دەکرێت نەخۆشییەکە توند و مەترسیدار بێت، بەتایبەتی لە منداڵان، ژنانی دووگیان، یان ئەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگریی جەستەیان لاوازە یان سەرکوتکراوە (بەزۆری دوای نەشتەرگەری چاندنی شانە و ئەندامەکان دەرمانی سەرکوتکەر بەکاردێت بۆ ئەوەی جەستەی نەخۆش شانە یان ئەندامەکە ڕەتنەکاتەوە). <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> نەخۆشییەکە بەهۆی (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox virus)ەوە دروست دەبێت، کە ڤایرۆسێکی ئاژەڵییە (Zoonotic - لە ئاژەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی (ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus)ە. ڤایرۆسی (ڤاریۆلا - Variola virus)یش کە هۆکاری نەخۆشیی ئاوڵەی مرۆڤە (Smallpox)، سەر بە هەمان ڕەگەزە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەتوانێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە پێست یان شلەکانی جەستەی کەسێکی تووشبووەوە ڕووبدات، لە نێویاندا بەرکەوتنی سێکسیش. <ref name="WHOfact2023" /> تووشبووان لە کاتی دەرکەوتنی نیشانەکانەوە تا ئەو کاتەی تەواوی برینەکان قەتماغە دەبەستن و بەتەواوی چاک دەبنەوە، دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوێزنەوە. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵی تووشبووەوە بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی تووشبوو یان لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندنەوە. <ref name="WHO_Q&A" /> دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ [[دی ئێن ئەی]] (DNA)ی ڤایرۆسەکە لەناو برینەکاندا پشتڕاست دەکرێتەوە. <ref name="WHOfact2023" /> [[ڤاکسین|پێکوتە (ڤاکسین)]] بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە لە مەترسییەکی بەرزی تووشبووندان. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> تا ئێستا هیچ پێکوتەیەک بەتایبەتی دژی ئێم‌ پۆکس پەرەی پێنەدراوە، بەڵام دەرکەوتووە کە پێکوتەکانی ئاوڵە (Smallpox) کاریگەریی باشیان هەیە و سەرکەوتوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Christodoulidou MM, Mabbott NA |date=1 January 2023 |title=Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans |journal=Immunotherapy Advances |volume=3 |issue=1 |doi=10.1093/immadv/ltad020 |pmc=10598838 |pmid=37886620 |article-number=ltad020}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ خودی نەخۆشییەکە بوونی نییە، هەر بۆیە ئامانج لە چارەسەرکردن تەنها بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە لێکەوتەکانی. <ref name="WHOfact2023" /> <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 December 2022 |ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسیی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) دەکرێت بۆ چارەسەری ئێم‌ پۆکس بەکاربهێنرێن، <ref name="WHOfact2023" /> بەڵام تا ئێستا کاریگەرییە و توانای بە تەواوی نەسەلمێنراوە. <ref name="CSC_TPOXX">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 November 2022 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=24 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> نەخۆشیی ئێم‌ پۆکس پەتا و نەخۆشییەکی خۆجەییە (Endemic) لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقادا، کە تێیدا گومان دەکرێت چەندین جۆری شیردەر وەک سەرچاوەی سروشتی (Natural reservoir)ی ڤایرۆسەکە ڕۆڵ ببینن. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> یەکەمین حاڵەتەکانی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری باسانکوسو لە [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] دەستنیشان کران <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}</ref> لەو کاتەوە، ڕێژەی دووبارەبوونەوە و توندیی بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزینی ئاستی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتە ڕۆتینییەکانی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Bunge2022" /> سەرهەڵدانی جیهانیی جۆری دووەم (Clade II)ی ئەم ڤایرۆسە لە ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣دا بووە یەکەمین ڕووداوی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی ڤایرۆسەکە لە ناو کۆمەڵگەدا لە دەرەوەی کیشوەری ئەفریقا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی (PHEIC) ڕاگەیاند. دواتر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوەکە ئەو بڕیارەی هەڵوەشاندەوە، بەهۆی ئەوەی بڵاوبوونەوەکە کۆنترۆڵ کرا، و تێکەڵەیەک لە هەڵمەتەکانی کوتان و هۆشیارکردنەوەی تەندروستیی گشتی وەک ڕێکاری سەرکەوتووی کۆنترۆڵکردنەکە دەستنیشان کران. <ref name="WHO2023-05">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 July 2022 |ڕێکەوتی سەردان=13 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانێکی نوێی لقێکی (گۆڕاوێکی) جۆری یەکەمی ئێم پۆکس (کە بە Clade Ib دەناسرێت) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەستنیشان کرا. <ref>{{cite web |date=10 October 2024 |url=https://www.cdc.gov/mpox/outbreaks/2023/index.html |access-date=20 October 2024 |website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |title=Clade I Mpox Outbreak Originating in Central Africa}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، ئەم ڤایرۆسە لە چەندین وڵاتی ئەفریقی بڵاوبووەوە، کە ئەمەش نیگەرانییەکانی زیاتر کرد سەبارەت بە گۆڕانی ڤایرۆسەکە و زیادبوونی توانای گواستنەوەی باشتر لە نێوان مرۆڤەکاندا. <ref>{{cite web |date=30 July 2024 |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |access-date=6 August 2024 |website=Gavi, the Vaccine Alliance |title=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo}}</ref><ref name=":1">{{cite web |date=5 August 2024 |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |archive-date=6 August 2024 |access-date=6 August 2024 |website=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP) |title=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |url-status=live}}</ref> لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) ئەم بڵاوبوونەوەیەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 20240814">{{cite web |date=14 August 2024 |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |access-date=14 August 2024 |website=MSN |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408142">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref> == زاراوەناسی == لە ساڵی ١٩٥٨دا، ئەو نەخۆشخەرەی (pathogen) کە دەبێتە هۆی نەخۆشیی ئێم پۆکس دۆزرایەوە، ئەمەش پاش دوو ڕووداو کە تێیدا کۆمەڵە مەیموونێک بە مەبەستی توێژینەوە تووشی نەخۆشییەکی هاوشێوەی ئاوڵە کرابوون. لە سەرەتادا ناوی "ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox"ی لێنرا، بەڵام سەرچاوەی ڕاستەقینەی نەخۆشییەکە نەزانراوە. بڕوا وایە کە ئەگەری گواستنەوە لە قرتێنەرە ئەفریقییەکان و لە نێویاندا مەیموونەکان بوونی هەبێت. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}</ref> لەسەرەتای سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٢ەوە، شارەزایانی تەندروستیی گشتی و توێژەران، بەتایبەتی لە ئەفریقا، داوایان لە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) کرد کە ناوی نەخۆشییەکە بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 August 2022 |ناونیشان=https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525180513/https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=25 May 2023 |وێبگە=Virological}}</ref> لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کۆمێنت و تێبینیی ڕەگەزپەرستانە هەبوون کە ناوی نەخۆشییەکەیان بە دانیشتووانی ئەفریقاوە دەبەستەوە. هەروەها، وتە جیاکارییەکان بەهەڵە ئێم‌ پۆکسیان وەکو "نەخۆشیی هاوڕەگەزخوازان" پێناسە دەکرد، لەبەر ئەوەی پیاوانی هاوڕەگەزخواز، دووڕەگەزخوازان، و ئەو پیاوانەی کە پەیوەندیی سێکسییان لەگەڵ پیاواندا هەیە، لە زۆرترین بەرکەوتووانی ڤایرۆسەکە بوون لەسەر ئاستی جیهان. پێدەچێت ئەم جیاکارییە کۆمەڵایەتییە (Stigma) ببێتە هۆی ساردکردنەوەی کەسەکان لە گەڕان بەدوای دەستنیشانکردن، پێکوتە و چارەسەردا، کە ئەمەش بیرخەرەوەی ڕۆژانی سەرەتای پەتای ئایدزە (HIV/AIDS) لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. سەرباری ئەوەش، زانیارییە چەواشەکارەکان لە هەندێک ناوچەدا بوونە هۆی هاندانی تووندوتیژی دژی مەیموونەکان، بە بیانووی ئەوەی بەهەڵە بەرپرسیار دەکران لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە. <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> <ref name="w318">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |year=2023 |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |url=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |publisher=Elsevier BV |volume=23 |issue=3 |pages=273–275 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=9901940 |pmid=36758567 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Berger 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Berger |first=MN |last2=Cassidy-Matthews |first2=C |last3=Farag |first3=MWA |last4=Davies |first4=C |last5=Bopage |first5=RI |last6=Sawleshwarkar |first6=S |date=23 October 2025 |title=Mpox-Related Stigma Among Gay, Bisexual, and Other Men Who Have Sex with Men: A Narrative Review. |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |volume=13 |issue=21 |page=2690 |doi=10.3390/healthcare13212690 |pmc=12607514 |pmid=41228057 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Guardian 2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 August 2022 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/09/brazilians-stop-attacks-monkeys-monkeypox-world-health |ڕێکەوتی سەردان=2 June 2026 |وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڕەزامەندیی لەسەر ناوی نوێی (Mpox - ئێم پۆکس) دەربڕی، <ref name="WHO1">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |website=World Health Organization (WHO) |title=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> کە دوای کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەشێوەیەکی پلە بە پلە وەک زاراوەی پەسەندکراو لە (پۆلێنکردنی نێودەوڵەتیی نەخۆشییەکان - ICD) جێگیر کرا. <ref name="w3182">{{cite journal |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |year=2023 |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |url=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |publisher=Elsevier BV |volume=23 |issue=3 |pages=273–275 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=9901940 |pmid=36758567 |doi-access=free}}</ref> گۆڕینی ناوەکە پەیوەندییە زانستییەکەی بە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەوە (Poxviruses) دەپارێزێت و هاوکات نووسینی ناوەکەشی بە زمانە جیاوازەکان ئاسانتر کردووە. <ref name="w3152">{{cite journal |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> ژێر-جۆرەکانی ڤایرۆسی ئێم پۆکسیش ناوەکانیان گۆڕدرا؛ ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "حەوزی کۆنگۆ (ئەفریقای ناوەڕاست)" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری یەکەم (Clade I)، و ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "ئەفریقای ڕۆژئاوا" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری دووەم (Clade II). <ref>{{cite web |url=https://www.who.int/news/item/12-08-2022-monkeypox--experts-give-virus-variants-new-names |access-date=16 August 2024 |website=[[World Health Organization]] (WHO) |title=Monkeypox: experts give virus variants new names}}</ref> بە مەبەستی پاراستنی دەستڕاگەیشتن بە تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئاسانکاریی توێژینەوە، زاراوەی (Monkeypox) و ناوە کۆنەکانی ژێر-جۆرەکان لە داتابەیسی ICD وەک زاراوەی گەڕان بۆکراو دەمێننەوە. <ref name="WHO12">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |website=World Health Organization (WHO) |title=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا، (سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان - CDC)ی ئەمریکی گەڕایەوە بۆ بەکارهێنانی ناوی Monkeypox، بە پشت بەستن بەو هۆکارەی کە ڤایرۆسەکە هۆکاری دروستبوونی نەخۆشییەکەیە. <ref name="p437">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |last=Romanik |first=Dr. Nikki |last2=Daskalakis |first2=Dr. Demetre |date=1 October 2025 |title=HHS Is Wrong to Bring Back the Stigmatizing Name Monkeypox |url=https://time.com/7321965/mpox-monkeypox-virus-name-change-hhs/ |journal=TIME |access-date=12 October 2025}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Stages_of_monkeypox_lesion_development.jpg|وێنۆک|قۆناغەکانی گەشەکردنی برینی ئێم پۆکس]] [[پەڕگە:22-1374-F1.jpg|وێنۆک|بەرەوپێشچوونی برینی نەکرۆزی (مردنی شانەکان)ی ئێم پۆکس پاش بەرکەوتن بە دەرزییەکی پیسبوو بە کێم (Pustule) <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |date=December 2022 |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516–2519 |doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=9707600 |pmid=36252152 |s2cid=252969061}}</ref>]] [[پەڕگە:Monkeypox_lesions.jpg|وێنۆک|پەڵەکانی ئێم پۆکس لەسەر ئەندامی نێرینە]] [[پەڕگە:Oral_monkeypox_lesion.jpg|وێنۆک|ئاوسانی لەوزەتێنی ڕاست لەگەڵ برینێکی کێمدار لە سەریەوە لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ٢٠٢٢دا.]] نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە ئێم پۆکس بریتین لە تا، ئازاری ماسولکە، و قوڕگ ئێشە، کە دواتر لیرک و پەڵەی پێستی خوروودار یان بەئازار، سەرئێشە، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان و شەکەتییان بەدوادا دێت. مەرج نییە هەموو کەسێک تەواوی نیشانەکانی تێدا دەربکەوێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> ئەو کەسانەی تووشی ئێم پۆکس دەبن بەزۆری نزیکەی هەفتەیەک پاش تووشبوونەکە نیشانەکانیان لێ دەردەکەوێت. سەرەڕای ئەوەش، ماوەی متبوونی (كڕبوون) ڤایرۆسەکە (Incubation period) دەتوانێت لە نێوان یەک ڕۆژ بۆ چوار هەفتەدا بگۆڕێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="McFarland2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A |date=July 2023 |title=Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 |journal=Euro Surveillance |volume=28 |issue=27 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 |pmc=10370040 |pmid=37410383}}</ref> لیرکەکان لە چەندین برینی بچووک پێکدێن، کە لەوانەیە لەسەر لەپی دەست، بنەپێ، دەموچاو، دەم، قوڕگ، ئەندامەکانی زاوزێ، یان کۆم دەربکەون. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref>سەرەتا وەک پەڵەی تەختی بچووک دەست پێدەکەن، پێش ئەوەی ببن بە زیپکەی بچووک، کە پاشان پڕ دەبن لە شلە، و لە کۆتاییدا دەتەقن و قەتماغە دەبەستن، کە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیکەی دە ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، برینەکان لەوانەیە تووشی نەکرۆز (مردنی شانەکان) ببن، کە پێویستیان بە لابردنی شانە مردووەکان (Debridement) هەیە و کاتێکی زیاتریان بۆ چاکبوونەوە دەوێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Prasad |first=Sonya |last2=Galvan Casas |first2=Cristina |last3=Strahan |first3=Alexis G. |last4=Fuller |first4=L. Claire |last5=Peebles |first5=Klint |last6=Carugno |first6=Andrea |last7=Leslie |first7=Kieron S. |last8=Harp |first8=Joanna L. |last9=Pumnea |first9=Teodora |last10=McMahon |first10=Devon E. |last11=Rosenbach |first11=Misha |last12=Lubov |first12=Janet E. |last13=Chen |first13=Geoffrey |last14=Fox |first14=Lindy P. |last15=McMillen |first15=Allen |date=March 2023 |title=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=88 |issue=5 |pages=1066–1073 |doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=9833815 |pmid=36641010}}</ref> <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |date=December 2022 |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516–2519 |doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=9707600 |pmid=36252152 |s2cid=252969061}}</ref> لەوانەیە هەندێک کەس تەنها یەک برینیان لێ دەربکەوێت، لە کاتێکدا هەندێکی تر سەدان برینیان هەبێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کەسێک بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس تووش ببێت بەبێ ئەوەی هیچ نیشانەیەک نیشان بدات (Asymptomatic). <ref name="WHOfact2023" /> بەزۆری نیشانەکان دوو بۆ چوار هەفتە دەخایەنن بەڵام لەوانەیە لەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگرییان لاوازە زیاتر بخایەنن. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> <ref name="WHOfact2023" /> === لێکەوتەکانی === لێکەوتە و ئاڵۆزکارییەکان بریتین لە هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک (Encephalitis)، و لەدەستدانی بینایی بەدوای هەوکردنی گلێنەی چاودا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە، چ بەهۆی دەرمانەوە بێت، یان حاڵەتە پزیشکییەکان، یان نەخۆشیی ئایدزەوە (HIV)، زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە کە نەخۆشییەکەیان توندتر بێت. <ref name="WHOfact2023" /> ئەگەر تووشبوونەکە لە کاتی دووگیانیدا ڕووبدات، لەوانەیە ببێتە هۆی لەدایکبوونی منداڵی مردوو (Stillbirth) یان لێکەوتەی تر. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> === دەرەنجام === ئەگەر هیچ لێکەوتەیەک بوونی نەبێت، لێکەوتە درێژخایەنەکان (Sequelae) دەگمەنن؛ پاش چاکبوونەوە، قەتماغەکان لەوانەیە جێگەی کاڵ جێبهێڵن پێش ئەوەی ببن بە شوێنەواری (جێبرینی) تاریکتر. <ref name="Goldman20202">{{Cite book|title=[[Goldman-Cecil Medicine]]|vauthors=Petersen BW, Damon IK|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-53266-2|veditors=Goldman L, Schafer AI|edition=26th|volume=2|location=Philadelphia|pages=2180–2183|chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections|access-date=28 May 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|archive-date=19 January 2023|url-status=live}}</ref> === گیانلەدەستدان === لە ڕووی مێژووییەوە، ڕێژەی مردنی تووشبووان (Case Fatality Rate - CFR) لە سەرهەڵدانەکانی ڕابردوودا بە نزیکەی ١٪ بۆ ١٠٪ خەمڵێندراوە، بە جۆرێک کە جۆری یەکەم (Clade I) بە توندتر و مەترسیدارتر لە جۆری دووەم (Clade II) دادەنرێت. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Gessain 2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |date=November 2022 |title=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |volume=387 |issue=19 |pages=1783–1793 |doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=36286263 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی مردنی تووشبووان لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ کە بەهۆی جۆری (Clade IIb)ەوە بوو زۆر کەم بوو، کە بە ٠.١٦٪ خەمڵێنرا، زۆربەی گیانلەدەستدانەکانیش لەو کەسانەدا بوو کە پێشتر سیستەمی بەرگرییان سەرکوتکراو یان لاواز بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=31 May 2023 |وێبگە=BMJ Best Practice}}</ref> لەبەرامبەردا، تا نیسانی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانی جۆری یەکەم (Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕێژەی مردنی (CFR) ٤.٩٪ بووە. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> جیاوازیی نێوان ئەم خەمڵاندنانە دەگەڕێتەوە بۆ: * جیاوازی لە توانای نەخۆشخستن (Virulence)ی جۆری یەکەم لەچاو جۆری دووەمدا. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> * کەمیی تۆمارکردنی حاڵەتە سووکەکان یان بێنیشانەکان لە ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقادا، کە بەگشتی ژێرخانی تەندروستییان لاوازە. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> * پەرەسەندنی ڤایرۆسەکە بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی نەخۆشییەکی سووکتر لە مرۆڤدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dumonteil E, Herrera C, Sabino-Santos G |date=February 2023 |title=Monkeypox Virus Evolution before 2022 Outbreak |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=29 |issue=2 |pages=451–453 |doi=10.3201/eid2902.220962 |pmc=9881786 |pmid=36692511}}</ref> * باشتربوونی تەندروستیی گشتی و چاودێریی تەندروستیی باشتر لەو کۆمەڵگەیانەی کە زیاترین زیانیان بەرکەوت لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا. <ref name="Death_Rates" /> === لە ئاژەڵەکانی تردا === بڕوا وایە کە شیردەرە بچووکەکان وەکو سەرچاوەی سروشتی (Reservoir) بۆ ڤایرۆسەکە کاردەکەن لە ناوچە خۆجێییەکاندا. <ref name="CDC_Animals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 January 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030808/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=25 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بڵاوبوونەوە لە نێوان ئاژەڵەکاندا لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە (Fecal–oral route) و لە ڕێگەی لووتەوە، و لە ڕێگەی برین و خواردنی گۆشتی تووشبووەوە ڕوودەدات. <ref name="Wingfield20092">{{Cite book|title=Veterinary Disaster Response|vauthors=Nash SL, Palmer SB, Wingfield WE|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-8138-1014-0|veditors=Wingfield WE, Palmer SB|location=Iowa|pages=167–168|chapter=1.11. Zoonoses and zoonotic diseases|access-date=1 June 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030801/https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 August 2024|url-status=live}}</ref> هەروەها نەخۆشییەکە لە کۆمەڵێکی بەرفراوانی ئاژەڵەکانی تریشدا تۆمارکراوە، لەوانە مەیموون، مێروولەخۆر، ژیشک، سەگی مێرگ (Prairie dogs)، سمۆرە، و مشکی کەپوو درێژ (Shrews). نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە ئاژەڵەکاندا بە باشی لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکراوە و توێژینەوەی زیاتریش بەردەوامن. <ref name="CDC_Animals2" /> حاڵەتی تووشبوونی ئاژەڵ لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بوونی هەبووە؛ لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەمریکادا، سەگەکانی مێرگ (Cynomys ludovicianus) تووشبوون و نیشانەکانی تا، کۆکە، هەوکردنی چاو، کەمخۆری و پەڵەی پێستیان تێدا دەرکەوت. <ref name="CDCanimals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 November 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220519194218/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2022 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی تووشبوونی سەگی ماڵی (Canis familiaris) هەبووە کە نیشانەی پەڵە و برینی پێستی تێدا دەرکەوتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Seang S, Burrel S, Todesco E, Leducq V, Monsel G, Le Pluart D, Cordevant C, Pourcher V, Palich R |date=August 2022 |title=Evidence of human-to-dog transmission of monkeypox virus |journal=Lancet |volume=400 |issue=10353 |pages=658–659 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01487-8 |pmc=9536767 |pmid=35963267}}</ref> == هۆکار == ئێم پۆکس لە هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵدا بەهۆی تووشبوون بە (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus monkeypox) دروست دەبێت – کە ڤایرۆسێکی خاوەن دی ئێن ئەی دوانییە (Double-stranded DNA) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکس و خێزانی ڤایرۆسەکانی ئاوڵەیە (Poxviridae)، ئەمەش وای لێدەکات زۆر نزیک بێت لە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox)، ئاوڵەی مانگا (Cowpox)، و ڤایرۆسی ڤاکسینیا (Vaccinia). <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> دوو ژێر-جۆرە سەرەکییەکەی ڤایرۆسەکە بریتین لە Clade I و Clade II. لە نیسانی ٢٠٢٤دا، دوای دەستنیشانکردنی گۆڕاوێکی نوێ، جۆری یەکەم (Clade I) دابەش کرا بۆ دوو ژێر-جۆر بە ناوەکانی Ia و Ib. بە هەمان شێوە، جۆری دووەمیش دابەش دەبێت بۆ: Clade IIa و Clade IIb. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="UKHSA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 August 2024 |ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=21 August 2024 |وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 April 2024 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak |ڕێکەوتی سەردان=21 August 2024 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێشبینی دەکرێت جۆری یەکەم ببێتە هۆی نەخۆشییەکی توندتر و ڕێژەی مردنی زیاتر بەراورد بە جۆری دووەم. <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 December 2022 |ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> [[پەڕگە:Monkeypox_viruses_scale.png|وێنۆک|پێکهاتە و قەبارەی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]] ڤایرۆسەکە بە نەخۆشییەکی خۆجێیی (Endemic) دادەنرێت لە ناوچە دارستانە باراناوییە خولگەیییەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا. <ref name="NIH_mpox">{{Citation |title=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |date=30 November 2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> جگە لە مەیموونەکان، ڤایرۆسەکە دەستنیشانکراوە لە مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، جۆرەکانی مشکی خەواڵوو و سمۆرە ئەفریقییەکاندا. بەکارهێنانی ئەم ئاژەڵانە وەکو خۆراک لەوانەیە سەرچاوەیەکی گرنگ بێت بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ مرۆڤ. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> == گواستنەوە == پێدەچێت سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە شیردەرە بچووکەکانی ئەفریقای خولگەیی بن. <ref name="NIH_mpox">{{Citation |title=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |date=30 November 2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> یەکەم بەڵگەی یەکلاکەرەوە لەسەر ئەمە لە شوباتی ٢٠٢٦دا ئاشکرا بوو، کاتێک پشتڕاستکرایەوە کە گۆشتی سمۆرە سەرچاوەی تووشبوونی کۆمەڵێک مەیموونی جۆری (Sooty mangabeys) بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Riutord-Fe |first=Carme |last2=Schlotterbeck |first2=Jasmin |last3=Lagostina |first3=Lorenzo |last4=Kouadio |first4=Leonce |last5=Herridge |first5=Harriet R. |last6=Jochum |first6=Moritz J. S. |last7=Noma |first7=Nea Yves |last8=López-Morales |first8=Ane |last9=Hoffmann |first9=Donata |last10=Calvelage |first10=Sten |last11=Kühl |first11=Hjalmar |last12=Mielke |first12=Alexander |last13=Crockford |first13=Catherine |last14=Samuni |first14=Liran |last15=Wittig |first15=Roman M. |date=11 February 2026 |title=Transmission of MPXV from fire-footed rope squirrels to sooty mangabeys |journal=Nature |volume=651 |issue=8104 |pages=185–190 |bibcode=2026Natur.651..185R |doi=10.1038/s41586-025-10086-y |pmc=12960232 |pmid=41673146 |doi-access=free}}</ref> ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵەوە بۆ ئاژەڵ یان بۆ مرۆڤ بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندن، لە ڕێگەی ڕاوکردن یان کەوڵکردنی ئاژەڵی تووشبوو، یان لە ڕێگەی خواردنی گۆشتی کاڵ یان کەم کوڵاوەوە. <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 February 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chaix |first=Estelle |last2=Boni |first2=Mickaël |last3=Guillier |first3=Laurent |last4=Bertagnoli |first4=Stéphane |last5=Mailles |first5=Alexandra |last6=Collignon |first6=Catherine |last7=Kooh |first7=Pauline |last8=Ferraris |first8=Olivier |last9=Martin-Latil |first9=Sandra |last10=Manuguerra |first10=Jean-Claude |last11=Haddad |first11=Nadia |date=December 2022 |title=Risk of Monkeypox virus (MPXV) transmission through the handling and consumption of food |journal=Microbial Risk Analysis |volume=22 |bibcode=2022MbRA...2200237C |doi=10.1016/j.mran.2022.100237 |issn=2352-3530 |pmc=9595349 |pmid=36320929 |article-number=100237}}</ref> ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پێستی بریندارەوە، یان لە ڕێگەی ڕووە لینجەکانەوە وەکو دەم، کۆئەندامی هەناسە، یان ئەندامەکانی زاوزێ دەچێتە ناو جەستەوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> ئێم پۆکس دەتوانێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی بەرکەوتن بە ماددە یان شلەی برینە تووشبووەکان لەسەر پێست، لەناو دەم، یان لەسەر ئەندامەکانی زاوزێ؛ ئەمەش بەرکەوتن لە خۆدەگرێت، بەرکەوتنی نزیک، و لە کاتی جووتبوونی سێکسیدا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 February 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی سەردان=8 September 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هەروەها مەترسیی تووشبوون لە ڕێگەی کەرەستە پیسبووەکان (Fomites)ەوە بوونی هەیە، وەکو ئەو جلوبەرگە یان جێخەوانەی کە بە پاشماوەی برینەکان پیسبوون. <ref name="CDC_Transmission" /> == دەستنیشانکردن == دەستنیشانکردنی جیاکاریی کلینیکی (Clinical differential diagnosis) جیاوازی دەکات لە نێوان نەخۆشییە پەڵەیییەکانی وەک دڕکەومێکوتە، سورێژە، هەوکردنە بەکتریاییەکانی پێست، گەڕی (Scabies)، هەستیاریی ڕووەکەکان، سیفلیس (Syphilis)، و ئەو هەستیارییانەی پەیوەندییان بە دەرمانەوە هەیە. <ref name="o104">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Hussain |first=Azhar |last2=Kaler |first2=Jasndeep |last3=Lau |first3=George |last4=Maxwell |first4=Tyler |date=4 October 2022 |title=Clinical Conundrums: Differentiating Monkeypox From Similarly Presenting Infections |url=https://assets.cureus.com/uploads/review_article/pdf/113445/20221104-31928-ylnppj.pdf |journal=Cureus |volume=14 |issue=10 |doi=10.7759/cureus.29929 |issn=2168-8184 |pmc=9634140 |pmid=36348880 |access-date=18 January 2025 |doi-access=free |article-number=e29929}}</ref> پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ نموونەی برینەکانی پێست، باشترین و پەسەندترین پشکنینی دەستنیشانکردنە، هەرچەندە لایەنە نەرێنییەکەی ئەوەیە کە بەدەستهێنانی ئەنجامەکەی تا ڕادەیەک خاوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) یەکەمین پشکنینی دەستنیشانکردنی لەژێر ڕێکاری (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو - EUL)دا پەسەند کرد. پشکنینی ئامێری (Alinity m MPXV) ڕێگە بە دەستنیشانکردنی ڤایرۆسەکە دەدات لە ڕێگەی پشکنینی تاقیگەییی نموونەی برینەکانی پێستەوە، کە ئەنجامەکە لە ماوەی کەمتر لە دوو کاتژمێردا دەردەخات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/4/who-approves-first-mpox-test-for-faster-diagnoses |ڕێکەوتی سەردان=4 October 2024 |وێبگە=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.molecular.abbott/us/en/products/infectious-disease/alinity-m-monkeypox-assay |ڕێکەوتی سەردان=4 October 2024 |وێبگە=Abbott Laboratories}}</ref> == ڕێگریکردن == === پێکوتە === لە ڕووی مێژووییەوە، دەرکەوتووە کە پێکوتەی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox) مەترسیی تووشبوون بە ئێم پۆکس کەمدەکاتەوە لەو کەسانەی لە ئەفریقا پێشتر کوتراون. کەمبوونەوەی بەرگری دژی ڤایرۆسەکانی ئاوڵە لەو کۆمەڵگەیانەی بەرکەوتەیان هەیە، یەکێکە لە هۆکارەکانی زیادبوونی ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەمبوونەوە و دابەزینی ئەو بەرگرییە بەکۆمەڵەی (Cross-protective immunity) لە ناو ئەو کەسانەی کە پێش ساڵی ١٩٨٠ کوتراون (کاتێک کە هەڵمەتە بەرفراوانەکانی کوتانی ئاوڵە وەستێنران)، هەروەها بەهۆی زیادبوونی وردەوردەی ڕێژەی کەسانی نەکوترراو لە ناو کۆمەڵگەدا. <ref name="Kantele, A. 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |date=August 2016 |title=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=22 |issue=8 |pages=658–659 |doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=9533887 |pmid=27404372 |doi-access=free}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، چوار پێکوتە بۆ خۆپاراستن لە ئێم پۆکس بەکاردەهێنران، کە هەموویان لە بنەڕەتدا بۆ دژی ئاوڵە پەرەیان پێدراوە. * پێکوتەی MVA-BN (بە ناوە بازرگانییەکانی Jynneos, Imvamune یان Imvanex دەناسرێت) کە لەلایەن کۆمپانیای (Bavarian Nordic)ەوە بەرهەم دەهێنرێت. مۆڵەتی بەکارهێنانی دژی ئێم پۆکسی لە ئەوروپا، ئەمریکا و کەنەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 July 2022 |ناونیشان=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/ |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=Labiotech UG}}</ref> * پێکوتەی LC16 لە کۆمپانیای KMB Biologics (ژاپۆن) – مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ژاپۆن هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=British Medical Journal}}</ref> * پێکوتەی OrthopoxVac، کە مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ڕووسیا هەیە و لەلایەن (سەنتەری توێژینەوەی دەوڵەتی بۆ ڤایرۆسناسی و بایۆتەکنۆلۆژیا - VECTOR)ەوە لە ڕووسیا بەرهەم دەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2023 |ناونیشان=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/ |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=GxP News}}</ref> * پێکوتەی ACAM2000، کە لەلایەن کۆمپانیای Emergent BioSolutionsەوە بەرهەم دەهێنرێت. لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا بۆ بەکارهێنان دژی ئێم پۆکس لە ئەمریکا پەسەند کرا. پێکوتەکانی MVA-BN و ACAM2000 هەردووکیان ڤایرۆسی (ڤاکسینیا - Vaccinia)یان تێدایە. ڤاکسینیا ڤایرۆسێکی کەمتر مەترسیدارە لە ڕەگەزی ئۆرسۆپۆکس بەراورد بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس یان ڤایرۆسی ڤاریۆلا (هۆکاری ئاوڵە)، و بەهۆی لێکچوونێکی زۆری پرۆتینی لە نێوان ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکسدا، ئەم دوو پێکوتەیەی ڤاکسینیا دەبنە هۆی دروستبوونی دژەتەن کە بەرگرییەکی بەکۆمەڵ دژی ڤایرۆسەکانی تری ئەم خێزانە دابین دەکەن، وەکو ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون. لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی ڤاکسینیا لە پێکوتەی MVA-BNدا توانای زۆربوونی (لەبەرگرتنەوەی) نییە، لە ئەمریکا پێشنیار دەکرێت لەبری ACAM2000 بەکاربهێنرێت بۆ ئەو کەسانەی کە مەترسییەکی بەرزی تووشبوون بە ئێم پۆکسیان هەیە یان ئەوانەی کە لەم دواییانەدا بەرکەوتەیان هەبووە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |language=en-us |volume=74 |issue=22 |pages=385–392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=12176103 |pmid=40531798}}</ref> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی ئەمریکا (CDC) پێشنیار دەکات کە ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوە لە سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس دەکەن، ئەوانەی چاودێریی کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو دەکەن، و ئەوانەی بەهۆی بەرکەوتنی نزیک یان سێکسییەوە لەگەڵ کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو بەرکەوتەیان هەبووە، پێویستە پێکوتە وەربگرن. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}</ref> (CDC) و (ئاژانسی دەرمانی ئەوروپی - EMA) بەکارهێنانی پێکوتەی MVA-BN بە شێوەی دوو-ژەم پێشنیار دەکەن بۆ ئەو پێگەیشتووانەی کە مەترسیی تووشبوونیان بە ئێم پۆکس لە ڕێگەی چالاکیی سێکسییەوە لەسەرە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |language=en-us |volume=74 |issue=22 |pages=385–392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=12176103 |pmid=40531798}}</ref> <ref name="Imvanex">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 August 2022 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528112802/https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref> === ڕێکارەکانی تر === CDC چەندین ڕێنمایی وردی داڕشتووە سەرباری ڕێکارە ستانداردەکانی کۆنترۆڵکردنی توشبوون. ئەمانە ئەوە لەخۆدەگرن کە کارمەندانی تەندروستی پێویستە جلی تایبەت (Gown)، دەمامک، چاویلکەی خۆپاراستن، و دەمامکی پاڵاوتنی هەوای یەکجاربەکارهاتوو (وەکو N95) بەکاربهێنن، و پێویستە کەسی تووشبوو لە ژوورێکی تایبەتدا گۆشەگیر (کەرەنتینە) بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە بەرکەوتنی کەسانی تر پێی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=31 October 2022 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2022}}</ref> ئەو کەسانەی لەو وڵاتانەدا دەژین کە ئێم پۆکس تێیاندا پەتایەکی خۆجێییە، پێویستە خۆیان بەدوور بگرن لە بەرکەوتن بە شیردەرە نەخۆشەکانی وەک قرتێنەرەکان، توورەکەدارەکان (Marsupials)، و مەیموونەکان (مردوو بن یان زیندوو) کە دەکرێت هەڵگری ڤایرۆسەکە بن، و پێویستە خۆیان بپارێزن لە خواردن یان مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی ئاژەڵی کێویدا (Bush meat). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> لە میانی سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا، چەندین دەزگای تەندروستیی گشتی هەڵمەتی هۆشیاریی گشتییان دەستپێکرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=23 May 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 June 2022 |ناونیشان=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=Western Australia Department of Health}}</ref> == چارەسەر == زۆربەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بە نیشانەی سووکەوە دەردەکەون و لە ماوەی ٢ بۆ چوار هەفتەدا بەتەواوی چاک دەبنەوە. <ref name="Gov.UK2022">{{cite web |date=19 August 2024 |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820191452/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-date=20 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox: background information |url-status=live |publisher=[[UK Health Security Agency]]}}</ref><ref name="WHO_Q&A2">{{cite web |date=17 August 2024 |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕاوە بۆ نەخۆشییەکە نییە، هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتە توندەکانی ئێم پۆکس پەسەند کراون. <ref name="CSC_TPOXX2">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |archive-date=24 May 2023 |access-date=24 May 2023 |website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |title=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=28 January 2022 |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-date=16 May 2022 |access-date=19 May 2022 |title=Tecovirimat SIGA |url-status=live |publisher=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref><ref name="NIH_Mpox2">{{cite web |date=6 December 2022 |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |archive-date=23 May 2023 |access-date=24 May 2023 |website=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |title=Mpox (formerly Monkeypox) |url-status=live}}</ref> پێداچوونەوەیەکی (کۆکرەین - Cochrane) لە ساڵی ٢٠٢٣دا هیچ توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکیی تەواوکراوی نەدۆزییەوە کە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەرمانەکانی تایبەت بە چارەسەری ئێم پۆکس کردبێت. <ref name=":0">{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |date=March 2023 |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=10012405 |pmid=36916727 |article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> پێداچوونەوەکە چەند توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی ناهەڕەمەکی دەستنیشان کرد کە هەڵسەنگاندنیان بۆ سەلامەتیی دەرمانەکانی ئێم پۆکس کردووە، و دەرکەوت کە هیچ مەترسییەکی بەرچاو لە بەکارهێنانی تێکۆڤیریماتدا نییە، لەگەڵ بەڵگەیەکی کەم-متمانە کە ئاماژە بەوە دەکات لەوانەیە دەرمانی (برینسیدۆفۆڤیر - Brincidofovir) ببێتە هۆی زیانێکی سووکی جگەر. <ref name=":02">{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |date=March 2023 |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=10012405 |pmid=36916727 |article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> بوونی ئازار باوە و دەشێت زۆر توند بێت؛ دەکرێت چاودێریی پاڵپشتیکەر (Supportive care) وەکو کۆنترۆڵکردنی ئازار یان تا بۆ نەخۆش بەکاربهێنرێت. <ref name="WHO_Q&A3">{{cite web |date=17 August 2024 |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref name="BMJ_Best">{{cite web |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-date=4 December 2022 |access-date=14 March 2023 |website=[[BMJ Best Practice]] |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url-status=live}}</ref> ئەو کەسانەی نەخۆشییەکەیان سووکە پێویستە لە ماڵەوە خۆیان کەرەنتینە بکەن، شلەمەنیی زۆر بخۆنەوە، خواردنی باش بخۆن، و هەنگاو بنێن بۆ پاراستنی تەندروستیی دەروونییان. <ref name="WHOfact20232">{{cite web |date=18 April 2023 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-date=21 April 2022 |access-date=21 May 2023 |title=WHO Factsheet{{snd}}Mpox (Monkeypox) |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەو کەسانەی لە مەترسییەکی بەرزی نەخۆشییەکەدان بریتین لە منداڵان، ژنانی دووگیان، کەسانی بەتەمەن و ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 October 2022 |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 June 2022 |ڕێکەوتی سەردان=29 May 2023 |وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> بۆ ئەم کەسانە، یان ئەوانەی کە نەخۆشییەکەیان توندە، پێشنیار دەکرێت لە نەخۆشخانە بخەوێنرێن و چاودێرییەکی وردی نیشانەکانیان بکرێت. <ref name="BMJ_Best">{{cite web |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-date=4 December 2022 |access-date=14 March 2023 |website=[[BMJ Best Practice]] |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url-status=live}}</ref> چارەسەری نیشانەیی (Symptomatic treatment) پێشنیار دەکرێت بۆ لێکەوتانەی وەکو هەوکردنی کۆم (Proctitis) و خورووی توند (Pruritis) . <ref name="BMJ_Best" /> توێژینەوەیەک لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەریخست کە دەرمانی دژەڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات ماوەی مانەوەی برینەکانی ئێم پۆکسی کورت نەکردووەتەوە لەو کەسانەی تووشی جۆری یەکەمی ئێم پۆکس ببوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 August 2024 |ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=National Institutes of Health (NIH)}}</ref> سەرباری ئەمەش، ڕێژەی گشتیی مردن لە توێژینەوەکەدا نزیکەی ١.٧٪ بوو، کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بوو لە ڕێژەی مردنی ٣.٦٪ یان زیاتر کە لە حاڵەتە گشتییەکانی ئێم پۆکسدا لە کۆنگۆ بینراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Mast |first=Jason |ڕێکەوت=15 August 2024 |ناونیشان=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/ |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=STAT}}</ref> ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خەواندن لە نەخۆشخانە و دابینکردنی چاودێریی پاڵپشتیکەری کوالیتی-بەرز، بە شێوەیەکی بەرچاو ئاکامی تەندروستیی تووشبووانی ئێم پۆکس باشتر دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Priyan |first=Vishnu |ڕێکەوت=16 August 2024 |ناونیشان=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/ |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=Clinical Trials Arena}}</ref> ئەم توێژینەوەیە لەلایەن (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستی - NIH)ی ئەمریکییەوە سپۆنسەر کرا و بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگای نیشتمانیی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ سەرپەرشتی کرا. توێژینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠٢٤ لەسەر دەرمانی دژە ڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات سەر بە کۆمپانیای (Siga Technologies)، ئەوەی دەرخست کە ئەم دەرمانە کاریگەر نییە لە کەمکردنەوەی کاتی چاکبوونەوەی برینەکان یان کەمکردنەوەی ئازار لەو پێگەیشتووانەی کە بە جۆری دووەمی ئێم پۆکس تووشبوون. بە پشتبەستن بە ئەنجامە سەرەتاییەکان، لیژنەی سەلامەتی پێشنیاری ڕاگرتنی وەرگرتنی نەخۆشی زیاتری کرد بۆ توێژینەوەکە. ئەم توێژینەوەیە، کە لە ئەیلولی ٢٠٢٢ لەلایەن پەیمانگای نیشتمانیی ئەمریکی بۆ هەستیاری و نەخۆشییە گوازراوەکان دەستی پێکردبوو، نەخۆشانی لە چەندین وڵاتەوە لەخۆگرتبوو (لە نێویاندا ئەمریکا، ئەرجەنتین، و ژاپۆن) کە نیشانەکانی ئێم پۆکسیان بۆ کەمتر لە ١٤ ڕۆژ هەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 December 2024 |ناونیشان=https://www.contagionlive.com/view/nih-study-finds-tecovirimat-safe-but-ineffective-for-treating-mpox |ڕێکەوتی سەردان=15 December 2024 |وێبگە=ContagionLive |زمان=en}}</ref> شیکارییەکی سەرەتایی هیچ جیاوازییەکی بەرچاوی دەرنەخست لە چارەسەربوونی برینەکان یان کەمبوونەوەی ئازار لە نێوان بەکارهێنانی تێکۆڤیریمات و دەرمانی خەیاڵی (پلاسیبۆ - Placebo). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 December 2024 |ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-study-finds-tecovirimat-was-safe-did-not-improve-mpox-resolution-or-pain |ڕێکەوتی سەردان=15 December 2024 |وێبگە=National Institutes of Health (NIH) |زمان=EN}}</ref> === دەستنیشانکردن لە ژینگە کەم-سەرچاوەکاندا === لەگەڵ سەرهەڵدانەکەی مانگی ئابی ٢٠٢٤ لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) داوای لە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان کرد کە بەرهەمەکانیان بۆ پێداچوونەوەی لەناکاو پێشکەش بکەن. ئەم دەستپێشخەرییە بەشێکە لە هەوڵەکانی WHO بۆ دەستەبەرکردنی ئامرازەکانی دەستنیشانکردنی کاریگەر، بەتایبەتی بۆ دانیشتووانی ناوچە کەم-داهاتەکان. ئاژانسەکە داوای لە بەرهەمهێنەران کردووە پشکنینەکانیان پێشکەشی پرۆسەی (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو) بکەن، کە ڕێگە بە WHO دەدات ئەم بەرهەمە پزیشکییانە بە خێراییەکی زیاتر پەسەند بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news/item/29-08-2024-who-urges-rapid-access-to-mpox-diagnostic-tests--invites-manufacturers-to-emergency-review#:~:text=WHO%20has%20asked%20manufacturers%20of,particularly%20in%20low-income%20settings. |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەم پرۆسەیە بە جۆرێک داڕێژراوە کە یارمەتیی وڵاتان بدات لە دابینکردنی بەرهەمە سەرەکییەکان لە ڕێگەی ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی ترەوە. ئەم پەلەکردنە لە کاتێکدایە کە فۆرمێکی نوێی زۆر خێرا گوازراوەی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٤ نیگەرانیی جیهانیی لێ کەوتووەتەوە، کە بووە هۆی ئەوەی WHO ئێم پۆکس وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕابگەیەنێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/publications/m/item/mpox-global-strategic-preparedness-and-response-plan |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Monkeypox_By_Country.svg|وێنۆک|نەخشەی جیهانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (ئاوڵەی مەیموون){{Legend|#8888ff|ناوچەی خۆجێیی جۆری یەکەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ff8888|ناوچەی خۆجێیی جۆری دووەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa44aa|بوونی هەردوو جۆرەکە}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa0000|{{nbsp}}سەرهەڵدانی جۆری دووەم لە ٢٠٢٢}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FFC6C6|حاڵەتە گومانلێکراوەکان}}]] === مێژوو === ئێم پۆکس بۆ یەکەمجار وەک نەخۆشییەکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٥٨ لە نێو مەیموونەکانی تاقیگەدا لە کۆپنهاگنی دانیمارک دەستنیشان کرا، هەرچەندە سەرچاوەی نەخۆشییەکە تا ئێستاش بە نەزانراوی ماوەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Parker S, Buller RM |date=February 2013 |title=A review of experimental and natural infections of animals with ''Orthopoxvirus monkeypox'' between 1958 and 2012 |journal=Future Virology |volume=8 |issue=2 |pages=129–157 |doi=10.2217/fvl.12.130 |pmc=3635111 |pmid=23626656}}</ref> <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html "About Mpox"]. ''Mpox''. 26 September 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 January</span> 2025</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەتی تۆمارکراوی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ ڕوویدا، کە بریتی بوون لە شەش منداڵی نەکوترراو لە کاتی هەڵمەتەکانی بنەبڕکردنی ئاوڵەدا، و یەکەمیان کوڕێکی ٩ مانگانە بوو لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ. <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> <ref name="Cho1973">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cho CT, Wenner HA |date=March 1973 |title=Monkeypox virus |journal=Bacteriological Reviews |volume=37 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1128/br.37.1.1-18.1973 |pmc=413801 |pmid=4349404}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٦، زیاتر لە ٣٠٠ حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (کە ئەوکات بە زەئیر دەناسرا) تۆمارکران، کە زۆربەیان بەهۆی بەرکەوتن بە ئاژەڵەوە بوون. <ref name="Meyer2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P |date=August 2002 |title=Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=40 |issue=8 |pages=2919–2921 |doi=10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 |pmc=120683 |pmid=12149352}}</ref> ڤایرۆسەکە لەناو مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، مشکی خەواڵوو، و سمۆرە ئەفریقییەکاندا دۆزراوەتەوە، کە زۆرجار وەک خۆراک بەکاردەهێنران. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE |date=30 October 2015 |title=Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=9 |issue=10 |doi=10.1371/journal.pntd.0004130 |pmc=4627722 |pmid=26517839 |doi-access=free |article-number=e0004130}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> چەندین حاڵەتی زیاتری ئێم پۆکس لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا تۆمارکراون، بەتایبەتی لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کە تێیدا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤، ساڵانە ٢٠٠٠ حاڵەت تۆمار دەکران. هەرچەندە داتا کۆکراوەکان زۆرجار ناتەواو و پشتڕاستنەکراوەن، کە ئەمەش ڕێگرە لە بەدەستهێنانی خەمڵاندنێکی ورد بۆ ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بەپێی کات. <ref name="Skle">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Sklenovská N, Van Ranst M |date=September 2018 |title=Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans |journal=Frontiers in Public Health |volume=6 |bibcode=2018FrPH....6..241S |doi=10.3389/fpubh.2018.00241 |pmc=6131633 |pmid=30234087 |doi-access=free |article-number=241}}</ref> هەرچەندە سەرەتا وا دەزانرا لە مرۆڤدا دەگمەنە، بەڵام لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە ڕێژەی حاڵەتەکان زیادی کردووە، <ref name="Andrew2020">{{Cite book|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|vauthors=James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-54753-6|edition=13th|location=Edinburgh|page=389|chapter=19. Viral diseases|access-date=9 June 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|archive-date=19 January 2023|url-status=live}}</ref> <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزین و کەمبوونەوەی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتی ڕۆتینی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McCollum AM, Damon IK |date=January 2014 |title=Human monkeypox |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=58 |issue=2 |pages=260–267 |doi=10.1093/cid/cit703 |pmc=5895105 |pmid=24158414 |doi-access=}}</ref> === ''مەترسییەکانی داهاتوو'' === سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسی ئێم پۆکس تا ئێستا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری نەکراوە. قرتێنەرە بچووکەکان وەک باشترین کاندید بۆ ئەمە دادەنرێن. بەبێ هەبوونی هەڵمەتێکی گەورەی کوتان، سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا بۆ ماوەیەکی نادیار لە ناوچە خۆجێییەکاندا بەردەوام دەبن، لەگەڵ هەبوونی مەترسییەکی بەردەوام کە بڵاوبوونەوەکان بگەنە ئەو ناوچانەش کە پێشتر نەخۆشییەکەیان تێدا نەبووە. بەڵگەکانی تر — وەکو ئەوەی کە ڤایرۆسەکە پەرەدەسەنێت بۆ ئەوەی خێراتر لە نێوان مرۆڤدا بگوێزرێتەوە، توانای تووشکردنی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە خانەخوێ (Hosts)، و هەبوونی ئەگەری گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ — بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی ئەو مەترسییەی کە لەوانەیە ئێم پۆکس لە سەرچاوە سروشتییە نوێیەکانی دەرەوەی ئەفریقا بڵاوببێتەوە، یان ببێتە هۆی پەتا جیهانییەکانی داهاتوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R |date=October 2022 |title=Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox |journal=Lancet |volume=400 |issue=10359 |pages=1191–1193 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01789-5 |pmc=9534010 |pmid=36152668}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2023 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2023 |وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL |date=May 2023 |title=Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world |journal=Lancet |volume=401 |issue=10390 |pages=1822–1824 |doi=10.1016/S0140-6736(23)00588-3 |pmc=10154003 |pmid=37146622 |s2cid=258441920}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 December 2022 |ناونیشان=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2023 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2023 |وێبگە=Public Health Agency of Canada}}</ref> دوای سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣، ئێم پۆکس (Clade IIb) لە ناو دانیشتووانی دەرەوەی ئەفریقادا بە ئاستێکی زۆر نزم هەر بوونی ماوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mathieu E, Spooner F, Dattani S, [[Hannah Ritchie|Ritchie H]], [[Max Roser|Roser M]] |date=24 May 2022 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://ourworldindata.org/monkeypox |url-status=live |journal=Our World in Data |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |archive-date=3 July 2022 |access-date=5 October 2023}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی زیادبوونی ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی (جۆری یەکەم Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕاگەیاند، بە تۆمارکردنی ١٢,٥٦٩ حاڵەت لەو ساڵەدا لەگەڵ ٦٥١ حاڵەتی گیانلەدەستدان؛ هەروەها ئەمە یەکەم بەڵگەی سەلمێنراو بوو بۆ گواستنەوەی سێکسیی جۆری یەکەم. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=23 November 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=24 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=25 November 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ەوە بەرزبوونەوەیەک لە تووشبوون بە جۆری یەکەمی ڤایرۆسی ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (DRC) بینراوە، بە جۆرێک کە ئێستا حاڵەتی زیاتر لە وڵاتە ئەفریقییەکانی تر تۆمار دەکرێن کە پێشتر هیچ حاڵەتێکی ئێم پۆکسیان نەبووە. دوو حاڵەتی هاوردەکراویش لە سوید و تایلەند تۆمارکران. تا ٢٣ی ئابی ٢٠٢٤، زیاتر لە ٢٠,٠٠٠ حاڵەتی ئێم پۆکس لە ١٣ وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا تۆمارکراون، بە هەبوونی ٣,٣١١ حاڵەتی پشتڕاستکراوە و ٥٨٢ گیانلەدەستدان. زۆربەی حاڵەتەکان لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدان، کە ژێر-جۆرەکانی Ia و Ib ی تێدا باون. <ref name="v952">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 August 2024 |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-mpox-due-monkeypox-virus-clade-i |ڕێکەوتی سەردان=18 January 2025 |وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤دا جۆری (Ib) بەستراوەتەوە بە تۆمارکردنی حاڵەتێکی ئێم پۆکسەوە لە سوید، کە پەیوەندی بە گەشتکردنەوە هەبوو بۆ وڵاتێکی ئەفریقی کە ڤایرۆسەکەی تێدا بڵاوبووەتەوە. سەرەڕای نزمیی ڕێژەی بڵاوبوونەوەکە، لەو کاتەوە حاڵەتەکانی پەیوەست بە جۆری دووەم لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا/ناوچەی ئابووری ئەوروپی (EU/EEA) تۆمارکراون. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی خستە لیستی "نەخۆشخەرە لەپێشینەکان" کە دەکرێت ببنە هۆی پەتایەکی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mallapaty S |date=2 August 2024 |title=The pathogens that could spark the next pandemic |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |url-status=live |journal=Nature |volume=632 |issue=8025 |page=488 |bibcode=2024Natur.632..488M |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=39095457 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |archive-date=2 August 2024 |access-date=2 August 2024}}</ref> == سەرهەڵدانەکان == ئەم بەشە لیستێکی ناتەواوە لەو سەرهەڵدانانەی نەخۆشییەکە کە تۆمارکراون، لە نێویاندا سەرهەڵدانە گەورەکان لە وڵاتە ناوچەیییە خۆجێییەکانی ئەفریقای خولگەیی (بێنین، کامیرۆن، کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، گابۆن، غانا، کۆتدیڤوار، لیبێریا، نێجیریا، کۆماری کۆنگۆ، سیرالیۆن، و باشووری سودان). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=31 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> سەرهەڵدانی ئێم پۆکس زۆر باوە لەو ناوچانەی کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە – زۆرجار ئەم ناوچانە ژێرخانی تەندروستییان لاوازە و بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە دەگمەن بەدۆکیۆمێنت (تۆمار) دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E |date=December 2022 |title=National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2435–2445 |doi=10.3201/eid2812.220897 |pmc=9707566 |pmid=36328951}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kozlov M |date=February 2023 |title=WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa |url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |url-status=live |journal=Nature |volume=614 |issue=7949 |pages=600–601 |bibcode=2023Natur.614..600K |doi=10.1038/d41586-023-00391-9 |pmid=36765257 |s2cid=256764657 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |archive-date=16 May 2023 |access-date=30 May 2023}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 October 2022 |ناونیشان=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=30 May 2023 |وێبگە=National Geographic}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+خشتەی سەرهەڵدانەکانی نەخۆشیی ڤایرۆسی ئێم پۆکس !ساڵ !وڵات !جۆر (Clade) ! data-sort-type="number" |حاڵەتەکانی مرۆڤ ! data-sort-type="number" |گیانلەدەستدان ! data-sort-type="number" |ڕێژەی مردنی تووشبووان !تێبینی |- | align="right" |١٩٧٠ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٥ |داتا نییە |داتا نییە | |- |١٩٧١ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٢ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٨١–١٩٨٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٣٣٨ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٩٥–١٩٩٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |>٥٠٠ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |٢٠٠١–٢٠٠٤ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٢،٧٣٤ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="right" |٢٠٠٣ |{{USA}} | align="right" |جۆری دووەم |٧١ |٠ |٠% | |- | align="right" |٢٠١٥ |{{CAF}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N |date=2017 |title=A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic |journal=Open Forum Infectious Diseases |volume=4 |issue=4 |doi=10.1093/ofid/ofx168 |pmc=5920348 |pmid=29732376 |article-number=ofx168}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |١٠ |٢ |٢٠% | |- | align="left" |٢٠١٧–٢٠٢٢ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٥٥٨ |٨ |١.٤% | |- | align="right" |٢٠٢٠ | کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 June 2022 |ڕێکەوتی سەردان=20 March 2024}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |٤،٦٠٠ |١٧١ |٣.٧% | |- | align="left" |٢٠٢٢–٢٠٢٣ | align="right" |سەرهەڵدانی جیهانی | align="right" |جۆری (IIb) |٩٣،٣٢٧ |٢٠٨ |٠.٢% |*بەردەوامە <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |ڕێکەوتی سەردان=24 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> |- | align="left" |٢٠٢٣–٢٠٢٦ |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ<br /><br />{{CAF}}<br /><br />{{COG}}<br /><br />{{KEN}}<br /><br />{{BDI}} | align="right" |جۆری یەکەم و (Ib) |>١٨،٢٤٥ |>٩١٩ |~٥% |*بەردەوامە |- | align="right" |٢٠٢٥ |{{GHA}} | align="right" |جۆری دووەم |٤٠٩ |داتا نییە |داتا نییە |*بەردەوامە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.modernghana.com/news/1424850/ghanas-mpox-cases-rise-to.html |وێبگە=Modern Ghana}}</ref> |- |} === ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا === لە ئایاری ٢٠٠٣دا، منداڵێکی بچووک دوای ئەوەی لەلایەن سەگێکی مێرگەوە گەسترا کە لە بازاڕێکی ناوخۆیی لە نزیک میلوۆکی، ویسکۆنسن کڕدرابوو، تووشی تا و پەڵەی پێست بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anderson MG, Frenkel LD, Homann S, Guffey J |date=December 2003 |title=A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=22 |issue=12 |pages=1093–1096 |doi=10.1097/01.inf.0000101821.61387.a5 |pmid=14688573}}</ref> تا ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ کۆی گشتی ٧١ حاڵەتی ئێم پۆکس تۆمارکران. سەرچاوەی سەرجەم حاڵەتەکان دەگەڕایەوە بۆ مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا کە لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣دا لە ئەکرای گاناوە هاوردەکرابوون لەلایەن دابەشکارێکی ئاژەڵی نامۆ (Exotic animal) لە تێکساسەوە. هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان ڕووینەدا. <ref name="medscape">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Bartlett |first=John |ناونیشان=https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240821024547/https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 March 2013}}</ref> بەکارهێنانی مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنی و توێژینەوەی سیرۆلۆژی پشتڕاستیان کردەوە کە نەخۆشییەکە ئێم پۆکسی مرۆڤە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 November 2021 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220427074811/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=27 April 2022 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەموو تووشبووەکان ئاماژەیان بە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ یان نزیک لەگەڵ سەگەکانی مێرگ کردبوو، کە دواتر دەرکەوت هەڵگری ڤایرۆسەکە بوون. <ref name="pmid12855947">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=July 2003 |title=Update: multistate outbreak of monkeypox—Illinois, Indiana, Kansas, Missouri, Ohio, and Wisconsin, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |url-status=live |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=52 |issue=27 |pages=642–646 |pmid=12855947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208161135/https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |archive-date=8 December 2022 |access-date=4 December 2022}}</ref> لە تەممووزی ٢٠٢١ لە ئەمریکا، ئەمریکییەک کە لە گەشتێک لە نێجیریا گەڕابووەوە نەخۆشیی ئێم پۆکسی تێدا دەستنیشان کرا. پشکنینەکانی دواتر دەریانخست کە ڤایرۆسەکە سەر بە جۆری دووەمە. نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە خەوێنرا و بە دەرمانی تێکۆڤیریمات چارەسەر کرا، و پاش ٣٢ ڕۆژ نەخۆشخانەی بەجێهێشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220531133540/https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2022 |وێبگە=[[ProQuest]]}}</ref> یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە ئەمریکا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەستنیشان کرا؛ بەشی تەندروستیی گشتیی کالیفۆرنیا ڕایگەیاند کە کەسێکی نەناسراو لە دەرەوەی سان فرانسیسکۆ ئەنجامی پشکنینەکەی ئەرێنی بووە دوای ئەوەی گەشتی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Apoorva Mandavilli |ڕێکەوت=17 November 2024 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/11/16/health/mpox-california.html |ڕێکەوتی سەردان=17 November 2024 |وێبگە=[[The New York Times]]}}</ref> ئێم پۆکسی جۆری دووەم بەردەوامە لە بڵاوبوونەوە بە ئاستێکی نزم؛ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 October 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2024 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> لە ١ی کانوونی دووەمەوە تا ١ی ئەیلولی ٢٠٢٥، تێکڕای ژمارەی تۆمارکراو لە نێوان ١ بۆ ٩ حاڵەت بووە لە ڕۆژێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html |ڕێکەوتی سەردان=18 September 2025}}</ref> === سودان === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٢دا، بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کەمپەکانی پەنابەران لە سودان تۆمار کرا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەت لە وڵاتەکەدا لە مانگی ئابدا تۆمارکرا، و لە ئەیلولدا شەش حاڵەتی تریش لە [[خەرتووم]] دۆزرانەوە. <ref name="Dafallah2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dafallah |first=Mumen A. |date=June 2023 |title=The current status of monkeypox in Sudan |journal=Annals of Medicine & Surgery |volume=85 |issue=6 |pages=3202–3203 |doi=10.1097/MS9.0000000000000284 |pmc=10289688 |pmid=37363511}}</ref> لە تشرینی یەکەمدا، زیاتر لە ١٠٠ حاڵەت لە کەمپەکانی پەنابەرانی [[ئیتیۆپیا|ئەثیوپیا]] تۆمارکران. <ref name="Dafallah2023" /> === نێجیریا === دوو حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە ساڵی ١٩٧١ لە نێجیریا دەستنیشان کران. لە ئەیلولی ٢٠١٧، ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون لە نێجیریا تۆمارکرا. ئەو سەرهەڵدانەی کە بەدوایدا هات، تا ئەو کاتە، گەورەترین سەرهەڵدانی جۆری دووەمی ڤایرۆسەکە بوو، بە ١١٨ حاڵەتی پشتڕاستکراوەوە. بەپێچەوانەی سەرهەڵدانەکانی پێشووی ئەم جۆرەوە، تووشبوونەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناو پیاوە گەنجەکاندا بوو و پێدەچێت گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بە ئاسانی ڕوویدابێت. حەوت حاڵەتی گیانلەدەستدان (٥ نێر، ٢ مێ، بە ڕێژەی مردنی ٦٪) تۆمارکران، کە منداڵێک و چوار کەسی هەڵگری ئایدزی (HIV/AIDS) تێدابوو. سەرباری ئەوەش، ژنێکی دووگیان لە سێ مانگەی دووەمی دووگیانییەکەیدا تووشی لەبارچوونی سرووشتی بوو کە هۆکارەکەی گەڕێندرایەوە بۆ تووشبوون بە ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yinka-Ogunleye A, Aruna O, Dalhat M, Ogoina D, McCollum A, Disu Y, Mamadu I, Akinpelu A, Ahmad A, Burga J, Ndoreraho A, Nkunzimana E, Manneh L, Mohammed A, Adeoye O, Tom-Aba D, Silenou B, Ipadeola O, Saleh M, Adeyemo A, Nwadiutor I, Aworabhi N, Uke P, John D, Wakama P, Reynolds M, Mauldin MR, Doty J, Wilkins K, Musa J, Khalakdina A, Adedeji A, Mba N, Ojo O, Krause G, Ihekweazu C |date=August 2019 |title=Outbreak of human monkeypox in Nigeria in 2017–18: a clinical and epidemiological report |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=19 |issue=8 |pages=872–879 |doi=10.1016/S1473-3099(19)30294-4 |pmc=9628943 |pmid=31285143 |s2cid=195842553}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٢دا، حکومەتی نێجیریا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاماژەی بەوە کردبوو لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢٢دا، ٥٥٨ حاڵەت لە سەرانسەری ٣٢ ویلایەت و ناوچەی پایتەختی فیدراڵیدا پشتڕاستکراونەتەوە. ٨ حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکرابوون، کە ڕێژەی مردنی ١.٤٪. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، NCDC گرووپێکی کارکردنی تەکنیکیی نیشتمانیی بۆ تۆمارکردن و چاودێریکردنی تووشبوونەکان جێبەجێ کرد، بۆ بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە. === شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) === لە ئەیلولی ٢٠١٨دا، یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکس لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرا. پێدەچێت کەسەکە، کە هاوڵاتییەکی نێجیریا بوو، لە نێجیریا تووشی ئێم پۆکس بووبێت پێش گەشتکردنی بۆ شانشینی یەکگرتوو. دووەم حاڵەت لە شاری بلاکپووڵ پشتڕاستکرایەوە، و حاڵەتێکی تریش کارمەندێکی تەندروستی بوو کە چاودێریی کەسە تووشبووەکەی شاری بلاکپووڵی کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2018 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926170017/https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=26 September 2018 |ڕێکەوتی سەردان=26 September 2018}}</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، ئێم پۆکس لە کەسێک لە باشووری ڕۆژئاوای ئینگلتەرا دەستنیشان کرا کە لە نێجیریاوە گەشتی بۆ بەریتانیا کردبوو. <ref name="PHE4Dec2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 December 2019 |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212092044/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 December 2019 |ڕێکەوتی سەردان=12 December 2019}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، دوو حاڵەتی ئێم پۆکس لە یەک خێزاندا لەلایەن تەندروستیی گشتیی وێڵزەوە لە بەریتانیا دەستنیشان کران. کەسی یەکەم لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو. ڕێنماییەکانی کۆڤید بۆ خۆکەرەنتینەکردن دوای گەشتکردن، یارمەتیدەر بوون بۆ دەستنیشانکردنی سەرهەڵدانەکە و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hobson G, Adamson J, Adler H, Firth R, Gould S, Houlihan C, Johnson C, Porter D, Rampling T, Ratcliffe L, Russell K, Shankar AG, Wingfield T |date=August 2021 |title=Family cluster of three cases of monkeypox imported from Nigeria to the United Kingdom, May 2021 |journal=Euro Surveillance |volume=26 |issue=32 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2021.26.32.2100745 |pmc=8365177 |pmid=34387184 |doi-access=free}}</ref> === سەنگافورە === لە ئایاری ٢٠١٩دا، پیاوێکی تەمەن ٣٨ ساڵ کە لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو لە ژوورێکی گۆشەگیرکراوی سەر بە سەنتەری نیشتمانیی نەخۆشییە گوازراوەکان لە سەنگافورە خەوێندرا، دوای ئەوەی وەک یەکەم حاڵەتی وڵاتەکە دەستنیشان کرا. بەم هۆیەوە ٢٢ کەس کەرەنتینە کران. <ref name="CIDRAPMay2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 May 2019 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/news-scan-may-09-2019 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190510020038/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/05/news-scan-may-09-2019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 May 2019 |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2019 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێدەچێت حاڵەتەکە پەیوەندی بە سەرهەڵدانێکی هاوکاتی ناو نێجیریاوە هەبووبێت. <ref name="WHO_May_2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 May 2019 |ناونیشان=https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190701132211/https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 July 2019 |ڕێکەوتی سەردان=17 May 2019}}</ref> === سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ === سەرهەڵدانێکی ئێم پۆکس کە هۆکارەکەی جۆری (Clade IIb)ی ڤایرۆسەکە بوو بۆ یەکەمجار لە ئایاری ٢٠٢٢ دەستنیشان کرا. <ref name="WHO13">{{cite web |date=21 May 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-date=22 May 2022 |access-date=25 May 2022 |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> یەکەم حاڵەت لە ٦ی ئایار لە لەندەنی بەریتانیا دۆزرایەوە، لە نەخۆشێکدا کە پێشینەی گەشتکردنی تازەی بۆ نێجیریا هەبوو، کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە. <ref name="gov.uk">{{cite web |date=6 September 2022 |url=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-date=16 May 2022 |access-date=25 September 2022 |website=GOV.UK |title=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |url-status=live}}</ref><ref name="WHO122">{{cite web |date=16 May 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 May 2022 |access-date=17 May 2022 |title=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> حاڵەتەکانی دواتر لە ژمارەیەکی زیاتری وڵاتان و ناوچەکاندا تۆمارکران. لە تەممووزی ٢٠٢٢، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. ئەم دۆخە لە ئایاری ٢٠٢٣ کۆتایی پێهێنرا بەهۆی پێشکەوتنی جێگیر لە کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، کە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەڵمەتی کوتان و زانیارییەکانی تەندروستیی گشتی. <ref name="kimball511">{{cite web |date=11 May 2023 |url=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |archive-date=11 May 2023 |access-date=11 May 2023 |website=CNBC |vauthors=Kimball S |title=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |url-status=live}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی جۆری IIb لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بە ئاستێکی کەم بەردەوام بوون لە دەرکەوتن. <ref name=":62">{{cite web |url=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |access-date=24 August 2024 |website=[[World Health Organization]] (WHO) |title=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024}}</ref> === سەرهەڵدانی ئێم پۆکس ٢٠٢٣-٢٠٢٦ === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بووە هۆی تۆمارکردنی ١٤,٦٢٦ حاڵەتی گومانلێکراو، لەگەڵ ٦٥٤ حاڵەتی گیانلەدەستدانی پەیوەندیدار، کە ڕێژەی مردن ٤.٥٪ بوو. سەرهەڵدانەکە تا ناو ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو، کە لە نۆ هەفتەی یەکەمی ساڵەکەدا ٣,٥٧٦ حاڵەتی گومانلێکراوی ئێم پۆکس و ٢٦٥ مردن لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تۆمارکران، کە ڕێژەی خەمڵێنراوی مردنی (CFR) بە ٧.٤٪ خەمڵێندرا. گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەم سەرهەڵدانەدا پێدەچێت بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی سێکسی و بەرکەوتنی نزیکی خێزانییەوە بووبێت، بە دەرکەوتنی حاڵەتەکان لەو ناوچانەی کە پێشینەی ئێم پۆکسیان نەبووە، وەکو کیڤوی باشوور و کینشاسا. خەمڵێنراوە کە ٦٤٪ی حاڵەتەکان و ٨٥٪ی گیانلەدەستدانەکان لە ناو منداڵاندا بوون. سەرهەڵدانەکە لە دوو ژێر-گۆڕاوی جیاوازی جۆری یەکەم (Clade I) پێکهاتووە، کە یەکێک لە ژێر-گۆڕاوەکان بازدانێکی (Mutation) نوێی هەیە، ئەمەش وایکردووە دەستنیشانکردنی بە پشکنینە ستانداردەکان جێی متمانە نەبێت. سەرهەڵدانەکە بڵاوبووەوە بۆ کۆماری کۆنگۆی دراوسێ، کە لە ئازاری ٢٠٢٤دا ٤٣ حاڵەت تۆمارکران. تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانەکە زیاتر تەشەنەی سەند بۆ ناوەڕاست و باشووری ئەفریقا کە تێیدا حاڵەتی لقە ڤایرۆسییەکانی جۆری یەکەم و دووەم لە بوروندی، ڕواندا، ئۆگەندا، کینیا، کۆتدیڤوار، و باشووری ئەفریقا تۆمارکران. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 August 2024 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=6 August 2024 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa "WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa"]. ''[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)''. 5 August 2024. [https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa Archived] from the original on 6 August 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 August</span> 2024</span>.</cite></ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لە ئابی ٢٠٢٤دا باری لەناکاوی تەندروستیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 202408142">{{cite web |date=14 August 2024 |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |access-date=14 August 2024 |website=MSN |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408143">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|title=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak|work=[[The New York Times]]|access-date=14 August 2024|archive-date=14 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|url-status=live|vauthors=Mandavilli A|date=14 August 2024}}</ref> سوید بوو بە یەکەم وڵاتی دەرەوەی ئەفریقا کە حاڵەتێکی جۆری یەکەمی ئیم‌پۆکس ڕابگەیەنێت. <ref name=":5">{{cite news|title=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa|access-date=16 August 2024|agency=Al Jazeera|date=15 August 2024}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی ئیم‌پۆکسیش لە پاکستان پشتڕاست کرایەوە. <ref>{{cite web |date=16 August 2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |access-date=7 September 2024 |website=DW |title=Pakistan registers 1st case of mpox}}</ref> === ٢٠٢٥-٢٠٢٦ === لە سەرەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە، بڵاوبوونەوەی ناوخۆیی ئێم پۆکسی جۆری Ib لە ئەوروپا (ئیسپانیا، پورتوگال، هۆڵەندا، ئیتاڵیا) لەلایەن سەنتەری ئەوروپی بۆ کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان (ECDC)ەوە ڕاگەیەندرا. <ref>{{Cite book|last=European Centre for Disease Prevention and Control.|url=https://data.europa.eu/doi/10.2900/2650354|title=Detection of autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the EU/EEA.|date=2025|publisher=Publications Office|location=LU|doi=10.2900/2650354}}</ref> ددواتر ئەمە بووە هۆی چەندین سەرهەڵدان، لە نێویاندا لە هۆڵەندا <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Elsinga |first=Jelte |last2=Ven |first2=Celine van de |last3=Vries |first3=Anne de |last4=Coppoolse |first4=Hester |last5=Petrignani |first5=Mariska |last6=Cleef |first6=Brigitte van |last7=Markus |first7=Riemer van |last8=Carpay |first8=Nora |last9=Ewijk |first9=Catharina E. van |last10=Rebers |first10=Sjoerd |last11=Bart |first11=Aldert |last12=Eije |first12=Karin J. von |last13=Westerhuis |first13=Brenda |last14=Bruisten |first14=Sylvia |last15=Schuele |first15=Leonard |date=2026-01-22 |title=First detection and autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the Netherlands, October to November, 2025 |journal=Eurosurveillance |language=en |volume=31 |issue=3 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.3.2500958 |issn=1560-7917 |pmc=12848989 |pmid=41572902 |article-number=2500958}}</ref> و ئەڵمانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Bartel |first=Alexander |last2=Jansen |first2=Klaus |last3=Boberg |first3=Ronja |last4=Bitzegeio |first4=Julia |last5=Brinkmann |first5=Annika |last6=Schrick |first6=Livia |last7=Lachmann |first7=Raskit |last8=Sagebiel |first8=Daniel |last9=Nitsche |first9=Andreas |last10=Ruscher |first10=Claudia |last11=Michel |first11=Janine |date=2026-03-26 |title=Rapid spread of MPXV clade Ib with high genetic relatedness among men who have sex with men, Berlin, Germany, week 50 2025 up to week 10 2026 |journal=Eurosurveillance |language=en |volume=31 |issue=12 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.12.2600235 |issn=1560-7917 |pmc=13074487 |pmid=42141863 |doi-access=free |article-number=2600235}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لقە یان گۆڕاوێکی تێکەڵکراوی نوێی (Recombinant strain) ئێمپۆکسی لە بەریتانیا و هیندستان دەستنیشان کردووە، کە بۆماوە ماددەی دوو جۆری ناسراوی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (Ib و IIb)ی تێکەڵ کردووە، هەرچەندە لە حاڵەتە پشتڕاستکراوەکاندا هیچ نەخۆشییەکی توند یان گواستنەوەی زیاتر دەستنیشان نەکرا، و هەڵسەنگاندنی مەترسیی تەندروستیی گشتیی جیهانی وەک خۆی مایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-02-14 |ناونیشان=https://news.un.org/en/story/2026/02/1166966 |ڕێکەوتی سەردان=2026-02-24 |وێبگە=news.un.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/index.html Mpox] US Centers for Disease Control and Prevention (CDC) * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Monkeypox Fact Sheet] [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO) * [https://www.scientificamerican.com/article/could-monkeypox-take-over-where-smallpox-left-off/ "Could Monkeypox Take Over Where Smallpox Left Off?"]. ''Scientific American'', 4 March 2013. * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] Archived 11 September 2024 at the Wayback Machine – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] – Assesses skin lesions and symptoms with [[ژیریی دەستکرد|artificial intelligence]] developed by [[زانکۆی ستانفۆرد|Stanford University]] {{Medical resources|ICD11={{ICD11|1E71}}|ICD10={{ICD10|B04}}|ICD9={{ICD9|059.01}}|SNOMED CT=359811007}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] da7zilns7wo8klaxu8gsp6zhfhk6kdc 1590971 1590955 2026-06-16T20:00:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590971 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=ئێم پۆکس|image=Monkeypox.jpg|caption=پەڵەی ئێم پۆکس لەسەر قۆڵ و قاچی کچێکی تەمەن چوار ساڵان لە ساڵی ١٩٧١|alt=سووربوونەوە یان برین هۆکارەکەی (ئێم پۆکس)ـە|pronounce={{IPAc-en|ˈ|ɛ|m|p|ɒ|k|s}}, {{respell|EM|poks}}|field=[[نەخۆشی گواستراوە (medical specialty)|نەخۆشێ گواستراوە]]<ref name=WHOfact2023/>|symptoms=لیرک و پەڵەی پێست، تا، شەکەتی و بێهێزی، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان، ئازاری ماسولکەکان، قوڕگ ئێشە<ref name=CDC_Sym/>|complications=هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک، لەدەستدانی بینایی بەهۆی هەوکردنی توندی چاوەوە<ref name=WHOfact2023/>|onset=٣ بۆ ١٧ ڕۆژ پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە<ref name=CDC_Sym/>|duration=٢ بۆ ٤ هەفتە<ref name="r267">{{cite book | last1=Rajendram | first1=R. | last2=Patel | first2=V. | last3=Preedy | first3=V.R. | title=The Scientific Basis of Mpox (Monkeypox): Features, Prevention, and Treatments | publisher=Academic Press | year=2024 | isbn=978-0-443-22122-4 | url=https://books.google.com/books?id=-q8KEQAAQBAJ&pg=PA8 | access-date=16 January 2025 | page=8}}</ref>|types=جۆری یەکەم (Clade I) و جۆری دووەم (Clade II)؛ لەگەڵ ژێرجۆرەکانی Ia، Ib، IIa و IIb<ref name="UKHSA" />|causes=[[ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]]|risks=|diagnosis=پشکنین بۆ دی ئێن ئەی (DNA)ی ڤایرۆسەکە<ref name=WHOfact2023/>|differential=[[دڕکەومێکوتە]], [[ئاوڵە]]<ref name=Mc2014/>|prevention=[[ڤاکسینی ئاوڵە و ئێم‌پۆکس|پێکوتەی (ڤاکسینی) ئاوڵە و ئێم‌پۆکس]]، [[تەندروستی (پزیشکی)|دەست شۆردن]]، داپۆشینی پەڵە و برینەکان، [[کەرەستەی خۆپاراستنی کەسی]] (PPE)، [[دوورەپەرێزیی کۆمەڵایەتی]]<ref name=WHOfact2023/>|treatment=چارەسەری پاڵپشتیکەر<ref name=WHOfact2023/>|medication=[[Tecovirimat]], [[دژە ڤایرۆس]]<ref name=WHOfact2023/>|prognosis=زۆربەی تووشبووان چاک دەبنەوە<ref name=Gov.UK2022/>}}'''ئێم‌ پۆکس''' (Mpox - کە پێشتر بە ئاوڵەی مەیموون یان Monkeypox دەناسرا) <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> نەخۆشییەکی [[ڤایرۆسیی]] گوازراوەیە کە دەشێت لە مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دیکەدا دەربکەوێت. نیشانەکانی پێکدێن لە لیرک و پەڵەی پێست کە بڵق دروست دەکەن و دواتر قەتماغە دەبەستن (توێژاڵ هەڵدەدەن)، هەروەها [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە و زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بەبێ وەرگرتنی هیچ چارەسەرێک چاک دەبنەوە. ماوەی نێوان بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە و سەرهەڵدانی نیشانەکان لە نێوان ٣ بۆ ١٧ ڕۆژدایە، و نیشانەکانیش بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان ٢ بۆ ٤ هەفتە دەخایەنن. سەرەڕای ئەوەش، لە هەندێک حاڵەتدا دەکرێت نەخۆشییەکە توند و مەترسیدار بێت، بەتایبەتی لە منداڵان، ژنانی دووگیان، یان ئەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگریی جەستەیان لاوازە یان سەرکوتکراوە (بەزۆری دوای نەشتەرگەری چاندنی شانە و ئەندامەکان دەرمانی سەرکوتکەر بەکاردێت بۆ ئەوەی جەستەی نەخۆش شانە یان ئەندامەکە ڕەتنەکاتەوە). <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> نەخۆشییەکە بەهۆی (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox virus)ەوە دروست دەبێت، کە ڤایرۆسێکی ئاژەڵییە (Zoonotic - لە ئاژەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی (ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus)ە. ڤایرۆسی (ڤاریۆلا - Variola virus)یش کە هۆکاری نەخۆشیی ئاوڵەی مرۆڤە (Smallpox)، سەر بە هەمان ڕەگەزە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەتوانێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە پێست یان شلەکانی جەستەی کەسێکی تووشبووەوە ڕووبدات، لە نێویاندا بەرکەوتنی سێکسیش. <ref name="WHOfact2023" /> تووشبووان لە کاتی دەرکەوتنی نیشانەکانەوە تا ئەو کاتەی تەواوی برینەکان قەتماغە دەبەستن و بەتەواوی چاک دەبنەوە، دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوێزنەوە. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵی تووشبووەوە بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی تووشبوو یان لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندنەوە. <ref name="WHO_Q&A" /> دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ [[دی ئێن ئەی]] (DNA)ی ڤایرۆسەکە لەناو برینەکاندا پشتڕاست دەکرێتەوە. <ref name="WHOfact2023" /> [[ڤاکسین|پێکوتە (ڤاکسین)]] بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە لە مەترسییەکی بەرزی تووشبووندان. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> تا ئێستا هیچ پێکوتەیەک بەتایبەتی دژی ئێم‌ پۆکس پەرەی پێنەدراوە، بەڵام دەرکەوتووە کە پێکوتەکانی ئاوڵە (Smallpox) کاریگەریی باشیان هەیە و سەرکەوتوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Christodoulidou MM, Mabbott NA |date=1 January 2023 |title=Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans |journal=Immunotherapy Advances |volume=3 |issue=1 |doi=10.1093/immadv/ltad020 |pmc=10598838 |pmid=37886620 |article-number=ltad020}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ خودی نەخۆشییەکە بوونی نییە، هەر بۆیە ئامانج لە چارەسەرکردن تەنها بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە لێکەوتەکانی. <ref name="WHOfact2023" /> <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 December 2022 |ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسیی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) دەکرێت بۆ چارەسەری ئێم‌ پۆکس بەکاربهێنرێن، <ref name="WHOfact2023" /> بەڵام تا ئێستا کاریگەرییە و توانای بە تەواوی نەسەلمێنراوە. <ref name="CSC_TPOXX">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 November 2022 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=24 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> نەخۆشیی ئێم‌ پۆکس پەتا و نەخۆشییەکی خۆجەییە (Endemic) لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقادا، کە تێیدا گومان دەکرێت چەندین جۆری شیردەر وەک سەرچاوەی سروشتی (Natural reservoir)ی ڤایرۆسەکە ڕۆڵ ببینن. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> یەکەمین حاڵەتەکانی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری باسانکوسو لە [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] دەستنیشان کران <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}</ref> لەو کاتەوە، ڕێژەی دووبارەبوونەوە و توندیی بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزینی ئاستی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتە ڕۆتینییەکانی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Bunge2022" /> سەرهەڵدانی جیهانیی جۆری دووەم (Clade II)ی ئەم ڤایرۆسە لە ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣دا بووە یەکەمین ڕووداوی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی ڤایرۆسەکە لە ناو کۆمەڵگەدا لە دەرەوەی کیشوەری ئەفریقا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی (PHEIC) ڕاگەیاند. دواتر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوەکە ئەو بڕیارەی هەڵوەشاندەوە، بەهۆی ئەوەی بڵاوبوونەوەکە کۆنترۆڵ کرا، و تێکەڵەیەک لە هەڵمەتەکانی کوتان و هۆشیارکردنەوەی تەندروستیی گشتی وەک ڕێکاری سەرکەوتووی کۆنترۆڵکردنەکە دەستنیشان کران. <ref name="WHO2023-05">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 July 2022 |ڕێکەوتی سەردان=13 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانێکی نوێی لقێکی (گۆڕاوێکی) جۆری یەکەمی ئێم پۆکس (کە بە Clade Ib دەناسرێت) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەستنیشان کرا. <ref>{{cite web |date=10 October 2024 |url=https://www.cdc.gov/mpox/outbreaks/2023/index.html |access-date=20 October 2024 |website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |title=Clade I Mpox Outbreak Originating in Central Africa}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، ئەم ڤایرۆسە لە چەندین وڵاتی ئەفریقی بڵاوبووەوە، کە ئەمەش نیگەرانییەکانی زیاتر کرد سەبارەت بە گۆڕانی ڤایرۆسەکە و زیادبوونی توانای گواستنەوەی باشتر لە نێوان مرۆڤەکاندا. <ref>{{cite web |date=30 July 2024 |url=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |access-date=6 August 2024 |website=Gavi, the Vaccine Alliance |title=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo}}</ref><ref name=":1">{{cite web |date=5 August 2024 |url=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |archive-date=6 August 2024 |access-date=6 August 2024 |website=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP) |title=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |url-status=live}}</ref> لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) ئەم بڵاوبوونەوەیەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 20240814">{{cite web |date=14 August 2024 |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |access-date=14 August 2024 |website=MSN |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408142">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref> == زاراوەناسی == لە ساڵی ١٩٥٨دا، ئەو نەخۆشخەرەی (pathogen) کە دەبێتە هۆی نەخۆشیی ئێم پۆکس دۆزرایەوە، ئەمەش پاش دوو ڕووداو کە تێیدا کۆمەڵە مەیموونێک بە مەبەستی توێژینەوە تووشی نەخۆشییەکی هاوشێوەی ئاوڵە کرابوون. لە سەرەتادا ناوی "ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox"ی لێنرا، بەڵام سەرچاوەی ڕاستەقینەی نەخۆشییەکە نەزانراوە. بڕوا وایە کە ئەگەری گواستنەوە لە قرتێنەرە ئەفریقییەکان و لە نێویاندا مەیموونەکان بوونی هەبێت. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}</ref> لەسەرەتای سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٢ەوە، شارەزایانی تەندروستیی گشتی و توێژەران، بەتایبەتی لە ئەفریقا، داوایان لە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) کرد کە ناوی نەخۆشییەکە بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 August 2022 |ناونیشان=https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525180513/https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=25 May 2023 |وێبگە=Virological}}</ref> لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کۆمێنت و تێبینیی ڕەگەزپەرستانە هەبوون کە ناوی نەخۆشییەکەیان بە دانیشتووانی ئەفریقاوە دەبەستەوە. هەروەها، وتە جیاکارییەکان بەهەڵە ئێم‌ پۆکسیان وەکو "نەخۆشیی هاوڕەگەزخوازان" پێناسە دەکرد، لەبەر ئەوەی پیاوانی هاوڕەگەزخواز، دووڕەگەزخوازان، و ئەو پیاوانەی کە پەیوەندیی سێکسییان لەگەڵ پیاواندا هەیە، لە زۆرترین بەرکەوتووانی ڤایرۆسەکە بوون لەسەر ئاستی جیهان. پێدەچێت ئەم جیاکارییە کۆمەڵایەتییە (Stigma) ببێتە هۆی ساردکردنەوەی کەسەکان لە گەڕان بەدوای دەستنیشانکردن، پێکوتە و چارەسەردا، کە ئەمەش بیرخەرەوەی ڕۆژانی سەرەتای پەتای ئایدزە (HIV/AIDS) لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. سەرباری ئەوەش، زانیارییە چەواشەکارەکان لە هەندێک ناوچەدا بوونە هۆی هاندانی تووندوتیژی دژی مەیموونەکان، بە بیانووی ئەوەی بەهەڵە بەرپرسیار دەکران لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە. <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> <ref name="w318">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |year=2023 |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |url=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |publisher=Elsevier BV |volume=23 |issue=3 |pages=273–275 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=9901940 |pmid=36758567 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Berger 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Berger |first=MN |last2=Cassidy-Matthews |first2=C |last3=Farag |first3=MWA |last4=Davies |first4=C |last5=Bopage |first5=RI |last6=Sawleshwarkar |first6=S |date=23 October 2025 |title=Mpox-Related Stigma Among Gay, Bisexual, and Other Men Who Have Sex with Men: A Narrative Review. |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |volume=13 |issue=21 |page=2690 |doi=10.3390/healthcare13212690 |pmc=12607514 |pmid=41228057 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Guardian 2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 August 2022 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/09/brazilians-stop-attacks-monkeys-monkeypox-world-health |ڕێکەوتی سەردان=2 June 2026 |وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڕەزامەندیی لەسەر ناوی نوێی (Mpox - ئێم پۆکس) دەربڕی، <ref name="WHO1">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |website=World Health Organization (WHO) |title=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> کە دوای کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەشێوەیەکی پلە بە پلە وەک زاراوەی پەسەندکراو لە (پۆلێنکردنی نێودەوڵەتیی نەخۆشییەکان - ICD) جێگیر کرا. <ref name="w3182">{{cite journal |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |year=2023 |title=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |url=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |publisher=Elsevier BV |volume=23 |issue=3 |pages=273–275 |doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=9901940 |pmid=36758567 |doi-access=free}}</ref> گۆڕینی ناوەکە پەیوەندییە زانستییەکەی بە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەوە (Poxviruses) دەپارێزێت و هاوکات نووسینی ناوەکەشی بە زمانە جیاوازەکان ئاسانتر کردووە. <ref name="w3152">{{cite journal |last=Damaso |first=Clarissa R. |date=1 January 2023 |title=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |publisher=Elsevier |volume=17 |doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=9795326 |pmid=36588985 |doi-access=free |article-number=100424}}</ref> ژێر-جۆرەکانی ڤایرۆسی ئێم پۆکسیش ناوەکانیان گۆڕدرا؛ ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "حەوزی کۆنگۆ (ئەفریقای ناوەڕاست)" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری یەکەم (Clade I)، و ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "ئەفریقای ڕۆژئاوا" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری دووەم (Clade II). <ref>{{cite web |url=https://www.who.int/news/item/12-08-2022-monkeypox--experts-give-virus-variants-new-names |access-date=16 August 2024 |website=[[World Health Organization]] (WHO) |title=Monkeypox: experts give virus variants new names}}</ref> بە مەبەستی پاراستنی دەستڕاگەیشتن بە تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئاسانکاریی توێژینەوە، زاراوەی (Monkeypox) و ناوە کۆنەکانی ژێر-جۆرەکان لە داتابەیسی ICD وەک زاراوەی گەڕان بۆکراو دەمێننەوە. <ref name="WHO12">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |website=World Health Organization (WHO) |title=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا، (سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان - CDC)ی ئەمریکی گەڕایەوە بۆ بەکارهێنانی ناوی Monkeypox، بە پشت بەستن بەو هۆکارەی کە ڤایرۆسەکە هۆکاری دروستبوونی نەخۆشییەکەیە. <ref name="p437">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |last=Romanik |first=Dr. Nikki |last2=Daskalakis |first2=Dr. Demetre |date=1 October 2025 |title=HHS Is Wrong to Bring Back the Stigmatizing Name Monkeypox |url=https://time.com/7321965/mpox-monkeypox-virus-name-change-hhs/ |journal=TIME |access-date=12 October 2025}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Stages_of_monkeypox_lesion_development.jpg|وێنۆک|قۆناغەکانی گەشەکردنی برینی ئێم پۆکس]] [[پەڕگە:22-1374-F1.jpg|وێنۆک|بەرەوپێشچوونی برینی نەکرۆزی (مردنی شانەکان)ی ئێم پۆکس پاش بەرکەوتن بە دەرزییەکی پیسبوو بە کێم (Pustule) <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |date=December 2022 |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516–2519 |doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=9707600 |pmid=36252152 |s2cid=252969061}}</ref>]] [[پەڕگە:Monkeypox_lesions.jpg|وێنۆک|پەڵەکانی ئێم پۆکس لەسەر ئەندامی نێرینە]] [[پەڕگە:Oral_monkeypox_lesion.jpg|وێنۆک|ئاوسانی لەوزەتێنی ڕاست لەگەڵ برینێکی کێمدار لە سەریەوە لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ٢٠٢٢دا.]] نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە ئێم پۆکس بریتین لە تا، ئازاری ماسولکە، و قوڕگ ئێشە، کە دواتر لیرک و پەڵەی پێستی خوروودار یان بەئازار، سەرئێشە، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان و شەکەتییان بەدوادا دێت. مەرج نییە هەموو کەسێک تەواوی نیشانەکانی تێدا دەربکەوێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> ئەو کەسانەی تووشی ئێم پۆکس دەبن بەزۆری نزیکەی هەفتەیەک پاش تووشبوونەکە نیشانەکانیان لێ دەردەکەوێت. سەرەڕای ئەوەش، ماوەی متبوونی (كڕبوون) ڤایرۆسەکە (Incubation period) دەتوانێت لە نێوان یەک ڕۆژ بۆ چوار هەفتەدا بگۆڕێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="McFarland2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A |date=July 2023 |title=Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 |journal=Euro Surveillance |volume=28 |issue=27 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 |pmc=10370040 |pmid=37410383}}</ref> لیرکەکان لە چەندین برینی بچووک پێکدێن، کە لەوانەیە لەسەر لەپی دەست، بنەپێ، دەموچاو، دەم، قوڕگ، ئەندامەکانی زاوزێ، یان کۆم دەربکەون. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref>سەرەتا وەک پەڵەی تەختی بچووک دەست پێدەکەن، پێش ئەوەی ببن بە زیپکەی بچووک، کە پاشان پڕ دەبن لە شلە، و لە کۆتاییدا دەتەقن و قەتماغە دەبەستن، کە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیکەی دە ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، برینەکان لەوانەیە تووشی نەکرۆز (مردنی شانەکان) ببن، کە پێویستیان بە لابردنی شانە مردووەکان (Debridement) هەیە و کاتێکی زیاتریان بۆ چاکبوونەوە دەوێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Prasad |first=Sonya |last2=Galvan Casas |first2=Cristina |last3=Strahan |first3=Alexis G. |last4=Fuller |first4=L. Claire |last5=Peebles |first5=Klint |last6=Carugno |first6=Andrea |last7=Leslie |first7=Kieron S. |last8=Harp |first8=Joanna L. |last9=Pumnea |first9=Teodora |last10=McMahon |first10=Devon E. |last11=Rosenbach |first11=Misha |last12=Lubov |first12=Janet E. |last13=Chen |first13=Geoffrey |last14=Fox |first14=Lindy P. |last15=McMillen |first15=Allen |date=March 2023 |title=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=88 |issue=5 |pages=1066–1073 |doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=9833815 |pmid=36641010}}</ref> <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |date=December 2022 |title=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2516–2519 |doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=9707600 |pmid=36252152 |s2cid=252969061}}</ref> لەوانەیە هەندێک کەس تەنها یەک برینیان لێ دەربکەوێت، لە کاتێکدا هەندێکی تر سەدان برینیان هەبێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کەسێک بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس تووش ببێت بەبێ ئەوەی هیچ نیشانەیەک نیشان بدات (Asymptomatic). <ref name="WHOfact2023" /> بەزۆری نیشانەکان دوو بۆ چوار هەفتە دەخایەنن بەڵام لەوانەیە لەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگرییان لاوازە زیاتر بخایەنن. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 April 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> <ref name="WHOfact2023" /> === لێکەوتەکانی === لێکەوتە و ئاڵۆزکارییەکان بریتین لە هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک (Encephalitis)، و لەدەستدانی بینایی بەدوای هەوکردنی گلێنەی چاودا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە، چ بەهۆی دەرمانەوە بێت، یان حاڵەتە پزیشکییەکان، یان نەخۆشیی ئایدزەوە (HIV)، زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە کە نەخۆشییەکەیان توندتر بێت. <ref name="WHOfact2023" /> ئەگەر تووشبوونەکە لە کاتی دووگیانیدا ڕووبدات، لەوانەیە ببێتە هۆی لەدایکبوونی منداڵی مردوو (Stillbirth) یان لێکەوتەی تر. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> === دەرەنجام === ئەگەر هیچ لێکەوتەیەک بوونی نەبێت، لێکەوتە درێژخایەنەکان (Sequelae) دەگمەنن؛ پاش چاکبوونەوە، قەتماغەکان لەوانەیە جێگەی کاڵ جێبهێڵن پێش ئەوەی ببن بە شوێنەواری (جێبرینی) تاریکتر. <ref name="Goldman20202">{{Cite book|title=[[Goldman-Cecil Medicine]]|vauthors=Petersen BW, Damon IK|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-53266-2|veditors=Goldman L, Schafer AI|edition=26th|volume=2|location=Philadelphia|pages=2180–2183|chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections|access-date=28 May 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|archive-date=19 January 2023|url-status=live}}</ref> === گیانلەدەستدان === لە ڕووی مێژووییەوە، ڕێژەی مردنی تووشبووان (Case Fatality Rate - CFR) لە سەرهەڵدانەکانی ڕابردوودا بە نزیکەی ١٪ بۆ ١٠٪ خەمڵێندراوە، بە جۆرێک کە جۆری یەکەم (Clade I) بە توندتر و مەترسیدارتر لە جۆری دووەم (Clade II) دادەنرێت. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Gessain 2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |date=November 2022 |title=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |volume=387 |issue=19 |pages=1783–1793 |doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=36286263 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی مردنی تووشبووان لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ کە بەهۆی جۆری (Clade IIb)ەوە بوو زۆر کەم بوو، کە بە ٠.١٦٪ خەمڵێنرا، زۆربەی گیانلەدەستدانەکانیش لەو کەسانەدا بوو کە پێشتر سیستەمی بەرگرییان سەرکوتکراو یان لاواز بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=31 May 2023 |وێبگە=BMJ Best Practice}}</ref> لەبەرامبەردا، تا نیسانی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانی جۆری یەکەم (Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕێژەی مردنی (CFR) ٤.٩٪ بووە. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> جیاوازیی نێوان ئەم خەمڵاندنانە دەگەڕێتەوە بۆ: * جیاوازی لە توانای نەخۆشخستن (Virulence)ی جۆری یەکەم لەچاو جۆری دووەمدا. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |date=May 2024 |title=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=73 |issue=19 |pages=435–440 |doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=11115432 |pmid=38753567}}</ref> * کەمیی تۆمارکردنی حاڵەتە سووکەکان یان بێنیشانەکان لە ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقادا، کە بەگشتی ژێرخانی تەندروستییان لاوازە. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |date=August 2022 |title=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |volume=194 |issue=31 |page=E1097 |doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=9377567 |pmid=35970550 |doi-access=free}}</ref> * پەرەسەندنی ڤایرۆسەکە بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی نەخۆشییەکی سووکتر لە مرۆڤدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dumonteil E, Herrera C, Sabino-Santos G |date=February 2023 |title=Monkeypox Virus Evolution before 2022 Outbreak |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=29 |issue=2 |pages=451–453 |doi=10.3201/eid2902.220962 |pmc=9881786 |pmid=36692511}}</ref> * باشتربوونی تەندروستیی گشتی و چاودێریی تەندروستیی باشتر لەو کۆمەڵگەیانەی کە زیاترین زیانیان بەرکەوت لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا. <ref name="Death_Rates" /> === لە ئاژەڵەکانی تردا === بڕوا وایە کە شیردەرە بچووکەکان وەکو سەرچاوەی سروشتی (Reservoir) بۆ ڤایرۆسەکە کاردەکەن لە ناوچە خۆجێییەکاندا. <ref name="CDC_Animals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 January 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030808/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=25 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بڵاوبوونەوە لە نێوان ئاژەڵەکاندا لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە (Fecal–oral route) و لە ڕێگەی لووتەوە، و لە ڕێگەی برین و خواردنی گۆشتی تووشبووەوە ڕوودەدات. <ref name="Wingfield20092">{{Cite book|title=Veterinary Disaster Response|vauthors=Nash SL, Palmer SB, Wingfield WE|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-8138-1014-0|veditors=Wingfield WE, Palmer SB|location=Iowa|pages=167–168|chapter=1.11. Zoonoses and zoonotic diseases|access-date=1 June 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815030801/https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 August 2024|url-status=live}}</ref> هەروەها نەخۆشییەکە لە کۆمەڵێکی بەرفراوانی ئاژەڵەکانی تریشدا تۆمارکراوە، لەوانە مەیموون، مێروولەخۆر، ژیشک، سەگی مێرگ (Prairie dogs)، سمۆرە، و مشکی کەپوو درێژ (Shrews). نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە ئاژەڵەکاندا بە باشی لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکراوە و توێژینەوەی زیاتریش بەردەوامن. <ref name="CDC_Animals2" /> حاڵەتی تووشبوونی ئاژەڵ لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بوونی هەبووە؛ لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەمریکادا، سەگەکانی مێرگ (Cynomys ludovicianus) تووشبوون و نیشانەکانی تا، کۆکە، هەوکردنی چاو، کەمخۆری و پەڵەی پێستیان تێدا دەرکەوت. <ref name="CDCanimals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 November 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220519194218/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2022 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی تووشبوونی سەگی ماڵی (Canis familiaris) هەبووە کە نیشانەی پەڵە و برینی پێستی تێدا دەرکەوتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Seang S, Burrel S, Todesco E, Leducq V, Monsel G, Le Pluart D, Cordevant C, Pourcher V, Palich R |date=August 2022 |title=Evidence of human-to-dog transmission of monkeypox virus |journal=Lancet |volume=400 |issue=10353 |pages=658–659 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01487-8 |pmc=9536767 |pmid=35963267}}</ref> == هۆکار == ئێم پۆکس لە هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵدا بەهۆی تووشبوون بە (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus monkeypox) دروست دەبێت – کە ڤایرۆسێکی خاوەن دی ئێن ئەی دوانییە (Double-stranded DNA) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکس و خێزانی ڤایرۆسەکانی ئاوڵەیە (Poxviridae)، ئەمەش وای لێدەکات زۆر نزیک بێت لە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox)، ئاوڵەی مانگا (Cowpox)، و ڤایرۆسی ڤاکسینیا (Vaccinia). <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> دوو ژێر-جۆرە سەرەکییەکەی ڤایرۆسەکە بریتین لە Clade I و Clade II. لە نیسانی ٢٠٢٤دا، دوای دەستنیشانکردنی گۆڕاوێکی نوێ، جۆری یەکەم (Clade I) دابەش کرا بۆ دوو ژێر-جۆر بە ناوەکانی Ia و Ib. بە هەمان شێوە، جۆری دووەمیش دابەش دەبێت بۆ: Clade IIa و Clade IIb. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="UKHSA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 August 2024 |ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=21 August 2024 |وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 April 2024 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak |ڕێکەوتی سەردان=21 August 2024 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێشبینی دەکرێت جۆری یەکەم ببێتە هۆی نەخۆشییەکی توندتر و ڕێژەی مردنی زیاتر بەراورد بە جۆری دووەم. <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 December 2022 |ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=24 May 2023 |وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> [[پەڕگە:Monkeypox_viruses_scale.png|وێنۆک|پێکهاتە و قەبارەی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]] ڤایرۆسەکە بە نەخۆشییەکی خۆجێیی (Endemic) دادەنرێت لە ناوچە دارستانە باراناوییە خولگەیییەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا. <ref name="NIH_mpox">{{Citation |title=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |date=30 November 2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> جگە لە مەیموونەکان، ڤایرۆسەکە دەستنیشانکراوە لە مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، جۆرەکانی مشکی خەواڵوو و سمۆرە ئەفریقییەکاندا. بەکارهێنانی ئەم ئاژەڵانە وەکو خۆراک لەوانەیە سەرچاوەیەکی گرنگ بێت بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ مرۆڤ. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> == گواستنەوە == پێدەچێت سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە شیردەرە بچووکەکانی ئەفریقای خولگەیی بن. <ref name="NIH_mpox">{{Citation |title=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |date=30 November 2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |access-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |archive-date=16 March 2023 |url-status=live |publisher=StatPearls Publishing |pmid=34662033}}</ref> یەکەم بەڵگەی یەکلاکەرەوە لەسەر ئەمە لە شوباتی ٢٠٢٦دا ئاشکرا بوو، کاتێک پشتڕاستکرایەوە کە گۆشتی سمۆرە سەرچاوەی تووشبوونی کۆمەڵێک مەیموونی جۆری (Sooty mangabeys) بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Riutord-Fe |first=Carme |last2=Schlotterbeck |first2=Jasmin |last3=Lagostina |first3=Lorenzo |last4=Kouadio |first4=Leonce |last5=Herridge |first5=Harriet R. |last6=Jochum |first6=Moritz J. S. |last7=Noma |first7=Nea Yves |last8=López-Morales |first8=Ane |last9=Hoffmann |first9=Donata |last10=Calvelage |first10=Sten |last11=Kühl |first11=Hjalmar |last12=Mielke |first12=Alexander |last13=Crockford |first13=Catherine |last14=Samuni |first14=Liran |last15=Wittig |first15=Roman M. |date=11 February 2026 |title=Transmission of MPXV from fire-footed rope squirrels to sooty mangabeys |journal=Nature |volume=651 |issue=8104 |pages=185–190 |bibcode=2026Natur.651..185R |doi=10.1038/s41586-025-10086-y |pmc=12960232 |pmid=41673146 |doi-access=free}}</ref> ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵەوە بۆ ئاژەڵ یان بۆ مرۆڤ بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندن، لە ڕێگەی ڕاوکردن یان کەوڵکردنی ئاژەڵی تووشبوو، یان لە ڕێگەی خواردنی گۆشتی کاڵ یان کەم کوڵاوەوە. <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 February 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chaix |first=Estelle |last2=Boni |first2=Mickaël |last3=Guillier |first3=Laurent |last4=Bertagnoli |first4=Stéphane |last5=Mailles |first5=Alexandra |last6=Collignon |first6=Catherine |last7=Kooh |first7=Pauline |last8=Ferraris |first8=Olivier |last9=Martin-Latil |first9=Sandra |last10=Manuguerra |first10=Jean-Claude |last11=Haddad |first11=Nadia |date=December 2022 |title=Risk of Monkeypox virus (MPXV) transmission through the handling and consumption of food |journal=Microbial Risk Analysis |volume=22 |bibcode=2022MbRA...2200237C |doi=10.1016/j.mran.2022.100237 |issn=2352-3530 |pmc=9595349 |pmid=36320929 |article-number=100237}}</ref> ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پێستی بریندارەوە، یان لە ڕێگەی ڕووە لینجەکانەوە وەکو دەم، کۆئەندامی هەناسە، یان ئەندامەکانی زاوزێ دەچێتە ناو جەستەوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> ئێم پۆکس دەتوانێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی بەرکەوتن بە ماددە یان شلەی برینە تووشبووەکان لەسەر پێست، لەناو دەم، یان لەسەر ئەندامەکانی زاوزێ؛ ئەمەش بەرکەوتن لە خۆدەگرێت، بەرکەوتنی نزیک، و لە کاتی جووتبوونی سێکسیدا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 February 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی سەردان=8 September 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هەروەها مەترسیی تووشبوون لە ڕێگەی کەرەستە پیسبووەکان (Fomites)ەوە بوونی هەیە، وەکو ئەو جلوبەرگە یان جێخەوانەی کە بە پاشماوەی برینەکان پیسبوون. <ref name="CDC_Transmission" /> == دەستنیشانکردن == دەستنیشانکردنی جیاکاریی کلینیکی (Clinical differential diagnosis) جیاوازی دەکات لە نێوان نەخۆشییە پەڵەیییەکانی وەک دڕکەومێکوتە، سورێژە، هەوکردنە بەکتریاییەکانی پێست، گەڕی (Scabies)، هەستیاریی ڕووەکەکان، سیفلیس (Syphilis)، و ئەو هەستیارییانەی پەیوەندییان بە دەرمانەوە هەیە. <ref name="o104">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Hussain |first=Azhar |last2=Kaler |first2=Jasndeep |last3=Lau |first3=George |last4=Maxwell |first4=Tyler |date=4 October 2022 |title=Clinical Conundrums: Differentiating Monkeypox From Similarly Presenting Infections |url=https://assets.cureus.com/uploads/review_article/pdf/113445/20221104-31928-ylnppj.pdf |journal=Cureus |volume=14 |issue=10 |doi=10.7759/cureus.29929 |issn=2168-8184 |pmc=9634140 |pmid=36348880 |access-date=18 January 2025 |doi-access=free |article-number=e29929}}</ref> پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ نموونەی برینەکانی پێست، باشترین و پەسەندترین پشکنینی دەستنیشانکردنە، هەرچەندە لایەنە نەرێنییەکەی ئەوەیە کە بەدەستهێنانی ئەنجامەکەی تا ڕادەیەک خاوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) یەکەمین پشکنینی دەستنیشانکردنی لەژێر ڕێکاری (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو - EUL)دا پەسەند کرد. پشکنینی ئامێری (Alinity m MPXV) ڕێگە بە دەستنیشانکردنی ڤایرۆسەکە دەدات لە ڕێگەی پشکنینی تاقیگەییی نموونەی برینەکانی پێستەوە، کە ئەنجامەکە لە ماوەی کەمتر لە دوو کاتژمێردا دەردەخات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/4/who-approves-first-mpox-test-for-faster-diagnoses |ڕێکەوتی سەردان=4 October 2024 |وێبگە=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.molecular.abbott/us/en/products/infectious-disease/alinity-m-monkeypox-assay |ڕێکەوتی سەردان=4 October 2024 |وێبگە=Abbott Laboratories}}</ref> == ڕێگریکردن == === پێکوتە === لە ڕووی مێژووییەوە، دەرکەوتووە کە پێکوتەی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox) مەترسیی تووشبوون بە ئێم پۆکس کەمدەکاتەوە لەو کەسانەی لە ئەفریقا پێشتر کوتراون. کەمبوونەوەی بەرگری دژی ڤایرۆسەکانی ئاوڵە لەو کۆمەڵگەیانەی بەرکەوتەیان هەیە، یەکێکە لە هۆکارەکانی زیادبوونی ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەمبوونەوە و دابەزینی ئەو بەرگرییە بەکۆمەڵەی (Cross-protective immunity) لە ناو ئەو کەسانەی کە پێش ساڵی ١٩٨٠ کوتراون (کاتێک کە هەڵمەتە بەرفراوانەکانی کوتانی ئاوڵە وەستێنران)، هەروەها بەهۆی زیادبوونی وردەوردەی ڕێژەی کەسانی نەکوترراو لە ناو کۆمەڵگەدا. <ref name="Kantele, A. 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |date=August 2016 |title=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=22 |issue=8 |pages=658–659 |doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=9533887 |pmid=27404372 |doi-access=free}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، چوار پێکوتە بۆ خۆپاراستن لە ئێم پۆکس بەکاردەهێنران، کە هەموویان لە بنەڕەتدا بۆ دژی ئاوڵە پەرەیان پێدراوە. * پێکوتەی MVA-BN (بە ناوە بازرگانییەکانی Jynneos, Imvamune یان Imvanex دەناسرێت) کە لەلایەن کۆمپانیای (Bavarian Nordic)ەوە بەرهەم دەهێنرێت. مۆڵەتی بەکارهێنانی دژی ئێم پۆکسی لە ئەوروپا، ئەمریکا و کەنەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 July 2022 |ناونیشان=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/ |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=Labiotech UG}}</ref> * پێکوتەی LC16 لە کۆمپانیای KMB Biologics (ژاپۆن) – مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ژاپۆن هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=British Medical Journal}}</ref> * پێکوتەی OrthopoxVac، کە مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ڕووسیا هەیە و لەلایەن (سەنتەری توێژینەوەی دەوڵەتی بۆ ڤایرۆسناسی و بایۆتەکنۆلۆژیا - VECTOR)ەوە لە ڕووسیا بەرهەم دەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2023 |ناونیشان=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/ |ڕێکەوتی سەردان=15 August 2024 |وێبگە=GxP News}}</ref> * پێکوتەی ACAM2000، کە لەلایەن کۆمپانیای Emergent BioSolutionsەوە بەرهەم دەهێنرێت. لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا بۆ بەکارهێنان دژی ئێم پۆکس لە ئەمریکا پەسەند کرا. پێکوتەکانی MVA-BN و ACAM2000 هەردووکیان ڤایرۆسی (ڤاکسینیا - Vaccinia)یان تێدایە. ڤاکسینیا ڤایرۆسێکی کەمتر مەترسیدارە لە ڕەگەزی ئۆرسۆپۆکس بەراورد بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس یان ڤایرۆسی ڤاریۆلا (هۆکاری ئاوڵە)، و بەهۆی لێکچوونێکی زۆری پرۆتینی لە نێوان ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکسدا، ئەم دوو پێکوتەیەی ڤاکسینیا دەبنە هۆی دروستبوونی دژەتەن کە بەرگرییەکی بەکۆمەڵ دژی ڤایرۆسەکانی تری ئەم خێزانە دابین دەکەن، وەکو ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون. لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی ڤاکسینیا لە پێکوتەی MVA-BNدا توانای زۆربوونی (لەبەرگرتنەوەی) نییە، لە ئەمریکا پێشنیار دەکرێت لەبری ACAM2000 بەکاربهێنرێت بۆ ئەو کەسانەی کە مەترسییەکی بەرزی تووشبوون بە ئێم پۆکسیان هەیە یان ئەوانەی کە لەم دواییانەدا بەرکەوتەیان هەبووە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |language=en-us |volume=74 |issue=22 |pages=385–392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=12176103 |pmid=40531798}}</ref> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی ئەمریکا (CDC) پێشنیار دەکات کە ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوە لە سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس دەکەن، ئەوانەی چاودێریی کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو دەکەن، و ئەوانەی بەهۆی بەرکەوتنی نزیک یان سێکسییەوە لەگەڵ کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو بەرکەوتەیان هەبووە، پێویستە پێکوتە وەربگرن. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}</ref> (CDC) و (ئاژانسی دەرمانی ئەوروپی - EMA) بەکارهێنانی پێکوتەی MVA-BN بە شێوەی دوو-ژەم پێشنیار دەکەن بۆ ئەو پێگەیشتووانەی کە مەترسیی تووشبوونیان بە ئێم پۆکس لە ڕێگەی چالاکیی سێکسییەوە لەسەرە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rao |first=Agam K. |date=2025 |title=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |language=en-us |volume=74 |issue=22 |pages=385–392 |doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=12176103 |pmid=40531798}}</ref> <ref name="Imvanex">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 August 2022 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528112802/https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref> === ڕێکارەکانی تر === CDC چەندین ڕێنمایی وردی داڕشتووە سەرباری ڕێکارە ستانداردەکانی کۆنترۆڵکردنی توشبوون. ئەمانە ئەوە لەخۆدەگرن کە کارمەندانی تەندروستی پێویستە جلی تایبەت (Gown)، دەمامک، چاویلکەی خۆپاراستن، و دەمامکی پاڵاوتنی هەوای یەکجاربەکارهاتوو (وەکو N95) بەکاربهێنن، و پێویستە کەسی تووشبوو لە ژوورێکی تایبەتدا گۆشەگیر (کەرەنتینە) بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە بەرکەوتنی کەسانی تر پێی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=31 October 2022 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2022}}</ref> ئەو کەسانەی لەو وڵاتانەدا دەژین کە ئێم پۆکس تێیاندا پەتایەکی خۆجێییە، پێویستە خۆیان بەدوور بگرن لە بەرکەوتن بە شیردەرە نەخۆشەکانی وەک قرتێنەرەکان، توورەکەدارەکان (Marsupials)، و مەیموونەکان (مردوو بن یان زیندوو) کە دەکرێت هەڵگری ڤایرۆسەکە بن، و پێویستە خۆیان بپارێزن لە خواردن یان مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی ئاژەڵی کێویدا (Bush meat). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 August 2024 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 August 2024}}</ref> لە میانی سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا، چەندین دەزگای تەندروستیی گشتی هەڵمەتی هۆشیاریی گشتییان دەستپێکرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=23 May 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 June 2022 |ناونیشان=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=28 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=28 May 2023 |وێبگە=Western Australia Department of Health}}</ref> == چارەسەر == زۆربەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بە نیشانەی سووکەوە دەردەکەون و لە ماوەی ٢ بۆ چوار هەفتەدا بەتەواوی چاک دەبنەوە. <ref name="Gov.UK2022">{{cite web |date=19 August 2024 |url=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820191452/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |archive-date=20 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox: background information |url-status=live |publisher=[[UK Health Security Agency]]}}</ref><ref name="WHO_Q&A2">{{cite web |date=17 August 2024 |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕاوە بۆ نەخۆشییەکە نییە، هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتە توندەکانی ئێم پۆکس پەسەند کراون. <ref name="CSC_TPOXX2">{{cite web |date=28 November 2022 |url=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |archive-date=24 May 2023 |access-date=24 May 2023 |website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |title=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=28 January 2022 |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |archive-date=16 May 2022 |access-date=19 May 2022 |title=Tecovirimat SIGA |url-status=live |publisher=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref><ref name="NIH_Mpox2">{{cite web |date=6 December 2022 |url=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |archive-date=23 May 2023 |access-date=24 May 2023 |website=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |title=Mpox (formerly Monkeypox) |url-status=live}}</ref> پێداچوونەوەیەکی (کۆکرەین - Cochrane) لە ساڵی ٢٠٢٣دا هیچ توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکیی تەواوکراوی نەدۆزییەوە کە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەرمانەکانی تایبەت بە چارەسەری ئێم پۆکس کردبێت. <ref name=":0">{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |date=March 2023 |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=10012405 |pmid=36916727 |article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> پێداچوونەوەکە چەند توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی ناهەڕەمەکی دەستنیشان کرد کە هەڵسەنگاندنیان بۆ سەلامەتیی دەرمانەکانی ئێم پۆکس کردووە، و دەرکەوت کە هیچ مەترسییەکی بەرچاو لە بەکارهێنانی تێکۆڤیریماتدا نییە، لەگەڵ بەڵگەیەکی کەم-متمانە کە ئاماژە بەوە دەکات لەوانەیە دەرمانی (برینسیدۆفۆڤیر - Brincidofovir) ببێتە هۆی زیانێکی سووکی جگەر. <ref name=":02">{{cite journal |vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |date=March 2023 |title=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2023 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=10012405 |pmid=36916727 |article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> بوونی ئازار باوە و دەشێت زۆر توند بێت؛ دەکرێت چاودێریی پاڵپشتیکەر (Supportive care) وەکو کۆنترۆڵکردنی ئازار یان تا بۆ نەخۆش بەکاربهێنرێت. <ref name="WHO_Q&A3">{{cite web |date=17 August 2024 |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |archive-date=19 August 2024 |access-date=22 August 2024 |title=Mpox |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref name="BMJ_Best">{{cite web |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-date=4 December 2022 |access-date=14 March 2023 |website=[[BMJ Best Practice]] |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url-status=live}}</ref> ئەو کەسانەی نەخۆشییەکەیان سووکە پێویستە لە ماڵەوە خۆیان کەرەنتینە بکەن، شلەمەنیی زۆر بخۆنەوە، خواردنی باش بخۆن، و هەنگاو بنێن بۆ پاراستنی تەندروستیی دەروونییان. <ref name="WHOfact20232">{{cite web |date=18 April 2023 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |archive-date=21 April 2022 |access-date=21 May 2023 |title=WHO Factsheet{{snd}}Mpox (Monkeypox) |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەو کەسانەی لە مەترسییەکی بەرزی نەخۆشییەکەدان بریتین لە منداڵان، ژنانی دووگیان، کەسانی بەتەمەن و ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 October 2022 |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=20 June 2022 |ڕێکەوتی سەردان=29 May 2023 |وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> بۆ ئەم کەسانە، یان ئەوانەی کە نەخۆشییەکەیان توندە، پێشنیار دەکرێت لە نەخۆشخانە بخەوێنرێن و چاودێرییەکی وردی نیشانەکانیان بکرێت. <ref name="BMJ_Best">{{cite web |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |archive-date=4 December 2022 |access-date=14 March 2023 |website=[[BMJ Best Practice]] |title=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |url-status=live}}</ref> چارەسەری نیشانەیی (Symptomatic treatment) پێشنیار دەکرێت بۆ لێکەوتانەی وەکو هەوکردنی کۆم (Proctitis) و خورووی توند (Pruritis) . <ref name="BMJ_Best" /> توێژینەوەیەک لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەریخست کە دەرمانی دژەڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات ماوەی مانەوەی برینەکانی ئێم پۆکسی کورت نەکردووەتەوە لەو کەسانەی تووشی جۆری یەکەمی ئێم پۆکس ببوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 August 2024 |ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=National Institutes of Health (NIH)}}</ref> سەرباری ئەمەش، ڕێژەی گشتیی مردن لە توێژینەوەکەدا نزیکەی ١.٧٪ بوو، کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بوو لە ڕێژەی مردنی ٣.٦٪ یان زیاتر کە لە حاڵەتە گشتییەکانی ئێم پۆکسدا لە کۆنگۆ بینراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Mast |first=Jason |ڕێکەوت=15 August 2024 |ناونیشان=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/ |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=STAT}}</ref> ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خەواندن لە نەخۆشخانە و دابینکردنی چاودێریی پاڵپشتیکەری کوالیتی-بەرز، بە شێوەیەکی بەرچاو ئاکامی تەندروستیی تووشبووانی ئێم پۆکس باشتر دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Priyan |first=Vishnu |ڕێکەوت=16 August 2024 |ناونیشان=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/ |ڕێکەوتی سەردان=16 August 2024 |وێبگە=Clinical Trials Arena}}</ref> ئەم توێژینەوەیە لەلایەن (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستی - NIH)ی ئەمریکییەوە سپۆنسەر کرا و بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگای نیشتمانیی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ سەرپەرشتی کرا. توێژینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠٢٤ لەسەر دەرمانی دژە ڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات سەر بە کۆمپانیای (Siga Technologies)، ئەوەی دەرخست کە ئەم دەرمانە کاریگەر نییە لە کەمکردنەوەی کاتی چاکبوونەوەی برینەکان یان کەمکردنەوەی ئازار لەو پێگەیشتووانەی کە بە جۆری دووەمی ئێم پۆکس تووشبوون. بە پشتبەستن بە ئەنجامە سەرەتاییەکان، لیژنەی سەلامەتی پێشنیاری ڕاگرتنی وەرگرتنی نەخۆشی زیاتری کرد بۆ توێژینەوەکە. ئەم توێژینەوەیە، کە لە ئەیلولی ٢٠٢٢ لەلایەن پەیمانگای نیشتمانیی ئەمریکی بۆ هەستیاری و نەخۆشییە گوازراوەکان دەستی پێکردبوو، نەخۆشانی لە چەندین وڵاتەوە لەخۆگرتبوو (لە نێویاندا ئەمریکا، ئەرجەنتین، و ژاپۆن) کە نیشانەکانی ئێم پۆکسیان بۆ کەمتر لە ١٤ ڕۆژ هەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 December 2024 |ناونیشان=https://www.contagionlive.com/view/nih-study-finds-tecovirimat-safe-but-ineffective-for-treating-mpox |ڕێکەوتی سەردان=15 December 2024 |وێبگە=ContagionLive |زمان=en}}</ref> شیکارییەکی سەرەتایی هیچ جیاوازییەکی بەرچاوی دەرنەخست لە چارەسەربوونی برینەکان یان کەمبوونەوەی ئازار لە نێوان بەکارهێنانی تێکۆڤیریمات و دەرمانی خەیاڵی (پلاسیبۆ - Placebo). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 December 2024 |ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-study-finds-tecovirimat-was-safe-did-not-improve-mpox-resolution-or-pain |ڕێکەوتی سەردان=15 December 2024 |وێبگە=National Institutes of Health (NIH) |زمان=EN}}</ref> === دەستنیشانکردن لە ژینگە کەم-سەرچاوەکاندا === لەگەڵ سەرهەڵدانەکەی مانگی ئابی ٢٠٢٤ لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) داوای لە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان کرد کە بەرهەمەکانیان بۆ پێداچوونەوەی لەناکاو پێشکەش بکەن. ئەم دەستپێشخەرییە بەشێکە لە هەوڵەکانی WHO بۆ دەستەبەرکردنی ئامرازەکانی دەستنیشانکردنی کاریگەر، بەتایبەتی بۆ دانیشتووانی ناوچە کەم-داهاتەکان. ئاژانسەکە داوای لە بەرهەمهێنەران کردووە پشکنینەکانیان پێشکەشی پرۆسەی (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو) بکەن، کە ڕێگە بە WHO دەدات ئەم بەرهەمە پزیشکییانە بە خێراییەکی زیاتر پەسەند بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news/item/29-08-2024-who-urges-rapid-access-to-mpox-diagnostic-tests--invites-manufacturers-to-emergency-review#:~:text=WHO%20has%20asked%20manufacturers%20of,particularly%20in%20low-income%20settings. |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەم پرۆسەیە بە جۆرێک داڕێژراوە کە یارمەتیی وڵاتان بدات لە دابینکردنی بەرهەمە سەرەکییەکان لە ڕێگەی ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی ترەوە. ئەم پەلەکردنە لە کاتێکدایە کە فۆرمێکی نوێی زۆر خێرا گوازراوەی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٤ نیگەرانیی جیهانیی لێ کەوتووەتەوە، کە بووە هۆی ئەوەی WHO ئێم پۆکس وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕابگەیەنێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/publications/m/item/mpox-global-strategic-preparedness-and-response-plan |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Monkeypox_By_Country.svg|وێنۆک|نەخشەی جیهانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (ئاوڵەی مەیموون){{Legend|#8888ff|ناوچەی خۆجێیی جۆری یەکەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ff8888|ناوچەی خۆجێیی جۆری دووەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa44aa|بوونی هەردوو جۆرەکە}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa0000|{{nbsp}}سەرهەڵدانی جۆری دووەم لە ٢٠٢٢}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FFC6C6|حاڵەتە گومانلێکراوەکان}}]] === مێژوو === ئێم پۆکس بۆ یەکەمجار وەک نەخۆشییەکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٥٨ لە نێو مەیموونەکانی تاقیگەدا لە کۆپنهاگنی دانیمارک دەستنیشان کرا، هەرچەندە سەرچاوەی نەخۆشییەکە تا ئێستاش بە نەزانراوی ماوەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Parker S, Buller RM |date=February 2013 |title=A review of experimental and natural infections of animals with ''Orthopoxvirus monkeypox'' between 1958 and 2012 |journal=Future Virology |volume=8 |issue=2 |pages=129–157 |doi=10.2217/fvl.12.130 |pmc=3635111 |pmid=23626656}}</ref> <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html |ڕێکەوتی سەردان=16 January 2025 |وێبگە=Mpox}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html "About Mpox"]. ''Mpox''. 26 September 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 January</span> 2025</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەتی تۆمارکراوی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ ڕوویدا، کە بریتی بوون لە شەش منداڵی نەکوترراو لە کاتی هەڵمەتەکانی بنەبڕکردنی ئاوڵەدا، و یەکەمیان کوڕێکی ٩ مانگانە بوو لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ. <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> <ref name="Cho1973">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cho CT, Wenner HA |date=March 1973 |title=Monkeypox virus |journal=Bacteriological Reviews |volume=37 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1128/br.37.1.1-18.1973 |pmc=413801 |pmid=4349404}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٦، زیاتر لە ٣٠٠ حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (کە ئەوکات بە زەئیر دەناسرا) تۆمارکران، کە زۆربەیان بەهۆی بەرکەوتن بە ئاژەڵەوە بوون. <ref name="Meyer2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P |date=August 2002 |title=Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=40 |issue=8 |pages=2919–2921 |doi=10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 |pmc=120683 |pmid=12149352}}</ref> ڤایرۆسەکە لەناو مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، مشکی خەواڵوو، و سمۆرە ئەفریقییەکاندا دۆزراوەتەوە، کە زۆرجار وەک خۆراک بەکاردەهێنران. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE |date=30 October 2015 |title=Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=9 |issue=10 |doi=10.1371/journal.pntd.0004130 |pmc=4627722 |pmid=26517839 |doi-access=free |article-number=e0004130}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> چەندین حاڵەتی زیاتری ئێم پۆکس لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا تۆمارکراون، بەتایبەتی لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کە تێیدا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤، ساڵانە ٢٠٠٠ حاڵەت تۆمار دەکران. هەرچەندە داتا کۆکراوەکان زۆرجار ناتەواو و پشتڕاستنەکراوەن، کە ئەمەش ڕێگرە لە بەدەستهێنانی خەمڵاندنێکی ورد بۆ ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بەپێی کات. <ref name="Skle">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Sklenovská N, Van Ranst M |date=September 2018 |title=Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans |journal=Frontiers in Public Health |volume=6 |bibcode=2018FrPH....6..241S |doi=10.3389/fpubh.2018.00241 |pmc=6131633 |pmid=30234087 |doi-access=free |article-number=241}}</ref> هەرچەندە سەرەتا وا دەزانرا لە مرۆڤدا دەگمەنە، بەڵام لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە ڕێژەی حاڵەتەکان زیادی کردووە، <ref name="Andrew2020">{{Cite book|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|vauthors=James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-323-54753-6|edition=13th|location=Edinburgh|page=389|chapter=19. Viral diseases|access-date=9 June 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|archive-date=19 January 2023|url-status=live}}</ref> <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |date=February 2022 |title=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=16 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=8870502 |pmid=35148313 |doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزین و کەمبوونەوەی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتی ڕۆتینی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McCollum AM, Damon IK |date=January 2014 |title=Human monkeypox |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=58 |issue=2 |pages=260–267 |doi=10.1093/cid/cit703 |pmc=5895105 |pmid=24158414 |doi-access=}}</ref> === ''مەترسییەکانی داهاتوو'' === سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسی ئێم پۆکس تا ئێستا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری نەکراوە. قرتێنەرە بچووکەکان وەک باشترین کاندید بۆ ئەمە دادەنرێن. بەبێ هەبوونی هەڵمەتێکی گەورەی کوتان، سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا بۆ ماوەیەکی نادیار لە ناوچە خۆجێییەکاندا بەردەوام دەبن، لەگەڵ هەبوونی مەترسییەکی بەردەوام کە بڵاوبوونەوەکان بگەنە ئەو ناوچانەش کە پێشتر نەخۆشییەکەیان تێدا نەبووە. بەڵگەکانی تر — وەکو ئەوەی کە ڤایرۆسەکە پەرەدەسەنێت بۆ ئەوەی خێراتر لە نێوان مرۆڤدا بگوێزرێتەوە، توانای تووشکردنی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە خانەخوێ (Hosts)، و هەبوونی ئەگەری گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ — بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی ئەو مەترسییەی کە لەوانەیە ئێم پۆکس لە سەرچاوە سروشتییە نوێیەکانی دەرەوەی ئەفریقا بڵاوببێتەوە، یان ببێتە هۆی پەتا جیهانییەکانی داهاتوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R |date=October 2022 |title=Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox |journal=Lancet |volume=400 |issue=10359 |pages=1191–1193 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01789-5 |pmc=9534010 |pmid=36152668}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2023 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2023 |وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL |date=May 2023 |title=Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world |journal=Lancet |volume=401 |issue=10390 |pages=1822–1824 |doi=10.1016/S0140-6736(23)00588-3 |pmc=10154003 |pmid=37146622 |s2cid=258441920}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 December 2022 |ناونیشان=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2023 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2023 |وێبگە=Public Health Agency of Canada}}</ref> دوای سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣، ئێم پۆکس (Clade IIb) لە ناو دانیشتووانی دەرەوەی ئەفریقادا بە ئاستێکی زۆر نزم هەر بوونی ماوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mathieu E, Spooner F, Dattani S, [[Hannah Ritchie|Ritchie H]], [[Max Roser|Roser M]] |date=24 May 2022 |title=Mpox (monkeypox) |url=https://ourworldindata.org/monkeypox |url-status=live |journal=Our World in Data |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |archive-date=3 July 2022 |access-date=5 October 2023}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی زیادبوونی ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی (جۆری یەکەم Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕاگەیاند، بە تۆمارکردنی ١٢,٥٦٩ حاڵەت لەو ساڵەدا لەگەڵ ٦٥١ حاڵەتی گیانلەدەستدان؛ هەروەها ئەمە یەکەم بەڵگەی سەلمێنراو بوو بۆ گواستنەوەی سێکسیی جۆری یەکەم. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=23 November 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=24 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=25 November 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ەوە بەرزبوونەوەیەک لە تووشبوون بە جۆری یەکەمی ڤایرۆسی ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (DRC) بینراوە، بە جۆرێک کە ئێستا حاڵەتی زیاتر لە وڵاتە ئەفریقییەکانی تر تۆمار دەکرێن کە پێشتر هیچ حاڵەتێکی ئێم پۆکسیان نەبووە. دوو حاڵەتی هاوردەکراویش لە سوید و تایلەند تۆمارکران. تا ٢٣ی ئابی ٢٠٢٤، زیاتر لە ٢٠,٠٠٠ حاڵەتی ئێم پۆکس لە ١٣ وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا تۆمارکراون، بە هەبوونی ٣,٣١١ حاڵەتی پشتڕاستکراوە و ٥٨٢ گیانلەدەستدان. زۆربەی حاڵەتەکان لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدان، کە ژێر-جۆرەکانی Ia و Ib ی تێدا باون. <ref name="v952">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 August 2024 |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-mpox-due-monkeypox-virus-clade-i |ڕێکەوتی سەردان=18 January 2025 |وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤دا جۆری (Ib) بەستراوەتەوە بە تۆمارکردنی حاڵەتێکی ئێم پۆکسەوە لە سوید، کە پەیوەندی بە گەشتکردنەوە هەبوو بۆ وڵاتێکی ئەفریقی کە ڤایرۆسەکەی تێدا بڵاوبووەتەوە. سەرەڕای نزمیی ڕێژەی بڵاوبوونەوەکە، لەو کاتەوە حاڵەتەکانی پەیوەست بە جۆری دووەم لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا/ناوچەی ئابووری ئەوروپی (EU/EEA) تۆمارکراون. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی خستە لیستی "نەخۆشخەرە لەپێشینەکان" کە دەکرێت ببنە هۆی پەتایەکی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mallapaty S |date=2 August 2024 |title=The pathogens that could spark the next pandemic |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |url-status=live |journal=Nature |volume=632 |issue=8025 |page=488 |bibcode=2024Natur.632..488M |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=39095457 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |archive-date=2 August 2024 |access-date=2 August 2024}}</ref> == سەرهەڵدانەکان == ئەم بەشە لیستێکی ناتەواوە لەو سەرهەڵدانانەی نەخۆشییەکە کە تۆمارکراون، لە نێویاندا سەرهەڵدانە گەورەکان لە وڵاتە ناوچەیییە خۆجێییەکانی ئەفریقای خولگەیی (بێنین، کامیرۆن، کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، گابۆن، غانا، کۆتدیڤوار، لیبێریا، نێجیریا، کۆماری کۆنگۆ، سیرالیۆن، و باشووری سودان). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=31 May 2023 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> سەرهەڵدانی ئێم پۆکس زۆر باوە لەو ناوچانەی کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە – زۆرجار ئەم ناوچانە ژێرخانی تەندروستییان لاوازە و بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە دەگمەن بەدۆکیۆمێنت (تۆمار) دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E |date=December 2022 |title=National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=28 |issue=12 |pages=2435–2445 |doi=10.3201/eid2812.220897 |pmc=9707566 |pmid=36328951}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kozlov M |date=February 2023 |title=WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa |url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |url-status=live |journal=Nature |volume=614 |issue=7949 |pages=600–601 |bibcode=2023Natur.614..600K |doi=10.1038/d41586-023-00391-9 |pmid=36765257 |s2cid=256764657 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |archive-date=16 May 2023 |access-date=30 May 2023}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 October 2022 |ناونیشان=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 May 2023 |ڕێکەوتی سەردان=30 May 2023 |وێبگە=National Geographic}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+خشتەی سەرهەڵدانەکانی نەخۆشیی ڤایرۆسی ئێم پۆکس !ساڵ !وڵات !جۆر (Clade) ! data-sort-type="number" |حاڵەتەکانی مرۆڤ ! data-sort-type="number" |گیانلەدەستدان ! data-sort-type="number" |ڕێژەی مردنی تووشبووان !تێبینی |- | align="right" |١٩٧٠ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٥ |داتا نییە |داتا نییە | |- |١٩٧١ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٢ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٨١–١٩٨٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٣٣٨ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٩٥–١٩٩٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |>٥٠٠ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |٢٠٠١–٢٠٠٤ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٢،٧٣٤ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="right" |٢٠٠٣ |{{USA}} | align="right" |جۆری دووەم |٧١ |٠ |٠% | |- | align="right" |٢٠١٥ |{{CAF}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N |date=2017 |title=A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic |journal=Open Forum Infectious Diseases |volume=4 |issue=4 |doi=10.1093/ofid/ofx168 |pmc=5920348 |pmid=29732376 |article-number=ofx168}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |١٠ |٢ |٢٠% | |- | align="left" |٢٠١٧–٢٠٢٢ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٥٥٨ |٨ |١.٤% | |- | align="right" |٢٠٢٠ | کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 June 2022 |ڕێکەوتی سەردان=20 March 2024}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |٤،٦٠٠ |١٧١ |٣.٧% | |- | align="left" |٢٠٢٢–٢٠٢٣ | align="right" |سەرهەڵدانی جیهانی | align="right" |جۆری (IIb) |٩٣،٣٢٧ |٢٠٨ |٠.٢% |*بەردەوامە <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |ڕێکەوتی سەردان=24 August 2024 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> |- | align="left" |٢٠٢٣–٢٠٢٦ |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ<br /><br />{{CAF}}<br /><br />{{COG}}<br /><br />{{KEN}}<br /><br />{{BDI}} | align="right" |جۆری یەکەم و (Ib) |>١٨،٢٤٥ |>٩١٩ |~٥% |*بەردەوامە |- | align="right" |٢٠٢٥ |{{GHA}} | align="right" |جۆری دووەم |٤٠٩ |داتا نییە |داتا نییە |*بەردەوامە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.modernghana.com/news/1424850/ghanas-mpox-cases-rise-to.html |وێبگە=Modern Ghana}}</ref> |- |} === ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا === لە ئایاری ٢٠٠٣دا، منداڵێکی بچووک دوای ئەوەی لەلایەن سەگێکی مێرگەوە گەسترا کە لە بازاڕێکی ناوخۆیی لە نزیک میلوۆکی، ویسکۆنسن کڕدرابوو، تووشی تا و پەڵەی پێست بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anderson MG, Frenkel LD, Homann S, Guffey J |date=December 2003 |title=A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=22 |issue=12 |pages=1093–1096 |doi=10.1097/01.inf.0000101821.61387.a5 |pmid=14688573}}</ref> تا ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ کۆی گشتی ٧١ حاڵەتی ئێم پۆکس تۆمارکران. سەرچاوەی سەرجەم حاڵەتەکان دەگەڕایەوە بۆ مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا کە لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣دا لە ئەکرای گاناوە هاوردەکرابوون لەلایەن دابەشکارێکی ئاژەڵی نامۆ (Exotic animal) لە تێکساسەوە. هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان ڕووینەدا. <ref name="medscape">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Bartlett |first=John |ناونیشان=https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240821024547/https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=22 March 2013}}</ref> بەکارهێنانی مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنی و توێژینەوەی سیرۆلۆژی پشتڕاستیان کردەوە کە نەخۆشییەکە ئێم پۆکسی مرۆڤە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 November 2021 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220427074811/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=27 April 2022 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەموو تووشبووەکان ئاماژەیان بە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ یان نزیک لەگەڵ سەگەکانی مێرگ کردبوو، کە دواتر دەرکەوت هەڵگری ڤایرۆسەکە بوون. <ref name="pmid12855947">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=July 2003 |title=Update: multistate outbreak of monkeypox—Illinois, Indiana, Kansas, Missouri, Ohio, and Wisconsin, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |url-status=live |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=52 |issue=27 |pages=642–646 |pmid=12855947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208161135/https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |archive-date=8 December 2022 |access-date=4 December 2022}}</ref> لە تەممووزی ٢٠٢١ لە ئەمریکا، ئەمریکییەک کە لە گەشتێک لە نێجیریا گەڕابووەوە نەخۆشیی ئێم پۆکسی تێدا دەستنیشان کرا. پشکنینەکانی دواتر دەریانخست کە ڤایرۆسەکە سەر بە جۆری دووەمە. نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە خەوێنرا و بە دەرمانی تێکۆڤیریمات چارەسەر کرا، و پاش ٣٢ ڕۆژ نەخۆشخانەی بەجێهێشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220531133540/https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=31 May 2022 |ڕێکەوتی سەردان=23 May 2022 |وێبگە=[[ProQuest]]}}</ref> یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە ئەمریکا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەستنیشان کرا؛ بەشی تەندروستیی گشتیی کالیفۆرنیا ڕایگەیاند کە کەسێکی نەناسراو لە دەرەوەی سان فرانسیسکۆ ئەنجامی پشکنینەکەی ئەرێنی بووە دوای ئەوەی گەشتی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Apoorva Mandavilli |ڕێکەوت=17 November 2024 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/11/16/health/mpox-california.html |ڕێکەوتی سەردان=17 November 2024 |وێبگە=[[The New York Times]]}}</ref> ئێم پۆکسی جۆری دووەم بەردەوامە لە بڵاوبوونەوە بە ئاستێکی نزم؛ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 October 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2024 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> لە ١ی کانوونی دووەمەوە تا ١ی ئەیلولی ٢٠٢٥، تێکڕای ژمارەی تۆمارکراو لە نێوان ١ بۆ ٩ حاڵەت بووە لە ڕۆژێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html |ڕێکەوتی سەردان=18 September 2025}}</ref> === سودان === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٢دا، بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کەمپەکانی پەنابەران لە سودان تۆمار کرا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2023 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 April 2022 |ڕێکەوتی سەردان=21 May 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەت لە وڵاتەکەدا لە مانگی ئابدا تۆمارکرا، و لە ئەیلولدا شەش حاڵەتی تریش لە [[خەرتووم]] دۆزرانەوە. <ref name="Dafallah2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dafallah |first=Mumen A. |date=June 2023 |title=The current status of monkeypox in Sudan |journal=Annals of Medicine & Surgery |volume=85 |issue=6 |pages=3202–3203 |doi=10.1097/MS9.0000000000000284 |pmc=10289688 |pmid=37363511}}</ref> لە تشرینی یەکەمدا، زیاتر لە ١٠٠ حاڵەت لە کەمپەکانی پەنابەرانی [[ئیتیۆپیا|ئەثیوپیا]] تۆمارکران. <ref name="Dafallah2023" /> === نێجیریا === دوو حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە ساڵی ١٩٧١ لە نێجیریا دەستنیشان کران. لە ئەیلولی ٢٠١٧، ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون لە نێجیریا تۆمارکرا. ئەو سەرهەڵدانەی کە بەدوایدا هات، تا ئەو کاتە، گەورەترین سەرهەڵدانی جۆری دووەمی ڤایرۆسەکە بوو، بە ١١٨ حاڵەتی پشتڕاستکراوەوە. بەپێچەوانەی سەرهەڵدانەکانی پێشووی ئەم جۆرەوە، تووشبوونەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناو پیاوە گەنجەکاندا بوو و پێدەچێت گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بە ئاسانی ڕوویدابێت. حەوت حاڵەتی گیانلەدەستدان (٥ نێر، ٢ مێ، بە ڕێژەی مردنی ٦٪) تۆمارکران، کە منداڵێک و چوار کەسی هەڵگری ئایدزی (HIV/AIDS) تێدابوو. سەرباری ئەوەش، ژنێکی دووگیان لە سێ مانگەی دووەمی دووگیانییەکەیدا تووشی لەبارچوونی سرووشتی بوو کە هۆکارەکەی گەڕێندرایەوە بۆ تووشبوون بە ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yinka-Ogunleye A, Aruna O, Dalhat M, Ogoina D, McCollum A, Disu Y, Mamadu I, Akinpelu A, Ahmad A, Burga J, Ndoreraho A, Nkunzimana E, Manneh L, Mohammed A, Adeoye O, Tom-Aba D, Silenou B, Ipadeola O, Saleh M, Adeyemo A, Nwadiutor I, Aworabhi N, Uke P, John D, Wakama P, Reynolds M, Mauldin MR, Doty J, Wilkins K, Musa J, Khalakdina A, Adedeji A, Mba N, Ojo O, Krause G, Ihekweazu C |date=August 2019 |title=Outbreak of human monkeypox in Nigeria in 2017–18: a clinical and epidemiological report |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=19 |issue=8 |pages=872–879 |doi=10.1016/S1473-3099(19)30294-4 |pmc=9628943 |pmid=31285143 |s2cid=195842553}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٢دا، حکومەتی نێجیریا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاماژەی بەوە کردبوو لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢٢دا، ٥٥٨ حاڵەت لە سەرانسەری ٣٢ ویلایەت و ناوچەی پایتەختی فیدراڵیدا پشتڕاستکراونەتەوە. ٨ حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکرابوون، کە ڕێژەی مردنی ١.٤٪. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، NCDC گرووپێکی کارکردنی تەکنیکیی نیشتمانیی بۆ تۆمارکردن و چاودێریکردنی تووشبوونەکان جێبەجێ کرد، بۆ بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە. === شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) === لە ئەیلولی ٢٠١٨دا، یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکس لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرا. پێدەچێت کەسەکە، کە هاوڵاتییەکی نێجیریا بوو، لە نێجیریا تووشی ئێم پۆکس بووبێت پێش گەشتکردنی بۆ شانشینی یەکگرتوو. دووەم حاڵەت لە شاری بلاکپووڵ پشتڕاستکرایەوە، و حاڵەتێکی تریش کارمەندێکی تەندروستی بوو کە چاودێریی کەسە تووشبووەکەی شاری بلاکپووڵی کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 September 2018 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926170017/https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=26 September 2018 |ڕێکەوتی سەردان=26 September 2018}}</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، ئێم پۆکس لە کەسێک لە باشووری ڕۆژئاوای ئینگلتەرا دەستنیشان کرا کە لە نێجیریاوە گەشتی بۆ بەریتانیا کردبوو. <ref name="PHE4Dec2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 December 2019 |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212092044/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 December 2019 |ڕێکەوتی سەردان=12 December 2019}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، دوو حاڵەتی ئێم پۆکس لە یەک خێزاندا لەلایەن تەندروستیی گشتیی وێڵزەوە لە بەریتانیا دەستنیشان کران. کەسی یەکەم لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو. ڕێنماییەکانی کۆڤید بۆ خۆکەرەنتینەکردن دوای گەشتکردن، یارمەتیدەر بوون بۆ دەستنیشانکردنی سەرهەڵدانەکە و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hobson G, Adamson J, Adler H, Firth R, Gould S, Houlihan C, Johnson C, Porter D, Rampling T, Ratcliffe L, Russell K, Shankar AG, Wingfield T |date=August 2021 |title=Family cluster of three cases of monkeypox imported from Nigeria to the United Kingdom, May 2021 |journal=Euro Surveillance |volume=26 |issue=32 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2021.26.32.2100745 |pmc=8365177 |pmid=34387184 |doi-access=free}}</ref> === سەنگافورە === لە ئایاری ٢٠١٩دا، پیاوێکی تەمەن ٣٨ ساڵ کە لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو لە ژوورێکی گۆشەگیرکراوی سەر بە سەنتەری نیشتمانیی نەخۆشییە گوازراوەکان لە سەنگافورە خەوێندرا، دوای ئەوەی وەک یەکەم حاڵەتی وڵاتەکە دەستنیشان کرا. بەم هۆیەوە ٢٢ کەس کەرەنتینە کران. <ref name="CIDRAPMay2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 May 2019 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/news-scan-may-09-2019 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190510020038/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/05/news-scan-may-09-2019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 May 2019 |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2019 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێدەچێت حاڵەتەکە پەیوەندی بە سەرهەڵدانێکی هاوکاتی ناو نێجیریاوە هەبووبێت. <ref name="WHO_May_2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 May 2019 |ناونیشان=https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190701132211/https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 July 2019 |ڕێکەوتی سەردان=17 May 2019}}</ref> === سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ === سەرهەڵدانێکی ئێم پۆکس کە هۆکارەکەی جۆری (Clade IIb)ی ڤایرۆسەکە بوو بۆ یەکەمجار لە ئایاری ٢٠٢٢ دەستنیشان کرا. <ref name="WHO13">{{cite web |date=21 May 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |archive-date=22 May 2022 |access-date=25 May 2022 |title=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> یەکەم حاڵەت لە ٦ی ئایار لە لەندەنی بەریتانیا دۆزرایەوە، لە نەخۆشێکدا کە پێشینەی گەشتکردنی تازەی بۆ نێجیریا هەبوو، کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە. <ref name="gov.uk">{{cite web |date=6 September 2022 |url=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |archive-date=16 May 2022 |access-date=25 September 2022 |website=GOV.UK |title=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |url-status=live}}</ref><ref name="WHO122">{{cite web |date=16 May 2022 |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |archive-date=17 May 2022 |access-date=17 May 2022 |title=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |url-status=live |publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> حاڵەتەکانی دواتر لە ژمارەیەکی زیاتری وڵاتان و ناوچەکاندا تۆمارکران. لە تەممووزی ٢٠٢٢، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. ئەم دۆخە لە ئایاری ٢٠٢٣ کۆتایی پێهێنرا بەهۆی پێشکەوتنی جێگیر لە کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، کە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەڵمەتی کوتان و زانیارییەکانی تەندروستیی گشتی. <ref name="kimball511">{{cite web |date=11 May 2023 |url=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |archive-date=11 May 2023 |access-date=11 May 2023 |website=CNBC |vauthors=Kimball S |title=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |url-status=live}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی جۆری IIb لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بە ئاستێکی کەم بەردەوام بوون لە دەرکەوتن. <ref name=":62">{{cite web |url=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |access-date=24 August 2024 |website=[[World Health Organization]] (WHO) |title=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024}}</ref> === سەرهەڵدانی ئێم پۆکس ٢٠٢٣-٢٠٢٦ === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بووە هۆی تۆمارکردنی ١٤,٦٢٦ حاڵەتی گومانلێکراو، لەگەڵ ٦٥٤ حاڵەتی گیانلەدەستدانی پەیوەندیدار، کە ڕێژەی مردن ٤.٥٪ بوو. سەرهەڵدانەکە تا ناو ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو، کە لە نۆ هەفتەی یەکەمی ساڵەکەدا ٣,٥٧٦ حاڵەتی گومانلێکراوی ئێم پۆکس و ٢٦٥ مردن لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تۆمارکران، کە ڕێژەی خەمڵێنراوی مردنی (CFR) بە ٧.٤٪ خەمڵێندرا. گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەم سەرهەڵدانەدا پێدەچێت بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی سێکسی و بەرکەوتنی نزیکی خێزانییەوە بووبێت، بە دەرکەوتنی حاڵەتەکان لەو ناوچانەی کە پێشینەی ئێم پۆکسیان نەبووە، وەکو کیڤوی باشوور و کینشاسا. خەمڵێنراوە کە ٦٤٪ی حاڵەتەکان و ٨٥٪ی گیانلەدەستدانەکان لە ناو منداڵاندا بوون. سەرهەڵدانەکە لە دوو ژێر-گۆڕاوی جیاوازی جۆری یەکەم (Clade I) پێکهاتووە، کە یەکێک لە ژێر-گۆڕاوەکان بازدانێکی (Mutation) نوێی هەیە، ئەمەش وایکردووە دەستنیشانکردنی بە پشکنینە ستانداردەکان جێی متمانە نەبێت. سەرهەڵدانەکە بڵاوبووەوە بۆ کۆماری کۆنگۆی دراوسێ، کە لە ئازاری ٢٠٢٤دا ٤٣ حاڵەت تۆمارکران. تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانەکە زیاتر تەشەنەی سەند بۆ ناوەڕاست و باشووری ئەفریقا کە تێیدا حاڵەتی لقە ڤایرۆسییەکانی جۆری یەکەم و دووەم لە بوروندی، ڕواندا، ئۆگەندا، کینیا، کۆتدیڤوار، و باشووری ئەفریقا تۆمارکران. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 August 2024 |ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=6 August 2024 |وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa "WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa"]. ''[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)''. 5 August 2024. [https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa Archived] from the original on 6 August 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 August</span> 2024</span>.</cite></ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لە ئابی ٢٠٢٤دا باری لەناکاوی تەندروستیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 202408142">{{cite web |date=14 August 2024 |url=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |access-date=14 August 2024 |website=MSN |title=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408143">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|title=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak|work=[[The New York Times]]|access-date=14 August 2024|archive-date=14 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|url-status=live|vauthors=Mandavilli A|date=14 August 2024}}</ref> سوید بوو بە یەکەم وڵاتی دەرەوەی ئەفریقا کە حاڵەتێکی جۆری یەکەمی ئیم‌پۆکس ڕابگەیەنێت. <ref name=":5">{{cite news|title=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa|access-date=16 August 2024|agency=Al Jazeera|date=15 August 2024}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی ئیم‌پۆکسیش لە پاکستان پشتڕاست کرایەوە. <ref>{{cite web |date=16 August 2024 |url=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |access-date=7 September 2024 |website=DW |title=Pakistan registers 1st case of mpox}}</ref> === ٢٠٢٥-٢٠٢٦ === لە سەرەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە، بڵاوبوونەوەی ناوخۆیی ئێم پۆکسی جۆری Ib لە ئەوروپا (ئیسپانیا، پورتوگال، هۆڵەندا، ئیتاڵیا) لەلایەن سەنتەری ئەوروپی بۆ کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان (ECDC)ەوە ڕاگەیەندرا. <ref>{{Cite book|last=European Centre for Disease Prevention and Control.|url=https://data.europa.eu/doi/10.2900/2650354|title=Detection of autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the EU/EEA.|date=2025|publisher=Publications Office|location=LU|doi=10.2900/2650354}}</ref> ددواتر ئەمە بووە هۆی چەندین سەرهەڵدان، لە نێویاندا لە هۆڵەندا <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Elsinga |first=Jelte |last2=Ven |first2=Celine van de |last3=Vries |first3=Anne de |last4=Coppoolse |first4=Hester |last5=Petrignani |first5=Mariska |last6=Cleef |first6=Brigitte van |last7=Markus |first7=Riemer van |last8=Carpay |first8=Nora |last9=Ewijk |first9=Catharina E. van |last10=Rebers |first10=Sjoerd |last11=Bart |first11=Aldert |last12=Eije |first12=Karin J. von |last13=Westerhuis |first13=Brenda |last14=Bruisten |first14=Sylvia |last15=Schuele |first15=Leonard |date=2026-01-22 |title=First detection and autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the Netherlands, October to November, 2025 |journal=Eurosurveillance |language=en |volume=31 |issue=3 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.3.2500958 |issn=1560-7917 |pmc=12848989 |pmid=41572902 |article-number=2500958}}</ref> و ئەڵمانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Bartel |first=Alexander |last2=Jansen |first2=Klaus |last3=Boberg |first3=Ronja |last4=Bitzegeio |first4=Julia |last5=Brinkmann |first5=Annika |last6=Schrick |first6=Livia |last7=Lachmann |first7=Raskit |last8=Sagebiel |first8=Daniel |last9=Nitsche |first9=Andreas |last10=Ruscher |first10=Claudia |last11=Michel |first11=Janine |date=2026-03-26 |title=Rapid spread of MPXV clade Ib with high genetic relatedness among men who have sex with men, Berlin, Germany, week 50 2025 up to week 10 2026 |journal=Eurosurveillance |language=en |volume=31 |issue=12 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.12.2600235 |issn=1560-7917 |pmc=13074487 |pmid=42141863 |doi-access=free |article-number=2600235}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لقە یان گۆڕاوێکی تێکەڵکراوی نوێی (Recombinant strain) ئێمپۆکسی لە بەریتانیا و هیندستان دەستنیشان کردووە، کە بۆماوە ماددەی دوو جۆری ناسراوی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (Ib و IIb)ی تێکەڵ کردووە، هەرچەندە لە حاڵەتە پشتڕاستکراوەکاندا هیچ نەخۆشییەکی توند یان گواستنەوەی زیاتر دەستنیشان نەکرا، و هەڵسەنگاندنی مەترسیی تەندروستیی گشتیی جیهانی وەک خۆی مایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-02-14 |ناونیشان=https://news.un.org/en/story/2026/02/1166966 |ڕێکەوتی سەردان=2026-02-24 |وێبگە=news.un.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/index.html Mpox] US Centers for Disease Control and Prevention (CDC) * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Monkeypox Fact Sheet] [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO) * [https://www.scientificamerican.com/article/could-monkeypox-take-over-where-smallpox-left-off/ "Could Monkeypox Take Over Where Smallpox Left Off?"]. ''Scientific American'', 4 March 2013. * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] Archived 11 September 2024 at the Wayback Machine – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] – Assesses skin lesions and symptoms with [[ژیریی دەستکرد|artificial intelligence]] developed by [[زانکۆی ستانفۆرد|Stanford University]] {{Medical resources|ICD11={{ICD11|1E71}}|ICD10={{ICD10|B04}}|ICD9={{ICD9|059.01}}|SNOMED CT=359811007}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 6g4ivqctwdjidj2mpszb52kwl9zm5pb 0 296598 1590957 2026-06-16T19:30:55Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352999925|Cape York Peninsula]]» 1590957 wikitext text/x-wiki The '''Cape York Peninsula''' is located in Far North Queensland, Australia. It is the largest wilderness in northern Australia. The land is mostly flat and about half of the area is used for grazing [[مانگا|cattle]]. The relatively undisturbed eucalyptus-wooded [[ساڤانا|savannahs]], tropical rainforests and other types of habitat are now recognised and preserved for their global environmental significance. Although much of the peninsula remains pristine, with a diverse repertoire of endemic [[فلۆرا|flora]] and [[گیانلەبەران|fauna]], some of its wildlife may be threatened by industry and overgrazing as well as introduced species and weeds. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە The northernmost point of the peninsula is Cape York. The land has been occupied by a number of Aboriginal Australian peoples for tens of thousands of years. In 1606, Dutch sailor Willem Janszoon on board the ''Duyfken'' was the first European to land in Australia, reaching the Cape York Peninsula. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا]] [[پۆل:دەریای ئارافورا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] jheovw008ueugeewn6mnfxm19qp6slt 1590958 1590957 2026-06-16T19:31:51Z Tessla 41338 شائەمراز 1590958 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نیمچەدوورگەی کەپ یۆرک''' لە باکووری دووری کوینزلەند لە ئوسترالیا ھەڵکەوتووە. گەورەترین ناوچەی کێوییە لە باکووری ئوسترالیا. زەوییەکەی زۆربەی تەختە و نزیکەی نیوەی ناوچەکە بۆ لەوەڕاندنی [[مانگا]] بەکاردێت. [[ساڤانا]] دار-ئۆکالیپتۆسە تا ڕادەیەک تێکنەچووەکان، دارستانە باراناوییە خولگەیییەکان و جۆرەکانی تری نشینگەکان ئێستا بەھۆی گرنگییە ژینگەیییە جیھانییەکەیانەوە ناسراون و دەپارێزرێن. ھەرچەندە بەشێکی زۆری نیمچەدوورگەکە بە دەست لێنەدراوی ماوەتەوە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی ھەمەجۆر لە [[فلۆرا]] و [[گیانلەبەران]]ی بومی، بەڵام ڕەنگە ھەندێک لە ژیانی کێوییەکەی لەلایەن پیشەسازی و لەوەڕاندنی زۆر و ھەروەھا جۆرە ھێنراوەکان و گیای کێوییەوە مەترسییان لەسەر بێت. باکوورترین خاڵی نیمچەدوورگەکە کەپ یۆرکە. زەوییەکە بۆ ماوەی دەیان ھەزار ساڵ لەلایەن ژمارەیەک لە گەلە ڕەسەنەکانی ئوسترالیاوە نیشتەجێ کراوە. لە ساڵی ١٦٠٦دا، دەریاوانی ھۆڵەندی ویلم جانسزۆن لەسەر پشتی کەشتیی «دویفکن»یەکەم ئەورووپی بوو کە لە ئوسترالیا دابەزێت، و گەیشتە نیمچەدوورگەی کەپ یۆرک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا]] [[پۆل:دەریای ئارافورا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 40oqh2r7hbi3jgyxhl0dswevhn5nsh2 1590970 1590958 2026-06-16T20:00:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590970 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''نیمچەدوورگەی کەپ یۆرک''' لە باکووری دووری کوینزلەند لە ئوسترالیا ھەڵکەوتووە. گەورەترین ناوچەی کێوییە لە باکووری ئوسترالیا. زەوییەکەی زۆربەی تەختە و نزیکەی نیوەی ناوچەکە بۆ لەوەڕاندنی [[مانگا]] بەکاردێت. [[ساڤانا]] دار-ئۆکالیپتۆسە تا ڕادەیەک تێکنەچووەکان، دارستانە باراناوییە خولگەیییەکان و جۆرەکانی تری نشینگەکان ئێستا بەھۆی گرنگییە ژینگەیییە جیھانییەکەیانەوە ناسراون و دەپارێزرێن. ھەرچەندە بەشێکی زۆری نیمچەدوورگەکە بە دەست لێنەدراوی ماوەتەوە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی ھەمەجۆر لە [[فلۆرا]] و [[گیانلەبەران]]ی بومی، بەڵام ڕەنگە ھەندێک لە ژیانی کێوییەکەی لەلایەن پیشەسازی و لەوەڕاندنی زۆر و ھەروەھا جۆرە ھێنراوەکان و گیای کێوییەوە مەترسییان لەسەر بێت. باکوورترین خاڵی نیمچەدوورگەکە کەپ یۆرکە. زەوییەکە بۆ ماوەی دەیان ھەزار ساڵ لەلایەن ژمارەیەک لە گەلە ڕەسەنەکانی ئوسترالیاوە نیشتەجێ کراوە. لە ساڵی ١٦٠٦دا، دەریاوانی ھۆڵەندی ویلم جانسزۆن لەسەر پشتی کەشتیی «دویفکن»یەکەم ئەورووپی بوو کە لە ئوسترالیا دابەزێت، و گەیشتە نیمچەدوورگەی کەپ یۆرک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا]] [[پۆل:دەریای ئارافورا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] h9u6i8oxtp4ezqt3t0oizqckjd6mtp6 0 296599 1590959 2026-06-16T19:33:22Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1353397800|Michoud Assembly Facility]]» 1590959 wikitext text/x-wiki The '''Michoud Assembly Facility''' ('''MAF''') is an {{Convert|832|acre|ha|0}} industrial complex for the manufacture and structural assembly of aerospace vehicles and components. It is owned by [[ناسا|NASA]] and located in New Orleans East, a section of [[نیوئۆرلەنس|New Orleans, Louisiana]], in the United States. Organizationally it is part of NASA's [[ناوەندی مارشاڵ بۆ گەڕان بە دوای بۆشاییی ئاسمان|Marshall Space Flight Center]], and is currently a multi-tenant complex<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.jacobstechnology.com |ڕێکەوتی سەردان=2018-01-11}}</ref> to allow commercial and government contractors, as well as government agencies, to use the site. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] e3g40vstwj50qjn0j0ukceey55w8shq 1590960 1590959 2026-06-16T19:34:13Z Tessla 41338 شائەمراز 1590960 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''دامەزراوەی کۆکردنەوەی میشوود''' ('''ئێم ئەی ئێف''') کۆمەڵگەیەکی پیشەسازیی {{Convert|832|acre|ha|0}}ە بۆ بەرھەمھێنان و کۆکردنەوەی پێکھاتەییی پێڕاگوێزەکان و پارچەکانی فڕین لە بۆشاییی ئاسمان. خاوەنەکەی [[ناسا]]یە و لە ڕۆژھەڵاتی نیوئۆرلەنس، بەشێک لە [[نیوئۆرلەنس|نیوئۆرلەنس، لویزیانا]]، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەڵکەوتووە. لە ڕووی ڕێکخستنەوە بەشێکە لە [[ناوەندی مارشاڵ بۆ گەڕان بە دوای بۆشاییی ئاسمان|ناوەندی مارشاڵ بۆ فڕینی بۆشاییی ئاسمانی]] ناسا، و لە ئێستادا کۆمەڵگەیەکی فرە-کرێنشینە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.jacobstechnology.com |ڕێکەوتی سەردان=2018-01-11}}</ref> بۆ ئەوەی ڕێگە بە بەڵێندەرانی بازرگانی و حکومی، ھەروەھا ئاژانسە حکومییەکان بدات، سایتەکە بەکاربھێنن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] ej327qbo7twk9ovqzggrjmxpxx2crhr 1590969 1590960 2026-06-16T20:00:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590969 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''دامەزراوەی کۆکردنەوەی میشوود''' ('''ئێم ئەی ئێف''') کۆمەڵگەیەکی پیشەسازیی {{Convert|832|acre|ha|0}}ە بۆ بەرھەمھێنان و کۆکردنەوەی پێکھاتەییی پێڕاگوێزەکان و پارچەکانی فڕین لە بۆشاییی ئاسمان. خاوەنەکەی [[ناسا]]یە و لە ڕۆژھەڵاتی نیوئۆرلەنس، بەشێک لە [[نیوئۆرلەنس|نیوئۆرلەنس، لویزیانا]]، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەڵکەوتووە. لە ڕووی ڕێکخستنەوە بەشێکە لە [[ناوەندی مارشاڵ بۆ گەڕان بە دوای بۆشاییی ئاسمان|ناوەندی مارشاڵ بۆ فڕینی بۆشاییی ئاسمانی]] ناسا، و لە ئێستادا کۆمەڵگەیەکی فرە-کرێنشینە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.jacobstechnology.com |ڕێکەوتی سەردان=2018-01-11}}</ref> بۆ ئەوەی ڕێگە بە بەڵێندەرانی بازرگانی و حکومی، ھەروەھا ئاژانسە حکومییەکان بدات، سایتەکە بەکاربھێنن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] rdg45iub8fsgicl5htnpevbo0ol2zlz 0 296600 1590985 2026-06-16T20:05:32Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352770437|Space Shuttle Endeavour]]» 1590985 wikitext text/x-wiki '''Space Shuttle ''Endeavour''''' (Orbiter Vehicle Designation: '''OV-105''') is a retired orbiter from [[ناسا|NASA]]'s Space Shuttle program and the fifth and final operational [[مەکۆکی ئاسمانی|Shuttle]] built. It embarked on its first mission, STS-49, in May 1992 and its 25th and final mission, STS-134, in May 2011.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/shuttleoperations/orbiters/endeavour-info.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200222025959/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/shuttleoperations/orbiters/endeavour-info.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=February 22, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=June 30, 2011}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/missions/sts-49/mission-sts-49.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130217182153/http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/missions/sts-49/mission-sts-49.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=February 17, 2013 |ڕێکەوتی سەردان=June 30, 2011}}</ref> STS-134 was expected to be the final mission of the Space Shuttle program,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/iss_manifest.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090307191348/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/iss_manifest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 7, 2009 |ڕێکەوتی سەردان=June 30, 2011}}</ref> but with the authorization of STS-135 by the [[کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|United States Congress]], <nowiki><i id="mwKw">Atlantis</i></nowiki> became the last shuttle to fly. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە The United States Congress approved the construction of ''Endeavour'' in 1987 to replace the Space Shuttle <nowiki><i id="mwLw">Challenger</i></nowiki>, which was [[کارەساتی مەکۆکی فڕینی بۆشاییی چاڵنجەر|destroyed in 1986]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە NASA chose, on cost grounds, to build much of ''Endeavour'' from spare parts rather than refitting the Space Shuttle <nowiki><i id="mwNA">Enterprise</i></nowiki>, and used structural spares built during the construction of ''Discovery'' and <nowiki><i id="mwOA">Atlantis</i></nowiki> in its assembly. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە The building housing the space shuttle in the upcoming Samuel Oschin Air and Space Center at the California Science Center was nearing completion in 2025 with extensive artifact and exhibit installations to follow. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qqky5icsj84y90c0vffg5vgw4p3fr6a 1590986 1590985 2026-06-16T20:07:41Z Tessla 41338 چاکسازیی ڕێنووس 1590986 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مەکۆکی بۆشاییی ئیندێڤەر''' (ناونیشانی پێڕاگوێزی خولگەگەر: '''ئۆ ڤی-١٠٥''') خولگەگەرێکی خانەنشینکراوی بەرنامەی مەکۆکی بۆشاییی [[ناسا|ناسا]]یە و پێنجەم و دوایین [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی]] کارپێکراوە کە دروست کرابێت. یەکەم ئەرکی خۆی بەناوی ئێس تی ئێس-٤٩ لە ئایاری ١٩٩٢ و ٢٥ەمین و دوایین ئەرکی بەناوی ئێس تی ئێس-١٣٤ لە ئایاری ٢٠١١دا ئەنجام دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/shuttleoperations/orbiters/endeavour-info.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200222025959/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/shuttleoperations/orbiters/endeavour-info.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=February 22, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=June 30, 2011}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/missions/sts-49/mission-sts-49.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130217182153/http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/missions/sts-49/mission-sts-49.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=February 17, 2013 |ڕێکەوتی سەردان=June 30, 2011}}</ref> چاوەڕوان دەکرا ئێس تی ئێس-١٣٤ دوایین ئەرکی بەرنامەی مەکۆکی بۆشایی بێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/iss_manifest.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090307191348/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/structure/iss_manifest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 7, 2009 |ڕێکەوتی سەردان=June 30, 2011}}</ref> بەڵام بە ڕەزامەندیی ئێس تی ئێس-١٣٥ لەلایەن [[کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە]]، ئەتڵانتیس بوو بە دوا مەکۆک کە بفرێت. کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٨٧دا ڕەزامەندیی لەسەر دروستکردنی ئیندێڤەر دا بۆ ئەوەی شوێنی مەکۆکی بۆشاییی چاڵنجەر بگرێتەوە، کە لە [[کارەساتی مەکۆکی فڕینی بۆشاییی چاڵنجەر|ساڵی ١٩٨٦دا تێکشکا]]. ناسا لەسەر بنەمای تێچوو بڕیاری دا کە بەشێکی زۆری ئیندێڤەر لە پارچەی یەدەگ دروست بکات نەک سەرلەنوێ چاککردنەوەی مەکۆکی بۆشاییی ئینتەرپڕایز، و پارچە یەدەگە پێکھاتەیییەکانی بەکارھێنا کە لە کاتی دروستکردنی دیسکەڤەری و ئەتڵانتیسدا دروست کرابوون. ئەو بینایەی کە مەکۆکەکە لەخۆدەگرێت لە سەنتەری دابێتی ئاسمانی و فڕینی ساموێل ئۆشین لە سەنتەری زانستیی کالیفۆرنیا لە ساڵی ٢٠٢٥دا لە تەواوبوون نزیک دەبووەوە، کە بەدوایدا کارەکانی دانانی شوێنەوار و پێشانگاکان ئەنجام دەدرێن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9ufbiwmbk64puyzq8b0fqwy2ixsaemk 3 296601 1590998 2026-06-16T21:24:53Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590998 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٢١:٢٤، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0ybv316s7syivlos10vmdkmhkwgmifs 1 296602 1591012 2026-06-16T22:36:39Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591012 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[پردی ئاکۆردەکانی ئورشەلیم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591011 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924054848/http://www.haaretz.com/culture/arts-leisure/the-builder-of-bridges-1.125445 بۆ http://www.haaretz.com/culture/arts-leisure/the-builder-of-bridges-1.125445 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160421130132/http://www.haaretz.com/print-edition/business/shapir-eiffel-win-tender-to-build-calatrava-bridge-project-1.147718 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/business/shapir-eiffel-win-tender-to-build-calatrava-bridge-project-1.147718 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٢:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8gnkzopcqd9reefe1kyiep3v7czcwig 0 296603 1591024 2026-06-17T00:43:39Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352890514|Jalayirid Sultanate]]» 1591024 wikitext text/x-wiki '''دەوڵەتی جەلائیری''' یان '''سوڵتانییەتی جەلائیری''' ({{بە فارسی|جلایریان}}) دەوڵەتێکی [[مەغۆل|مەغۆلی]] بوو<ref /> کە لە ساڵی ١٣٣٦ تا ١٤٣٢ حوکمڕانیی [[عێراق]] و ڕۆژاوای [[ئێران|ئێرانی]] دەکرد،<ref name=":0">Bayne Fisher, William.</ref> پایتەختەکانی [[بەغدا]] و [[تەورێز]] بوو لە نێوان ساڵانی ١٣٥٨ تا ١٣٨٨ و [[بەسرە|بەسرەش]] لە ساڵانی ١٤١١ تا ١٤٣٢. دوای لێکھەڵوەشانی [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] لە ساڵانی ١٣٣٠دا.<ref name=":0" /> بۆ ماوەی نزیکەی پەنجا ساڵ فراوانتر بوو، تا بە ھۆی داگیرکارییەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیموور لەنگ]] و ڕاپەڕینەکانی [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] لێکھەڵوەشایەوە. دوای مردنی تەیموور لە ساڵی ١٤٠٥، بۆ ماوەیەکی کورت دووبارە دامەزرایەوە لە باشووری [[عێراق]] و [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]. دواجار جەلائیرییەکان لە ساڵی ١٤٣٢ لەلایەن قەرە قۆیونلووەکانەوە (بەرخی ڕەش) لەناوچوون.<ref name=":12">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref><ref name=":2">{{Harvard citation no brackets|Wing|2016}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Jalayirid_dynasty.png|وێنۆک|خانەدانی جەلائیرییەکان، لە ھێڵی [[چەنگیزخان|جەنگیزخانەوە]].{{Sfn|Wing|2016}}]] مێژووی سوڵتانییەتی جەلائیری دەکرێت بەسەر چوار قۆناغدا: * قۆناغی یەکەم لە ساڵانی سەرەتاییدا بوو کە شانشینی بە کردەوە سەربەخۆ بوو بەڵام لە ڕووی تیۆرییەوە مۆڵەتی دەوڵەتی ئیلخانیی قبووڵدەکرد. * قۆناغی دووەم قۆناغی دەسەڵاتی [[شێخ وەیس جەلائیری|شێخ وەیس جەلائیرییە]] (١٣٥٦-١٣٧٤)، کە لووتکەی دەسەڵاتی جەلائیرییەکان بوو. * قۆناغی سێیەم قۆناغی لاوازبوون بوو کە دوای مردنی شێخ وەیس دەستی پێکرد. * قۆناغی چوارەم ئەو کاتە بوو کە وڵات بەر ھێرشی دەرەکیی تەیموورییەکان و [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] کەوت و لەوێشدا شانشینەکە کۆتاییھات.<ref name=":13">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref><ref>{{Cite book|last=Grousset|first=René|title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia|publisher=Rutgers University Press|year=1970|isbn=978-0813513041}}</ref>  لە ساڵانی ھەڵوەشانەوەی [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] دوای مردنی [[ئەبوو سەعید بەھادرخان]] لە ساڵی ١٣٣٥، بنەماڵەی ئەمیر ئیلگا نۆیان ناسراو بە کوکا ('شین') ئیلگا، نەوەکانی ھۆزی جەلائیری، بۆ یەکەمجار وەک میراتگری حاکمە نەریتییەکانی خاکەکانی باشووری ڕۆژئاوای دەوڵەتی ئیلخانی دەرکەوتن.{{Sfn|Jackson|2014}} === حەسەن بوزورگ (١٣٣٥-١٣٥٦) === دوای کۆچی دواییی حوسێن، کوڕەکەی [[شێخ حەسەن جەلائیری]] («حەسەن بوزورگ»، «حەسەنی مەزن») دەبێتە سەرۆکی بنەماڵەکە. ئامۆزای ئەبوو سەعید بووە. ئەو دامەزرێنەری دەوڵەتی جەلائیری بوو.<ref name=":4">{{Cite book|last=Ahari Kutbi|first=Abu Bakr|url=https://archive.org/details/HistoryOfShaikhUwais/page/n9/mode/2up|title=Ta'rīkh-i Shaikh Uwais : (History of Shaikh Uais) : An important source for the history of Adharbaijān in the fourteenth century|last2=Baptist Van Loon|first2=Johannes|publisher='s-Gravenhage|year=1954}}</ref><ref name=":2">{{Harvard citation no brackets|Wing|2016}}</ref><ref name=":14">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref> حەسەن بوزورگ لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٣٥٦ کۆچی دواییی کرد و لە [[نەجەف]] بە خاک سپێردرا. لە شوێنی ئەو کوڕەکەی [[شێخ وەیس جەلائیری]] شوێنی گرتەوە.<ref>{{Cite book|last=Lane|first=George|title=Daily life in the Mongol Empire|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-33226-5|page=251}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of the World Muslims: Tribes, Castes and Communities|publisher=Global Vision|year=2001|isbn=978-8187746058|editor-last=Mabud Khan|editor-first=Abdul|volume=2}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Turkey|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1139055963|editor-last=Fleet|editor-first=Kate}}</ref> == سەرچاوەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:Harv and Sfn no-target errors]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٣٣٠]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوا موسڵمانەکان]] cgjkc9hd5u51v0ir1uejxov49bn5ctr 1591026 1591024 2026-06-17T00:50:32Z Ari Qasm 57423 1591026 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|native_name=جلایریان|conventional_long_name=دەوڵەتی جەلائیری|common_name=سوڵتانییەتی جەلائیری|status=Empire|government_type=[[پاشایەتی]]|life_span=1335–1432|p1=Ilkhanate|s1=Timurid Empire|s2=Qara Qoyunlu|religion=[[Islam]]<ref>{{citation|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids/|title=JALAYERIDS|author=Jackson, Peter|quote="Although certain scholars have imputed Shiʿite sympathies to the Jalayerids, the strongest grounds for this view lie in the dynasty’s preference for names such as ʿAli, Ḥasan and Ḥosayn and in the expressed desire of Ḥasan-e Bozorg to be buried in Najaf. It is true that Ḥasan-e Bozorg was also on excellent terms with Shaikh Ṣafi-al-Din, the ancestor of the later Safavid dynasty, at Ardabil, and that friendly relations with Ṣafi-al-Din’s successors persisted under Šayḵ Ovays. Yet at this early stage it is doubtful whether the Ardabil order itself can be described as Shiʿite in any real sense. The evidence of Jalayerid coins, on the other hand, suggest a more Sunni stance: the overwhelming majority carry the names of the Orthodox Caliphs, and only rarely does a coin, like that struck by Ḥasan-e Bozorg at Āmol in 741/1340, bear the names of the Twelve Imams."|website=Encyclopedia Iranica|access-date=2026-03-02}}</ref>|image_flag=Flag of the Ilkhanate.svg|flag_type=|image_map=Jalayirids, Muzaffarids in 1374.png|image_map_caption=دەوڵەتی جەلائیری لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە ١٣٤٧، پێش داگیرکارییەکانی تەیموورییەکان|image_map_size=300|capital={{plainlist| *[[بەغدا]] (١٣٣٥–١٣٥٨ و ١٣٨٨–1411) *[[تەورێز]] (١٣٥٨–١٣٨٨) *[[حللە]] (١٤٠٩– ١٤١٠) *[[بەسرە]] (١٤١١–١٤٣٢)}}|common_languages={{plainlist| *[[فارسی]] (<small>government, poetry</small>)<ref name="Green22">{{cite book |last1=Green |first1=Nile |title=The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca |date=9 April 2019 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-97210-0 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Persianate_World/yVT0DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA22 |language=en |page=22 |quote=The Jalayirid bureaucracy in Baghdad, at the heart of the “Middle East,” issued documents in Arabic, Persian, and Mongolian.}}</ref>{{sfn|Jackson|Lockhart|1986|p=978}}{{sfn|Wing|2016|p=18}} *[[Middle Mongol|Mongolian]] (<small>government</small>)<ref name="Green22"/><ref name="Broadbridge157" /> *[[Arabic]] (<small>religious</small>)<ref name="Green22"/><ref name="Broadbridge157">Broadbridge, Anne F. ''Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds'', (Cambridge University Press, 2008), 157.</ref> * [[Turkic languages|Turkic]]<ref name="Jackson9"/> }}|today={{plainlist| *[[Iran]] *[[Iraq]] *[[Syria]]}}|demonym=|area_km2=|area_rank=|image_coat=|coa_size=|symbol_type=}} '''دەوڵەتی جەلائیری''' یان '''سوڵتانییەتی جەلائیری''' ({{بە فارسی|جلایریان}}) دەوڵەتێکی [[مەغۆل|مەغۆلی]] بوو<ref /> کە لە ساڵی ١٣٣٦ تا ١٤٣٢ حوکمڕانیی [[عێراق]] و ڕۆژاوای [[ئێران|ئێرانی]] دەکرد،<ref name=":0">Bayne Fisher, William.</ref> پایتەختەکانی [[بەغدا]] و [[تەورێز]] بوو لە نێوان ساڵانی ١٣٥٨ تا ١٣٨٨ و [[بەسرە|بەسرەش]] لە ساڵانی ١٤١١ تا ١٤٣٢. دوای لێکھەڵوەشانی [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] لە ساڵانی ١٣٣٠دا.<ref name=":0" /> بۆ ماوەی نزیکەی پەنجا ساڵ فراوانتر بوو، تا بە ھۆی داگیرکارییەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیموور لەنگ]] و ڕاپەڕینەکانی [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] لێکھەڵوەشایەوە. دوای مردنی تەیموور لە ساڵی ١٤٠٥، بۆ ماوەیەکی کورت دووبارە دامەزرایەوە لە باشووری [[عێراق]] و [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]. دواجار جەلائیرییەکان لە ساڵی ١٤٣٢ لەلایەن قەرە قۆیونلووەکانەوە (بەرخی ڕەش) لەناوچوون.<ref name=":12">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref><ref name=":2">{{Harvard citation no brackets|Wing|2016}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Jalayirid_dynasty.png|وێنۆک|خانەدانی جەلائیرییەکان، لە ھێڵی [[چەنگیزخان|جەنگیزخانەوە]].{{Sfn|Wing|2016}}]] مێژووی سوڵتانییەتی جەلائیری دەکرێت بەسەر چوار قۆناغدا: * قۆناغی یەکەم لە ساڵانی سەرەتاییدا بوو کە شانشینی بە کردەوە سەربەخۆ بوو بەڵام لە ڕووی تیۆرییەوە مۆڵەتی دەوڵەتی ئیلخانیی قبووڵدەکرد. * قۆناغی دووەم قۆناغی دەسەڵاتی [[شێخ وەیس جەلائیری|شێخ وەیس جەلائیرییە]] (١٣٥٦-١٣٧٤)، کە لووتکەی دەسەڵاتی جەلائیرییەکان بوو. * قۆناغی سێیەم قۆناغی لاوازبوون بوو کە دوای مردنی شێخ وەیس دەستی پێکرد. * قۆناغی چوارەم ئەو کاتە بوو کە وڵات بەر ھێرشی دەرەکیی تەیموورییەکان و [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] کەوت و لەوێشدا شانشینەکە کۆتاییھات.<ref name=":13">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref><ref>{{Cite book|last=Grousset|first=René|title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia|publisher=Rutgers University Press|year=1970|isbn=978-0813513041}}</ref>  لە ساڵانی ھەڵوەشانەوەی [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] دوای مردنی [[ئەبوو سەعید بەھادرخان]] لە ساڵی ١٣٣٥، بنەماڵەی ئەمیر ئیلگا نۆیان ناسراو بە کوکا ('شین') ئیلگا، نەوەکانی ھۆزی جەلائیری، بۆ یەکەمجار وەک میراتگری حاکمە نەریتییەکانی خاکەکانی باشووری ڕۆژئاوای دەوڵەتی ئیلخانی دەرکەوتن.{{Sfn|Jackson|2014}} === حەسەن بوزورگ (١٣٣٥-١٣٥٦) === دوای کۆچی دواییی حوسێن، کوڕەکەی [[شێخ حەسەن جەلائیری]] («حەسەن بوزورگ»، «حەسەنی مەزن») دەبێتە سەرۆکی بنەماڵەکە. ئامۆزای ئەبوو سەعید بووە. ئەو دامەزرێنەری دەوڵەتی جەلائیری بوو.<ref name=":4">{{Cite book|last=Ahari Kutbi|first=Abu Bakr|url=https://archive.org/details/HistoryOfShaikhUwais/page/n9/mode/2up|title=Ta'rīkh-i Shaikh Uwais : (History of Shaikh Uais) : An important source for the history of Adharbaijān in the fourteenth century|last2=Baptist Van Loon|first2=Johannes|publisher='s-Gravenhage|year=1954}}</ref><ref name=":2">{{Harvard citation no brackets|Wing|2016}}</ref><ref name=":14">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref> حەسەن بوزورگ لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٣٥٦ کۆچی دواییی کرد و لە [[نەجەف]] بە خاک سپێردرا. لە شوێنی ئەو کوڕەکەی [[شێخ وەیس جەلائیری]] شوێنی گرتەوە.<ref>{{Cite book|last=Lane|first=George|title=Daily life in the Mongol Empire|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-33226-5|page=251}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of the World Muslims: Tribes, Castes and Communities|publisher=Global Vision|year=2001|isbn=978-8187746058|editor-last=Mabud Khan|editor-first=Abdul|volume=2}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Turkey|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1139055963|editor-last=Fleet|editor-first=Kate}}</ref> == سەرچاوەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:Harv and Sfn no-target errors]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٣٣٠]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوا موسڵمانەکان]] nwwe6qezpd7vpxrw5ilwpnxg352it1z 1591027 1591026 2026-06-17T00:51:58Z Ari Qasm 57423 1591027 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|native_name=جلایریان|conventional_long_name=دەوڵەتی جەلائیری|common_name=سوڵتانییەتی جەلائیری|status=Empire|government_type=[[پاشایەتی]]|life_span=1335–1432|p1=Ilkhanate|s1=Timurid Empire|s2=Qara Qoyunlu|religion=[[Islam]]<ref>{{citation|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids/|title=JALAYERIDS|author=Jackson, Peter|quote="Although certain scholars have imputed Shiʿite sympathies to the Jalayerids, the strongest grounds for this view lie in the dynasty’s preference for names such as ʿAli, Ḥasan and Ḥosayn and in the expressed desire of Ḥasan-e Bozorg to be buried in Najaf. It is true that Ḥasan-e Bozorg was also on excellent terms with Shaikh Ṣafi-al-Din, the ancestor of the later Safavid dynasty, at Ardabil, and that friendly relations with Ṣafi-al-Din’s successors persisted under Šayḵ Ovays. Yet at this early stage it is doubtful whether the Ardabil order itself can be described as Shiʿite in any real sense. The evidence of Jalayerid coins, on the other hand, suggest a more Sunni stance: the overwhelming majority carry the names of the Orthodox Caliphs, and only rarely does a coin, like that struck by Ḥasan-e Bozorg at Āmol in 741/1340, bear the names of the Twelve Imams."|website=Encyclopedia Iranica|access-date=2026-03-02}}</ref>|image_flag=Flag of the Ilkhanate.svg|flag_type=|image_map=Jalayirids, Muzaffarids in 1374.png|image_map_caption=دەوڵەتی جەلائیری لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە ١٣٤٧، پێش داگیرکارییەکانی تەیموورییەکان|image_map_size=300|capital={{plainlist| *[[بەغدا]] (١٣٣٥–١٣٥٨ و ١٣٨٨–1411) *[[تەورێز]] (١٣٥٨–١٣٨٨) *[[حللە]] (١٤٠٩– ١٤١٠) *[[بەسرە]] (١٤١١–١٤٣٢)}}|common_languages={{plainlist| *[[فارسی]] (<small>government, poetry</small>)<ref name="Green22">{{cite book |last1=Green |first1=Nile |title=The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca |date=9 April 2019 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-97210-0 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Persianate_World/yVT0DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA22 |language=en |page=22 |quote=The Jalayirid bureaucracy in Baghdad, at the heart of the “Middle East,” issued documents in Arabic, Persian, and Mongolian.}}</ref>{{sfn|Jackson|Lockhart|1986|p=978}}{{sfn|Wing|2016|p=18}} *[[Middle Mongol|Mongolian]] (<small>government</small>)<ref name="Green22"/><ref name="Broadbridge157" /> *[[Arabic]] (<small>religious</small>)<ref name="Green22"/><ref name="Broadbridge157">Broadbridge, Anne F. ''Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds'', (Cambridge University Press, 2008), 157.</ref> * [[Turkic languages|Turkic]]<ref name="Jackson9"/> }}|today={{plainlist| *[[Iran]] *[[Iraq]] *[[Syria]]}}|demonym=|area_km2=|area_rank=|image_coat=|coa_size=|symbol_type=}} '''دەوڵەتی جەلائیری''' یان '''سوڵتانییەتی جەلائیری''' ({{بە فارسی|جلایریان}}) دەوڵەتێکی [[مەغۆل|مەغۆلی]] بوو<ref /> کە لە ساڵی ١٣٣٦ تا ١٤٣٢ حوکمڕانیی [[عێراق]] و ڕۆژاوای [[ئێران|ئێرانی]] دەکرد،<ref name=":0">Bayne Fisher, William.</ref> پایتەختەکانی [[بەغدا]] و [[تەورێز]] بوو لە نێوان ساڵانی ١٣٥٨ تا ١٣٨٨ و [[بەسرە|بەسرەش]] لە ساڵانی ١٤١١ تا ١٤٣٢. دوای لێکھەڵوەشانی [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] لە ساڵانی ١٣٣٠دا.<ref name=":0" /> بۆ ماوەی نزیکەی پەنجا ساڵ فراوانتر بوو، تا بە ھۆی داگیرکارییەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیموور لەنگ]] و ڕاپەڕینەکانی [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] لێکھەڵوەشایەوە. دوای مردنی تەیموور لە ساڵی ١٤٠٥، بۆ ماوەیەکی کورت دووبارە دامەزرایەوە لە باشووری [[عێراق]] و [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]. دواجار جەلائیرییەکان لە ساڵی ١٤٣٢ لەلایەن قەرە قۆیونلووەکانەوە (بەرخی ڕەش) لەناوچوون.<ref name=":12">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref><ref name=":2">{{Harvard citation no brackets|Wing|2016}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Jalayirid_dynasty.png|وێنۆک|خانەدانی جەلائیرییەکان، لە ھێڵی [[چەنگیزخان|جەنگیزخانەوە]].{{Sfn|Wing|2016}}]] مێژووی سوڵتانییەتی جەلائیری دەکرێت بەسەر چوار قۆناغدا: * قۆناغی یەکەم لە ساڵانی سەرەتاییدا بوو کە شانشینی بە کردەوە سەربەخۆ بوو بەڵام لە ڕووی تیۆرییەوە مۆڵەتی دەوڵەتی ئیلخانیی قبووڵدەکرد. * قۆناغی دووەم قۆناغی دەسەڵاتی [[شێخ وەیس جەلائیری|شێخ وەیس جەلائیرییە]] (١٣٥٦-١٣٧٤)، کە لووتکەی دەسەڵاتی جەلائیرییەکان بوو. * قۆناغی سێیەم قۆناغی لاوازبوون بوو کە دوای مردنی شێخ وەیس دەستی پێکرد. * قۆناغی چوارەم ئەو کاتە بوو کە وڵات بەر ھێرشی دەرەکیی تەیموورییەکان و [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] کەوت و لەوێشدا شانشینەکە کۆتاییھات.<ref name=":13">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref><ref>{{Cite book|last=Grousset|first=René|title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia|publisher=Rutgers University Press|year=1970|isbn=978-0813513041}}</ref>  لە ساڵانی ھەڵوەشانەوەی [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] دوای مردنی [[ئەبوو سەعید بەھادرخان]] لە ساڵی ١٣٣٥، بنەماڵەی ئەمیر ئیلگا نۆیان ناسراو بە کوکا ('شین') ئیلگا، نەوەکانی ھۆزی جەلائیری، بۆ یەکەمجار وەک میراتگری حاکمە نەریتییەکانی خاکەکانی باشووری ڕۆژئاوای دەوڵەتی ئیلخانی دەرکەوتن.{{Sfn|Jackson|2014}} === حەسەن بوزورگ (١٣٣٥-١٣٥٦) === دوای کۆچی دواییی حوسێن، کوڕەکەی [[شێخ حەسەن جەلائیری]] («حەسەن بوزورگ»، «حەسەنی مەزن») دەبێتە سەرۆکی بنەماڵەکە. ئامۆزای ئەبوو سەعید بووە. ئەو دامەزرێنەری دەوڵەتی جەلائیری بوو.<ref name=":4">{{Cite book|last=Ahari Kutbi|first=Abu Bakr|url=https://archive.org/details/HistoryOfShaikhUwais/page/n9/mode/2up|title=Ta'rīkh-i Shaikh Uwais : (History of Shaikh Uais) : An important source for the history of Adharbaijān in the fourteenth century|last2=Baptist Van Loon|first2=Johannes|publisher='s-Gravenhage|year=1954}}</ref><ref name=":2">{{Harvard citation no brackets|Wing|2016}}</ref><ref name=":14">{{Encyclopædia Iranica Online|volume=14|fascicle=4|article=Jalayerids|first=Peter|last=Jackson|url=https://www.iranicaonline.org/articles/jalayerids|pages=415-419}}</ref> حەسەن بوزورگ لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٣٥٦ کۆچی دواییی کرد و لە [[نەجەف]] بە خاک سپێردرا. لە شوێنی ئەو کوڕەکەی [[شێخ وەیس جەلائیری]] شوێنی گرتەوە.<ref>{{Cite book|last=Lane|first=George|title=Daily life in the Mongol Empire|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-33226-5|page=251}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of the World Muslims: Tribes, Castes and Communities|publisher=Global Vision|year=2001|isbn=978-8187746058|editor-last=Mabud Khan|editor-first=Abdul|volume=2}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Turkey|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1139055963|editor-last=Fleet|editor-first=Kate}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:Harv and Sfn no-target errors]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٣٣٠]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوا موسڵمانەکان]] <references responsive="" /> {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو}} 84d62lmicldz20gym741hyyjw37br5o 1 296604 1591030 2026-06-17T01:00:19Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591030 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591029 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200326015721/http://www.wilmerhale.com/files/Publication/cd677ad9-b23f-446e-baea-cdcd7d707932/Presentation/PublicationAttachment/a0605093-e43a-41be-bbe7-d07e800d543f/Theodore%20Roosevelt%20and%20William%20Howard%20Taft%20Marching%20Toward%20Armageddon.pdf بۆ http://www.wilmerhale.com/files/Publication/cd677ad9-b23f-446e-baea-cdcd7d707932/Presentation/PublicationAttachment/a0605093-e43a-41be-bbe7-d07e800d543f/Theodore%20Roosevelt%20and%20William%20Howard%20Taft%20Marching%20Toward%20Armageddon.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٠٠، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 4vnfbcio9cn0eu59nzi2kx50f5fh1rk 0 296605 1591035 2026-06-17T01:40:21Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «'''تومۆری مێلانۆسایتی''' ({{بە ئینگلیزی|Melanocytic tumors}}) ئەو [[تومۆر|تومۆرانە]]ن کە لە [[مێلانۆسایت]]ەکانەوە ساز دەبن.<ref name=WHO2018>{{cite book |last1=DE |first1=Elder |last2=D |first2=Massi |last3=RA |first3=Scolyer |last4=R |first4=Willemze |title=WHO Classification of Skin Tumours |date=2018 |publisher=World Health Organization |location=Lyon (France) |isbn=978-92-...»ەوە 1591035 wikitext text/x-wiki '''تومۆری مێلانۆسایتی''' ({{بە ئینگلیزی|Melanocytic tumors}}) ئەو [[تومۆر|تومۆرانە]]ن کە لە [[مێلانۆسایت]]ەکانەوە ساز دەبن.<ref name=WHO2018>{{cite book |last1=DE |first1=Elder |last2=D |first2=Massi |last3=RA |first3=Scolyer |last4=R |first4=Willemze |title=WHO Classification of Skin Tumours |date=2018 |publisher=World Health Organization |location=Lyon (France) |isbn=978-92-832-2440-2 |edition=4th |volume=11 |url=https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/WHO-Classification-Of-Skin-Tumours-2018 |language=en |chapter=2. Melanocytic tumours |pages=65-152 }}</ref><ref name=Böer2022>{{cite book |last1=Böer-Auer |first1=Almut |last2=Kittler |first2=Harald |last3=Tschandl |first3=Philipp |title=Pattern Analysis for Histopathologic Diagnosis of Melanocytic Lesions: A Guide to Practical Dermatopathology |date=2022 |publisher=Springer |location=Switzerland |isbn=978-3-031-07666-4 |pages=13-24 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VqSiEAAAQBAJ&pg=PA13 |language=en |chapter=3. Classifications}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مێلانۆما]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} g4ty4774d2yvi9sacfs78zaktyfqrd7 1591036 1591035 2026-06-17T01:42:29Z Hivja 64112 /* سەرچاوەکان */ 1591036 wikitext text/x-wiki '''تومۆری مێلانۆسایتی''' ({{بە ئینگلیزی|Melanocytic tumors}}) ئەو [[تومۆر|تومۆرانە]]ن کە لە [[مێلانۆسایت]]ەکانەوە ساز دەبن.<ref name=WHO2018>{{cite book |last1=DE |first1=Elder |last2=D |first2=Massi |last3=RA |first3=Scolyer |last4=R |first4=Willemze |title=WHO Classification of Skin Tumours |date=2018 |publisher=World Health Organization |location=Lyon (France) |isbn=978-92-832-2440-2 |edition=4th |volume=11 |url=https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/WHO-Classification-Of-Skin-Tumours-2018 |language=en |chapter=2. Melanocytic tumours |pages=65-152 }}</ref><ref name=Böer2022>{{cite book |last1=Böer-Auer |first1=Almut |last2=Kittler |first2=Harald |last3=Tschandl |first3=Philipp |title=Pattern Analysis for Histopathologic Diagnosis of Melanocytic Lesions: A Guide to Practical Dermatopathology |date=2022 |publisher=Springer |location=Switzerland |isbn=978-3-031-07666-4 |pages=13-24 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VqSiEAAAQBAJ&pg=PA13 |language=en |chapter=3. Classifications}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مێلانۆما]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Melanocytic tumors}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} ejzhog6shy8j8x04261flxzwvebgd8y 1591037 1591036 2026-06-17T01:43:07Z Hivja 64112 1591037 wikitext text/x-wiki '''تومۆری مێلانۆسایتی''' ({{بە ئینگلیزی|Melanocytic tumors}}) ئەو [[تومۆر|تومۆرانە]]ن کە لە [[مێلانۆسایت]]ەکانەوە ساز دەبن.<ref name=WHO2018>{{cite book |last1=DE |first1=Elder |last2=D |first2=Massi |last3=RA |first3=Scolyer |last4=R |first4=Willemze |title=WHO Classification of Skin Tumours |date=2018 |publisher=World Health Organization |location=Lyon (France) |isbn=978-92-832-2440-2 |edition=4th |volume=11 |url=https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/WHO-Classification-Of-Skin-Tumours-2018 |language=en |chapter=2. Melanocytic tumours |pages=65-152 }}</ref><ref name=Böer2022>{{cite book |last1=Böer-Auer |first1=Almut |last2=Kittler |first2=Harald |last3=Tschandl |first3=Philipp |title=Pattern Analysis for Histopathologic Diagnosis of Melanocytic Lesions: A Guide to Practical Dermatopathology |date=2022 |publisher=Springer |location=Switzerland |isbn=978-3-031-07666-4 |pages=13-24 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VqSiEAAAQBAJ&pg=PA13 |language=en |chapter=3. Classifications}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مێلانۆما]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} 78zpag8w7e9b87kdzkyqha7ra43rzno 1591038 1591037 2026-06-17T01:43:16Z Hivja 64112 1591038 wikitext text/x-wiki '''تومۆری مێلانۆسایتی''' ({{بە ئینگلیزی|Melanocytic tumors}}) ئەو [[تومۆر|تومۆرانە]]ن کە لە [[مێلانۆسایت]]ەکانەوە ساز دەبن.<ref name=WHO2018>{{cite book |last1=DE |first1=Elder |last2=D |first2=Massi |last3=RA |first3=Scolyer |last4=R |first4=Willemze |title=WHO Classification of Skin Tumours |date=2018 |publisher=World Health Organization |location=Lyon (France) |isbn=978-92-832-2440-2 |edition=4th |volume=11 |url=https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/WHO-Classification-Of-Skin-Tumours-2018 |language=en |chapter=2. Melanocytic tumours |pages=65-152 }}</ref><ref name=Böer2022>{{cite book |last1=Böer-Auer |first1=Almut |last2=Kittler |first2=Harald |last3=Tschandl |first3=Philipp |title=Pattern Analysis for Histopathologic Diagnosis of Melanocytic Lesions: A Guide to Practical Dermatopathology |date=2022 |publisher=Springer |location=Switzerland |isbn=978-3-031-07666-4 |pages=13-24 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VqSiEAAAQBAJ&pg=PA13 |language=en |chapter=3. Classifications}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مێلانۆما]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} g4ty4774d2yvi9sacfs78zaktyfqrd7 0 296606 1591047 2026-06-17T02:32:52Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]]ی گواستەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]]: بەپێی وتاری [[ھۆرمۆن]] 1591047 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 11 296607 1591055 2026-06-17T03:16:54Z Épine 19745 پەڕەی دروست کرد بە «{{و|Kushared}} لە سندووقی بەکارهێنەر هەر پەڕگەیەک ئەکرێ هەبێ. تکایە دەستکاری مەکە. ~~~~»ەوە 1591055 wikitext text/x-wiki {{و|Kushared}} لە سندووقی بەکارهێنەر هەر پەڕگەیەک ئەکرێ هەبێ. تکایە دەستکاری مەکە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٠٣:١٦، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fdcawqztpqi6am337lu52o8680oeye9 1 296608 1591063 2026-06-17T06:13:30Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591063 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕایان داڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591062 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190430175616/https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs بۆ https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:١٣، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jo1p6798gu6w52ves9gqhi25ad8iini 1 296609 1591071 2026-06-17T07:04:13Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591071 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕۆجەر کڵارک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591070 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200812123125/https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark بۆ https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٠٤، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 09w4kwvpo4rh8kv37tkzpwl5wd7w5yn 0 296610 1591079 2026-06-17T08:20:52Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356244426|Hepatitis A]]» 1591079 wikitext text/x-wiki  {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=هەوکردنی جگەر A|image=Jaundice eye.jpg|caption=کەیسێک لە زەردەهەڵگەڕان کە بەهۆی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیەوە دروست بووە|field=نەخۆشییە گوازراوەکان، زانستی هەرس و جگەر (Gastroenterology)|symptoms=دڵتێکەڵهاتن، ڕشانەوە، سکچوون، تاریکبوونی ڕەنگی میز، زەردوویی، تا، ئازاری سک|complications=لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەر|onset=بۆ ٦ هەفتە پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە <ref name="pmid16271543"/>|duration=٨ هەفتە <ref name=AFP2012/>|types=|causes=گواستنەوە لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە،<ref name="pmid17151052" /> خواردنی خۆراک یان خواردنەوەی ئاوێک کە بە پیساییی کەسێکی تووشبوو بە ڤایرۆسی هیپاتایتیس A پیس بووبێت،<ref name="AFP2012" /> گواستنەوەی سێکسی لە ڕێگەی کردارە سێکسییەکانی دەم-کۆم و پەنجە-کۆمەوە.<ref name="pmid17151052" />|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن <ref name=AFP2012/>|differential=|prevention=پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری A، دەست‌شۆردن، و بەباشی کوڵاندنی خۆراک.<ref name="AFP2012" /><ref name="Patterson">{{cite journal |last1=Patterson |first1=Jenna |last2=Irving |first2=Greg J |last3=Li |first3=Yu Qi |last4=Jiang |first4=Yue |last5=Mearns |first5=Helen |last6=Pope |first6=Daniel |last7=Muloiwa |first7=Rudzani |last8=Hussey |first8=Gregory D |last9=Kagina |first9=Benjamin M |title=Hepatitis A immunisation in persons not previously exposed to hepatitis A |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=10 December 2019 |doi=10.1002/14651858.CD013500 |pmc=6902277}}</ref>|treatment=[[چاودێریی پاڵپشتیکەر]], [[چاندنی جگەر]]<ref name=AFP2012/>|medication=|prognosis=|frequency=114 ١١٤ ملیۆن حاڵەت (نیشانەدار و بێ‌نیشانە) لە ساڵی ٢٠١٥دا<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=١١,٢٠٠<ref name=GBD2015De/>}}  '''هەوکردنی جگەری ئەی''' (Hepatitis A) نەخۆشییەکی گوازراوەی جگەرە کە بەهۆی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەری جۆری ئەی (HAV)ـەوە تووشی مرۆڤ دەبێت؛ <ref name="Sherris">{{Cite book|title=Sherris Medical Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|veditors=Ryan KJ, Ray CG|edition=4th|pages=541–4}}</ref> ئەمە جۆرێکە لە هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/hepatitis.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111061624/https://medlineplus.gov/hepatitis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-11-11 |ڕێکەوتی سەردان=2020-06-19 |وێبگە=U.S. National Library of Medicine}}</ref> لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا، بەتایبەتی لە تەمەنی گەنجیدا، نەخۆشەکە نیشانەی کەمی هەیە یان هەر نییە. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> ماوەی نێوان تووشبوون بە ڤایرۆسەکە تا دەرکەوتنی نیشانەکان، لەو کەسانەی کە نیشانەیان لێ دەردەکەوێت، دوو بۆ شەش هەفتە دەخایەنێت. <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، بە شێوەیەکی گشتی هەشت هەفتە بەردەوام دەبن و ڕەنگە ئەمانە لەخۆ بگرن: هێڵنجدان، ڕشانەوە، سکچوون، زەردوویی، تا و ئازاری سک. <ref name="AFP2012" /> نزیکەی ١٠ بۆ ١٥٪ی تووشبووان لە ماوەی شەش مانگی دوای تووشبوونە سەرەتاییەکەدا، دووبارە نیشانەکانیان تێدا دەردەکەوێتەوە. <ref name="AFP2012" /> هەروەها پەککەوتنی کتوپڕی جگەر بە دەگمەن ڕوودەدات، کە ئەمەش زیاتر لە کەسانی بەساڵاچوودا باوە. <ref name="AFP2012" /> بە شێوەیەکی گشتی ئەمە نەخۆشییەکە لە ڕێگەی خۆراکەوە دەگوازرێتەوە، زۆربەی کاتیش بەهۆی خواردنی خۆراک یان خواردنەوەی ئاوێک بڵاودەبێتەوە کە بە پاشەڕۆی (پیسایی) کەسی تووشبوو پیس بووبێت. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> خواردنی گیانلەبەرە قەپاغدارە دەریاییەکان بە خاوی یان بە نیوەکوڵاوی، یەکێکە لە سەرچاوە تا ڕادەیەک باوەکانی تووشبوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Bellou |first=M. |last2=Kokkinos |first2=P. |last3=Vantarakis |first3=A. |date=March 2013 |title=Shellfish-borne viral outbreaks: a systematic review. |journal=Food Environ Virol |volume=5 |issue=1 |pages=13–23 |doi=10.1007/s12560-012-9097-6 |pmid=23412719 |s2cid=16273385}}</ref> هەروەها ڕەنگە لە ڕێگەی بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسێکی تووشبوودا بگوازرێتەوە. <ref name="AFP2012" /> هەرچەندە منداڵان زۆرجار لە کاتی تووشبووندا نیشانەیان لێ دەرناکەوێت، بەڵام هێشتا دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوازنەوە. <ref name="AFP2012" /> دوای ئەوەی کەسێک تەنها یەک جار تووشی ئەم ڤایرۆسە دەبێت، بۆ تەواوی تەمەنی بەرگری پەیدا دەکات و لێی دەپارێزرێت. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105|title=The Encyclopedia of Hepatitis and Other Liver Diseases|publisher=Infobase|year=2006|isbn=978-0-8160-6990-3|page=105|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908220821/https://books.google.com/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105|archive-date=2017-09-08|url-status=live}}</ref> بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەش ئەنجامدانی پشکنینی خوێن پێویستە، چونکە نیشانەکانی لە نیشانەی چەندین نەخۆشیی تر دەچن. <ref name="AFP2012" /> ئەمە یەکێکە لەو پێنج ڤایرۆسە ناسراوەی کە دەبنە هۆی هەوکردنی جگەر، کە بریتین لە جۆرەکانی: A، B، C، D و E. پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی کاریگەرە بۆ خۆپاراستن لە نەخۆشییەکە. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024 |ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/hepatitis-a-outbreaks-bring-back-focus-on-vaccination-in-kerala/article67913165.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/hepatitis-a-outbreaks-bring-back-focus-on-vaccination-in-kerala/article67913165.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2023 |ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/uae/viral-hepatitis-could-cause-liver-cancer-heres-what-you-need-to-know-about-prevention-and-treatment/articleshow/102537628.cms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/uae/viral-hepatitis-could-cause-liver-cancer-heres-what-you-need-to-know-about-prevention-and-treatment/articleshow/102537628.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024 |ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/indian-immunologicals-unveils-indigenously-developed-hepatitis-a-vaccine/article67756040.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/indian-immunologicals-unveils-indigenously-developed-hepatitis-a-vaccine/article67756040.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024-01-17 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-long-does-hepatitis-a-vaccine-last |ڕێکەوتی سەردان=2025-08-01 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Van Damme|first=Pierre|title=Pediatric Vaccines and Vaccinations: A European Textbook|last2=Hendrickx|first2=Greet|date=2021|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-030-77173-7|editor-last=Vesikari|editor-first=Timo|location=Cham|pages=115–125|language=en|chapter=Hepatitis A Vaccines|doi=10.1007/978-3-030-77173-7_12|access-date=2025-11-17|editor-last2=Van Damme|editor-first2=Pierre|chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-77173-7_12}}</ref> هەندێک وڵات بە شێوەیەکی ڕۆتینی پێشنیاری دەکەن بۆ منداڵان و ئەو کەسانەی مەترسیی زیاتریان لەسەرە ئەگەر پێشتر نەکوتررابن. <ref name="AFP2012" /> <ref name="WHO2013">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=July 2013 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2014}}</ref> پێدەچێت پێکوتەکە بۆ تەواوی تەمەن کاریگەر بێت. <ref name="AFP2012" /> <ref name=":0" /> ڕێکارەکانی تری خۆپاراستن دەست شۆردن و بەباشی کوڵاندنی خۆراک لەخۆ دەگرێت. <ref name="AFP2012" /> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و دیاریکراو بەردەست نییە؛ بەڵکو بەپێی پێویستیی نەخۆشەکە پشوودان و وەرگرتنی دەرمان بۆ کەمکردنەوەی دڵتێکەڵهاتن و سکچوون پێشنیار دەکرێت. <ref name="AFP2012" /> تووشبوونەکە بەزۆری بەتەواوی نامێنێت بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی نەخۆشییەکی درێژخایەنی جگەر. <ref name="AFP2012" /> چارەسەری لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەر، ئەگەر ڕووبدات، لە ڕێگەی چاندنی جگەرەوە دەبێت. <ref name="AFP2012" /> لەسەر ئاستی جیهان، ساڵانە نزیکەی ١.٤ ملیۆن حاڵەتی نیشانەدار ڕوودەدەن، <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> و کۆی گشتیی تووشبوونەکانیش دەگاتە نزیکەی ١١٤ ملیۆن (حاڵەتە نیشانەدار و بێ‌ نیشانەکان پێکەوە). <ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لەو ناوچانەی جیهاندا باوترە کە ژێرخانی ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنییان لاوازە و ئاوی پاکیان کەمە. <ref name="WHO2013">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=July 2013 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2014}}</ref> لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا، نزیکەی ٩٠٪ی منداڵان تا تەمەنی ١٠ ساڵی تووش دەبن، هەر بۆیە تا دەگەنە تەمەنی پێگەیشتنیان بەرگریی تەواو پەیدا دەکەن. <ref name="WHO2013" /> لە وڵاتە مامناوەندەکاندا کە منداڵان لە تەمەنی بچووکدا بەرکەوتەیان نابێت و هەڵمەتی کوتانیش بەربڵاو نییە، زۆرجار نەخۆشییەکە بە شێوەی سەرهەڵدان و پەتا بڵاو دەبێتەوە. <ref name="WHO2013" /> <ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> هەوکردنی کتوپڕی جگەر جۆری ئەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی ١١,٢٠٠ گیانلەدەستدان. <ref name="WHO2013" /> ڕۆژی جیهانیی هەوکردنی جگەر هەموو ساڵێک لە ٢٨ی تەممووزدا بەڕێوە دەچێت بە مەبەستی هۆشیارکردنەوەی جیهان لەبارەی هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر. <ref name="WHO2013" /> == نیشانە و ماکەکان == دەکرێت نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لەگەڵ نیشانەکانی ئەنفلۆنزا تێکەڵ بکرێن، بەڵام هەندێک کەس، بەتایبەتی منداڵان، هیچ نیشانەیەکیان لێ دەرناکەوێت. نیشانەکان بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان دوو بۆ شەش هەفتە (قۆناغی کڕکەوتن - Incubation period) پاش تووشبوونە سەرەتاییەکە دەردەکەون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-05-17 |ناونیشان=http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070602122159/http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-06-02 |ڕێکەوتی سەردان=2007-05-18}}</ref> نزیکەی ٩٠٪ی منداڵان هیچ نیشانەیەکیان نابێت. ماوەی نێوان تووشبوون و دەرکەوتنی نیشانەکان لەو کەسانەی نەخۆش دەکەون، دوو بۆ شەش هەفتەیە، کە تێکڕاکەی دەکاتە ٢٨ ڕۆژ. <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}</ref> مەترسیی دەرکەوتنی نیشانەکان بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە تەمەنەوە؛ بە جۆرێک کە زیاتر لە ٨٠٪ی پێگەیشتووان نیشانەی گونجاویان لەگەڵ هەوکردنی کتوپڕی ڤایرۆسیی جگەر دەبێت، لە کاتێکدا زۆربەی منداڵان تووشبوونێکی بێ‌ نیشانە یان هەستپێنەکراو تێدەپەڕێنن. <ref name="pmid10683554">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ciocca M. |year=2000 |title=Clinical course and consequences of hepatitis A infection |journal=Vaccine |volume=18 |pages=71–74 |doi=10.1016/S0264-410X(99)00470-3 |pmid=10683554}}</ref> نیشانەکان بەزۆری کەمتر لە ٢ مانگ دەخایەنن، هەرچەندە هەندێک کەس دەکرێت تا ٦ مانگیش نەخۆش بن: <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2009-09-17 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/A/aFAQ.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110522113441/http://www.cdc.gov/hepatitis/A/aFAQ.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-05-22 |ڕێکەوتی سەردان=2011-01-08}}</ref> * [[ماندوویی|شەکەتی]] * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] * [[دڵتێکەڵھاتن|هێڵنج]] * لەدەستدانی ئارەزووی خواردن * [[زەردوویی]], زەردبوونی پێست یان سپێنەی چاو بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی [[بیلیڕووبین|بیلیڕوبین]] لە خوێندا * تاریکبوونی ڕەنگی میز بۆ ڕەنگی قاوەییی کراوە، کە بەهۆی دەرکردنی زراو (Bile) لە سووڕی خوێنەوە بۆ ناو میز دروست دەبێت * [[سکچوون]] * پیسایی کاڵ یان ڕەنگ-خۆڵەمێشی (Acholic faeces) * ناڕەحەتی و ئازاری سک <ref name="who.int">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-02-21 |ڕێکەوتی سەردان=2014-02-20}}</ref> === نیشانە دەرەکییەکانی جگەر === ئازاری جومگەکان، وەستانی دروستبوونی خڕۆکە سوورەکان (Red cell aplasia)، هەوکردنی پەنکریاس (Pancreatitis) و ئاوسانی گشتیی گرێ لیمفاوییەکان لە نیشانە دەرەکییە ئەگەردارەکانی ئەم ڤایرۆسەن. لەکارکەوتنی گورچیلە و هەوکردنی پەردەی دڵ (Pericarditis) زۆر دەگمەنن. <ref>{{Cite book|last=Mauss|first=Stefan|title=Hepatology: A clinical textbook|last2=Berg|first2=Thomas|last3=Rockstroh|first3=Juergen|last4=Sarrazin|first4=Christoph|date=2012|publisher=Flying publisher|isbn=978-3-924774-73-8|location=Germany|pages=29–30}}</ref> ئەگەر ئەم حاڵەتانەش ڕووبدەن، ئەوا بە شێوەیەکی کتوپڕ سەرهەڵدەدەن و لەگەڵ چاکبوونەوەی نەخۆشییەکەدا نامێنن. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> == ڤایرۆسناسی ==   === پۆلێنناسی === ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی، جۆرێکە لە ڤایرۆس کە سەر بە پیکۆرناڤیرالێس، خێزانی پیکۆرناڤیریدی، و ڕەگەزی هێپاتۆڤایرۆسە. مرۆڤ و بڕبڕەدارەکانی تر وەکو خانەخوێی سروشتی (Natural hosts) بۆ ئەم جۆرە کاردەکەن. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}</ref> <ref name="ICTV">{{بیرخستنەوەی وێب |last=ICTV |ناونیشان=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150710030353/http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}</ref> نۆ ئەندام لە هێپاتۆڤایرۆس دەستنیشان کراوە. <ref name="ictv">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ictv.global/taxonomy |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180304035352/https://talk.ictvonline.org/taxonomy/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 March 2018 |ڕێکەوتی سەردان=11 May 2020 |وێبگە=talk.ictvonline.org}}</ref> ئەم جۆرانە دەبنە هۆی تووشکردنی شەمشەمەکوێرە، قرتێنەرەکان، ژیشک، و مشکی کەپوودرێژ. شیکارییە فایلیۆجینییەکان (Phylogenetic analysis) ئاماژە بەوە دەکەن کە هەوکردنی جگەری ئەی مرۆڤ سەرچاوەکەی قرتێنەرەکانە (Rodents). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Drexler |first=Jan Felix |last2=Corman |first2=Victor M. |last3=Lukashev |first3=Alexander N. |last4=van den Brand |first4=Judith M. A. |last5=Gmyl |first5=Anatoly P. |last6=Brünink |first6=Sebastian |last7=Rasche |first7=Andrea |last8=Seggewiß |first8=Nicole |last9=Feng |first9=Hui |last10=Leijten |first10=Lonneke M. |last11=Vallo |first11=Peter |last12=Kuiken |first12=Thijs |last13=Dotzauer |first13=Andreas |last14=Ulrich |first14=Rainer G. |last15=Lemon |first15=Stanley M. |date=2015-12-08 |title=Evolutionary origins of hepatitis A virus in small mammals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=112 |issue=49 |pages=15190–15195 |bibcode=2015PNAS..11215190D |doi=10.1073/pnas.1516992112 |issn=0027-8424 |pmc=4679062 |pmid=26575627 |doi-access=free}}</ref> جۆرە ڤایرۆسێک لە هێپاتۆڤایرۆس جۆری بی (Phopivirus) لە سەگی ئاوی (Seal) جیاکراوەتەوە. <ref name="Anthony2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anthony SJ, St Leger JA, Liang E, Hicks AL, Sanchez-Leon MD, Jain K, Lefkowitch JH, Navarrete-Macias I, Knowles N, Goldstein T, Pugliares K, Ip HS, Rowles T, Lipkin WI |year=2015 |title=Discovery of a novel hepatovirus (Phopivirus of seals) related to human hepatitis A virus |journal=mBio |volume=6 |issue=4 |bibcode=2015mBio....618015S |doi=10.1128/mBio.01180-15 |pmc=4550696 |pmid=26307166 |doi-access=free |article-number=e01180–15}}</ref> <ref name="ICTV10">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/positive-sense-rna-viruses/picornavirales/w/picornaviridae/709/genus-hepatovirus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801133432/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/positive-sense-rna-viruses/picornavirales/w/picornaviridae/709/genus-hepatovirus |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 1, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2019 |وێبگە=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |زمان=en}}</ref> ئەم ڤایرۆسە نزیکەی ١٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ هێپاتۆڤایرۆس ئەی باوباپیرانی هاوبەشیان هەبووە. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> هێپاتۆڤایرۆسێکی تر – Marmota himalayana hepatovirus – لە جۆرە قرتێنەرێکی هیمالایایی بە ناوی (Marmota himalayana) جیاکراوەتەوە. <ref name="Yu2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yu JM, Li LL, Zhang CY, Lu S, Ao YY, Gao HC, Xie ZP, Xie GC, Sun XM, Pang LL, Xu JG, Lipkin WI, Duan ZJ |year=2016 |title=A novel hepatovirus identified in wild woodchuck ''Marmota himalayana'' |journal=Sci Rep |volume=6 |bibcode=2016NatSR...622361Y |doi=10.1038/srep22361 |pmc=4770319 |pmid=26924426 |article-number=22361}}</ref> پێدەچێت ئەم ڤایرۆسە نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ ئەو جۆرانەی تووشی مەیموونەکان دەبن، باوباپیرانی هاوبەشیان هەبووبێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === ''بۆماوە بابەتەکان'' === یەک سیرۆتایپ (Serotype) و شەش جۆرە بۆماوەیی جیاواز (سێ مرۆڤی و سێ مەیموونی) لەم ڤایرۆسە ناسێنراون. <ref name="pmid17328982">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cristina J, Costa-Mattioli M |date=August 2007 |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–157 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |pmid=17328982}}</ref> جۆرە بۆماوەییە مرۆڤییەکان بە ژمارەی ڕۆمانی I-III پۆلێن کراون. شەش ژێر-جۆر وەسف کراون (IA, IB, IIA, IIB, IIIA, IIIB). جۆرە مەیموونییەکانیش بە ژمارە IV-VI دیاریکراون. یەک نموونە (Isolate) لە جۆری VII کە لە مرۆڤەوە وەرگیراوە باسی لێوە کراوە، <ref name="Ching2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ching KZ, Nakano T, Chapman LE, Demby A, Robertson BH |date=January 2002 |title=Genetic characterization of wild-type genotype VII hepatitis A virus |journal=J. Gen. Virol. |volume=83 |issue=Pt 1 |pages=53–60 |doi=10.1099/0022-1317-83-1-53 |pmid=11752700 |doi-access=free}}</ref> بەڵام دواتر لەژێر ناوی ژێر-جۆری IIB پۆلێن کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lu |first=Ling |last2=Ching |first2=Karen Z. |last3=de Paula |first3=Vanessa Salete |last4=Nakano |first4=Tatsunori |last5=Siegl |first5=Gunter |last6=Weitz |first6=Manfred |last7=Robertson |first7=Betty H. |date=2004-10-01 |title=Characterization of the complete genomic sequence of genotype II hepatitis A virus (CF53/Berne isolate) |url=https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/vir.0.80304-0 |url-status=live |journal=Journal of General Virology |language=en |volume=85 |issue=10 |pages=2943–2952 |doi=10.1099/vir.0.80304-0 |issn=0022-1317 |pmid=15448357 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417123350/https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/vir.0.80304-0 |archive-date=2024-04-17 |access-date=2024-04-17}}</ref> جۆری III لە هەردوو مرۆڤ و مەیموونی کوندەپەپووەوە جیاکراوەتەوە. زۆربەی تووشبوونە مرۆڤییەکان لە جۆری Iـن. <ref name="dePaula2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=de Paula VS, Baptista ML, Lampe E, Niel C, Gaspar AM |date=January 2002 |title=Characterization of hepatitis A virus isolates from subgenotypes IA and IB in Rio de Janeiro, Brazil |journal=J. Med. Virol. |volume=66 |issue=1 |pages=22–7 |doi=10.1002/jmv.2106 |pmid=11748654 |s2cid=42775132}}</ref> لە ناو نموونەکانی جۆری یەکەمیشدا (I)، ژێر-جۆری IA زۆرترین ڕێژە پێکدەهێنێت. ڕێژەی بازدان لە ناو بۆماوەی ڤایرۆسەکەدا بە ١.٧٣ بۆ ٩.٧٦ × ١٠^-٤ گۆڕانکاریی نیوکلیۆتاید بۆ هەر شوێنێک لە ساڵێکدا خەمڵێنراوە. <ref name="Moratorio2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Moratorio G, Costa-Mattioli M, Piovani R, Romero H, Musto H, Cristina J |date=November 2007 |title=Bayesian coalescent inference of hepatitis A virus populations: evolutionary rates and patterns |journal=J. Gen. Virol. |volume=88 |issue=Pt 11 |pages=3039–3042 |doi=10.1099/vir.0.83038-0 |pmid=17947528 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Kulkarni2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kulkarni MA, Walimbe AM, Cherian S, Arankalle VA |date=December 2009 |title=Full length genomes of genotype IIIA Hepatitis A Virus strains (1995–2008) from India and estimates of the evolutionary rates and ages |journal=Infect. Genet. Evol. |volume=9 |issue=6 |pages=1287–1294 |bibcode=2009InfGE...9.1287K |doi=10.1016/j.meegid.2009.08.009 |pmid=19723592}}</ref> پێدەچێت جۆرە مرۆڤییەکان (Human strains) نزیکەی ٣٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە قەدە مەیموونییەکان جیابووبێتنەوە. <ref name="Kulkarni2009" /> ناوەندی تەمەنی جۆری III و IIIA بە ٥٩٢ و ٢٠٢ ساڵ خەمڵێنراوە. <ref name="Kulkarni2009" /> === پێکهاتە === ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی ڤایرۆسێکی پیکۆرنا (Picornavirus)یە؛ واتە بەرگدار نییە (Non-enveloped) و پێکدێت لە ڕیزەیەکی تاکی ئاراستە-پۆزەتیڤی ئاڕ ئێن ئەی (positive-sense single-strand RNA) کە لە ناو بەرگێکی پرۆتینیدا (کەپسید) پێچراوەتەوە. <ref name="pmid17328982">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cristina J, Costa-Mattioli M |date=August 2007 |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–157 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |pmid=17328982}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCristinaCosta-Mattioli2007">Cristina J, Costa-Mattioli M (August 2007). "Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus". ''Virus Res''. '''127''' (2): <span class="nowrap">151–</span>157. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.virusres.2007.01.005|10.1016/j.virusres.2007.01.005]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17328982 17328982].</cite></ref> تەنها یەک سیرۆتایپی ڤایرۆسەکە دۆزراوەتەوە، بەڵام چەندین جۆری بۆماوەیی هەیە. <ref name="pmid14645901">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Costa-Mattioli M, Di Napoli A, Ferré V, Billaudel S, Perez-Bercoff R, Cristina J |date=December 2003 |title=Genetic variability of hepatitis A virus |journal=J. Gen. Virol. |volume=84 |issue=Pt 12 |pages=3191–3201 |doi=10.1099/vir.0.19532-0 |pmid=14645901 |doi-access=free}}</ref> بەکارهێنانی کۆدۆنەکان (Codons) لە ناو بۆماوەی ئەم ڤایرۆسەدا لایەنگیرە و بە شێوەیەکی ناسروشتی لە خانەخوێیەکەی جیاوازە. هەروەها خاوەنی پێگەیەکی ناوخۆیی لاوازە بۆ چوونە ناو ڕایبۆسۆم (IRES). <ref name="Whetter1994">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whetter LE, Day SP, Elroy-Stein O, Brown EA, Lemon SM |date=August 1994 |title=Low efficiency of the 5' nontranslated region of hepatitis A virus RNA in directing cap-independent translation in permissive monkey kidney cells |journal=J. Virol. |volume=68 |issue=8 |pages=5253–5263 |doi=10.1128/JVI.68.8.5253-5263.1994 |pmc=236470 |pmid=8035522}}</ref> لەو ناوچەیەی کە کۆد بۆ دروستکردنی کەپسیدی HAV دەکات، کۆمەڵە کۆدۆنێکی دەگمەنی زۆر پارێزراو هەن کە ڕێگری لە گۆڕانکاریی ئەنتیجینی (Antigenic variability) دەکەن. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html "Viral Zone"]. ExPASy. [https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html Archived] from the original on 17 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 June</span> 2015</span>.</cite></ref> <ref name="Aragones2008">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Aragonès L, Bosch A, Pintó RM |date=February 2008 |title=Hepatitis A virus mutant spectra under the selective pressure of monoclonal antibodies: codon usage constraints limit capsid variability |journal=J. Virol. |volume=82 |issue=4 |pages=1688–1700 |doi=10.1128/JVI.01842-07 |pmc=2258700 |pmid=18057242}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !ڕەگەز ! پێکهاتە ! سیمیتری ! کاپسید ! ڕێکخستنی جینۆمی ! بەشی جینۆمی |- | ڤایرۆسی جگەر | ئایزۆساهدراڵ | ساختە T=3 | بێ پۆشاک | هێڵی | تاکلایەنە |} === سووڕی زۆربوون === بڕبڕەدارەکانی وەکو مرۆڤ خانەخوێی سروشتیی ئەم ڤایرۆسەن. ڕێگەکانی گواستنەوە بریتین لە ڕێڕەوی پیسایی-دەم و هەروەها لە ڕێگەی خوێنەوە. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html "Viral Zone"]. ExPASy. [https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html Archived] from the original on 17 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 June</span> 2015</span>.</cite></ref> پاش قووتدان، ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیلە ڕێگەی شانە ڕووکەشەکانی (ئێپیثیلیۆم) دەم و قوڕگ یان ڕیخۆڵەوە دەچێتە ناو سووڕی خوێنەوە. خوێن ڤایرۆسەکە دەگوازێتەوە بۆ ئامانجەکەی کە جگەرە، لەوێش لە ناو خانەکانی جگەر (Hepatocytes) و خانەکانی کوپفەر (ماکرۆفەیجەکانی جگەر)دا زۆر دەبێت. زۆربوونی ڤایرۆسەکە لە ناو سایتۆپلازمدا ڕوودەدات. چوونە ناو خانەی خانەخوێ لە ڕێگەی لکانی ڤایرۆسەکەوە دەبێت بە وەرگرەکان (Receptors)ی خانەخوێیەکەوە، کە دەبێتە هۆی قوتدانی خانەیی (Endocytosis). زۆربوونەکە شوێن مۆدێلی زۆربوونی ڤایرۆسەکانی RNAی ئاراستە-پۆزەتیڤ دەکەوێت. وەرگێڕان (Translation) لە ڕێگەی دەستپێشخەریی ڤایرۆسییەوە ڕوودەدات. ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی شیکردنەوەی خانەکە (Lysis) و ڤایرۆپۆرینەکانەوە لە خانەخوێیەکە دەردەچێت. پاشان ڤایرۆسەکان دەردەدرێنە ناو زراو و لە ڕێگەی پیساییەوە دەکرێنە دەرەوە. ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیبە ڕێژەیەکی زۆر فڕێدەدرێتە دەرەوە نزیکەی ١١ ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان یان دەرکەوتنی دژەتەنی (anti-HAV IgM) لە خوێندا. قۆناغی کڕکەوتن لە نێوان ١٥ بۆ ٥٠ ڕۆژدایە و مەترسیی گیانلەدەستدان لە کەسانی تووشبوودا کەمترە لە ٠.٥٪. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> لە ناو خانەکانی جگەردا، بۆماوەی RNA لە بەرگە پرۆتینییەکەی ئازاد دەکرێت و لەلایەن ڕایبۆسۆمەکانی خودی خانەکەوە وەردەگێڕدرێت. بە پێچەوانەی پیکۆرناڤایرۆسەکانی ترەوە، ئەم ڤایرۆسە پێویستی بە فاکتەری دەستپێکی یۆکاریۆتی 4Gی سەلامەت (eIF4G) هەیە بۆ دەستپێکردنی کرداری وەرگێڕان. <ref name="aragones2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Aragonès L, Guix S, Ribes E, Bosch A, Pintó RM |date=March 2010 |editor-last=Andino |editor-first=Raul |title=Fine-tuning translation kinetics selection as the driving force of codon usage bias in the hepatitis A virus capsid |journal=PLOS Pathog. |volume=6 |issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1000797 |pmc=2832697 |pmid=20221432 |doi-access=free |article-number=e1000797}}</ref> پێویستبوون بەم فاکتەرە دەبێتە هۆی ئەوەی کە نەتوانێت دروستکردنی پرۆتینی خانەخوێیەکە بوەستێنێت. لەبەر ئەوە، ڤایرۆسەکە دەبێت بە شێوەیەکی لاواز کێبڕکێ لەگەڵ ئامێری وەرگێڕانی خانەکەدا بکات، کە ئەمەش ڕەنگە هۆکاری گەشەی لاوازی بێت لە کاتی چاندنی خانەییدا (Cell culture). (ئاراگۆنێس - Aragonès) و هاوکارانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ئەو بیردۆزەیان خستەڕوو کە ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی سروشتی بەکارهێنانێکی زۆر ناجێگیری بۆ کۆدۆنەکان پەرەپێداوە بە بەراورد لەگەڵ خانەخوێیەکەیدا، ئەمەش بۆ ئەوەی کاریگەریی نەرێنی لەسەر خێرایی وەرگێڕانی پرۆتینە ڤایرۆسییەکان دروست بکات و کات بە پرۆتینەکانی کەپسید بدات تا بە باشترین شێوە بنوشتێنەوە. <ref name="aragones2010" /> هیچ مردنێکی خانەیی بەهۆی خودی ڤایرۆسەکەوە (Cytotoxicity) بەدی ناکرێت، کە پێدەچێت هۆکارەکەی پێویستیی خودی ڤایرۆسەکە بێت بە eIF4Gی سەلامەت، و زیانەکانی سەر جگەریش (Liver pathology) پێدەچێت بەهۆی کارلێکی سیستەمی بەرگرییەوە بێت (Immune-mediated). {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !ڕەگەز ! وردەکارییەکانی میوانداری ! گەرمبوونی شانە ! وردەکارییەکانی بەشداریکردن ! وردەکاری بڵاوکردنەوە ! شوێنی دووبارەکردنەوە ! شوێنی کۆبوونەوە ! گواستنەوە |- | ڤایرۆسی جگەر | مرۆڤەکان؛ کڕکڕاگەکان | جەرگ | ئیندۆسایتۆزی وەرگری خانە | لایسیس | سایتوبڵازما | سایتوبڵازما | زارەکی-پیسایی؛ خوێن |} === گواستنەوە === ڤایرۆسەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە دەگوازرێتەوە، <ref name="pmid17151052">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Gilson |first=R |last2=Brook |first2=MG |date=December 2006 |title=Part 2: Testing guidelines for individual sexually transmitted infections — Hepatitis A, B, and C |journal=[[Sexually Transmitted Infections (journal)|Sexually Transmitted Infections]] |publisher=[[BMJ Group]] |volume=82 |issue=4 |pages=35–39 |doi=10.1136/sti.2006.023218 |issn=1472-3263 |pmc=2563900 |pmid=17151052 |quote=Hepatitis A virus (HAV) is transmitted faeco-orally. There is evidence for sexual transmission between homosexual men with several outbreaks reported. The specific risk factors are not well defined but probably relate to oro-anal or digital-rectal contact, particularly in settings such as public saunas and dark rooms. Acute icteric hepatitis appears after an incubation period of 15–45 days, symptoms last for about 6 weeks, and it is only rarely fatal. Most infections are asymptomatic (but severity increases with age). Infectivity lasts from approximately 2 weeks before the onset of jaundice to 1 week after.}}</ref> و تووشبوونەکان زۆرجار لە دۆخی کەمیی پاکوخاوێنی و قەرەباڵغی زۆردا ڕوودەدەن. هەوکردنی جگەر جۆری ئەی دەتوانێت لە ڕێگەی دەرزی و دەرەوەی ڕیخۆڵەکانەوە (Parenteral route) بگوێزرێتەوە، بەڵام زۆر بە دەگمەن لە ڕێگەی خوێن و بەرهەمەکانی خوێنەوە دەبێت. بڵاوبوونەوەی لە ڕێگەی خۆراکەوە باوە، <ref name="pmid16848078">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Brundage SC, Fitzpatrick AN |year=2006 |title=Hepatitis A |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–2168 |pmid=16848078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |archive-date=2014-03-09}}</ref> و خواردنی گوێچکەماسی کە لە ئاوی پیسدا پەروەردە کرابێت پەیوەندی بە مەترسییەکی بەرزی تووشبوونەوە هەیە. <ref name="pmid10946842">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lees D |year=2000 |title=Viruses and bivalve shellfish |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=59 |issue=1–2 |pages=81–116 |doi=10.1016/S0168-1605(00)00248-8 |pmid=10946842}}</ref> ڤایرۆسی HAV هەروەها دەکرێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بگوێزرێتەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی کردارە سێکسییەکانی دەم-کۆم و پەنجە-کۆمەوە. <ref name="pmid17151052" /> مرۆڤ تاکە سەرچاوەی سروشتی و گوازەرەوەی ئەم ڤایرۆسەیە؛ هیچ مێروو یان ئاژەڵێکی تری گوازەرەوەی ڤایرۆسەکە تا ئێستا نەناسێنراوە. هەروەها هیچ حاڵەتێکی درێژخایەنی (Chronic) ڤایرۆسەکە تۆمار نەکراوە. نزیکەی ٤٠٪ی تەواوی حاڵەتەکانی هەوکردنی کتوپڕی ڤایرۆسیی جگەر بەهۆی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی یەوەن. کەسانی تووشبوو دەبنە گوازەرەوەی ڤایرۆسەکە نزیکەی ١٠ ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان. ڤایرۆسەکە بەرگەی پاککەرەوەکان (Detergents)، ترش (pH 1)، توێنەرەکانی وەکو ئیثەر و کلۆرۆفۆرم، وشکبوونەوە، و پلەی گەرمی تا ٦٠ پلەی سیلیزی دەگرێت. دەتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ لە ئاوی شیرین و سوێردا بژیێت. بڵاوبوونەوەی پەتاکان لە سەرچاوەی هاوبەشەوە (وەک ئاو و خۆراک) زۆر باون. تووشبوون لە ناو منداڵانی وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا زۆر باوە و دەگاتە ١٠٠٪، بەڵام پاش یەکەم تووشبوون، بەرگری بۆ تەواوی تەمەن دروست دەبێت. دەکرێت ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لەکار بخرێت لە ڕێگەی چارەسەری ئاو بە کلۆر، فۆرمالین (٠.٣٥٪، لە ٣٧ پلەی سیلیزی، بۆ ٧٢ کاتژمێر)، ترشی پەراستیک (٢٪، بۆ ٤ کاتژمێر)، بێتا-پرۆپیۆلاکتۆن (٠.٢٥٪، بۆ ١ کاتژمێر)، و تیشکی سەروو وەنەوشەیی (2 μW/cm2/min). لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو و ئەو ناوچانەی کە ستانداردەکانی پاکوخاوێنییان لاوازە، ڕێژەی تووشبوون بەم ڤایرۆسە بەرزە <ref name="pmid16271541">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Steffen R |date=October 2005 |title=Changing travel-related global epidemiology of hepatitis A |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=46S–49S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.016 |pmid=16271541}}</ref> و نەخۆشییەکە بەزۆری لە قۆناغی منداڵیدا تووشی کەسەکان دەبێت. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی داهات و زیادبوونی دەستڕاگەیشتن بە ئاوی پاک، ڕێژەی تووشبوون بە ڤایرۆسکە کەم دەکات. <ref name="pmid15831565">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jacobsen KH, Koopman JS |year=2005 |title=The effects of socioeconomic development on worldwide hepatitis A virus seroprevalence patterns |journal=Int J Epidemiol |volume=34 |issue=3 |pages=600–609 |doi=10.1093/ije/dyi062 |pmid=15831565 |doi-access=free}}</ref> لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، تووشبوون بەزۆری لە ناو ئەو گەنجانەدا ڕوودەدات کە بەرگرییان نییە، کە زۆربەیان لە کاتی گەشتکردن بۆ ئەو وڵاتانەی ڕێژەی نەخۆشییەکەیان بەرزە تووشی ڤایرۆسەکە دەبن <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFConnor_BA2005">Connor BA (2005). "Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler". ''Am. J. Med''. '''118''' (Suppl 10A): <span class="nowrap">58S–</span>62S. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.amjmed.2005.07.018|10.1016/j.amjmed.2005.07.018]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16271543 16271543].</cite></ref> یان لە ڕێگەی بەرکەوتن بە کەسانی تووشبووەوە. سەرهەڵدانەکانی هەوکردنی جگەر ئەی کە پشت بە گواستنەوەی کەس-بۆ-کەس دەبەستن، لە سەنتەری شارە پێشکەوتووەکاندا خەریکە ڕوو لە زیادبوون دەکەن، کە بەشێکی زۆری هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی تەوالێت و شوێنی دەستشۆردنی گونجاو بۆ کەسانی بێ‌ماڵ و حاڵ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Peak |first=Corey |date=1 July 2020 |title=Homelessness and Hepatitis A-- San Diego County, 2016-2018 |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=71 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1093/cid/ciz788 |pmc=10956402 |pmid=31412358}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lucero-Obusan |first=Cynthia |date=30 May 2019 |title=Acute Hepatitis A Infections among Veterans in Outbreak States, 2016-2018 |journal=Online Journal of Public Health Informatics |volume=11 |issue=4 |pages=307–317 |doi=10.5210/ojphi.v11i1.9947 |pmc=6606218 |pmid=6606218 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:HAV_Infection.png|وێنۆک|IgG، IgM، و ALT دوای تووشبوون بە ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی]] هەرچەندە HAV بەرەو کۆتایی قۆناغی کڕکەوتن لە ڕێگەی پیساییەوە فڕێدەدرێتە دەرەوە، بەڵام دەستنیشانکردنی دروستی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی دۆزینەوەی دژەتەنەکانی جۆری (IgM)ی تایبەت بە HAV لە خوێندا دەکرێت. <ref name="pmid7876654">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stapleton JT |year=1995 |title=Host immune response to hepatitis A virus |journal=J. Infect. Dis. |volume=171 |issue=Suppl 1 |pages=S9–14 |doi=10.1093/infdis/171.Supplement_1.S9 |pmid=7876654}}</ref> دژەتەنی IgM تەنها دوای تووشبوونێکی کتوپڕ بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە خوێندا دەردەکەوێت. دەتوانرێت لە ماوەی ١-٢ هەفتە پاش تووشبوونە سەرەتاییەکە دەستنیشان بکرێت و تا ١٤ هەفتە دەمێنێتەوە. بوونی دژەتەنەکانی (IgG) لە خوێندا بەو مانایە دێت کە قۆناغی کتوپڕی نەخۆشییەکە تێپەڕیوە و کەسەکە بەرگریی پەیدا کردووە دژی تووشبوونی زیاتر. دژەتەنەکانی IgGی دژی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی هەروەها پاش وەرگرتنی پێکوتە لە خوێندا دەردەکەون، و پشکنینەکانی تایبەت بە هەڵسەنگاندنی بەرگری دژی ڤایرۆسەکە پشتیان بە دۆزینەوەی ئەم دژەتەنانە بەستووە. <ref name="pmid7876654" /> لە کاتی قۆناغی کتوپڕی تووشبوونەکەدا، ئەنزیمی جگەری ناسراو بە (ئەلەنین ترانسفەرەیز - ALT) بە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر لە ئاستی ئاسایی لە خوێندا دەردەکەوێت. ئەم ئەنزیمە لەو خانانەی جگەرەوە دەردەدرێت کە بەهۆی ڤایرۆسەکەوە زیانیان بەرکەوتووە. <ref name="pmid15931347">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS |year=2004 |title=Tests of Liver Injury |journal=Clin Med Res |volume=2 |issue=2 |pages=129–131 |doi=10.3121/cmr.2.2.129 |pmc=1069083 |pmid=15931347}}</ref> ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە خوێن (Viremia) و پیسایی کەسانی تووشبوودا بوونی دەبێت تا ٢ هەفتە پێش ئەوەی نیشانە کلینیکییەکانی نەخۆشییەکە دەربکەون.[٥٠] <ref name="pmid15931347">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS |year=2004 |title=Tests of Liver Injury |journal=Clin Med Res |volume=2 |issue=2 |pages=129–131 |doi=10.3121/cmr.2.2.129 |pmc=1069083 |pmid=15931347}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMusanaYaleAbdulkarim2004">Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069083 "Tests of Liver Injury"]. ''Clin Med Res''. '''2''' (2): <span class="nowrap">129–</span>131. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.3121/cmr.2.2.129|10.3121/cmr.2.2.129]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069083 1069083]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15931347 15931347].</cite></ref> == خۆپاراستن == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>دەتوانرێت ڕێگری لە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بکرێت لە ڕێگەی وەرگرتنی پێکوتە، پاکوخاوێنیی کەسی، و پاک ڕاگرتنی ژینگە. <ref name="Sherris">{{Cite book|title=Sherris Medical Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|veditors=Ryan KJ, Ray CG|edition=4th|pages=541–4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRyanRay2004">Ryan KJ, Ray CG, eds. (2004). ''Sherris Medical Microbiology'' (4th&nbsp;ed.). McGraw Hill. pp.&nbsp;<span class="nowrap">541–</span>4. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8385-8529-0|<bdi>978-0-8385-8529-0</bdi>]].</cite></ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 March 2012 |ناونیشان=http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090222140234/http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages%2FWhat-is-it.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 February 2009 |وێبگە=NHS Choices}}</ref> === کوتان === دوو جۆرەکەی پێکوتەکە پێکهاتوون لە یان ڤایرۆسێکی لەکارخراوی هەوکردنی جگەری ئەی، یان ڤایرۆسێکی لاوازکراوی زیندوو. هەردووکیان بەرگرییەکی چالاک دژی تووشبوونی داهاتوو دروست دەکەن. پێکوتەکە لە زیاتر لە ٩٥٪ی حاڵەتەکاندا بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥ ساڵ پارێزگاری دژی ڤایرۆسکە دابین دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Nothdurft HD |date=July 2008 |title=Hepatitis A vaccines |journal=Expert Rev Vaccines |volume=7 |issue=5 |pages=535–545 |doi=10.1586/14760584.7.5.535 |pmid=18564009 |s2cid=22452932}}</ref> لە ئەمریکا، ئەو پێکوتەیەی لەلایەن (مۆریس هیلەمان - Maurice Hilleman) و تیمەکەیەوە پەرەی پێدرا لە ساڵی ١٩٩٥دا مۆڵەتی پێدرا، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.historyofvaccines.org/content/hepatitis-vaccine-licensed |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220121173413/https://www.historyofvaccines.org/content/hepatitis-vaccine-licensed |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 21, 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2021-02-06 |وێبگە=www.historyofvaccines.org |زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Tulchinsky |first=Theodore H. |date=2018 |title=Maurice Hilleman: Creator of Vaccines That Changed the World |journal=Case Studies in Public Health |pages=443–470 |doi=10.1016/B978-0-12-804571-8.00003-2 |isbn=978-0-12-804571-8 |pmc=7150172}}</ref> و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ بۆ منداڵانی ئەو ناوچانە بەکارهێنرا کە مەترسیی بەرزیان لەسەر بوو، پاشان لە ساڵی ١٩٩٩دا بڵاوکرایەوە بەسەر ئەو ناوچانەی تردا کە ڕێژەی تووشبوونیان تێدا بەرز دەبووەوە. <ref name="CDC_2006">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-03-21 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-11-20 |ڕێکەوتی سەردان=2007-03-12 |وێبگە=Vaccine Information Statement}}</ref> پێکوتەکە لە ڕێگەی دەرزییەوە دەدرێت. ژەمی یەکەم پارێزگارییەک دابین دەکات کە بۆ ماوەی یەک ساڵ دەخایەنێت و ٢-٤ هەفتە پاش کوتانەکە کاریگەرییەکەی دەست پێدەکات؛ دووەم ژەمی بەهێزکەر (Booster dose)، کە شەش بۆ ١٢ مانگ دواتر دەدرێت، بۆ زیاتر لە ٢٠ ساڵ پارێزگاری دابین دەکات. <ref name="CDC_2006">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-03-21 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-11-20 |ڕێکەوتی سەردان=2007-03-12 |وێبگە=Vaccine Information Statement}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf "Hepatitis A Vaccine: What you need to know"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Vaccine Information Statement''. CDC. 2006-03-21. [https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2007-11-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-03-12</span></span>.</cite></ref> پێکوتەکە لە ساڵی ١٩٩٢ ناسێنرا و سەرەتا پێشنیار کرا بۆ ئەو کەسانەی مەترسیی بەرزیان لەسەر بوو. لەو کاتەوە، بەحرەین و ئیسرائیل دەستیان کردووە بە بەرنامەکانی بنەبڕکردنی نەخۆشییەکە. <ref name="André2006">{{Cite book|title=Mass Vaccination: Global Aspects — Progress and Obstacles|vauthors=André FE|year=2006|isbn=978-3-540-29382-8|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=304|pages=95–114|chapter=Universal Mass Vaccination Against Hepatitis A|doi=10.1007/3-540-36583-4_6|pmid=16989266}}</ref> لەو وڵاتانەی کە کوتانی بەرفراوان جێبەجێ کراوە، ڕێژەی تووشبوون بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Arankalle VA, Chadha MS, Chitambar SD, Walimbe AM, Chobe LP, Gandhe SS |date=21 December 2001 |title=Changing epidemiology of hepatitis A and hepatitis E in urban and rural India (1982-98) |journal=Journal of Viral Hepatitis |volume=8 |issue=4 |pages=293–303 |doi=10.1046/j.1365-2893.2001.00279.x |pmid=11454182 |s2cid=8761651}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Estripeaut |first=Dora |last2=Contreras |first2=Rodolfo |last3=Tinajeros |first3=Olga |last4=Castrejón |first4=Maria Mercedes |last5=Shafi |first5=Fakrudeen |last6=Ortega-Barria |first6=Eduardo |last7=Deantonio |first7=Rodrigo |date=22 June 2015 |title=Impact of Hepatitis A vaccination with a two-dose schedule in Panama: Results of epidemiological surveillance and time trend analysis |journal=Vaccine |publisher=Elseiver |volume=33 |issue=28 |pages=3200–3207 |doi=10.1016/j.vaccine.2015.04.100 |pmid=25981490 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Cui2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Cui F, Hadler SC, Zheng H, Wang F, Zhenhua W, Yuansheng H, Gong X, Chen Y, Liang X |year=2009 |title=Hepatitis A surveillance and vaccine use in China from 1990 through 2007 |journal=J Epidemiol |volume=19 |issue=4 |pages=189–195 |doi=10.2188/jea.JE20080087 |pmc=3924108 |pmid=19561383}}</ref> <ref name="Daniels2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Daniels D, Grytdal S, Wasley A |date=May 2009 |title=Surveillance for acute viral hepatitis — United States, 2007 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/ss/ss5803.pdf |url-status=live |journal=MMWR Surveill Summ |volume=58 |issue=3 |pages=1–27 |pmid=19478727 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519170105/http://www.cdc.gov/mmwr/PDF/ss/ss5803.pdf |archive-date=2012-05-19}}</ref> لە ئەمریکا، پێشنیار دەکرێت منداڵان لە تەمەنی ١ و ٢ ساڵیدا بکوترێن؛ <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMathenyKingery2012">Matheny SC, Kingery JE (1 December 2012). [http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html "Hepatitis A."] ''Am Fam Physician''. '''86''' (11): <span class="nowrap">1027–</span>1034, quiz 1010–1012. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23198670 23198670]. [https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html Archived] from the original on 9 March 2014.</cite></ref> پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بۆ ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە خوار ١٢ مانگەوەیە پێشنیار ناکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-07-27 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/hav/havfaq.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160306221037/http://www.cdc.gov/hepatitis/hav/havfaq.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-03-06 |ڕێکەوتی سەردان=2018-08-15 |وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> هەروەها پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی پێشتر نەکوترراون و بەرکەوتەیان هەبووە یان پێدەچێت بەهۆی گەشتکردنەوە تووشی بەرکەوتن ببن. <ref name="AFP2012" /> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان لە ئەمریکا (CDC) پێشنیاری کوتان دژی نەخۆشییەکە دەکات بۆ ئەو پیاوانەی کە لەگەڵ پیاواندا پەیوەندیی سێکسییان هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=31 May 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080726165140/https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2008-07-26 |ڕێکەوتی سەردان=2017-12-13 |وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> == چارەسەر == هیچ چارەسەرێکی دیاریکراو و ناسراو بۆ هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بوونی نییە. چاکبوونەوە لە نیشانەکان پاش تووشبوون دەکرێت چەند هەفتەیەک یان چەند مانگێک بخایەنێت. چارەسەرییەکان بە ئامانجی پاراستنی ئاسوودەیی نەخۆشەکە و هاوسەنگیی خۆراکیی پێویستن، لە نێویاندا قەرەبووکردنەوەی ئەو شلەمەنییانەی بەهۆی ڕشانەوە و سکچوونەوە لەدەست چوون. <ref name="who.int">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-02-21 |ڕێکەوتی سەردان=2014-02-20}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ "Hepatitis A"]. [https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ Archived] from the original on 2014-02-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2014-02-20</span></span>.</cite></ref> == پێشبینیی پزیشکی == لە ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩١دا، ڕێژەی مردن بەهۆی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بۆ دانیشتووانی گشتی بە ٠.٠١٥٪ خەمڵێنرا، بەڵام ئەم ڕێژەیە بەرزبووەوە بۆ ١.٨-٢.١٪ لەو کەسانەی تەمەنیان لە ٥٠ ساڵ و سەرووتر بوو و بەهۆی زەردوویی هەوکردنی جگەرەوە لە نەخۆشخانە خەوێندرابوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aabb.org/tm/eid/Documents/hepatitis-a-virus.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201030200125/https://www.aabb.org/tm/eid/Documents/hepatitis-a-virus.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2020-10-30 |ڕێکەوتی سەردان=2017-09-22}}</ref> مەترسیی گیانلەدەستدان بەهۆی لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەرەوە پاش تووشبوون بە ڤایرۆسەکە زیاد دەکات لەگەڵ هەڵکشانی تەمەن و لەو کاتانەی کەسەکە پێشتر نەخۆشییەکی درێژخایەنی جگەری هەبێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> ئەو منداڵە بچووکانەی کە تووشی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی دەبن بەزۆری فۆرمێکی سووکتری نەخۆشییەکەیان دەبێت، کە بە ئاسایی ١-٣ هەفتە دەخایەنێت، لە کاتێکدا پێگەیشتووان زۆرجار دووچاری جۆرێکی زۆر توندتری نەخۆشییەکە دەبنەوە. <ref name="pmid16848078">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Brundage SC, Fitzpatrick AN |year=2006 |title=Hepatitis A |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–2168 |pmid=16848078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |archive-date=2014-03-09}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrundageFitzpatrick2006">Brundage SC, Fitzpatrick AN (2006). [http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html "Hepatitis A"]. ''Am Fam Physician''. '''73''' (12): <span class="nowrap">2162–</span>2168. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16848078 16848078]. [https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html Archived] from the original on 2014-03-09.</cite></ref> [[پەڕگە:HAV_prevalence_2005.svg|وێنۆک|بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی جگەر ئەی{{Legend|#990000|بەرز: بەربڵاوی بەرزترە لە ٨٪}} <templatestyles src="Legend/styles.css" /> {{Legend|#FF9966|مامناوەند: لە نێوان ٢٪ بۆ ٧٪}} <templatestyles src="Legend/styles.css" /> {{Legend|#999999|نزم: کەمتر لە ٢٪}}]] لەسەر ئاستی جیهان، بڕوا وایە ساڵانە تووشبوونی نیشانەداری ڤایرۆسەکە لە نزیکەی ١.٤ ملیۆن کەسدا ڕووبدات. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMathenyKingery2012">Matheny SC, Kingery JE (1 December 2012). [http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html "Hepatitis A."] ''Am Fam Physician''. '''86''' (11): <span class="nowrap">1027–</span>1034, quiz 1010–1012. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23198670 23198670]. [https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html Archived] from the original on 9 March 2014.</cite></ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا کۆی گشتیی تووشبوونەکان (بێ‌نیشانە و نیشانەدار پێکەوە) گەیشتە نزیکەی ١١٤ ملیۆن حاڵەت. <ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGBD_2015_Mortality_and_Causes_of_Death_Collaborators2016">GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators (8 October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''The Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> <ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGBD_2015_Disease_and_Injury_Incidence_and_Prevalence_Collaborators2016">GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators (8 October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''The Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> هەوکردنی کتوپڕی جگەر جۆری ئەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی ١١,٢٠٠ گیانلەدەستدان. <ref name="Jacob2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jacobsen |first=KH |last2=Wiersma, ST |date=24 September 2010 |title=Hepatitis A virus seroprevalence by age and world region, 1990 and 2005 |journal=Vaccine |volume=28 |issue=41 |pages=6653–6657 |doi=10.1016/j.vaccine.2010.08.037 |pmid=20723630}}</ref> لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ڕێژەی سووڕانەوەی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی کەمە، لە کاتێکدا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا ئەم ڕێژەیە زۆر بەرزترە. زۆربەی هەرزەکاران و پێگەیشتووان لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا پێشتر نەخۆشییەکەیان گرتووە، هەر بۆیە بەرگرییان پەیدا کردووە. <ref name="Jacob2010" /> لە وڵاتە مامناوەندەکاندا پێگەیشتووان لەوانەیە لە مەترسیی نەخۆشییەکەدا بن بەهۆی هەبوونی ئەگەری بەرکەوتنیان پێی. <ref name="Jacob2010" /> === وڵاتان === لە ساڵی ١٩٩٧دا زیاتر لە ٣٠,٠٠٠ حاڵەتی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە ئەمریکا لەلایەن CDC ڕاگەیەندرا، بەڵام لەو کاتەوە ژمارەکە دابەزیوە بۆ کەمتر لە ٢,٠٠٠ حاڵەتی تۆمارکراوی ساڵانە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/HAV/StatisticsHAV.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140203000208/http://www.cdc.gov/hepatitis/HAV/StatisticsHAV.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=28 January 2014}}</ref> بەربڵاوترین سەرهەڵدانی هەوکردنی جگەر ئەی لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٨دا ڕوویدا لە ویلایەتی کێنتاکی. بڕوا وایە سەرهەڵدانەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ دەستی پێکردبێت. <ref name="KentuckyNews2019" /> تا تەممووزی ٢٠١٨، نزیکەی ٤٨٪ی ناوچەکانی ویلایەتەکە بەلایەنی کەمەوە یەک حاڵەتی هەوکردنی جگەر ئەییان تێدا تۆمار کرابوو، و کۆی گشتیی حاڵەتە گومانلێکراوەکانیش گەیشتە ٩٦٩ حاڵەت لەگەڵ شەش گیانلەدەستدان (٤٨٢ حاڵەت تەنها لە شاری لویسڤیل، کێنتاکی بوون). تا مانگی تەممووزی ٢٠١٩ سەرهەڵدانەکە گەیشتە ٥,٠٠٠ حاڵەت و ٦٠ گیانلەدەستدان، بەڵام خێرایی بڵاوبوونەوەکەی کەم بووەوە بۆ تەنها چەند حاڵەتێکی نوێ لە مانگێکدا. سەرهەڵدانێکی تری بەرفراوان لە ئەمریکا، کە بڵاوبوونەوەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کاریگەری لەسەر لانی کەم ٦٤٠ کەس دانا (و بووە هۆی گیانلەدەستدانی چوار کەس) لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئۆهایۆ و باشووری ڕۆژئاوای پێنسیلڤانیا لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٣دا. هۆکاری ئەم سەرهەڵدانە خرایە ئەستۆی پیازی سەوزی پیسبوو لە چێشتخانەیەک لە مۆناکا، پێنسیلڤانیا. <ref name="pmid14647018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=November 2003 |title=Hepatitis A outbreak associated with green onions at a restaurant—Monaca, Pennsylvania, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5247.pdf |url-status=live |journal=[[MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep.]] |volume=52 |issue=47 |pages=1155–7 |pmid=14647018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018051208/http://cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5247.pdf |archive-date=2011-10-18}}</ref> <ref name="pmid16135833">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wheeler C, Vogt TM, Armstrong GL, etal |date=September 2005 |title=An outbreak of hepatitis A associated with green onions |journal=[[N. Engl. J. Med.]] |volume=353 |issue=9 |pages=890–7 |doi=10.1056/NEJMoa050855 |pmid=16135833 |doi-access=free}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٨دا، زیاتر لە ٣٠٠,٠٠٠ کەس لە شەنگەهای لە وڵاتی چین تووشی ڤایرۆسەکە بوون پاش خواردنی گوێچکەماسی (Anadara subcrenata) کە لە ڕووبارێکی پیسبووەوە دەرهێنرابوون. لە حوزەیرانی ٢٠١٣دا، فرۆشگاکانی کۆستکۆ (Costco)ی ئەمریکی جۆرێک لە توتڕک و شاتووتی بەستوویان لە بازاڕەکان کێشایەوە کە لەلایەن نزیکەی ٢٤٠,٠٠٠ کەسەوە کڕدرابوو، ئەمەش دوای ئەوەی لانیکەم ١٥٨ کەس تووشی ڤایرۆسەکە بوون کە ٦٩ کەسیان لە نەخۆشخانە خەوێندران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 October 2013 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/Outbreaks/2013/A1b-03-31/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130812072936/http://www.cdc.gov/hepatitis/Outbreaks/2013/A1b-03-31/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 August 2013 |وێبگە=Viral Hepatitis}}</ref> لە نیسانی ٢٠١٦دا، دیسانەوە هەمان کۆمپانیا بەرهەمی توتڕکی بەستووی لە بازاڕەکان کێشایەوە، پاش ئەوەی لانی کەم ١٣ کەس لە کەنەدا تووشی ڤایرۆسەکە بوون کە سێ کەسیان لە نەخۆشخانە خەوێندران. لە ئوسترالیا لە شوباتی ٢٠١٥، بەرهەمێکی توتڕک و شاتووتی بەستوو کێشرایەوە پاش ئەوەی لانی کەم ١٩ کەس بەهۆی خواردنی بەرهەمەکەوە تووشی نەخۆشییەکە بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 February 2015 |ناونیشان=http://www.abc.net.au/news/2015-02-17/fourth-frozen-berry-product-recalled-in-hepatitis-a-scare/6126272 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219010441/http://www.abc.net.au/news/2015-02-17/fourth-frozen-berry-product-recalled-in-hepatitis-a-scare/6126272 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 February 2015}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا، ویلایەتی کالیفۆرنیا (بە تایبەتی لە دەوروبەری سان دیێگۆ)، میشیگان، و یوتا کۆمەڵێک سەرهەڵدانی هەوکردنی جگەری جۆری ئەیان ڕاگەیاند کە بووە هۆی زیاتر لە ٨٠٠ حاڵەتی خەواندن لە نەخۆشخانە و ٤٠ گیانلەدەستدان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ramseth, Luke |ڕێکەوت=November 19, 2017 |ناونیشان=http://www.sltrib.com/news/health/2017/11/19/utahs-hepatitis-a-outbreak-among-the-homeless-is-one-of-three-big-flare-ups-around-the-country/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171121010034/http://www.sltrib.com/news/health/2017/11/19/utahs-hepatitis-a-outbreak-among-the-homeless-is-one-of-three-big-flare-ups-around-the-country/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=November 21, 2017 |ڕێکەوتی سەردان=November 21, 2017}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wordrange.us/san-diego-is-struggling-with-a-huge-hepatitis-a-outbreak-is-it-coming-to-l-a/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170925132309/http://wordrange.us/san-diego-is-struggling-with-a-huge-hepatitis-a-outbreak-is-it-coming-to-l-a/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2017-09-25 |ڕێکەوتی سەردان=2017-09-25 |وێبگە=wordrange.us |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />  [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] ecwro6sxbdbrtd9ei6ii9hsfsvvebal 1591080 1591079 2026-06-17T08:23:53Z Rahel khdhr 75558 1591080 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=هەوکردنی جگەر A|image=Jaundice eye.jpg|caption=کەیسێک لە زەردەهەڵگەڕان کە بەهۆی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیەوە دروست بووە|field=نەخۆشییە گوازراوەکان، زانستی هەرس و جگەر (Gastroenterology)|symptoms=دڵتێکەڵهاتن، ڕشانەوە، سکچوون، تاریکبوونی ڕەنگی میز، زەردوویی، تا، ئازاری سک|complications=لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەر|onset=بۆ ٦ هەفتە پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە <ref name="pmid16271543"/>|duration=٨ هەفتە <ref name=AFP2012/>|types=|causes=گواستنەوە لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە،<ref name="pmid17151052" /> خواردنی خۆراک یان خواردنەوەی ئاوێک کە بە پیساییی کەسێکی تووشبوو بە ڤایرۆسی هیپاتایتیس A پیس بووبێت،<ref name="AFP2012" /> گواستنەوەی سێکسی لە ڕێگەی کردارە سێکسییەکانی دەم-کۆم و پەنجە-کۆمەوە.<ref name="pmid17151052" />|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن <ref name=AFP2012/>|differential=|prevention=پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری A، دەست‌شۆردن، و بەباشی کوڵاندنی خۆراک.<ref name="AFP2012" /><ref name="Patterson">{{cite journal |last1=Patterson |first1=Jenna |last2=Irving |first2=Greg J |last3=Li |first3=Yu Qi |last4=Jiang |first4=Yue |last5=Mearns |first5=Helen |last6=Pope |first6=Daniel |last7=Muloiwa |first7=Rudzani |last8=Hussey |first8=Gregory D |last9=Kagina |first9=Benjamin M |title=Hepatitis A immunisation in persons not previously exposed to hepatitis A |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=10 December 2019 |doi=10.1002/14651858.CD013500 |pmc=6902277}}</ref>|treatment=[[چاودێریی پاڵپشتیکەر]], [[چاندنی جگەر]]<ref name=AFP2012/>|medication=|prognosis=|frequency=114 ١١٤ ملیۆن حاڵەت (نیشانەدار و بێ‌نیشانە) لە ساڵی ٢٠١٥دا<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=١١,٢٠٠<ref name=GBD2015De/>}}'''هەوکردنی جگەری ئەی''' (Hepatitis A) نەخۆشییەکی گوازراوەی جگەرە کە بەهۆی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەری جۆری ئەی (HAV)ـەوە تووشی مرۆڤ دەبێت؛ <ref name="Sherris">{{Cite book|title=Sherris Medical Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|veditors=Ryan KJ, Ray CG|edition=4th|pages=541–4}}</ref> ئەمە جۆرێکە لە هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/hepatitis.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111061624/https://medlineplus.gov/hepatitis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-11-11 |ڕێکەوتی سەردان=2020-06-19 |وێبگە=U.S. National Library of Medicine}}</ref> لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا، بەتایبەتی لە تەمەنی گەنجیدا، نەخۆشەکە نیشانەی کەمی هەیە یان هەر نییە. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> ماوەی نێوان تووشبوون بە ڤایرۆسەکە تا دەرکەوتنی نیشانەکان، لەو کەسانەی کە نیشانەیان لێ دەردەکەوێت، دوو بۆ شەش هەفتە دەخایەنێت. <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، بە شێوەیەکی گشتی هەشت هەفتە بەردەوام دەبن و ڕەنگە ئەمانە لەخۆ بگرن: هێڵنجدان، ڕشانەوە، سکچوون، زەردوویی، تا و ئازاری سک. <ref name="AFP2012" /> نزیکەی ١٠ بۆ ١٥٪ی تووشبووان لە ماوەی شەش مانگی دوای تووشبوونە سەرەتاییەکەدا، دووبارە نیشانەکانیان تێدا دەردەکەوێتەوە. <ref name="AFP2012" /> هەروەها پەککەوتنی کتوپڕی جگەر بە دەگمەن ڕوودەدات، کە ئەمەش زیاتر لە کەسانی بەساڵاچوودا باوە. <ref name="AFP2012" /> بە شێوەیەکی گشتی ئەمە نەخۆشییەکە لە ڕێگەی خۆراکەوە دەگوازرێتەوە، زۆربەی کاتیش بەهۆی خواردنی خۆراک یان خواردنەوەی ئاوێک بڵاودەبێتەوە کە بە پاشەڕۆی (پیسایی) کەسی تووشبوو پیس بووبێت. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> خواردنی گیانلەبەرە قەپاغدارە دەریاییەکان بە خاوی یان بە نیوەکوڵاوی، یەکێکە لە سەرچاوە تا ڕادەیەک باوەکانی تووشبوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Bellou |first=M. |last2=Kokkinos |first2=P. |last3=Vantarakis |first3=A. |date=March 2013 |title=Shellfish-borne viral outbreaks: a systematic review. |journal=Food Environ Virol |volume=5 |issue=1 |pages=13–23 |doi=10.1007/s12560-012-9097-6 |pmid=23412719 |s2cid=16273385}}</ref> هەروەها ڕەنگە لە ڕێگەی بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسێکی تووشبوودا بگوازرێتەوە. <ref name="AFP2012" /> هەرچەندە منداڵان زۆرجار لە کاتی تووشبووندا نیشانەیان لێ دەرناکەوێت، بەڵام هێشتا دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوازنەوە. <ref name="AFP2012" /> دوای ئەوەی کەسێک تەنها یەک جار تووشی ئەم ڤایرۆسە دەبێت، بۆ تەواوی تەمەنی بەرگری پەیدا دەکات و لێی دەپارێزرێت. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105|title=The Encyclopedia of Hepatitis and Other Liver Diseases|publisher=Infobase|year=2006|isbn=978-0-8160-6990-3|page=105|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908220821/https://books.google.com/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105|archive-date=2017-09-08|url-status=live}}</ref> بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەش ئەنجامدانی پشکنینی خوێن پێویستە، چونکە نیشانەکانی لە نیشانەی چەندین نەخۆشیی تر دەچن. <ref name="AFP2012" /> ئەمە یەکێکە لەو پێنج ڤایرۆسە ناسراوەی کە دەبنە هۆی هەوکردنی جگەر، کە بریتین لە جۆرەکانی: A، B، C، D و E. پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی کاریگەرە بۆ خۆپاراستن لە نەخۆشییەکە. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024 |ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/hepatitis-a-outbreaks-bring-back-focus-on-vaccination-in-kerala/article67913165.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/hepatitis-a-outbreaks-bring-back-focus-on-vaccination-in-kerala/article67913165.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2023 |ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/uae/viral-hepatitis-could-cause-liver-cancer-heres-what-you-need-to-know-about-prevention-and-treatment/articleshow/102537628.cms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/uae/viral-hepatitis-could-cause-liver-cancer-heres-what-you-need-to-know-about-prevention-and-treatment/articleshow/102537628.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024 |ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/indian-immunologicals-unveils-indigenously-developed-hepatitis-a-vaccine/article67756040.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/indian-immunologicals-unveils-indigenously-developed-hepatitis-a-vaccine/article67756040.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024-01-17 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-long-does-hepatitis-a-vaccine-last |ڕێکەوتی سەردان=2025-08-01 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Van Damme|first=Pierre|title=Pediatric Vaccines and Vaccinations: A European Textbook|last2=Hendrickx|first2=Greet|date=2021|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-030-77173-7|editor-last=Vesikari|editor-first=Timo|location=Cham|pages=115–125|language=en|chapter=Hepatitis A Vaccines|doi=10.1007/978-3-030-77173-7_12|access-date=2025-11-17|editor-last2=Van Damme|editor-first2=Pierre|chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-77173-7_12}}</ref> هەندێک وڵات بە شێوەیەکی ڕۆتینی پێشنیاری دەکەن بۆ منداڵان و ئەو کەسانەی مەترسیی زیاتریان لەسەرە ئەگەر پێشتر نەکوتررابن. <ref name="AFP2012" /> <ref name="WHO2013">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=July 2013 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2014}}</ref> پێدەچێت پێکوتەکە بۆ تەواوی تەمەن کاریگەر بێت. <ref name="AFP2012" /> <ref name=":0" /> ڕێکارەکانی تری خۆپاراستن دەست شۆردن و بەباشی کوڵاندنی خۆراک لەخۆ دەگرێت. <ref name="AFP2012" /> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و دیاریکراو بەردەست نییە؛ بەڵکو بەپێی پێویستیی نەخۆشەکە پشوودان و وەرگرتنی دەرمان بۆ کەمکردنەوەی دڵتێکەڵهاتن و سکچوون پێشنیار دەکرێت. <ref name="AFP2012" /> تووشبوونەکە بەزۆری بەتەواوی نامێنێت بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی نەخۆشییەکی درێژخایەنی جگەر. <ref name="AFP2012" /> چارەسەری لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەر، ئەگەر ڕووبدات، لە ڕێگەی چاندنی جگەرەوە دەبێت. <ref name="AFP2012" /> لەسەر ئاستی جیهان، ساڵانە نزیکەی ١.٤ ملیۆن حاڵەتی نیشانەدار ڕوودەدەن، <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> و کۆی گشتیی تووشبوونەکانیش دەگاتە نزیکەی ١١٤ ملیۆن (حاڵەتە نیشانەدار و بێ‌ نیشانەکان پێکەوە). <ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لەو ناوچانەی جیهاندا باوترە کە ژێرخانی ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنییان لاوازە و ئاوی پاکیان کەمە. <ref name="WHO2013">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=July 2013 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2014}}</ref> لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا، نزیکەی ٩٠٪ی منداڵان تا تەمەنی ١٠ ساڵی تووش دەبن، هەر بۆیە تا دەگەنە تەمەنی پێگەیشتنیان بەرگریی تەواو پەیدا دەکەن. <ref name="WHO2013" /> لە وڵاتە مامناوەندەکاندا کە منداڵان لە تەمەنی بچووکدا بەرکەوتەیان نابێت و هەڵمەتی کوتانیش بەربڵاو نییە، زۆرجار نەخۆشییەکە بە شێوەی سەرهەڵدان و پەتا بڵاو دەبێتەوە. <ref name="WHO2013" /> <ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> هەوکردنی کتوپڕی جگەر جۆری ئەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی ١١,٢٠٠ گیانلەدەستدان. <ref name="WHO2013" /> ڕۆژی جیهانیی هەوکردنی جگەر هەموو ساڵێک لە ٢٨ی تەممووزدا بەڕێوە دەچێت بە مەبەستی هۆشیارکردنەوەی جیهان لەبارەی هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر. <ref name="WHO2013" /> == نیشانە و ماکەکان == دەکرێت نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لەگەڵ نیشانەکانی ئەنفلۆنزا تێکەڵ بکرێن، بەڵام هەندێک کەس، بەتایبەتی منداڵان، هیچ نیشانەیەکیان لێ دەرناکەوێت. نیشانەکان بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان دوو بۆ شەش هەفتە (قۆناغی کڕکەوتن - Incubation period) پاش تووشبوونە سەرەتاییەکە دەردەکەون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-05-17 |ناونیشان=http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070602122159/http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-06-02 |ڕێکەوتی سەردان=2007-05-18}}</ref> نزیکەی ٩٠٪ی منداڵان هیچ نیشانەیەکیان نابێت. ماوەی نێوان تووشبوون و دەرکەوتنی نیشانەکان لەو کەسانەی نەخۆش دەکەون، دوو بۆ شەش هەفتەیە، کە تێکڕاکەی دەکاتە ٢٨ ڕۆژ. <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}</ref> مەترسیی دەرکەوتنی نیشانەکان بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە تەمەنەوە؛ بە جۆرێک کە زیاتر لە ٨٠٪ی پێگەیشتووان نیشانەی گونجاویان لەگەڵ هەوکردنی کتوپڕی ڤایرۆسیی جگەر دەبێت، لە کاتێکدا زۆربەی منداڵان تووشبوونێکی بێ‌ نیشانە یان هەستپێنەکراو تێدەپەڕێنن. <ref name="pmid10683554">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ciocca M. |year=2000 |title=Clinical course and consequences of hepatitis A infection |journal=Vaccine |volume=18 |pages=71–74 |doi=10.1016/S0264-410X(99)00470-3 |pmid=10683554}}</ref> نیشانەکان بەزۆری کەمتر لە ٢ مانگ دەخایەنن، هەرچەندە هەندێک کەس دەکرێت تا ٦ مانگیش نەخۆش بن: <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2009-09-17 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/A/aFAQ.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110522113441/http://www.cdc.gov/hepatitis/A/aFAQ.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-05-22 |ڕێکەوتی سەردان=2011-01-08}}</ref> * [[ماندوویی|شەکەتی]] * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] * [[دڵتێکەڵھاتن|هێڵنج]] * لەدەستدانی ئارەزووی خواردن * [[زەردوویی]], زەردبوونی پێست یان سپێنەی چاو بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی [[بیلیڕووبین|بیلیڕوبین]] لە خوێندا * تاریکبوونی ڕەنگی میز بۆ ڕەنگی قاوەییی کراوە، کە بەهۆی دەرکردنی زراو (Bile) لە سووڕی خوێنەوە بۆ ناو میز دروست دەبێت * [[سکچوون]] * پیسایی کاڵ یان ڕەنگ-خۆڵەمێشی (Acholic faeces) * ناڕەحەتی و ئازاری سک <ref name="who.int">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-02-21 |ڕێکەوتی سەردان=2014-02-20}}</ref> === نیشانە دەرەکییەکانی جگەر === ئازاری جومگەکان، وەستانی دروستبوونی خڕۆکە سوورەکان (Red cell aplasia)، هەوکردنی پەنکریاس (Pancreatitis) و ئاوسانی گشتیی گرێ لیمفاوییەکان لە نیشانە دەرەکییە ئەگەردارەکانی ئەم ڤایرۆسەن. لەکارکەوتنی گورچیلە و هەوکردنی پەردەی دڵ (Pericarditis) زۆر دەگمەنن. <ref>{{Cite book|last=Mauss|first=Stefan|title=Hepatology: A clinical textbook|last2=Berg|first2=Thomas|last3=Rockstroh|first3=Juergen|last4=Sarrazin|first4=Christoph|date=2012|publisher=Flying publisher|isbn=978-3-924774-73-8|location=Germany|pages=29–30}}</ref> ئەگەر ئەم حاڵەتانەش ڕووبدەن، ئەوا بە شێوەیەکی کتوپڕ سەرهەڵدەدەن و لەگەڵ چاکبوونەوەی نەخۆشییەکەدا نامێنن. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> == ڤایرۆسناسی == {{Virusbox|name=Hepatitis A virus|image=Hepatitis A virus 02.jpg|image_alt=Electron micrograph of Hepatitis A virus virions|image_caption=[[electron microscope|Electron micrograph]] of Hepatitis A virus virions|parent=Hepatovirus|species=Hepatovirus ahepa|synonyms=* ''Hepatitis A virus''<ref name="2014.016aV">{{cite web |last1=Knowles |first1=Nick |title=Rename12 ''Picornavirus'' species |url=https://ictv.global/ictv/proposals/2014.016aV.A.v1.Picornaviridae_spren.pdf |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=12 March 2019 |language=en |date=7 July 2014 |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010347/https://ictv.global/ictv/proposals/2014.016aV.A.v1.Picornaviridae_spren.pdf |url-status=live }}</ref> * ''Hepatovirus A'' * ''Human hepatitis A virus''<ref name=ICTV7>van Regenmortel, M.H.V., Fauquet, C.M., Bishop, D.H.L., Carstens, E.B., Estes, M.K., Lemon, S.M., Maniloff, J., Mayo, M.A., McGeoch, D.J., Pringle, C.R. and Wickner, R.B. (2000). Virus taxonomy. Seventh report of the International Committee on Taxonomy of Viruses. Academic Press, San Diego. p672 https://ictv.global/ictv/proposals/ICTV%207th%20Report.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230216033623/https://ictv.global/ictv/proposals/ICTV%207th%20Report.pdf |date=2023-02-16 }}.</ref> * ''Simian hepatitis A virus''<ref name=ICTV7/>|synonyms_ref=|subdivision_ranks=|subdivision=}} === پۆلێنناسی === ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی، جۆرێکە لە ڤایرۆس کە سەر بە پیکۆرناڤیرالێس، خێزانی پیکۆرناڤیریدی، و ڕەگەزی هێپاتۆڤایرۆسە. مرۆڤ و بڕبڕەدارەکانی تر وەکو خانەخوێی سروشتی (Natural hosts) بۆ ئەم جۆرە کاردەکەن. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}</ref> <ref name="ICTV">{{بیرخستنەوەی وێب |last=ICTV |ناونیشان=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150710030353/http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}</ref> نۆ ئەندام لە هێپاتۆڤایرۆس دەستنیشان کراوە. <ref name="ictv">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ictv.global/taxonomy |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180304035352/https://talk.ictvonline.org/taxonomy/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 March 2018 |ڕێکەوتی سەردان=11 May 2020 |وێبگە=talk.ictvonline.org}}</ref> ئەم جۆرانە دەبنە هۆی تووشکردنی شەمشەمەکوێرە، قرتێنەرەکان، ژیشک، و مشکی کەپوودرێژ. شیکارییە فایلیۆجینییەکان (Phylogenetic analysis) ئاماژە بەوە دەکەن کە هەوکردنی جگەری ئەی مرۆڤ سەرچاوەکەی قرتێنەرەکانە (Rodents). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Drexler |first=Jan Felix |last2=Corman |first2=Victor M. |last3=Lukashev |first3=Alexander N. |last4=van den Brand |first4=Judith M. A. |last5=Gmyl |first5=Anatoly P. |last6=Brünink |first6=Sebastian |last7=Rasche |first7=Andrea |last8=Seggewiß |first8=Nicole |last9=Feng |first9=Hui |last10=Leijten |first10=Lonneke M. |last11=Vallo |first11=Peter |last12=Kuiken |first12=Thijs |last13=Dotzauer |first13=Andreas |last14=Ulrich |first14=Rainer G. |last15=Lemon |first15=Stanley M. |date=2015-12-08 |title=Evolutionary origins of hepatitis A virus in small mammals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=112 |issue=49 |pages=15190–15195 |bibcode=2015PNAS..11215190D |doi=10.1073/pnas.1516992112 |issn=0027-8424 |pmc=4679062 |pmid=26575627 |doi-access=free}}</ref> جۆرە ڤایرۆسێک لە هێپاتۆڤایرۆس جۆری بی (Phopivirus) لە سەگی ئاوی (Seal) جیاکراوەتەوە. <ref name="Anthony2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anthony SJ, St Leger JA, Liang E, Hicks AL, Sanchez-Leon MD, Jain K, Lefkowitch JH, Navarrete-Macias I, Knowles N, Goldstein T, Pugliares K, Ip HS, Rowles T, Lipkin WI |year=2015 |title=Discovery of a novel hepatovirus (Phopivirus of seals) related to human hepatitis A virus |journal=mBio |volume=6 |issue=4 |bibcode=2015mBio....618015S |doi=10.1128/mBio.01180-15 |pmc=4550696 |pmid=26307166 |doi-access=free |article-number=e01180–15}}</ref> <ref name="ICTV10">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/positive-sense-rna-viruses/picornavirales/w/picornaviridae/709/genus-hepatovirus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801133432/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/positive-sense-rna-viruses/picornavirales/w/picornaviridae/709/genus-hepatovirus |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 1, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2019 |وێبگە=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |زمان=en}}</ref> ئەم ڤایرۆسە نزیکەی ١٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ هێپاتۆڤایرۆس ئەی باوباپیرانی هاوبەشیان هەبووە. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> هێپاتۆڤایرۆسێکی تر – Marmota himalayana hepatovirus – لە جۆرە قرتێنەرێکی هیمالایایی بە ناوی (Marmota himalayana) جیاکراوەتەوە. <ref name="Yu2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yu JM, Li LL, Zhang CY, Lu S, Ao YY, Gao HC, Xie ZP, Xie GC, Sun XM, Pang LL, Xu JG, Lipkin WI, Duan ZJ |year=2016 |title=A novel hepatovirus identified in wild woodchuck ''Marmota himalayana'' |journal=Sci Rep |volume=6 |bibcode=2016NatSR...622361Y |doi=10.1038/srep22361 |pmc=4770319 |pmid=26924426 |article-number=22361}}</ref> پێدەچێت ئەم ڤایرۆسە نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ ئەو جۆرانەی تووشی مەیموونەکان دەبن، باوباپیرانی هاوبەشیان هەبووبێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === ''بۆماوە بابەتەکان'' === یەک سیرۆتایپ (Serotype) و شەش جۆرە بۆماوەیی جیاواز (سێ مرۆڤی و سێ مەیموونی) لەم ڤایرۆسە ناسێنراون. <ref name="pmid17328982">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cristina J, Costa-Mattioli M |date=August 2007 |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–157 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |pmid=17328982}}</ref> جۆرە بۆماوەییە مرۆڤییەکان بە ژمارەی ڕۆمانی I-III پۆلێن کراون. شەش ژێر-جۆر وەسف کراون (IA, IB, IIA, IIB, IIIA, IIIB). جۆرە مەیموونییەکانیش بە ژمارە IV-VI دیاریکراون. یەک نموونە (Isolate) لە جۆری VII کە لە مرۆڤەوە وەرگیراوە باسی لێوە کراوە، <ref name="Ching2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ching KZ, Nakano T, Chapman LE, Demby A, Robertson BH |date=January 2002 |title=Genetic characterization of wild-type genotype VII hepatitis A virus |journal=J. Gen. Virol. |volume=83 |issue=Pt 1 |pages=53–60 |doi=10.1099/0022-1317-83-1-53 |pmid=11752700 |doi-access=free}}</ref> بەڵام دواتر لەژێر ناوی ژێر-جۆری IIB پۆلێن کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lu |first=Ling |last2=Ching |first2=Karen Z. |last3=de Paula |first3=Vanessa Salete |last4=Nakano |first4=Tatsunori |last5=Siegl |first5=Gunter |last6=Weitz |first6=Manfred |last7=Robertson |first7=Betty H. |date=2004-10-01 |title=Characterization of the complete genomic sequence of genotype II hepatitis A virus (CF53/Berne isolate) |url=https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/vir.0.80304-0 |url-status=live |journal=Journal of General Virology |language=en |volume=85 |issue=10 |pages=2943–2952 |doi=10.1099/vir.0.80304-0 |issn=0022-1317 |pmid=15448357 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417123350/https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/vir.0.80304-0 |archive-date=2024-04-17 |access-date=2024-04-17}}</ref> جۆری III لە هەردوو مرۆڤ و مەیموونی کوندەپەپووەوە جیاکراوەتەوە. زۆربەی تووشبوونە مرۆڤییەکان لە جۆری Iـن. <ref name="dePaula2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=de Paula VS, Baptista ML, Lampe E, Niel C, Gaspar AM |date=January 2002 |title=Characterization of hepatitis A virus isolates from subgenotypes IA and IB in Rio de Janeiro, Brazil |journal=J. Med. Virol. |volume=66 |issue=1 |pages=22–7 |doi=10.1002/jmv.2106 |pmid=11748654 |s2cid=42775132}}</ref> لە ناو نموونەکانی جۆری یەکەمیشدا (I)، ژێر-جۆری IA زۆرترین ڕێژە پێکدەهێنێت. ڕێژەی بازدان لە ناو بۆماوەی ڤایرۆسەکەدا بە ١.٧٣ بۆ ٩.٧٦ × ١٠^-٤ گۆڕانکاریی نیوکلیۆتاید بۆ هەر شوێنێک لە ساڵێکدا خەمڵێنراوە. <ref name="Moratorio2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Moratorio G, Costa-Mattioli M, Piovani R, Romero H, Musto H, Cristina J |date=November 2007 |title=Bayesian coalescent inference of hepatitis A virus populations: evolutionary rates and patterns |journal=J. Gen. Virol. |volume=88 |issue=Pt 11 |pages=3039–3042 |doi=10.1099/vir.0.83038-0 |pmid=17947528 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Kulkarni2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kulkarni MA, Walimbe AM, Cherian S, Arankalle VA |date=December 2009 |title=Full length genomes of genotype IIIA Hepatitis A Virus strains (1995–2008) from India and estimates of the evolutionary rates and ages |journal=Infect. Genet. Evol. |volume=9 |issue=6 |pages=1287–1294 |bibcode=2009InfGE...9.1287K |doi=10.1016/j.meegid.2009.08.009 |pmid=19723592}}</ref> پێدەچێت جۆرە مرۆڤییەکان (Human strains) نزیکەی ٣٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە قەدە مەیموونییەکان جیابووبێتنەوە. <ref name="Kulkarni2009" /> ناوەندی تەمەنی جۆری III و IIIA بە ٥٩٢ و ٢٠٢ ساڵ خەمڵێنراوە. <ref name="Kulkarni2009" /> === پێکهاتە === ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی ڤایرۆسێکی پیکۆرنا (Picornavirus)یە؛ واتە بەرگدار نییە (Non-enveloped) و پێکدێت لە ڕیزەیەکی تاکی ئاراستە-پۆزەتیڤی ئاڕ ئێن ئەی (positive-sense single-strand RNA) کە لە ناو بەرگێکی پرۆتینیدا (کەپسید) پێچراوەتەوە. <ref name="pmid17328982">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cristina J, Costa-Mattioli M |date=August 2007 |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–157 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |pmid=17328982}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCristinaCosta-Mattioli2007">Cristina J, Costa-Mattioli M (August 2007). "Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus". ''Virus Res''. '''127''' (2): <span class="nowrap">151–</span>157. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.virusres.2007.01.005|10.1016/j.virusres.2007.01.005]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17328982 17328982].</cite></ref> تەنها یەک سیرۆتایپی ڤایرۆسەکە دۆزراوەتەوە، بەڵام چەندین جۆری بۆماوەیی هەیە. <ref name="pmid14645901">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Costa-Mattioli M, Di Napoli A, Ferré V, Billaudel S, Perez-Bercoff R, Cristina J |date=December 2003 |title=Genetic variability of hepatitis A virus |journal=J. Gen. Virol. |volume=84 |issue=Pt 12 |pages=3191–3201 |doi=10.1099/vir.0.19532-0 |pmid=14645901 |doi-access=free}}</ref> بەکارهێنانی کۆدۆنەکان (Codons) لە ناو بۆماوەی ئەم ڤایرۆسەدا لایەنگیرە و بە شێوەیەکی ناسروشتی لە خانەخوێیەکەی جیاوازە. هەروەها خاوەنی پێگەیەکی ناوخۆیی لاوازە بۆ چوونە ناو ڕایبۆسۆم (IRES). <ref name="Whetter1994">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whetter LE, Day SP, Elroy-Stein O, Brown EA, Lemon SM |date=August 1994 |title=Low efficiency of the 5' nontranslated region of hepatitis A virus RNA in directing cap-independent translation in permissive monkey kidney cells |journal=J. Virol. |volume=68 |issue=8 |pages=5253–5263 |doi=10.1128/JVI.68.8.5253-5263.1994 |pmc=236470 |pmid=8035522}}</ref> لەو ناوچەیەی کە کۆد بۆ دروستکردنی کەپسیدی HAV دەکات، کۆمەڵە کۆدۆنێکی دەگمەنی زۆر پارێزراو هەن کە ڕێگری لە گۆڕانکاریی ئەنتیجینی (Antigenic variability) دەکەن. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html "Viral Zone"]. ExPASy. [https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html Archived] from the original on 17 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 June</span> 2015</span>.</cite></ref> <ref name="Aragones2008">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Aragonès L, Bosch A, Pintó RM |date=February 2008 |title=Hepatitis A virus mutant spectra under the selective pressure of monoclonal antibodies: codon usage constraints limit capsid variability |journal=J. Virol. |volume=82 |issue=4 |pages=1688–1700 |doi=10.1128/JVI.01842-07 |pmc=2258700 |pmid=18057242}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !ڕەگەز ! پێکهاتە ! سیمیتری ! کاپسید ! ڕێکخستنی جینۆمی ! بەشی جینۆمی |- | ڤایرۆسی جگەر | ئایزۆساهدراڵ | ساختە T=3 | بێ پۆشاک | هێڵی | تاکلایەنە |} === سووڕی زۆربوون === بڕبڕەدارەکانی وەکو مرۆڤ خانەخوێی سروشتیی ئەم ڤایرۆسەن. ڕێگەکانی گواستنەوە بریتین لە ڕێڕەوی پیسایی-دەم و هەروەها لە ڕێگەی خوێنەوە. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html "Viral Zone"]. ExPASy. [https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html Archived] from the original on 17 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 June</span> 2015</span>.</cite></ref> پاش قووتدان، ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیلە ڕێگەی شانە ڕووکەشەکانی (ئێپیثیلیۆم) دەم و قوڕگ یان ڕیخۆڵەوە دەچێتە ناو سووڕی خوێنەوە. خوێن ڤایرۆسەکە دەگوازێتەوە بۆ ئامانجەکەی کە جگەرە، لەوێش لە ناو خانەکانی جگەر (Hepatocytes) و خانەکانی کوپفەر (ماکرۆفەیجەکانی جگەر)دا زۆر دەبێت. زۆربوونی ڤایرۆسەکە لە ناو سایتۆپلازمدا ڕوودەدات. چوونە ناو خانەی خانەخوێ لە ڕێگەی لکانی ڤایرۆسەکەوە دەبێت بە وەرگرەکان (Receptors)ی خانەخوێیەکەوە، کە دەبێتە هۆی قوتدانی خانەیی (Endocytosis). زۆربوونەکە شوێن مۆدێلی زۆربوونی ڤایرۆسەکانی RNAی ئاراستە-پۆزەتیڤ دەکەوێت. وەرگێڕان (Translation) لە ڕێگەی دەستپێشخەریی ڤایرۆسییەوە ڕوودەدات. ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی شیکردنەوەی خانەکە (Lysis) و ڤایرۆپۆرینەکانەوە لە خانەخوێیەکە دەردەچێت. پاشان ڤایرۆسەکان دەردەدرێنە ناو زراو و لە ڕێگەی پیساییەوە دەکرێنە دەرەوە. ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیبە ڕێژەیەکی زۆر فڕێدەدرێتە دەرەوە نزیکەی ١١ ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان یان دەرکەوتنی دژەتەنی (anti-HAV IgM) لە خوێندا. قۆناغی کڕکەوتن لە نێوان ١٥ بۆ ٥٠ ڕۆژدایە و مەترسیی گیانلەدەستدان لە کەسانی تووشبوودا کەمترە لە ٠.٥٪. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> لە ناو خانەکانی جگەردا، بۆماوەی RNA لە بەرگە پرۆتینییەکەی ئازاد دەکرێت و لەلایەن ڕایبۆسۆمەکانی خودی خانەکەوە وەردەگێڕدرێت. بە پێچەوانەی پیکۆرناڤایرۆسەکانی ترەوە، ئەم ڤایرۆسە پێویستی بە فاکتەری دەستپێکی یۆکاریۆتی 4Gی سەلامەت (eIF4G) هەیە بۆ دەستپێکردنی کرداری وەرگێڕان. <ref name="aragones2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Aragonès L, Guix S, Ribes E, Bosch A, Pintó RM |date=March 2010 |editor-last=Andino |editor-first=Raul |title=Fine-tuning translation kinetics selection as the driving force of codon usage bias in the hepatitis A virus capsid |journal=PLOS Pathog. |volume=6 |issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1000797 |pmc=2832697 |pmid=20221432 |doi-access=free |article-number=e1000797}}</ref> پێویستبوون بەم فاکتەرە دەبێتە هۆی ئەوەی کە نەتوانێت دروستکردنی پرۆتینی خانەخوێیەکە بوەستێنێت. لەبەر ئەوە، ڤایرۆسەکە دەبێت بە شێوەیەکی لاواز کێبڕکێ لەگەڵ ئامێری وەرگێڕانی خانەکەدا بکات، کە ئەمەش ڕەنگە هۆکاری گەشەی لاوازی بێت لە کاتی چاندنی خانەییدا (Cell culture). (ئاراگۆنێس - Aragonès) و هاوکارانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ئەو بیردۆزەیان خستەڕوو کە ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی سروشتی بەکارهێنانێکی زۆر ناجێگیری بۆ کۆدۆنەکان پەرەپێداوە بە بەراورد لەگەڵ خانەخوێیەکەیدا، ئەمەش بۆ ئەوەی کاریگەریی نەرێنی لەسەر خێرایی وەرگێڕانی پرۆتینە ڤایرۆسییەکان دروست بکات و کات بە پرۆتینەکانی کەپسید بدات تا بە باشترین شێوە بنوشتێنەوە. <ref name="aragones2010" /> هیچ مردنێکی خانەیی بەهۆی خودی ڤایرۆسەکەوە (Cytotoxicity) بەدی ناکرێت، کە پێدەچێت هۆکارەکەی پێویستیی خودی ڤایرۆسەکە بێت بە eIF4Gی سەلامەت، و زیانەکانی سەر جگەریش (Liver pathology) پێدەچێت بەهۆی کارلێکی سیستەمی بەرگرییەوە بێت (Immune-mediated). {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !ڕەگەز ! وردەکارییەکانی میوانداری ! گەرمبوونی شانە ! وردەکارییەکانی بەشداریکردن ! وردەکاری بڵاوکردنەوە ! شوێنی دووبارەکردنەوە ! شوێنی کۆبوونەوە ! گواستنەوە |- | ڤایرۆسی جگەر | مرۆڤەکان؛ کڕکڕاگەکان | جەرگ | ئیندۆسایتۆزی وەرگری خانە | لایسیس | سایتوبڵازما | سایتوبڵازما | زارەکی-پیسایی؛ خوێن |} === گواستنەوە === ڤایرۆسەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە دەگوازرێتەوە، <ref name="pmid17151052">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Gilson |first=R |last2=Brook |first2=MG |date=December 2006 |title=Part 2: Testing guidelines for individual sexually transmitted infections — Hepatitis A, B, and C |journal=[[Sexually Transmitted Infections (journal)|Sexually Transmitted Infections]] |publisher=[[BMJ Group]] |volume=82 |issue=4 |pages=35–39 |doi=10.1136/sti.2006.023218 |issn=1472-3263 |pmc=2563900 |pmid=17151052 |quote=Hepatitis A virus (HAV) is transmitted faeco-orally. There is evidence for sexual transmission between homosexual men with several outbreaks reported. The specific risk factors are not well defined but probably relate to oro-anal or digital-rectal contact, particularly in settings such as public saunas and dark rooms. Acute icteric hepatitis appears after an incubation period of 15–45 days, symptoms last for about 6 weeks, and it is only rarely fatal. Most infections are asymptomatic (but severity increases with age). Infectivity lasts from approximately 2 weeks before the onset of jaundice to 1 week after.}}</ref> و تووشبوونەکان زۆرجار لە دۆخی کەمیی پاکوخاوێنی و قەرەباڵغی زۆردا ڕوودەدەن. هەوکردنی جگەر جۆری ئەی دەتوانێت لە ڕێگەی دەرزی و دەرەوەی ڕیخۆڵەکانەوە (Parenteral route) بگوێزرێتەوە، بەڵام زۆر بە دەگمەن لە ڕێگەی خوێن و بەرهەمەکانی خوێنەوە دەبێت. بڵاوبوونەوەی لە ڕێگەی خۆراکەوە باوە، <ref name="pmid16848078">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Brundage SC, Fitzpatrick AN |year=2006 |title=Hepatitis A |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–2168 |pmid=16848078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |archive-date=2014-03-09}}</ref> و خواردنی گوێچکەماسی کە لە ئاوی پیسدا پەروەردە کرابێت پەیوەندی بە مەترسییەکی بەرزی تووشبوونەوە هەیە. <ref name="pmid10946842">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lees D |year=2000 |title=Viruses and bivalve shellfish |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=59 |issue=1–2 |pages=81–116 |doi=10.1016/S0168-1605(00)00248-8 |pmid=10946842}}</ref> ڤایرۆسی HAV هەروەها دەکرێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بگوێزرێتەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی کردارە سێکسییەکانی دەم-کۆم و پەنجە-کۆمەوە. <ref name="pmid17151052" /> مرۆڤ تاکە سەرچاوەی سروشتی و گوازەرەوەی ئەم ڤایرۆسەیە؛ هیچ مێروو یان ئاژەڵێکی تری گوازەرەوەی ڤایرۆسەکە تا ئێستا نەناسێنراوە. هەروەها هیچ حاڵەتێکی درێژخایەنی (Chronic) ڤایرۆسەکە تۆمار نەکراوە. نزیکەی ٤٠٪ی تەواوی حاڵەتەکانی هەوکردنی کتوپڕی ڤایرۆسیی جگەر بەهۆی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی یەوەن. کەسانی تووشبوو دەبنە گوازەرەوەی ڤایرۆسەکە نزیکەی ١٠ ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان. ڤایرۆسەکە بەرگەی پاککەرەوەکان (Detergents)، ترش (pH 1)، توێنەرەکانی وەکو ئیثەر و کلۆرۆفۆرم، وشکبوونەوە، و پلەی گەرمی تا ٦٠ پلەی سیلیزی دەگرێت. دەتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ لە ئاوی شیرین و سوێردا بژیێت. بڵاوبوونەوەی پەتاکان لە سەرچاوەی هاوبەشەوە (وەک ئاو و خۆراک) زۆر باون. تووشبوون لە ناو منداڵانی وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا زۆر باوە و دەگاتە ١٠٠٪، بەڵام پاش یەکەم تووشبوون، بەرگری بۆ تەواوی تەمەن دروست دەبێت. دەکرێت ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لەکار بخرێت لە ڕێگەی چارەسەری ئاو بە کلۆر، فۆرمالین (٠.٣٥٪، لە ٣٧ پلەی سیلیزی، بۆ ٧٢ کاتژمێر)، ترشی پەراستیک (٢٪، بۆ ٤ کاتژمێر)، بێتا-پرۆپیۆلاکتۆن (٠.٢٥٪، بۆ ١ کاتژمێر)، و تیشکی سەروو وەنەوشەیی (2 μW/cm2/min). لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو و ئەو ناوچانەی کە ستانداردەکانی پاکوخاوێنییان لاوازە، ڕێژەی تووشبوون بەم ڤایرۆسە بەرزە <ref name="pmid16271541">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Steffen R |date=October 2005 |title=Changing travel-related global epidemiology of hepatitis A |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=46S–49S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.016 |pmid=16271541}}</ref> و نەخۆشییەکە بەزۆری لە قۆناغی منداڵیدا تووشی کەسەکان دەبێت. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی داهات و زیادبوونی دەستڕاگەیشتن بە ئاوی پاک، ڕێژەی تووشبوون بە ڤایرۆسکە کەم دەکات. <ref name="pmid15831565">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jacobsen KH, Koopman JS |year=2005 |title=The effects of socioeconomic development on worldwide hepatitis A virus seroprevalence patterns |journal=Int J Epidemiol |volume=34 |issue=3 |pages=600–609 |doi=10.1093/ije/dyi062 |pmid=15831565 |doi-access=free}}</ref> لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، تووشبوون بەزۆری لە ناو ئەو گەنجانەدا ڕوودەدات کە بەرگرییان نییە، کە زۆربەیان لە کاتی گەشتکردن بۆ ئەو وڵاتانەی ڕێژەی نەخۆشییەکەیان بەرزە تووشی ڤایرۆسەکە دەبن <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFConnor_BA2005">Connor BA (2005). "Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler". ''Am. J. Med''. '''118''' (Suppl 10A): <span class="nowrap">58S–</span>62S. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.amjmed.2005.07.018|10.1016/j.amjmed.2005.07.018]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16271543 16271543].</cite></ref> یان لە ڕێگەی بەرکەوتن بە کەسانی تووشبووەوە. سەرهەڵدانەکانی هەوکردنی جگەر ئەی کە پشت بە گواستنەوەی کەس-بۆ-کەس دەبەستن، لە سەنتەری شارە پێشکەوتووەکاندا خەریکە ڕوو لە زیادبوون دەکەن، کە بەشێکی زۆری هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی تەوالێت و شوێنی دەستشۆردنی گونجاو بۆ کەسانی بێ‌ماڵ و حاڵ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Peak |first=Corey |date=1 July 2020 |title=Homelessness and Hepatitis A-- San Diego County, 2016-2018 |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=71 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1093/cid/ciz788 |pmc=10956402 |pmid=31412358}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lucero-Obusan |first=Cynthia |date=30 May 2019 |title=Acute Hepatitis A Infections among Veterans in Outbreak States, 2016-2018 |journal=Online Journal of Public Health Informatics |volume=11 |issue=4 |pages=307–317 |doi=10.5210/ojphi.v11i1.9947 |pmc=6606218 |pmid=6606218 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:HAV_Infection.png|وێنۆک|IgG، IgM، و ALT دوای تووشبوون بە ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی]] هەرچەندە HAV بەرەو کۆتایی قۆناغی کڕکەوتن لە ڕێگەی پیساییەوە فڕێدەدرێتە دەرەوە، بەڵام دەستنیشانکردنی دروستی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی دۆزینەوەی دژەتەنەکانی جۆری (IgM)ی تایبەت بە HAV لە خوێندا دەکرێت. <ref name="pmid7876654">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stapleton JT |year=1995 |title=Host immune response to hepatitis A virus |journal=J. Infect. Dis. |volume=171 |issue=Suppl 1 |pages=S9–14 |doi=10.1093/infdis/171.Supplement_1.S9 |pmid=7876654}}</ref> دژەتەنی IgM تەنها دوای تووشبوونێکی کتوپڕ بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە خوێندا دەردەکەوێت. دەتوانرێت لە ماوەی ١-٢ هەفتە پاش تووشبوونە سەرەتاییەکە دەستنیشان بکرێت و تا ١٤ هەفتە دەمێنێتەوە. بوونی دژەتەنەکانی (IgG) لە خوێندا بەو مانایە دێت کە قۆناغی کتوپڕی نەخۆشییەکە تێپەڕیوە و کەسەکە بەرگریی پەیدا کردووە دژی تووشبوونی زیاتر. دژەتەنەکانی IgGی دژی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی هەروەها پاش وەرگرتنی پێکوتە لە خوێندا دەردەکەون، و پشکنینەکانی تایبەت بە هەڵسەنگاندنی بەرگری دژی ڤایرۆسەکە پشتیان بە دۆزینەوەی ئەم دژەتەنانە بەستووە. <ref name="pmid7876654" /> لە کاتی قۆناغی کتوپڕی تووشبوونەکەدا، ئەنزیمی جگەری ناسراو بە (ئەلەنین ترانسفەرەیز - ALT) بە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر لە ئاستی ئاسایی لە خوێندا دەردەکەوێت. ئەم ئەنزیمە لەو خانانەی جگەرەوە دەردەدرێت کە بەهۆی ڤایرۆسەکەوە زیانیان بەرکەوتووە. <ref name="pmid15931347">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS |year=2004 |title=Tests of Liver Injury |journal=Clin Med Res |volume=2 |issue=2 |pages=129–131 |doi=10.3121/cmr.2.2.129 |pmc=1069083 |pmid=15931347}}</ref> ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە خوێن (Viremia) و پیسایی کەسانی تووشبوودا بوونی دەبێت تا ٢ هەفتە پێش ئەوەی نیشانە کلینیکییەکانی نەخۆشییەکە دەربکەون.[٥٠] <ref name="pmid15931347">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS |year=2004 |title=Tests of Liver Injury |journal=Clin Med Res |volume=2 |issue=2 |pages=129–131 |doi=10.3121/cmr.2.2.129 |pmc=1069083 |pmid=15931347}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMusanaYaleAbdulkarim2004">Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069083 "Tests of Liver Injury"]. ''Clin Med Res''. '''2''' (2): <span class="nowrap">129–</span>131. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.3121/cmr.2.2.129|10.3121/cmr.2.2.129]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069083 1069083]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15931347 15931347].</cite></ref> == خۆپاراستن == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>دەتوانرێت ڕێگری لە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بکرێت لە ڕێگەی وەرگرتنی پێکوتە، پاکوخاوێنیی کەسی، و پاک ڕاگرتنی ژینگە. <ref name="Sherris">{{Cite book|title=Sherris Medical Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|veditors=Ryan KJ, Ray CG|edition=4th|pages=541–4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRyanRay2004">Ryan KJ, Ray CG, eds. (2004). ''Sherris Medical Microbiology'' (4th&nbsp;ed.). McGraw Hill. pp.&nbsp;<span class="nowrap">541–</span>4. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8385-8529-0|<bdi>978-0-8385-8529-0</bdi>]].</cite></ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 March 2012 |ناونیشان=http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090222140234/http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages%2FWhat-is-it.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 February 2009 |وێبگە=NHS Choices}}</ref> === کوتان === دوو جۆرەکەی پێکوتەکە پێکهاتوون لە یان ڤایرۆسێکی لەکارخراوی هەوکردنی جگەری ئەی، یان ڤایرۆسێکی لاوازکراوی زیندوو. هەردووکیان بەرگرییەکی چالاک دژی تووشبوونی داهاتوو دروست دەکەن. پێکوتەکە لە زیاتر لە ٩٥٪ی حاڵەتەکاندا بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥ ساڵ پارێزگاری دژی ڤایرۆسکە دابین دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Nothdurft HD |date=July 2008 |title=Hepatitis A vaccines |journal=Expert Rev Vaccines |volume=7 |issue=5 |pages=535–545 |doi=10.1586/14760584.7.5.535 |pmid=18564009 |s2cid=22452932}}</ref> لە ئەمریکا، ئەو پێکوتەیەی لەلایەن (مۆریس هیلەمان - Maurice Hilleman) و تیمەکەیەوە پەرەی پێدرا لە ساڵی ١٩٩٥دا مۆڵەتی پێدرا، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.historyofvaccines.org/content/hepatitis-vaccine-licensed |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220121173413/https://www.historyofvaccines.org/content/hepatitis-vaccine-licensed |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 21, 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2021-02-06 |وێبگە=www.historyofvaccines.org |زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Tulchinsky |first=Theodore H. |date=2018 |title=Maurice Hilleman: Creator of Vaccines That Changed the World |journal=Case Studies in Public Health |pages=443–470 |doi=10.1016/B978-0-12-804571-8.00003-2 |isbn=978-0-12-804571-8 |pmc=7150172}}</ref> و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ بۆ منداڵانی ئەو ناوچانە بەکارهێنرا کە مەترسیی بەرزیان لەسەر بوو، پاشان لە ساڵی ١٩٩٩دا بڵاوکرایەوە بەسەر ئەو ناوچانەی تردا کە ڕێژەی تووشبوونیان تێدا بەرز دەبووەوە. <ref name="CDC_2006">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-03-21 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-11-20 |ڕێکەوتی سەردان=2007-03-12 |وێبگە=Vaccine Information Statement}}</ref> پێکوتەکە لە ڕێگەی دەرزییەوە دەدرێت. ژەمی یەکەم پارێزگارییەک دابین دەکات کە بۆ ماوەی یەک ساڵ دەخایەنێت و ٢-٤ هەفتە پاش کوتانەکە کاریگەرییەکەی دەست پێدەکات؛ دووەم ژەمی بەهێزکەر (Booster dose)، کە شەش بۆ ١٢ مانگ دواتر دەدرێت، بۆ زیاتر لە ٢٠ ساڵ پارێزگاری دابین دەکات. <ref name="CDC_2006">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-03-21 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-11-20 |ڕێکەوتی سەردان=2007-03-12 |وێبگە=Vaccine Information Statement}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf "Hepatitis A Vaccine: What you need to know"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Vaccine Information Statement''. CDC. 2006-03-21. [https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2007-11-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-03-12</span></span>.</cite></ref> پێکوتەکە لە ساڵی ١٩٩٢ ناسێنرا و سەرەتا پێشنیار کرا بۆ ئەو کەسانەی مەترسیی بەرزیان لەسەر بوو. لەو کاتەوە، بەحرەین و ئیسرائیل دەستیان کردووە بە بەرنامەکانی بنەبڕکردنی نەخۆشییەکە. <ref name="André2006">{{Cite book|title=Mass Vaccination: Global Aspects — Progress and Obstacles|vauthors=André FE|year=2006|isbn=978-3-540-29382-8|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=304|pages=95–114|chapter=Universal Mass Vaccination Against Hepatitis A|doi=10.1007/3-540-36583-4_6|pmid=16989266}}</ref> لەو وڵاتانەی کە کوتانی بەرفراوان جێبەجێ کراوە، ڕێژەی تووشبوون بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Arankalle VA, Chadha MS, Chitambar SD, Walimbe AM, Chobe LP, Gandhe SS |date=21 December 2001 |title=Changing epidemiology of hepatitis A and hepatitis E in urban and rural India (1982-98) |journal=Journal of Viral Hepatitis |volume=8 |issue=4 |pages=293–303 |doi=10.1046/j.1365-2893.2001.00279.x |pmid=11454182 |s2cid=8761651}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Estripeaut |first=Dora |last2=Contreras |first2=Rodolfo |last3=Tinajeros |first3=Olga |last4=Castrejón |first4=Maria Mercedes |last5=Shafi |first5=Fakrudeen |last6=Ortega-Barria |first6=Eduardo |last7=Deantonio |first7=Rodrigo |date=22 June 2015 |title=Impact of Hepatitis A vaccination with a two-dose schedule in Panama: Results of epidemiological surveillance and time trend analysis |journal=Vaccine |publisher=Elseiver |volume=33 |issue=28 |pages=3200–3207 |doi=10.1016/j.vaccine.2015.04.100 |pmid=25981490 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Cui2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Cui F, Hadler SC, Zheng H, Wang F, Zhenhua W, Yuansheng H, Gong X, Chen Y, Liang X |year=2009 |title=Hepatitis A surveillance and vaccine use in China from 1990 through 2007 |journal=J Epidemiol |volume=19 |issue=4 |pages=189–195 |doi=10.2188/jea.JE20080087 |pmc=3924108 |pmid=19561383}}</ref> <ref name="Daniels2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Daniels D, Grytdal S, Wasley A |date=May 2009 |title=Surveillance for acute viral hepatitis — United States, 2007 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/ss/ss5803.pdf |url-status=live |journal=MMWR Surveill Summ |volume=58 |issue=3 |pages=1–27 |pmid=19478727 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519170105/http://www.cdc.gov/mmwr/PDF/ss/ss5803.pdf |archive-date=2012-05-19}}</ref> لە ئەمریکا، پێشنیار دەکرێت منداڵان لە تەمەنی ١ و ٢ ساڵیدا بکوترێن؛ <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMathenyKingery2012">Matheny SC, Kingery JE (1 December 2012). [http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html "Hepatitis A."] ''Am Fam Physician''. '''86''' (11): <span class="nowrap">1027–</span>1034, quiz 1010–1012. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23198670 23198670]. [https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html Archived] from the original on 9 March 2014.</cite></ref> پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بۆ ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە خوار ١٢ مانگەوەیە پێشنیار ناکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-07-27 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/hav/havfaq.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160306221037/http://www.cdc.gov/hepatitis/hav/havfaq.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-03-06 |ڕێکەوتی سەردان=2018-08-15 |وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> هەروەها پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی پێشتر نەکوترراون و بەرکەوتەیان هەبووە یان پێدەچێت بەهۆی گەشتکردنەوە تووشی بەرکەوتن ببن. <ref name="AFP2012" /> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان لە ئەمریکا (CDC) پێشنیاری کوتان دژی نەخۆشییەکە دەکات بۆ ئەو پیاوانەی کە لەگەڵ پیاواندا پەیوەندیی سێکسییان هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=31 May 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080726165140/https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2008-07-26 |ڕێکەوتی سەردان=2017-12-13 |وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> == چارەسەر == هیچ چارەسەرێکی دیاریکراو و ناسراو بۆ هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بوونی نییە. چاکبوونەوە لە نیشانەکان پاش تووشبوون دەکرێت چەند هەفتەیەک یان چەند مانگێک بخایەنێت. چارەسەرییەکان بە ئامانجی پاراستنی ئاسوودەیی نەخۆشەکە و هاوسەنگیی خۆراکیی پێویستن، لە نێویاندا قەرەبووکردنەوەی ئەو شلەمەنییانەی بەهۆی ڕشانەوە و سکچوونەوە لەدەست چوون. <ref name="who.int">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-02-21 |ڕێکەوتی سەردان=2014-02-20}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ "Hepatitis A"]. [https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ Archived] from the original on 2014-02-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2014-02-20</span></span>.</cite></ref> == پێشبینیی پزیشکی == لە ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩١دا، ڕێژەی مردن بەهۆی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بۆ دانیشتووانی گشتی بە ٠.٠١٥٪ خەمڵێنرا، بەڵام ئەم ڕێژەیە بەرزبووەوە بۆ ١.٨-٢.١٪ لەو کەسانەی تەمەنیان لە ٥٠ ساڵ و سەرووتر بوو و بەهۆی زەردوویی هەوکردنی جگەرەوە لە نەخۆشخانە خەوێندرابوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aabb.org/tm/eid/Documents/hepatitis-a-virus.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201030200125/https://www.aabb.org/tm/eid/Documents/hepatitis-a-virus.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2020-10-30 |ڕێکەوتی سەردان=2017-09-22}}</ref> مەترسیی گیانلەدەستدان بەهۆی لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەرەوە پاش تووشبوون بە ڤایرۆسەکە زیاد دەکات لەگەڵ هەڵکشانی تەمەن و لەو کاتانەی کەسەکە پێشتر نەخۆشییەکی درێژخایەنی جگەری هەبێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> ئەو منداڵە بچووکانەی کە تووشی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی دەبن بەزۆری فۆرمێکی سووکتری نەخۆشییەکەیان دەبێت، کە بە ئاسایی ١-٣ هەفتە دەخایەنێت، لە کاتێکدا پێگەیشتووان زۆرجار دووچاری جۆرێکی زۆر توندتری نەخۆشییەکە دەبنەوە. <ref name="pmid16848078">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Brundage SC, Fitzpatrick AN |year=2006 |title=Hepatitis A |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–2168 |pmid=16848078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |archive-date=2014-03-09}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrundageFitzpatrick2006">Brundage SC, Fitzpatrick AN (2006). [http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html "Hepatitis A"]. ''Am Fam Physician''. '''73''' (12): <span class="nowrap">2162–</span>2168. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16848078 16848078]. [https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html Archived] from the original on 2014-03-09.</cite></ref> [[پەڕگە:HAV_prevalence_2005.svg|وێنۆک|بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی جگەر ئەی{{Legend|#990000|بەرز: بەربڵاوی بەرزترە لە ٨٪}} <templatestyles src="Legend/styles.css" /> {{Legend|#FF9966|مامناوەند: لە نێوان ٢٪ بۆ ٧٪}} <templatestyles src="Legend/styles.css" /> {{Legend|#999999|نزم: کەمتر لە ٢٪}}]] لەسەر ئاستی جیهان، بڕوا وایە ساڵانە تووشبوونی نیشانەداری ڤایرۆسەکە لە نزیکەی ١.٤ ملیۆن کەسدا ڕووبدات. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMathenyKingery2012">Matheny SC, Kingery JE (1 December 2012). [http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html "Hepatitis A."] ''Am Fam Physician''. '''86''' (11): <span class="nowrap">1027–</span>1034, quiz 1010–1012. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23198670 23198670]. [https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html Archived] from the original on 9 March 2014.</cite></ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا کۆی گشتیی تووشبوونەکان (بێ‌نیشانە و نیشانەدار پێکەوە) گەیشتە نزیکەی ١١٤ ملیۆن حاڵەت. <ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGBD_2015_Mortality_and_Causes_of_Death_Collaborators2016">GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators (8 October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''The Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> <ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGBD_2015_Disease_and_Injury_Incidence_and_Prevalence_Collaborators2016">GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators (8 October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''The Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> هەوکردنی کتوپڕی جگەر جۆری ئەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی ١١,٢٠٠ گیانلەدەستدان. <ref name="Jacob2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jacobsen |first=KH |last2=Wiersma, ST |date=24 September 2010 |title=Hepatitis A virus seroprevalence by age and world region, 1990 and 2005 |journal=Vaccine |volume=28 |issue=41 |pages=6653–6657 |doi=10.1016/j.vaccine.2010.08.037 |pmid=20723630}}</ref> لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ڕێژەی سووڕانەوەی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی کەمە، لە کاتێکدا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا ئەم ڕێژەیە زۆر بەرزترە. زۆربەی هەرزەکاران و پێگەیشتووان لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا پێشتر نەخۆشییەکەیان گرتووە، هەر بۆیە بەرگرییان پەیدا کردووە. <ref name="Jacob2010" /> لە وڵاتە مامناوەندەکاندا پێگەیشتووان لەوانەیە لە مەترسیی نەخۆشییەکەدا بن بەهۆی هەبوونی ئەگەری بەرکەوتنیان پێی. <ref name="Jacob2010" /> === وڵاتان === لە ساڵی ١٩٩٧دا زیاتر لە ٣٠,٠٠٠ حاڵەتی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە ئەمریکا لەلایەن CDC ڕاگەیەندرا، بەڵام لەو کاتەوە ژمارەکە دابەزیوە بۆ کەمتر لە ٢,٠٠٠ حاڵەتی تۆمارکراوی ساڵانە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/HAV/StatisticsHAV.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140203000208/http://www.cdc.gov/hepatitis/HAV/StatisticsHAV.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=28 January 2014}}</ref> بەربڵاوترین سەرهەڵدانی هەوکردنی جگەر ئەی لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٨دا ڕوویدا لە ویلایەتی کێنتاکی. بڕوا وایە سەرهەڵدانەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ دەستی پێکردبێت. <ref name="KentuckyNews2019" /> تا تەممووزی ٢٠١٨، نزیکەی ٤٨٪ی ناوچەکانی ویلایەتەکە بەلایەنی کەمەوە یەک حاڵەتی هەوکردنی جگەر ئەییان تێدا تۆمار کرابوو، و کۆی گشتیی حاڵەتە گومانلێکراوەکانیش گەیشتە ٩٦٩ حاڵەت لەگەڵ شەش گیانلەدەستدان (٤٨٢ حاڵەت تەنها لە شاری لویسڤیل، کێنتاکی بوون). تا مانگی تەممووزی ٢٠١٩ سەرهەڵدانەکە گەیشتە ٥,٠٠٠ حاڵەت و ٦٠ گیانلەدەستدان، بەڵام خێرایی بڵاوبوونەوەکەی کەم بووەوە بۆ تەنها چەند حاڵەتێکی نوێ لە مانگێکدا. سەرهەڵدانێکی تری بەرفراوان لە ئەمریکا، کە بڵاوبوونەوەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کاریگەری لەسەر لانی کەم ٦٤٠ کەس دانا (و بووە هۆی گیانلەدەستدانی چوار کەس) لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئۆهایۆ و باشووری ڕۆژئاوای پێنسیلڤانیا لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٣دا. هۆکاری ئەم سەرهەڵدانە خرایە ئەستۆی پیازی سەوزی پیسبوو لە چێشتخانەیەک لە مۆناکا، پێنسیلڤانیا. <ref name="pmid14647018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=November 2003 |title=Hepatitis A outbreak associated with green onions at a restaurant—Monaca, Pennsylvania, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5247.pdf |url-status=live |journal=[[MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep.]] |volume=52 |issue=47 |pages=1155–7 |pmid=14647018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018051208/http://cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5247.pdf |archive-date=2011-10-18}}</ref> <ref name="pmid16135833">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wheeler C, Vogt TM, Armstrong GL, etal |date=September 2005 |title=An outbreak of hepatitis A associated with green onions |journal=[[N. Engl. J. Med.]] |volume=353 |issue=9 |pages=890–7 |doi=10.1056/NEJMoa050855 |pmid=16135833 |doi-access=free}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٨دا، زیاتر لە ٣٠٠,٠٠٠ کەس لە شەنگەهای لە وڵاتی چین تووشی ڤایرۆسەکە بوون پاش خواردنی گوێچکەماسی (Anadara subcrenata) کە لە ڕووبارێکی پیسبووەوە دەرهێنرابوون. لە حوزەیرانی ٢٠١٣دا، فرۆشگاکانی کۆستکۆ (Costco)ی ئەمریکی جۆرێک لە توتڕک و شاتووتی بەستوویان لە بازاڕەکان کێشایەوە کە لەلایەن نزیکەی ٢٤٠,٠٠٠ کەسەوە کڕدرابوو، ئەمەش دوای ئەوەی لانیکەم ١٥٨ کەس تووشی ڤایرۆسەکە بوون کە ٦٩ کەسیان لە نەخۆشخانە خەوێندران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 October 2013 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/Outbreaks/2013/A1b-03-31/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130812072936/http://www.cdc.gov/hepatitis/Outbreaks/2013/A1b-03-31/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 August 2013 |وێبگە=Viral Hepatitis}}</ref> لە نیسانی ٢٠١٦دا، دیسانەوە هەمان کۆمپانیا بەرهەمی توتڕکی بەستووی لە بازاڕەکان کێشایەوە، پاش ئەوەی لانی کەم ١٣ کەس لە کەنەدا تووشی ڤایرۆسەکە بوون کە سێ کەسیان لە نەخۆشخانە خەوێندران. لە ئوسترالیا لە شوباتی ٢٠١٥، بەرهەمێکی توتڕک و شاتووتی بەستوو کێشرایەوە پاش ئەوەی لانی کەم ١٩ کەس بەهۆی خواردنی بەرهەمەکەوە تووشی نەخۆشییەکە بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 February 2015 |ناونیشان=http://www.abc.net.au/news/2015-02-17/fourth-frozen-berry-product-recalled-in-hepatitis-a-scare/6126272 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219010441/http://www.abc.net.au/news/2015-02-17/fourth-frozen-berry-product-recalled-in-hepatitis-a-scare/6126272 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 February 2015}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا، ویلایەتی کالیفۆرنیا (بە تایبەتی لە دەوروبەری سان دیێگۆ)، میشیگان، و یوتا کۆمەڵێک سەرهەڵدانی هەوکردنی جگەری جۆری ئەیان ڕاگەیاند کە بووە هۆی زیاتر لە ٨٠٠ حاڵەتی خەواندن لە نەخۆشخانە و ٤٠ گیانلەدەستدان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ramseth, Luke |ڕێکەوت=November 19, 2017 |ناونیشان=http://www.sltrib.com/news/health/2017/11/19/utahs-hepatitis-a-outbreak-among-the-homeless-is-one-of-three-big-flare-ups-around-the-country/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171121010034/http://www.sltrib.com/news/health/2017/11/19/utahs-hepatitis-a-outbreak-among-the-homeless-is-one-of-three-big-flare-ups-around-the-country/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=November 21, 2017 |ڕێکەوتی سەردان=November 21, 2017}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wordrange.us/san-diego-is-struggling-with-a-huge-hepatitis-a-outbreak-is-it-coming-to-l-a/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170925132309/http://wordrange.us/san-diego-is-struggling-with-a-huge-hepatitis-a-outbreak-is-it-coming-to-l-a/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2017-09-25 |ڕێکەوتی سەردان=2017-09-25 |وێبگە=wordrange.us |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />  [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 55m06i424qfesjvgz5uy391b1eaah9b 1591140 1591080 2026-06-17T10:55:48Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[هەوکردنی جگەر A]]ی گواستەوە بۆ [[ھەوکردنی جگەر ئەی]]: چاککردن 1591080 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=هەوکردنی جگەر A|image=Jaundice eye.jpg|caption=کەیسێک لە زەردەهەڵگەڕان کە بەهۆی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیەوە دروست بووە|field=نەخۆشییە گوازراوەکان، زانستی هەرس و جگەر (Gastroenterology)|symptoms=دڵتێکەڵهاتن، ڕشانەوە، سکچوون، تاریکبوونی ڕەنگی میز، زەردوویی، تا، ئازاری سک|complications=لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەر|onset=بۆ ٦ هەفتە پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە <ref name="pmid16271543"/>|duration=٨ هەفتە <ref name=AFP2012/>|types=|causes=گواستنەوە لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە،<ref name="pmid17151052" /> خواردنی خۆراک یان خواردنەوەی ئاوێک کە بە پیساییی کەسێکی تووشبوو بە ڤایرۆسی هیپاتایتیس A پیس بووبێت،<ref name="AFP2012" /> گواستنەوەی سێکسی لە ڕێگەی کردارە سێکسییەکانی دەم-کۆم و پەنجە-کۆمەوە.<ref name="pmid17151052" />|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن <ref name=AFP2012/>|differential=|prevention=پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری A، دەست‌شۆردن، و بەباشی کوڵاندنی خۆراک.<ref name="AFP2012" /><ref name="Patterson">{{cite journal |last1=Patterson |first1=Jenna |last2=Irving |first2=Greg J |last3=Li |first3=Yu Qi |last4=Jiang |first4=Yue |last5=Mearns |first5=Helen |last6=Pope |first6=Daniel |last7=Muloiwa |first7=Rudzani |last8=Hussey |first8=Gregory D |last9=Kagina |first9=Benjamin M |title=Hepatitis A immunisation in persons not previously exposed to hepatitis A |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=10 December 2019 |doi=10.1002/14651858.CD013500 |pmc=6902277}}</ref>|treatment=[[چاودێریی پاڵپشتیکەر]], [[چاندنی جگەر]]<ref name=AFP2012/>|medication=|prognosis=|frequency=114 ١١٤ ملیۆن حاڵەت (نیشانەدار و بێ‌نیشانە) لە ساڵی ٢٠١٥دا<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=١١,٢٠٠<ref name=GBD2015De/>}}'''هەوکردنی جگەری ئەی''' (Hepatitis A) نەخۆشییەکی گوازراوەی جگەرە کە بەهۆی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەری جۆری ئەی (HAV)ـەوە تووشی مرۆڤ دەبێت؛ <ref name="Sherris">{{Cite book|title=Sherris Medical Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|veditors=Ryan KJ, Ray CG|edition=4th|pages=541–4}}</ref> ئەمە جۆرێکە لە هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/hepatitis.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111061624/https://medlineplus.gov/hepatitis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-11-11 |ڕێکەوتی سەردان=2020-06-19 |وێبگە=U.S. National Library of Medicine}}</ref> لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا، بەتایبەتی لە تەمەنی گەنجیدا، نەخۆشەکە نیشانەی کەمی هەیە یان هەر نییە. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> ماوەی نێوان تووشبوون بە ڤایرۆسەکە تا دەرکەوتنی نیشانەکان، لەو کەسانەی کە نیشانەیان لێ دەردەکەوێت، دوو بۆ شەش هەفتە دەخایەنێت. <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، بە شێوەیەکی گشتی هەشت هەفتە بەردەوام دەبن و ڕەنگە ئەمانە لەخۆ بگرن: هێڵنجدان، ڕشانەوە، سکچوون، زەردوویی، تا و ئازاری سک. <ref name="AFP2012" /> نزیکەی ١٠ بۆ ١٥٪ی تووشبووان لە ماوەی شەش مانگی دوای تووشبوونە سەرەتاییەکەدا، دووبارە نیشانەکانیان تێدا دەردەکەوێتەوە. <ref name="AFP2012" /> هەروەها پەککەوتنی کتوپڕی جگەر بە دەگمەن ڕوودەدات، کە ئەمەش زیاتر لە کەسانی بەساڵاچوودا باوە. <ref name="AFP2012" /> بە شێوەیەکی گشتی ئەمە نەخۆشییەکە لە ڕێگەی خۆراکەوە دەگوازرێتەوە، زۆربەی کاتیش بەهۆی خواردنی خۆراک یان خواردنەوەی ئاوێک بڵاودەبێتەوە کە بە پاشەڕۆی (پیسایی) کەسی تووشبوو پیس بووبێت. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> خواردنی گیانلەبەرە قەپاغدارە دەریاییەکان بە خاوی یان بە نیوەکوڵاوی، یەکێکە لە سەرچاوە تا ڕادەیەک باوەکانی تووشبوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Bellou |first=M. |last2=Kokkinos |first2=P. |last3=Vantarakis |first3=A. |date=March 2013 |title=Shellfish-borne viral outbreaks: a systematic review. |journal=Food Environ Virol |volume=5 |issue=1 |pages=13–23 |doi=10.1007/s12560-012-9097-6 |pmid=23412719 |s2cid=16273385}}</ref> هەروەها ڕەنگە لە ڕێگەی بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسێکی تووشبوودا بگوازرێتەوە. <ref name="AFP2012" /> هەرچەندە منداڵان زۆرجار لە کاتی تووشبووندا نیشانەیان لێ دەرناکەوێت، بەڵام هێشتا دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوازنەوە. <ref name="AFP2012" /> دوای ئەوەی کەسێک تەنها یەک جار تووشی ئەم ڤایرۆسە دەبێت، بۆ تەواوی تەمەنی بەرگری پەیدا دەکات و لێی دەپارێزرێت. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105|title=The Encyclopedia of Hepatitis and Other Liver Diseases|publisher=Infobase|year=2006|isbn=978-0-8160-6990-3|page=105|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908220821/https://books.google.com/books?id=HfPU99jIfboC&pg=PA105|archive-date=2017-09-08|url-status=live}}</ref> بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەش ئەنجامدانی پشکنینی خوێن پێویستە، چونکە نیشانەکانی لە نیشانەی چەندین نەخۆشیی تر دەچن. <ref name="AFP2012" /> ئەمە یەکێکە لەو پێنج ڤایرۆسە ناسراوەی کە دەبنە هۆی هەوکردنی جگەر، کە بریتین لە جۆرەکانی: A، B، C، D و E. پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی کاریگەرە بۆ خۆپاراستن لە نەخۆشییەکە. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024 |ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/hepatitis-a-outbreaks-bring-back-focus-on-vaccination-in-kerala/article67913165.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/hepatitis-a-outbreaks-bring-back-focus-on-vaccination-in-kerala/article67913165.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2023 |ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/uae/viral-hepatitis-could-cause-liver-cancer-heres-what-you-need-to-know-about-prevention-and-treatment/articleshow/102537628.cms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/uae/viral-hepatitis-could-cause-liver-cancer-heres-what-you-need-to-know-about-prevention-and-treatment/articleshow/102537628.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024 |ناونیشان=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/indian-immunologicals-unveils-indigenously-developed-hepatitis-a-vaccine/article67756040.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240320043807/https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/indian-immunologicals-unveils-indigenously-developed-hepatitis-a-vaccine/article67756040.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2024-03-20 |ڕێکەوتی سەردان=2024-03-20}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2024-01-17 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-long-does-hepatitis-a-vaccine-last |ڕێکەوتی سەردان=2025-08-01 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Van Damme|first=Pierre|title=Pediatric Vaccines and Vaccinations: A European Textbook|last2=Hendrickx|first2=Greet|date=2021|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-030-77173-7|editor-last=Vesikari|editor-first=Timo|location=Cham|pages=115–125|language=en|chapter=Hepatitis A Vaccines|doi=10.1007/978-3-030-77173-7_12|access-date=2025-11-17|editor-last2=Van Damme|editor-first2=Pierre|chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-77173-7_12}}</ref> هەندێک وڵات بە شێوەیەکی ڕۆتینی پێشنیاری دەکەن بۆ منداڵان و ئەو کەسانەی مەترسیی زیاتریان لەسەرە ئەگەر پێشتر نەکوتررابن. <ref name="AFP2012" /> <ref name="WHO2013">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=July 2013 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2014}}</ref> پێدەچێت پێکوتەکە بۆ تەواوی تەمەن کاریگەر بێت. <ref name="AFP2012" /> <ref name=":0" /> ڕێکارەکانی تری خۆپاراستن دەست شۆردن و بەباشی کوڵاندنی خۆراک لەخۆ دەگرێت. <ref name="AFP2012" /> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و دیاریکراو بەردەست نییە؛ بەڵکو بەپێی پێویستیی نەخۆشەکە پشوودان و وەرگرتنی دەرمان بۆ کەمکردنەوەی دڵتێکەڵهاتن و سکچوون پێشنیار دەکرێت. <ref name="AFP2012" /> تووشبوونەکە بەزۆری بەتەواوی نامێنێت بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی نەخۆشییەکی درێژخایەنی جگەر. <ref name="AFP2012" /> چارەسەری لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەر، ئەگەر ڕووبدات، لە ڕێگەی چاندنی جگەرەوە دەبێت. <ref name="AFP2012" /> لەسەر ئاستی جیهان، ساڵانە نزیکەی ١.٤ ملیۆن حاڵەتی نیشانەدار ڕوودەدەن، <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}</ref> و کۆی گشتیی تووشبوونەکانیش دەگاتە نزیکەی ١١٤ ملیۆن (حاڵەتە نیشانەدار و بێ‌ نیشانەکان پێکەوە). <ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لەو ناوچانەی جیهاندا باوترە کە ژێرخانی ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنییان لاوازە و ئاوی پاکیان کەمە. <ref name="WHO2013">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=July 2013 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=21 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=20 February 2014}}</ref> لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا، نزیکەی ٩٠٪ی منداڵان تا تەمەنی ١٠ ساڵی تووش دەبن، هەر بۆیە تا دەگەنە تەمەنی پێگەیشتنیان بەرگریی تەواو پەیدا دەکەن. <ref name="WHO2013" /> لە وڵاتە مامناوەندەکاندا کە منداڵان لە تەمەنی بچووکدا بەرکەوتەیان نابێت و هەڵمەتی کوتانیش بەربڵاو نییە، زۆرجار نەخۆشییەکە بە شێوەی سەرهەڵدان و پەتا بڵاو دەبێتەوە. <ref name="WHO2013" /> <ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> هەوکردنی کتوپڕی جگەر جۆری ئەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی ١١,٢٠٠ گیانلەدەستدان. <ref name="WHO2013" /> ڕۆژی جیهانیی هەوکردنی جگەر هەموو ساڵێک لە ٢٨ی تەممووزدا بەڕێوە دەچێت بە مەبەستی هۆشیارکردنەوەی جیهان لەبارەی هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەر. <ref name="WHO2013" /> == نیشانە و ماکەکان == دەکرێت نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لەگەڵ نیشانەکانی ئەنفلۆنزا تێکەڵ بکرێن، بەڵام هەندێک کەس، بەتایبەتی منداڵان، هیچ نیشانەیەکیان لێ دەرناکەوێت. نیشانەکان بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان دوو بۆ شەش هەفتە (قۆناغی کڕکەوتن - Incubation period) پاش تووشبوونە سەرەتاییەکە دەردەکەون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-05-17 |ناونیشان=http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070602122159/http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-06-02 |ڕێکەوتی سەردان=2007-05-18}}</ref> نزیکەی ٩٠٪ی منداڵان هیچ نیشانەیەکیان نابێت. ماوەی نێوان تووشبوون و دەرکەوتنی نیشانەکان لەو کەسانەی نەخۆش دەکەون، دوو بۆ شەش هەفتەیە، کە تێکڕاکەی دەکاتە ٢٨ ڕۆژ. <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}</ref> مەترسیی دەرکەوتنی نیشانەکان بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە تەمەنەوە؛ بە جۆرێک کە زیاتر لە ٨٠٪ی پێگەیشتووان نیشانەی گونجاویان لەگەڵ هەوکردنی کتوپڕی ڤایرۆسیی جگەر دەبێت، لە کاتێکدا زۆربەی منداڵان تووشبوونێکی بێ‌ نیشانە یان هەستپێنەکراو تێدەپەڕێنن. <ref name="pmid10683554">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ciocca M. |year=2000 |title=Clinical course and consequences of hepatitis A infection |journal=Vaccine |volume=18 |pages=71–74 |doi=10.1016/S0264-410X(99)00470-3 |pmid=10683554}}</ref> نیشانەکان بەزۆری کەمتر لە ٢ مانگ دەخایەنن، هەرچەندە هەندێک کەس دەکرێت تا ٦ مانگیش نەخۆش بن: <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2009-09-17 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/A/aFAQ.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110522113441/http://www.cdc.gov/hepatitis/A/aFAQ.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-05-22 |ڕێکەوتی سەردان=2011-01-08}}</ref> * [[ماندوویی|شەکەتی]] * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] * [[دڵتێکەڵھاتن|هێڵنج]] * لەدەستدانی ئارەزووی خواردن * [[زەردوویی]], زەردبوونی پێست یان سپێنەی چاو بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی [[بیلیڕووبین|بیلیڕوبین]] لە خوێندا * تاریکبوونی ڕەنگی میز بۆ ڕەنگی قاوەییی کراوە، کە بەهۆی دەرکردنی زراو (Bile) لە سووڕی خوێنەوە بۆ ناو میز دروست دەبێت * [[سکچوون]] * پیسایی کاڵ یان ڕەنگ-خۆڵەمێشی (Acholic faeces) * ناڕەحەتی و ئازاری سک <ref name="who.int">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-02-21 |ڕێکەوتی سەردان=2014-02-20}}</ref> === نیشانە دەرەکییەکانی جگەر === ئازاری جومگەکان، وەستانی دروستبوونی خڕۆکە سوورەکان (Red cell aplasia)، هەوکردنی پەنکریاس (Pancreatitis) و ئاوسانی گشتیی گرێ لیمفاوییەکان لە نیشانە دەرەکییە ئەگەردارەکانی ئەم ڤایرۆسەن. لەکارکەوتنی گورچیلە و هەوکردنی پەردەی دڵ (Pericarditis) زۆر دەگمەنن. <ref>{{Cite book|last=Mauss|first=Stefan|title=Hepatology: A clinical textbook|last2=Berg|first2=Thomas|last3=Rockstroh|first3=Juergen|last4=Sarrazin|first4=Christoph|date=2012|publisher=Flying publisher|isbn=978-3-924774-73-8|location=Germany|pages=29–30}}</ref> ئەگەر ئەم حاڵەتانەش ڕووبدەن، ئەوا بە شێوەیەکی کتوپڕ سەرهەڵدەدەن و لەگەڵ چاکبوونەوەی نەخۆشییەکەدا نامێنن. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> == ڤایرۆسناسی == {{Virusbox|name=Hepatitis A virus|image=Hepatitis A virus 02.jpg|image_alt=Electron micrograph of Hepatitis A virus virions|image_caption=[[electron microscope|Electron micrograph]] of Hepatitis A virus virions|parent=Hepatovirus|species=Hepatovirus ahepa|synonyms=* ''Hepatitis A virus''<ref name="2014.016aV">{{cite web |last1=Knowles |first1=Nick |title=Rename12 ''Picornavirus'' species |url=https://ictv.global/ictv/proposals/2014.016aV.A.v1.Picornaviridae_spren.pdf |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=12 March 2019 |language=en |date=7 July 2014 |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010347/https://ictv.global/ictv/proposals/2014.016aV.A.v1.Picornaviridae_spren.pdf |url-status=live }}</ref> * ''Hepatovirus A'' * ''Human hepatitis A virus''<ref name=ICTV7>van Regenmortel, M.H.V., Fauquet, C.M., Bishop, D.H.L., Carstens, E.B., Estes, M.K., Lemon, S.M., Maniloff, J., Mayo, M.A., McGeoch, D.J., Pringle, C.R. and Wickner, R.B. (2000). Virus taxonomy. Seventh report of the International Committee on Taxonomy of Viruses. Academic Press, San Diego. p672 https://ictv.global/ictv/proposals/ICTV%207th%20Report.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230216033623/https://ictv.global/ictv/proposals/ICTV%207th%20Report.pdf |date=2023-02-16 }}.</ref> * ''Simian hepatitis A virus''<ref name=ICTV7/>|synonyms_ref=|subdivision_ranks=|subdivision=}} === پۆلێنناسی === ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی، جۆرێکە لە ڤایرۆس کە سەر بە پیکۆرناڤیرالێس، خێزانی پیکۆرناڤیریدی، و ڕەگەزی هێپاتۆڤایرۆسە. مرۆڤ و بڕبڕەدارەکانی تر وەکو خانەخوێی سروشتی (Natural hosts) بۆ ئەم جۆرە کاردەکەن. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}</ref> <ref name="ICTV">{{بیرخستنەوەی وێب |last=ICTV |ناونیشان=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150710030353/http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}</ref> نۆ ئەندام لە هێپاتۆڤایرۆس دەستنیشان کراوە. <ref name="ictv">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ictv.global/taxonomy |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180304035352/https://talk.ictvonline.org/taxonomy/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 March 2018 |ڕێکەوتی سەردان=11 May 2020 |وێبگە=talk.ictvonline.org}}</ref> ئەم جۆرانە دەبنە هۆی تووشکردنی شەمشەمەکوێرە، قرتێنەرەکان، ژیشک، و مشکی کەپوودرێژ. شیکارییە فایلیۆجینییەکان (Phylogenetic analysis) ئاماژە بەوە دەکەن کە هەوکردنی جگەری ئەی مرۆڤ سەرچاوەکەی قرتێنەرەکانە (Rodents). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Drexler |first=Jan Felix |last2=Corman |first2=Victor M. |last3=Lukashev |first3=Alexander N. |last4=van den Brand |first4=Judith M. A. |last5=Gmyl |first5=Anatoly P. |last6=Brünink |first6=Sebastian |last7=Rasche |first7=Andrea |last8=Seggewiß |first8=Nicole |last9=Feng |first9=Hui |last10=Leijten |first10=Lonneke M. |last11=Vallo |first11=Peter |last12=Kuiken |first12=Thijs |last13=Dotzauer |first13=Andreas |last14=Ulrich |first14=Rainer G. |last15=Lemon |first15=Stanley M. |date=2015-12-08 |title=Evolutionary origins of hepatitis A virus in small mammals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=112 |issue=49 |pages=15190–15195 |bibcode=2015PNAS..11215190D |doi=10.1073/pnas.1516992112 |issn=0027-8424 |pmc=4679062 |pmid=26575627 |doi-access=free}}</ref> جۆرە ڤایرۆسێک لە هێپاتۆڤایرۆس جۆری بی (Phopivirus) لە سەگی ئاوی (Seal) جیاکراوەتەوە. <ref name="Anthony2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anthony SJ, St Leger JA, Liang E, Hicks AL, Sanchez-Leon MD, Jain K, Lefkowitch JH, Navarrete-Macias I, Knowles N, Goldstein T, Pugliares K, Ip HS, Rowles T, Lipkin WI |year=2015 |title=Discovery of a novel hepatovirus (Phopivirus of seals) related to human hepatitis A virus |journal=mBio |volume=6 |issue=4 |bibcode=2015mBio....618015S |doi=10.1128/mBio.01180-15 |pmc=4550696 |pmid=26307166 |doi-access=free |article-number=e01180–15}}</ref> <ref name="ICTV10">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/positive-sense-rna-viruses/picornavirales/w/picornaviridae/709/genus-hepatovirus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801133432/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_online_report/positive-sense-rna-viruses/picornavirales/w/picornaviridae/709/genus-hepatovirus |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 1, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2019 |وێبگە=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |زمان=en}}</ref> ئەم ڤایرۆسە نزیکەی ١٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ هێپاتۆڤایرۆس ئەی باوباپیرانی هاوبەشیان هەبووە. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> هێپاتۆڤایرۆسێکی تر – Marmota himalayana hepatovirus – لە جۆرە قرتێنەرێکی هیمالایایی بە ناوی (Marmota himalayana) جیاکراوەتەوە. <ref name="Yu2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yu JM, Li LL, Zhang CY, Lu S, Ao YY, Gao HC, Xie ZP, Xie GC, Sun XM, Pang LL, Xu JG, Lipkin WI, Duan ZJ |year=2016 |title=A novel hepatovirus identified in wild woodchuck ''Marmota himalayana'' |journal=Sci Rep |volume=6 |bibcode=2016NatSR...622361Y |doi=10.1038/srep22361 |pmc=4770319 |pmid=26924426 |article-number=22361}}</ref> پێدەچێت ئەم ڤایرۆسە نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەگەڵ ئەو جۆرانەی تووشی مەیموونەکان دەبن، باوباپیرانی هاوبەشیان هەبووبێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === ''بۆماوە بابەتەکان'' === یەک سیرۆتایپ (Serotype) و شەش جۆرە بۆماوەیی جیاواز (سێ مرۆڤی و سێ مەیموونی) لەم ڤایرۆسە ناسێنراون. <ref name="pmid17328982">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cristina J, Costa-Mattioli M |date=August 2007 |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–157 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |pmid=17328982}}</ref> جۆرە بۆماوەییە مرۆڤییەکان بە ژمارەی ڕۆمانی I-III پۆلێن کراون. شەش ژێر-جۆر وەسف کراون (IA, IB, IIA, IIB, IIIA, IIIB). جۆرە مەیموونییەکانیش بە ژمارە IV-VI دیاریکراون. یەک نموونە (Isolate) لە جۆری VII کە لە مرۆڤەوە وەرگیراوە باسی لێوە کراوە، <ref name="Ching2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ching KZ, Nakano T, Chapman LE, Demby A, Robertson BH |date=January 2002 |title=Genetic characterization of wild-type genotype VII hepatitis A virus |journal=J. Gen. Virol. |volume=83 |issue=Pt 1 |pages=53–60 |doi=10.1099/0022-1317-83-1-53 |pmid=11752700 |doi-access=free}}</ref> بەڵام دواتر لەژێر ناوی ژێر-جۆری IIB پۆلێن کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lu |first=Ling |last2=Ching |first2=Karen Z. |last3=de Paula |first3=Vanessa Salete |last4=Nakano |first4=Tatsunori |last5=Siegl |first5=Gunter |last6=Weitz |first6=Manfred |last7=Robertson |first7=Betty H. |date=2004-10-01 |title=Characterization of the complete genomic sequence of genotype II hepatitis A virus (CF53/Berne isolate) |url=https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/vir.0.80304-0 |url-status=live |journal=Journal of General Virology |language=en |volume=85 |issue=10 |pages=2943–2952 |doi=10.1099/vir.0.80304-0 |issn=0022-1317 |pmid=15448357 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417123350/https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/vir.0.80304-0 |archive-date=2024-04-17 |access-date=2024-04-17}}</ref> جۆری III لە هەردوو مرۆڤ و مەیموونی کوندەپەپووەوە جیاکراوەتەوە. زۆربەی تووشبوونە مرۆڤییەکان لە جۆری Iـن. <ref name="dePaula2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=de Paula VS, Baptista ML, Lampe E, Niel C, Gaspar AM |date=January 2002 |title=Characterization of hepatitis A virus isolates from subgenotypes IA and IB in Rio de Janeiro, Brazil |journal=J. Med. Virol. |volume=66 |issue=1 |pages=22–7 |doi=10.1002/jmv.2106 |pmid=11748654 |s2cid=42775132}}</ref> لە ناو نموونەکانی جۆری یەکەمیشدا (I)، ژێر-جۆری IA زۆرترین ڕێژە پێکدەهێنێت. ڕێژەی بازدان لە ناو بۆماوەی ڤایرۆسەکەدا بە ١.٧٣ بۆ ٩.٧٦ × ١٠^-٤ گۆڕانکاریی نیوکلیۆتاید بۆ هەر شوێنێک لە ساڵێکدا خەمڵێنراوە. <ref name="Moratorio2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Moratorio G, Costa-Mattioli M, Piovani R, Romero H, Musto H, Cristina J |date=November 2007 |title=Bayesian coalescent inference of hepatitis A virus populations: evolutionary rates and patterns |journal=J. Gen. Virol. |volume=88 |issue=Pt 11 |pages=3039–3042 |doi=10.1099/vir.0.83038-0 |pmid=17947528 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Kulkarni2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kulkarni MA, Walimbe AM, Cherian S, Arankalle VA |date=December 2009 |title=Full length genomes of genotype IIIA Hepatitis A Virus strains (1995–2008) from India and estimates of the evolutionary rates and ages |journal=Infect. Genet. Evol. |volume=9 |issue=6 |pages=1287–1294 |bibcode=2009InfGE...9.1287K |doi=10.1016/j.meegid.2009.08.009 |pmid=19723592}}</ref> پێدەچێت جۆرە مرۆڤییەکان (Human strains) نزیکەی ٣٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە قەدە مەیموونییەکان جیابووبێتنەوە. <ref name="Kulkarni2009" /> ناوەندی تەمەنی جۆری III و IIIA بە ٥٩٢ و ٢٠٢ ساڵ خەمڵێنراوە. <ref name="Kulkarni2009" /> === پێکهاتە === ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی ڤایرۆسێکی پیکۆرنا (Picornavirus)یە؛ واتە بەرگدار نییە (Non-enveloped) و پێکدێت لە ڕیزەیەکی تاکی ئاراستە-پۆزەتیڤی ئاڕ ئێن ئەی (positive-sense single-strand RNA) کە لە ناو بەرگێکی پرۆتینیدا (کەپسید) پێچراوەتەوە. <ref name="pmid17328982">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cristina J, Costa-Mattioli M |date=August 2007 |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–157 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |pmid=17328982}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCristinaCosta-Mattioli2007">Cristina J, Costa-Mattioli M (August 2007). "Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus". ''Virus Res''. '''127''' (2): <span class="nowrap">151–</span>157. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.virusres.2007.01.005|10.1016/j.virusres.2007.01.005]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17328982 17328982].</cite></ref> تەنها یەک سیرۆتایپی ڤایرۆسەکە دۆزراوەتەوە، بەڵام چەندین جۆری بۆماوەیی هەیە. <ref name="pmid14645901">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Costa-Mattioli M, Di Napoli A, Ferré V, Billaudel S, Perez-Bercoff R, Cristina J |date=December 2003 |title=Genetic variability of hepatitis A virus |journal=J. Gen. Virol. |volume=84 |issue=Pt 12 |pages=3191–3201 |doi=10.1099/vir.0.19532-0 |pmid=14645901 |doi-access=free}}</ref> بەکارهێنانی کۆدۆنەکان (Codons) لە ناو بۆماوەی ئەم ڤایرۆسەدا لایەنگیرە و بە شێوەیەکی ناسروشتی لە خانەخوێیەکەی جیاوازە. هەروەها خاوەنی پێگەیەکی ناوخۆیی لاوازە بۆ چوونە ناو ڕایبۆسۆم (IRES). <ref name="Whetter1994">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whetter LE, Day SP, Elroy-Stein O, Brown EA, Lemon SM |date=August 1994 |title=Low efficiency of the 5' nontranslated region of hepatitis A virus RNA in directing cap-independent translation in permissive monkey kidney cells |journal=J. Virol. |volume=68 |issue=8 |pages=5253–5263 |doi=10.1128/JVI.68.8.5253-5263.1994 |pmc=236470 |pmid=8035522}}</ref> لەو ناوچەیەی کە کۆد بۆ دروستکردنی کەپسیدی HAV دەکات، کۆمەڵە کۆدۆنێکی دەگمەنی زۆر پارێزراو هەن کە ڕێگری لە گۆڕانکاریی ئەنتیجینی (Antigenic variability) دەکەن. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html "Viral Zone"]. ExPASy. [https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html Archived] from the original on 17 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 June</span> 2015</span>.</cite></ref> <ref name="Aragones2008">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Aragonès L, Bosch A, Pintó RM |date=February 2008 |title=Hepatitis A virus mutant spectra under the selective pressure of monoclonal antibodies: codon usage constraints limit capsid variability |journal=J. Virol. |volume=82 |issue=4 |pages=1688–1700 |doi=10.1128/JVI.01842-07 |pmc=2258700 |pmid=18057242}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !ڕەگەز ! پێکهاتە ! سیمیتری ! کاپسید ! ڕێکخستنی جینۆمی ! بەشی جینۆمی |- | ڤایرۆسی جگەر | ئایزۆساهدراڵ | ساختە T=3 | بێ پۆشاک | هێڵی | تاکلایەنە |} === سووڕی زۆربوون === بڕبڕەدارەکانی وەکو مرۆڤ خانەخوێی سروشتیی ئەم ڤایرۆسەن. ڕێگەکانی گواستنەوە بریتین لە ڕێڕەوی پیسایی-دەم و هەروەها لە ڕێگەی خوێنەوە. <ref name="ViralZone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=17 June 2015 |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html "Viral Zone"]. ExPASy. [https://web.archive.org/web/20150617215332/http://viralzone.expasy.org/all_by_species/94.html Archived] from the original on 17 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 June</span> 2015</span>.</cite></ref> پاش قووتدان، ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیلە ڕێگەی شانە ڕووکەشەکانی (ئێپیثیلیۆم) دەم و قوڕگ یان ڕیخۆڵەوە دەچێتە ناو سووڕی خوێنەوە. خوێن ڤایرۆسەکە دەگوازێتەوە بۆ ئامانجەکەی کە جگەرە، لەوێش لە ناو خانەکانی جگەر (Hepatocytes) و خانەکانی کوپفەر (ماکرۆفەیجەکانی جگەر)دا زۆر دەبێت. زۆربوونی ڤایرۆسەکە لە ناو سایتۆپلازمدا ڕوودەدات. چوونە ناو خانەی خانەخوێ لە ڕێگەی لکانی ڤایرۆسەکەوە دەبێت بە وەرگرەکان (Receptors)ی خانەخوێیەکەوە، کە دەبێتە هۆی قوتدانی خانەیی (Endocytosis). زۆربوونەکە شوێن مۆدێلی زۆربوونی ڤایرۆسەکانی RNAی ئاراستە-پۆزەتیڤ دەکەوێت. وەرگێڕان (Translation) لە ڕێگەی دەستپێشخەریی ڤایرۆسییەوە ڕوودەدات. ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی شیکردنەوەی خانەکە (Lysis) و ڤایرۆپۆرینەکانەوە لە خانەخوێیەکە دەردەچێت. پاشان ڤایرۆسەکان دەردەدرێنە ناو زراو و لە ڕێگەی پیساییەوە دەکرێنە دەرەوە. ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەیبە ڕێژەیەکی زۆر فڕێدەدرێتە دەرەوە نزیکەی ١١ ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان یان دەرکەوتنی دژەتەنی (anti-HAV IgM) لە خوێندا. قۆناغی کڕکەوتن لە نێوان ١٥ بۆ ٥٠ ڕۆژدایە و مەترسیی گیانلەدەستدان لە کەسانی تووشبوودا کەمترە لە ٠.٥٪. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> لە ناو خانەکانی جگەردا، بۆماوەی RNA لە بەرگە پرۆتینییەکەی ئازاد دەکرێت و لەلایەن ڕایبۆسۆمەکانی خودی خانەکەوە وەردەگێڕدرێت. بە پێچەوانەی پیکۆرناڤایرۆسەکانی ترەوە، ئەم ڤایرۆسە پێویستی بە فاکتەری دەستپێکی یۆکاریۆتی 4Gی سەلامەت (eIF4G) هەیە بۆ دەستپێکردنی کرداری وەرگێڕان. <ref name="aragones2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Aragonès L, Guix S, Ribes E, Bosch A, Pintó RM |date=March 2010 |editor-last=Andino |editor-first=Raul |title=Fine-tuning translation kinetics selection as the driving force of codon usage bias in the hepatitis A virus capsid |journal=PLOS Pathog. |volume=6 |issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1000797 |pmc=2832697 |pmid=20221432 |doi-access=free |article-number=e1000797}}</ref> پێویستبوون بەم فاکتەرە دەبێتە هۆی ئەوەی کە نەتوانێت دروستکردنی پرۆتینی خانەخوێیەکە بوەستێنێت. لەبەر ئەوە، ڤایرۆسەکە دەبێت بە شێوەیەکی لاواز کێبڕکێ لەگەڵ ئامێری وەرگێڕانی خانەکەدا بکات، کە ئەمەش ڕەنگە هۆکاری گەشەی لاوازی بێت لە کاتی چاندنی خانەییدا (Cell culture). (ئاراگۆنێس - Aragonès) و هاوکارانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ئەو بیردۆزەیان خستەڕوو کە ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی سروشتی بەکارهێنانێکی زۆر ناجێگیری بۆ کۆدۆنەکان پەرەپێداوە بە بەراورد لەگەڵ خانەخوێیەکەیدا، ئەمەش بۆ ئەوەی کاریگەریی نەرێنی لەسەر خێرایی وەرگێڕانی پرۆتینە ڤایرۆسییەکان دروست بکات و کات بە پرۆتینەکانی کەپسید بدات تا بە باشترین شێوە بنوشتێنەوە. <ref name="aragones2010" /> هیچ مردنێکی خانەیی بەهۆی خودی ڤایرۆسەکەوە (Cytotoxicity) بەدی ناکرێت، کە پێدەچێت هۆکارەکەی پێویستیی خودی ڤایرۆسەکە بێت بە eIF4Gی سەلامەت، و زیانەکانی سەر جگەریش (Liver pathology) پێدەچێت بەهۆی کارلێکی سیستەمی بەرگرییەوە بێت (Immune-mediated). {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !ڕەگەز ! وردەکارییەکانی میوانداری ! گەرمبوونی شانە ! وردەکارییەکانی بەشداریکردن ! وردەکاری بڵاوکردنەوە ! شوێنی دووبارەکردنەوە ! شوێنی کۆبوونەوە ! گواستنەوە |- | ڤایرۆسی جگەر | مرۆڤەکان؛ کڕکڕاگەکان | جەرگ | ئیندۆسایتۆزی وەرگری خانە | لایسیس | سایتوبڵازما | سایتوبڵازما | زارەکی-پیسایی؛ خوێن |} === گواستنەوە === ڤایرۆسەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە دەگوازرێتەوە، <ref name="pmid17151052">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Gilson |first=R |last2=Brook |first2=MG |date=December 2006 |title=Part 2: Testing guidelines for individual sexually transmitted infections — Hepatitis A, B, and C |journal=[[Sexually Transmitted Infections (journal)|Sexually Transmitted Infections]] |publisher=[[BMJ Group]] |volume=82 |issue=4 |pages=35–39 |doi=10.1136/sti.2006.023218 |issn=1472-3263 |pmc=2563900 |pmid=17151052 |quote=Hepatitis A virus (HAV) is transmitted faeco-orally. There is evidence for sexual transmission between homosexual men with several outbreaks reported. The specific risk factors are not well defined but probably relate to oro-anal or digital-rectal contact, particularly in settings such as public saunas and dark rooms. Acute icteric hepatitis appears after an incubation period of 15–45 days, symptoms last for about 6 weeks, and it is only rarely fatal. Most infections are asymptomatic (but severity increases with age). Infectivity lasts from approximately 2 weeks before the onset of jaundice to 1 week after.}}</ref> و تووشبوونەکان زۆرجار لە دۆخی کەمیی پاکوخاوێنی و قەرەباڵغی زۆردا ڕوودەدەن. هەوکردنی جگەر جۆری ئەی دەتوانێت لە ڕێگەی دەرزی و دەرەوەی ڕیخۆڵەکانەوە (Parenteral route) بگوێزرێتەوە، بەڵام زۆر بە دەگمەن لە ڕێگەی خوێن و بەرهەمەکانی خوێنەوە دەبێت. بڵاوبوونەوەی لە ڕێگەی خۆراکەوە باوە، <ref name="pmid16848078">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Brundage SC, Fitzpatrick AN |year=2006 |title=Hepatitis A |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–2168 |pmid=16848078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |archive-date=2014-03-09}}</ref> و خواردنی گوێچکەماسی کە لە ئاوی پیسدا پەروەردە کرابێت پەیوەندی بە مەترسییەکی بەرزی تووشبوونەوە هەیە. <ref name="pmid10946842">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lees D |year=2000 |title=Viruses and bivalve shellfish |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=59 |issue=1–2 |pages=81–116 |doi=10.1016/S0168-1605(00)00248-8 |pmid=10946842}}</ref> ڤایرۆسی HAV هەروەها دەکرێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بگوێزرێتەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی کردارە سێکسییەکانی دەم-کۆم و پەنجە-کۆمەوە. <ref name="pmid17151052" /> مرۆڤ تاکە سەرچاوەی سروشتی و گوازەرەوەی ئەم ڤایرۆسەیە؛ هیچ مێروو یان ئاژەڵێکی تری گوازەرەوەی ڤایرۆسەکە تا ئێستا نەناسێنراوە. هەروەها هیچ حاڵەتێکی درێژخایەنی (Chronic) ڤایرۆسەکە تۆمار نەکراوە. نزیکەی ٤٠٪ی تەواوی حاڵەتەکانی هەوکردنی کتوپڕی ڤایرۆسیی جگەر بەهۆی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی یەوەن. کەسانی تووشبوو دەبنە گوازەرەوەی ڤایرۆسەکە نزیکەی ١٠ ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان. ڤایرۆسەکە بەرگەی پاککەرەوەکان (Detergents)، ترش (pH 1)، توێنەرەکانی وەکو ئیثەر و کلۆرۆفۆرم، وشکبوونەوە، و پلەی گەرمی تا ٦٠ پلەی سیلیزی دەگرێت. دەتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ لە ئاوی شیرین و سوێردا بژیێت. بڵاوبوونەوەی پەتاکان لە سەرچاوەی هاوبەشەوە (وەک ئاو و خۆراک) زۆر باون. تووشبوون لە ناو منداڵانی وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا زۆر باوە و دەگاتە ١٠٠٪، بەڵام پاش یەکەم تووشبوون، بەرگری بۆ تەواوی تەمەن دروست دەبێت. دەکرێت ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لەکار بخرێت لە ڕێگەی چارەسەری ئاو بە کلۆر، فۆرمالین (٠.٣٥٪، لە ٣٧ پلەی سیلیزی، بۆ ٧٢ کاتژمێر)، ترشی پەراستیک (٢٪، بۆ ٤ کاتژمێر)، بێتا-پرۆپیۆلاکتۆن (٠.٢٥٪، بۆ ١ کاتژمێر)، و تیشکی سەروو وەنەوشەیی (2 μW/cm2/min). لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو و ئەو ناوچانەی کە ستانداردەکانی پاکوخاوێنییان لاوازە، ڕێژەی تووشبوون بەم ڤایرۆسە بەرزە <ref name="pmid16271541">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Steffen R |date=October 2005 |title=Changing travel-related global epidemiology of hepatitis A |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=46S–49S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.016 |pmid=16271541}}</ref> و نەخۆشییەکە بەزۆری لە قۆناغی منداڵیدا تووشی کەسەکان دەبێت. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی داهات و زیادبوونی دەستڕاگەیشتن بە ئاوی پاک، ڕێژەی تووشبوون بە ڤایرۆسکە کەم دەکات. <ref name="pmid15831565">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jacobsen KH, Koopman JS |year=2005 |title=The effects of socioeconomic development on worldwide hepatitis A virus seroprevalence patterns |journal=Int J Epidemiol |volume=34 |issue=3 |pages=600–609 |doi=10.1093/ije/dyi062 |pmid=15831565 |doi-access=free}}</ref> لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، تووشبوون بەزۆری لە ناو ئەو گەنجانەدا ڕوودەدات کە بەرگرییان نییە، کە زۆربەیان لە کاتی گەشتکردن بۆ ئەو وڵاتانەی ڕێژەی نەخۆشییەکەیان بەرزە تووشی ڤایرۆسەکە دەبن <ref name="pmid16271543">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Connor BA |year=2005 |title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler |journal=Am. J. Med. |volume=118 |issue=Suppl 10A |pages=58S–62S |doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 |pmid=16271543}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFConnor_BA2005">Connor BA (2005). "Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler". ''Am. J. Med''. '''118''' (Suppl 10A): <span class="nowrap">58S–</span>62S. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.amjmed.2005.07.018|10.1016/j.amjmed.2005.07.018]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16271543 16271543].</cite></ref> یان لە ڕێگەی بەرکەوتن بە کەسانی تووشبووەوە. سەرهەڵدانەکانی هەوکردنی جگەر ئەی کە پشت بە گواستنەوەی کەس-بۆ-کەس دەبەستن، لە سەنتەری شارە پێشکەوتووەکاندا خەریکە ڕوو لە زیادبوون دەکەن، کە بەشێکی زۆری هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی تەوالێت و شوێنی دەستشۆردنی گونجاو بۆ کەسانی بێ‌ماڵ و حاڵ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Peak |first=Corey |date=1 July 2020 |title=Homelessness and Hepatitis A-- San Diego County, 2016-2018 |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=71 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1093/cid/ciz788 |pmc=10956402 |pmid=31412358}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Lucero-Obusan |first=Cynthia |date=30 May 2019 |title=Acute Hepatitis A Infections among Veterans in Outbreak States, 2016-2018 |journal=Online Journal of Public Health Informatics |volume=11 |issue=4 |pages=307–317 |doi=10.5210/ojphi.v11i1.9947 |pmc=6606218 |pmid=6606218 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:HAV_Infection.png|وێنۆک|IgG، IgM، و ALT دوای تووشبوون بە ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی]] هەرچەندە HAV بەرەو کۆتایی قۆناغی کڕکەوتن لە ڕێگەی پیساییەوە فڕێدەدرێتە دەرەوە، بەڵام دەستنیشانکردنی دروستی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی دۆزینەوەی دژەتەنەکانی جۆری (IgM)ی تایبەت بە HAV لە خوێندا دەکرێت. <ref name="pmid7876654">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stapleton JT |year=1995 |title=Host immune response to hepatitis A virus |journal=J. Infect. Dis. |volume=171 |issue=Suppl 1 |pages=S9–14 |doi=10.1093/infdis/171.Supplement_1.S9 |pmid=7876654}}</ref> دژەتەنی IgM تەنها دوای تووشبوونێکی کتوپڕ بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە خوێندا دەردەکەوێت. دەتوانرێت لە ماوەی ١-٢ هەفتە پاش تووشبوونە سەرەتاییەکە دەستنیشان بکرێت و تا ١٤ هەفتە دەمێنێتەوە. بوونی دژەتەنەکانی (IgG) لە خوێندا بەو مانایە دێت کە قۆناغی کتوپڕی نەخۆشییەکە تێپەڕیوە و کەسەکە بەرگریی پەیدا کردووە دژی تووشبوونی زیاتر. دژەتەنەکانی IgGی دژی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی هەروەها پاش وەرگرتنی پێکوتە لە خوێندا دەردەکەون، و پشکنینەکانی تایبەت بە هەڵسەنگاندنی بەرگری دژی ڤایرۆسەکە پشتیان بە دۆزینەوەی ئەم دژەتەنانە بەستووە. <ref name="pmid7876654" /> لە کاتی قۆناغی کتوپڕی تووشبوونەکەدا، ئەنزیمی جگەری ناسراو بە (ئەلەنین ترانسفەرەیز - ALT) بە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر لە ئاستی ئاسایی لە خوێندا دەردەکەوێت. ئەم ئەنزیمە لەو خانانەی جگەرەوە دەردەدرێت کە بەهۆی ڤایرۆسەکەوە زیانیان بەرکەوتووە. <ref name="pmid15931347">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS |year=2004 |title=Tests of Liver Injury |journal=Clin Med Res |volume=2 |issue=2 |pages=129–131 |doi=10.3121/cmr.2.2.129 |pmc=1069083 |pmid=15931347}}</ref> ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە خوێن (Viremia) و پیسایی کەسانی تووشبوودا بوونی دەبێت تا ٢ هەفتە پێش ئەوەی نیشانە کلینیکییەکانی نەخۆشییەکە دەربکەون.[٥٠] <ref name="pmid15931347">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS |year=2004 |title=Tests of Liver Injury |journal=Clin Med Res |volume=2 |issue=2 |pages=129–131 |doi=10.3121/cmr.2.2.129 |pmc=1069083 |pmid=15931347}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMusanaYaleAbdulkarim2004">Musana KA, Yale SH, Abdulkarim AS (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069083 "Tests of Liver Injury"]. ''Clin Med Res''. '''2''' (2): <span class="nowrap">129–</span>131. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.3121/cmr.2.2.129|10.3121/cmr.2.2.129]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069083 1069083]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15931347 15931347].</cite></ref> == خۆپاراستن == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>دەتوانرێت ڕێگری لە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بکرێت لە ڕێگەی وەرگرتنی پێکوتە، پاکوخاوێنیی کەسی، و پاک ڕاگرتنی ژینگە. <ref name="Sherris">{{Cite book|title=Sherris Medical Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0|veditors=Ryan KJ, Ray CG|edition=4th|pages=541–4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRyanRay2004">Ryan KJ, Ray CG, eds. (2004). ''Sherris Medical Microbiology'' (4th&nbsp;ed.). McGraw Hill. pp.&nbsp;<span class="nowrap">541–</span>4. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8385-8529-0|<bdi>978-0-8385-8529-0</bdi>]].</cite></ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 March 2012 |ناونیشان=http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090222140234/http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages%2FWhat-is-it.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 February 2009 |وێبگە=NHS Choices}}</ref> === کوتان === دوو جۆرەکەی پێکوتەکە پێکهاتوون لە یان ڤایرۆسێکی لەکارخراوی هەوکردنی جگەری ئەی، یان ڤایرۆسێکی لاوازکراوی زیندوو. هەردووکیان بەرگرییەکی چالاک دژی تووشبوونی داهاتوو دروست دەکەن. پێکوتەکە لە زیاتر لە ٩٥٪ی حاڵەتەکاندا بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥ ساڵ پارێزگاری دژی ڤایرۆسکە دابین دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Nothdurft HD |date=July 2008 |title=Hepatitis A vaccines |journal=Expert Rev Vaccines |volume=7 |issue=5 |pages=535–545 |doi=10.1586/14760584.7.5.535 |pmid=18564009 |s2cid=22452932}}</ref> لە ئەمریکا، ئەو پێکوتەیەی لەلایەن (مۆریس هیلەمان - Maurice Hilleman) و تیمەکەیەوە پەرەی پێدرا لە ساڵی ١٩٩٥دا مۆڵەتی پێدرا، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.historyofvaccines.org/content/hepatitis-vaccine-licensed |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220121173413/https://www.historyofvaccines.org/content/hepatitis-vaccine-licensed |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 21, 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2021-02-06 |وێبگە=www.historyofvaccines.org |زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Tulchinsky |first=Theodore H. |date=2018 |title=Maurice Hilleman: Creator of Vaccines That Changed the World |journal=Case Studies in Public Health |pages=443–470 |doi=10.1016/B978-0-12-804571-8.00003-2 |isbn=978-0-12-804571-8 |pmc=7150172}}</ref> و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ بۆ منداڵانی ئەو ناوچانە بەکارهێنرا کە مەترسیی بەرزیان لەسەر بوو، پاشان لە ساڵی ١٩٩٩دا بڵاوکرایەوە بەسەر ئەو ناوچانەی تردا کە ڕێژەی تووشبوونیان تێدا بەرز دەبووەوە. <ref name="CDC_2006">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-03-21 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-11-20 |ڕێکەوتی سەردان=2007-03-12 |وێبگە=Vaccine Information Statement}}</ref> پێکوتەکە لە ڕێگەی دەرزییەوە دەدرێت. ژەمی یەکەم پارێزگارییەک دابین دەکات کە بۆ ماوەی یەک ساڵ دەخایەنێت و ٢-٤ هەفتە پاش کوتانەکە کاریگەرییەکەی دەست پێدەکات؛ دووەم ژەمی بەهێزکەر (Booster dose)، کە شەش بۆ ١٢ مانگ دواتر دەدرێت، بۆ زیاتر لە ٢٠ ساڵ پارێزگاری دابین دەکات. <ref name="CDC_2006">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-03-21 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-11-20 |ڕێکەوتی سەردان=2007-03-12 |وێبگە=Vaccine Information Statement}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf "Hepatitis A Vaccine: What you need to know"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Vaccine Information Statement''. CDC. 2006-03-21. [https://web.archive.org/web/20071120133442/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2007-11-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-03-12</span></span>.</cite></ref> پێکوتەکە لە ساڵی ١٩٩٢ ناسێنرا و سەرەتا پێشنیار کرا بۆ ئەو کەسانەی مەترسیی بەرزیان لەسەر بوو. لەو کاتەوە، بەحرەین و ئیسرائیل دەستیان کردووە بە بەرنامەکانی بنەبڕکردنی نەخۆشییەکە. <ref name="André2006">{{Cite book|title=Mass Vaccination: Global Aspects — Progress and Obstacles|vauthors=André FE|year=2006|isbn=978-3-540-29382-8|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=304|pages=95–114|chapter=Universal Mass Vaccination Against Hepatitis A|doi=10.1007/3-540-36583-4_6|pmid=16989266}}</ref> لەو وڵاتانەی کە کوتانی بەرفراوان جێبەجێ کراوە، ڕێژەی تووشبوون بە هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Arankalle VA, Chadha MS, Chitambar SD, Walimbe AM, Chobe LP, Gandhe SS |date=21 December 2001 |title=Changing epidemiology of hepatitis A and hepatitis E in urban and rural India (1982-98) |journal=Journal of Viral Hepatitis |volume=8 |issue=4 |pages=293–303 |doi=10.1046/j.1365-2893.2001.00279.x |pmid=11454182 |s2cid=8761651}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Estripeaut |first=Dora |last2=Contreras |first2=Rodolfo |last3=Tinajeros |first3=Olga |last4=Castrejón |first4=Maria Mercedes |last5=Shafi |first5=Fakrudeen |last6=Ortega-Barria |first6=Eduardo |last7=Deantonio |first7=Rodrigo |date=22 June 2015 |title=Impact of Hepatitis A vaccination with a two-dose schedule in Panama: Results of epidemiological surveillance and time trend analysis |journal=Vaccine |publisher=Elseiver |volume=33 |issue=28 |pages=3200–3207 |doi=10.1016/j.vaccine.2015.04.100 |pmid=25981490 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Cui2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |display-authors=etal |vauthors=Cui F, Hadler SC, Zheng H, Wang F, Zhenhua W, Yuansheng H, Gong X, Chen Y, Liang X |year=2009 |title=Hepatitis A surveillance and vaccine use in China from 1990 through 2007 |journal=J Epidemiol |volume=19 |issue=4 |pages=189–195 |doi=10.2188/jea.JE20080087 |pmc=3924108 |pmid=19561383}}</ref> <ref name="Daniels2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Daniels D, Grytdal S, Wasley A |date=May 2009 |title=Surveillance for acute viral hepatitis — United States, 2007 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/ss/ss5803.pdf |url-status=live |journal=MMWR Surveill Summ |volume=58 |issue=3 |pages=1–27 |pmid=19478727 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519170105/http://www.cdc.gov/mmwr/PDF/ss/ss5803.pdf |archive-date=2012-05-19}}</ref> لە ئەمریکا، پێشنیار دەکرێت منداڵان لە تەمەنی ١ و ٢ ساڵیدا بکوترێن؛ <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMathenyKingery2012">Matheny SC, Kingery JE (1 December 2012). [http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html "Hepatitis A."] ''Am Fam Physician''. '''86''' (11): <span class="nowrap">1027–</span>1034, quiz 1010–1012. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23198670 23198670]. [https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html Archived] from the original on 9 March 2014.</cite></ref> پێکوتەی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بۆ ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە خوار ١٢ مانگەوەیە پێشنیار ناکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-07-27 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/hav/havfaq.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160306221037/http://www.cdc.gov/hepatitis/hav/havfaq.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-03-06 |ڕێکەوتی سەردان=2018-08-15 |وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> هەروەها پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی پێشتر نەکوترراون و بەرکەوتەیان هەبووە یان پێدەچێت بەهۆی گەشتکردنەوە تووشی بەرکەوتن ببن. <ref name="AFP2012" /> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان لە ئەمریکا (CDC) پێشنیاری کوتان دژی نەخۆشییەکە دەکات بۆ ئەو پیاوانەی کە لەگەڵ پیاواندا پەیوەندیی سێکسییان هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=31 May 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080726165140/https://www.cdc.gov/hepatitis/populations/msm.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2008-07-26 |ڕێکەوتی سەردان=2017-12-13 |وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> == چارەسەر == هیچ چارەسەرێکی دیاریکراو و ناسراو بۆ هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بوونی نییە. چاکبوونەوە لە نیشانەکان پاش تووشبوون دەکرێت چەند هەفتەیەک یان چەند مانگێک بخایەنێت. چارەسەرییەکان بە ئامانجی پاراستنی ئاسوودەیی نەخۆشەکە و هاوسەنگیی خۆراکیی پێویستن، لە نێویاندا قەرەبووکردنەوەی ئەو شلەمەنییانەی بەهۆی ڕشانەوە و سکچوونەوە لەدەست چوون. <ref name="who.int">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2014-02-21 |ڕێکەوتی سەردان=2014-02-20}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ "Hepatitis A"]. [https://web.archive.org/web/20140221042107/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs328/en/ Archived] from the original on 2014-02-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2014-02-20</span></span>.</cite></ref> == پێشبینیی پزیشکی == لە ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩١دا، ڕێژەی مردن بەهۆی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی بۆ دانیشتووانی گشتی بە ٠.٠١٥٪ خەمڵێنرا، بەڵام ئەم ڕێژەیە بەرزبووەوە بۆ ١.٨-٢.١٪ لەو کەسانەی تەمەنیان لە ٥٠ ساڵ و سەرووتر بوو و بەهۆی زەردوویی هەوکردنی جگەرەوە لە نەخۆشخانە خەوێندرابوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aabb.org/tm/eid/Documents/hepatitis-a-virus.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201030200125/https://www.aabb.org/tm/eid/Documents/hepatitis-a-virus.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2020-10-30 |ڕێکەوتی سەردان=2017-09-22}}</ref> مەترسیی گیانلەدەستدان بەهۆی لەکارکەوتنی کتوپڕی جگەرەوە پاش تووشبوون بە ڤایرۆسەکە زیاد دەکات لەگەڵ هەڵکشانی تەمەن و لەو کاتانەی کەسەکە پێشتر نەخۆشییەکی درێژخایەنی جگەری هەبێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> ئەو منداڵە بچووکانەی کە تووشی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی دەبن بەزۆری فۆرمێکی سووکتری نەخۆشییەکەیان دەبێت، کە بە ئاسایی ١-٣ هەفتە دەخایەنێت، لە کاتێکدا پێگەیشتووان زۆرجار دووچاری جۆرێکی زۆر توندتری نەخۆشییەکە دەبنەوە. <ref name="pmid16848078">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Brundage SC, Fitzpatrick AN |year=2006 |title=Hepatitis A |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–2168 |pmid=16848078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html |archive-date=2014-03-09}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrundageFitzpatrick2006">Brundage SC, Fitzpatrick AN (2006). [http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html "Hepatitis A"]. ''Am Fam Physician''. '''73''' (12): <span class="nowrap">2162–</span>2168. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16848078 16848078]. [https://web.archive.org/web/20140309112259/http://www.aafp.org/afp/2006/0615/p2162.html Archived] from the original on 2014-03-09.</cite></ref> [[پەڕگە:HAV_prevalence_2005.svg|وێنۆک|بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی جگەر ئەی{{Legend|#990000|بەرز: بەربڵاوی بەرزترە لە ٨٪}} <templatestyles src="Legend/styles.css" /> {{Legend|#FF9966|مامناوەند: لە نێوان ٢٪ بۆ ٧٪}} <templatestyles src="Legend/styles.css" /> {{Legend|#999999|نزم: کەمتر لە ٢٪}}]] لەسەر ئاستی جیهان، بڕوا وایە ساڵانە تووشبوونی نیشانەداری ڤایرۆسەکە لە نزیکەی ١.٤ ملیۆن کەسدا ڕووبدات. <ref name="AFP2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Matheny |first=SC |last2=Kingery |first2=JE |date=1 December 2012 |title=Hepatitis A. |url=http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |url-status=live |journal=Am Fam Physician |volume=86 |issue=11 |pages=1027–1034; quiz 1010–1012 |pmid=23198670 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html |archive-date=9 March 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMathenyKingery2012">Matheny SC, Kingery JE (1 December 2012). [http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html "Hepatitis A."] ''Am Fam Physician''. '''86''' (11): <span class="nowrap">1027–</span>1034, quiz 1010–1012. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23198670 23198670]. [https://web.archive.org/web/20140309112808/http://www.aafp.org/afp/2012/1201/p1027.html Archived] from the original on 9 March 2014.</cite></ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا کۆی گشتیی تووشبوونەکان (بێ‌نیشانە و نیشانەدار پێکەوە) گەیشتە نزیکەی ١١٤ ملیۆن حاڵەت. <ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGBD_2015_Mortality_and_Causes_of_Death_Collaborators2016">GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators (8 October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''The Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> <ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |date=8 October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGBD_2015_Disease_and_Injury_Incidence_and_Prevalence_Collaborators2016">GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators (8 October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''The Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> هەوکردنی کتوپڕی جگەر جۆری ئەی لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی ١١,٢٠٠ گیانلەدەستدان. <ref name="Jacob2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jacobsen |first=KH |last2=Wiersma, ST |date=24 September 2010 |title=Hepatitis A virus seroprevalence by age and world region, 1990 and 2005 |journal=Vaccine |volume=28 |issue=41 |pages=6653–6657 |doi=10.1016/j.vaccine.2010.08.037 |pmid=20723630}}</ref> لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ڕێژەی سووڕانەوەی ڤایرۆسی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی کەمە، لە کاتێکدا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا ئەم ڕێژەیە زۆر بەرزترە. زۆربەی هەرزەکاران و پێگەیشتووان لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا پێشتر نەخۆشییەکەیان گرتووە، هەر بۆیە بەرگرییان پەیدا کردووە. <ref name="Jacob2010" /> لە وڵاتە مامناوەندەکاندا پێگەیشتووان لەوانەیە لە مەترسیی نەخۆشییەکەدا بن بەهۆی هەبوونی ئەگەری بەرکەوتنیان پێی. <ref name="Jacob2010" /> === وڵاتان === لە ساڵی ١٩٩٧دا زیاتر لە ٣٠,٠٠٠ حاڵەتی هەوکردنی جگەر جۆری ئەی لە ئەمریکا لەلایەن CDC ڕاگەیەندرا، بەڵام لەو کاتەوە ژمارەکە دابەزیوە بۆ کەمتر لە ٢,٠٠٠ حاڵەتی تۆمارکراوی ساڵانە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/HAV/StatisticsHAV.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140203000208/http://www.cdc.gov/hepatitis/HAV/StatisticsHAV.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2014 |ڕێکەوتی سەردان=28 January 2014}}</ref> بەربڵاوترین سەرهەڵدانی هەوکردنی جگەر ئەی لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٨دا ڕوویدا لە ویلایەتی کێنتاکی. بڕوا وایە سەرهەڵدانەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ دەستی پێکردبێت. <ref name="KentuckyNews2019" /> تا تەممووزی ٢٠١٨، نزیکەی ٤٨٪ی ناوچەکانی ویلایەتەکە بەلایەنی کەمەوە یەک حاڵەتی هەوکردنی جگەر ئەییان تێدا تۆمار کرابوو، و کۆی گشتیی حاڵەتە گومانلێکراوەکانیش گەیشتە ٩٦٩ حاڵەت لەگەڵ شەش گیانلەدەستدان (٤٨٢ حاڵەت تەنها لە شاری لویسڤیل، کێنتاکی بوون). تا مانگی تەممووزی ٢٠١٩ سەرهەڵدانەکە گەیشتە ٥,٠٠٠ حاڵەت و ٦٠ گیانلەدەستدان، بەڵام خێرایی بڵاوبوونەوەکەی کەم بووەوە بۆ تەنها چەند حاڵەتێکی نوێ لە مانگێکدا. سەرهەڵدانێکی تری بەرفراوان لە ئەمریکا، کە بڵاوبوونەوەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کاریگەری لەسەر لانی کەم ٦٤٠ کەس دانا (و بووە هۆی گیانلەدەستدانی چوار کەس) لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئۆهایۆ و باشووری ڕۆژئاوای پێنسیلڤانیا لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٣دا. هۆکاری ئەم سەرهەڵدانە خرایە ئەستۆی پیازی سەوزی پیسبوو لە چێشتخانەیەک لە مۆناکا، پێنسیلڤانیا. <ref name="pmid14647018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |date=November 2003 |title=Hepatitis A outbreak associated with green onions at a restaurant—Monaca, Pennsylvania, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5247.pdf |url-status=live |journal=[[MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep.]] |volume=52 |issue=47 |pages=1155–7 |pmid=14647018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018051208/http://cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5247.pdf |archive-date=2011-10-18}}</ref> <ref name="pmid16135833">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wheeler C, Vogt TM, Armstrong GL, etal |date=September 2005 |title=An outbreak of hepatitis A associated with green onions |journal=[[N. Engl. J. Med.]] |volume=353 |issue=9 |pages=890–7 |doi=10.1056/NEJMoa050855 |pmid=16135833 |doi-access=free}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٨دا، زیاتر لە ٣٠٠,٠٠٠ کەس لە شەنگەهای لە وڵاتی چین تووشی ڤایرۆسەکە بوون پاش خواردنی گوێچکەماسی (Anadara subcrenata) کە لە ڕووبارێکی پیسبووەوە دەرهێنرابوون. لە حوزەیرانی ٢٠١٣دا، فرۆشگاکانی کۆستکۆ (Costco)ی ئەمریکی جۆرێک لە توتڕک و شاتووتی بەستوویان لە بازاڕەکان کێشایەوە کە لەلایەن نزیکەی ٢٤٠,٠٠٠ کەسەوە کڕدرابوو، ئەمەش دوای ئەوەی لانیکەم ١٥٨ کەس تووشی ڤایرۆسەکە بوون کە ٦٩ کەسیان لە نەخۆشخانە خەوێندران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 October 2013 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/hepatitis/Outbreaks/2013/A1b-03-31/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130812072936/http://www.cdc.gov/hepatitis/Outbreaks/2013/A1b-03-31/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 August 2013 |وێبگە=Viral Hepatitis}}</ref> لە نیسانی ٢٠١٦دا، دیسانەوە هەمان کۆمپانیا بەرهەمی توتڕکی بەستووی لە بازاڕەکان کێشایەوە، پاش ئەوەی لانی کەم ١٣ کەس لە کەنەدا تووشی ڤایرۆسەکە بوون کە سێ کەسیان لە نەخۆشخانە خەوێندران. لە ئوسترالیا لە شوباتی ٢٠١٥، بەرهەمێکی توتڕک و شاتووتی بەستوو کێشرایەوە پاش ئەوەی لانی کەم ١٩ کەس بەهۆی خواردنی بەرهەمەکەوە تووشی نەخۆشییەکە بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 February 2015 |ناونیشان=http://www.abc.net.au/news/2015-02-17/fourth-frozen-berry-product-recalled-in-hepatitis-a-scare/6126272 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219010441/http://www.abc.net.au/news/2015-02-17/fourth-frozen-berry-product-recalled-in-hepatitis-a-scare/6126272 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 February 2015}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا، ویلایەتی کالیفۆرنیا (بە تایبەتی لە دەوروبەری سان دیێگۆ)، میشیگان، و یوتا کۆمەڵێک سەرهەڵدانی هەوکردنی جگەری جۆری ئەیان ڕاگەیاند کە بووە هۆی زیاتر لە ٨٠٠ حاڵەتی خەواندن لە نەخۆشخانە و ٤٠ گیانلەدەستدان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Ramseth, Luke |ڕێکەوت=November 19, 2017 |ناونیشان=http://www.sltrib.com/news/health/2017/11/19/utahs-hepatitis-a-outbreak-among-the-homeless-is-one-of-three-big-flare-ups-around-the-country/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171121010034/http://www.sltrib.com/news/health/2017/11/19/utahs-hepatitis-a-outbreak-among-the-homeless-is-one-of-three-big-flare-ups-around-the-country/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=November 21, 2017 |ڕێکەوتی سەردان=November 21, 2017}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wordrange.us/san-diego-is-struggling-with-a-huge-hepatitis-a-outbreak-is-it-coming-to-l-a/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170925132309/http://wordrange.us/san-diego-is-struggling-with-a-huge-hepatitis-a-outbreak-is-it-coming-to-l-a/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2017-09-25 |ڕێکەوتی سەردان=2017-09-25 |وێبگە=wordrange.us |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />  [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 55m06i424qfesjvgz5uy391b1eaah9b 0 296611 1591090 2026-06-17T09:58:38Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359070568|Space Shuttle program]]» 1591090 wikitext text/x-wiki The '''Space Shuttle program''' was the fourth [[فڕینی بۆشاییی مرۆڤ|human spaceflight]] program carried out by the U.S. [[ناسا|National Aeronautics and Space Administration]] (NASA), which accomplished routine transportation for Earth-to-orbit crew and cargo from 1981 to 2011. Its official program name was carried over from the 1969 plan for the Space Transportation System (STS) of reusable spacecraft. Only the shuttle and supporting rockets were funded for development; a proposed nuclear lunar shuttle in the plan was canceled in 1972.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |last=Portree |first=David S. F. |title=The Last Days of the Nuclear Shuttle (1971) |url=https://www.wired.com/2012/09/nuclear-flight-system-definition-studies-1971/ |journal=Wired.com |access-date=August 1, 2024}}</ref><ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Launius |first=Roger D. |ڕێکەوت=1969 |ناونیشان=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114031850/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 14, 2016 |ڕێکەوتی سەردان=July 31, 2024}}</ref> It flew 135 missions and carried 355 astronauts from 16 countries, many on multiple trips. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا]] 4ntokha7848hk3aqwetntxw7ul1n4qp 1591091 1591090 2026-06-17T09:59:37Z Tessla 41338 شائەمراز 1591091 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بەرنامەی مەکۆکی بۆشایی''' چوارەمین بەرنامەی [[فڕینی بۆشاییی مرۆڤ]] بوو کە لەلایەن فەرمانگەی نیشتمانیی فڕینناسی و بۆشاییی (ناسا)ی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەنجام درا، کە گواستنەوەی دەوریی بۆ تیمی فڕۆکەوانی و بار لە زەوییەوە بۆ خولگە لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ تا ٢٠١١ جێبەجێ کرد. ناوی فەرمیی بەرنامەکە لە پلانی ساڵی ١٩٦٩ بۆ سیستەمی گواستنەوەی بۆشایی (ئێس تی ئێس)ی کەشتییە ئاسمانییە دووبارە بەکارھێنراوەکانەوە وەرگیراوە. تەنیا بوودجە بۆ پەرەپێدانی مەکۆکەکە و موشەکەکانی پاڵپشتیکەر دابین کرا؛ مەکۆکێکی ئەتۆمیی پێشنیارکراوی مانگ لە پلانەکەدا لە ساڵی ١٩٧٢دا ھەڵوەشایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |last=Portree |first=David S. F. |title=The Last Days of the Nuclear Shuttle (1971) |url=https://www.wired.com/2012/09/nuclear-flight-system-definition-studies-1971/ |journal=Wired.com |access-date=August 1, 2024}}</ref><ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Launius |first=Roger D. |ڕێکەوت=١٩٦٩ |ناونیشان=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114031850/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 14, 2016 |ڕێکەوتی سەردان=July 31, 2024}}</ref> ئەم بەرنامەیە ١٣٥ ئەرکی ئەنجام دا و ٣٥٥ کەشتیوانی لە ١٦ وڵاتەوە گواستەوە، کە زۆربەیان لە چەندین گەشتدا بەشدار بوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا]] 36n6aozyeu14y468k5f37h1pq46uzho 1591092 1591091 2026-06-17T10:01:07Z Tessla 41338 /* top */ 1591092 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بەرنامەی مەکۆکی بۆشایی''' چوارەمین بەرنامەی [[فڕینی بۆشاییی مرۆڤ]] بوو کە لەلایەن فەرمانگەی نیشتمانیی فڕینناسی و بۆشاییی ([[ناسا]])ی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەنجام درا، کە گواستنەوەی دەوریی بۆ تیمی فڕۆکەوانی و بار لە زەوییەوە بۆ خولگە لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ تا ٢٠١١ جێبەجێ کرد. ناوی فەرمیی بەرنامەکە لە پلانی ساڵی ١٩٦٩ بۆ سیستەمی گواستنەوەی بۆشایی (ئێس تی ئێس)ی کەشتییە ئاسمانییە دووبارە بەکارھێنراوەکانەوە وەرگیراوە. تەنیا بوودجە بۆ پەرەپێدانی مەکۆکەکە و موشەکەکانی پاڵپشتیکەر دابین کرا؛ مەکۆکێکی ئەتۆمیی پێشنیارکراوی مانگ لە پلانەکەدا لە ساڵی ١٩٧٢دا ھەڵوەشایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |last=Portree |first=David S. F. |title=The Last Days of the Nuclear Shuttle (1971) |url=https://www.wired.com/2012/09/nuclear-flight-system-definition-studies-1971/ |journal=Wired.com |access-date=August 1, 2024}}</ref><ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Launius |first=Roger D. |ڕێکەوت=١٩٦٩ |ناونیشان=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114031850/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 14, 2016 |ڕێکەوتی سەردان=July 31, 2024}}</ref> ئەم بەرنامەیە ١٣٥ ئەرکی ئەنجام دا و ٣٥٥ کەشتیوانی لە ١٦ وڵاتەوە گواستەوە، کە زۆربەیان لە چەندین گەشتدا بەشدار بوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا]] 12rr4ma1un5c8hw2imm823gsggd2m0s 0 296612 1591093 2026-06-17T10:02:49Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1354628087|Space Shuttle external tank]]» 1591093 wikitext text/x-wiki The '''Space Shuttle external tank''' ('''ET''') was the component of the [[مەکۆکی ئاسمانی|Space Shuttle]] [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] that contained the [[ھیدرۆجینی شل|liquid hydrogen]] fuel and [[ئۆکسجینی شل|liquid oxygen]] [[ھۆکاری ئۆکسێن|oxidizer]]. During lift-off and ascent it supplied the fuel and oxidizer under pressure to the three RS-25 main engines in the orbiter. The ET was jettisoned just over 10 seconds after main engine cut-off (MECO) and it re-entered the Earth's atmosphere. Unlike the [[مووشەکی پاڵنەری ڕەقی مەکۆکی بۆشایی|Solid Rocket Boosters]], external tanks were not re-used. They broke up before impact in the [[ئۆقیانووسی ھیند|Indian Ocean]] (or [[ئۆقیانووسی ئارام|Pacific Ocean]] in the case of direct-insertion launch trajectories), away from shipping lanes and were not recovered.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=September 1988 |ناونیشان=http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/et.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190819161653/https://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/et.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 19, 2019 |ڕێکەوتی سەردان=January 19, 2014 |وێبگە=NSTS 1988 News Reference Manual}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە esnfyvc78khbc5rjdkeod2hupnpsfjn 1591094 1591093 2026-06-17T10:03:33Z Tessla 41338 شائەمراز 1591094 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''تانکی دەرەکیی مەکۆکی بۆشایی''' ('''ئی تی''') پێکھاتەیەکی [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزی ھەڵدانی]] [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشایی]] بوو کە سووتەمەنیی [[ھیدرۆجینی شل]] و [[ئۆکسجینی شل]]ی [[ھۆکاری ئۆکسێن|ئۆکسێنەری]] تێدابوو. لە کاتی ھەستان و سەرکەوتندا، سووتەمەنی و ئۆکسێنەری لەژێر پەستاندا بۆ سێ بزوێنەرە سەرەکییەکەی ئاڕ ئێس-٢٥ لە خولگەگەرەکەدا دابین دەکرد. ئی تی تەنیا ١٠ چرکە دوای کوژانەوەی بزوێنەری سەرەکی (میکۆ) فڕێ دەدرا و سەرلەنوێ دەھاتەوە ناو بەرگی ھەوای زەوی. بە پێچەوانەی [[مووشەکی پاڵنەری ڕەقی مەکۆکی بۆشایی|مووشەکەکانی پاڵنەری ڕەقی مەکۆکی بۆشایی]]، تانکییە دەرەکییەکان دووبارە بەکار نەدەھێنرانەوە. تانکییەکان پێش بەرکەوتن لە [[ئۆقیانووسی ھیند]] (یان [[ئۆقیانووسی ئارام]] لە حاڵەتی ئاراستەکانی ھەڵدانی تێکردنی ڕاستەوخۆ)، لە شوێنێکی دوور لە ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی پارچەپارچە دەبوون و کۆ نەدەکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=September 1988 |ناونیشان=http://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/et.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190819161653/https://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/et.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 19, 2019 |ڕێکەوتی سەردان=January 19, 2014 |وێبگە=NSTS 1988 News Reference Manual}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} gp5s00jrm3gy3xr7hgm6q72nv9dy24m 0 296613 1591096 2026-06-17T10:05:30Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359726639|Rocket propellant]]» 1591096 wikitext text/x-wiki '''Rocket propellant''' is used as a reaction mass ejected from a [[بزوێنەری مووشەک|rocket engine]] to produce [[پاڵ پێوەنان|thrust]]. The energy required can either come from the propellants themselves, as with a [[بزوێنەری مووشەک|chemical rocket]], or from an external source, as with ion engines. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:داھێنانە چینییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lf4dufge1up2y8c4t3cy54ed2imkl8a 1591097 1591096 2026-06-17T10:06:06Z Tessla 41338 Tessla پەڕەی [[پاڵنەری موشەک]]ی گواستەوە بۆ [[پاڵنەری مووشەک]] 1591096 wikitext text/x-wiki '''Rocket propellant''' is used as a reaction mass ejected from a [[بزوێنەری مووشەک|rocket engine]] to produce [[پاڵ پێوەنان|thrust]]. The energy required can either come from the propellants themselves, as with a [[بزوێنەری مووشەک|chemical rocket]], or from an external source, as with ion engines. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:داھێنانە چینییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lf4dufge1up2y8c4t3cy54ed2imkl8a 1591099 1591097 2026-06-17T10:07:10Z Tessla 41338 شائەمراز 1591099 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پاڵنەری مووشەک''' وەک بارستەیەکی کاردانەوە بەکاردێت کە لە [[بزوێنەری مووشەک|بزوێنەری مووشەکەوە]] دەردەھاوێژرێت بۆ بەرھەمھێنانی [[پاڵ پێوەنان|پاڵنەر]]. ئەو وزەیەی کە پێویستە دەکرێت یان لە خودی پاڵنەرەکانەوە بێت، وەک لە [[بزوێنەری مووشەک|مووشەکی کیمیاییدا]]، یان لە سەرچاوەیەکی دەرەکییەوە بێت، وەک لە بزوێنەرە ئایۆنییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:داھێنانە چینییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9jbrpe4f1ehausob2rluk8v3w8d10kk 0 296614 1591098 2026-06-17T10:06:06Z Tessla 41338 Tessla پەڕەی [[پاڵنەری موشەک]]ی گواستەوە بۆ [[پاڵنەری مووشەک]] 1591098 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پاڵنەری مووشەک]] e0ap9x9o5cohtbq6pncbnxj91z201fr 0 296615 1591101 2026-06-17T10:10:08Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356679960|Angara (rocket family)]]» 1591101 wikitext text/x-wiki The '''Angara rocket family''' ({{Langx|ru|Ангара}}) is a family of [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicles]] being developed by the [[مۆسکۆ|Moscow]]-based [[ناوەندی خرۆنتشیڤ بۆ گەڕانی بۆشایی|Khrunichev State Research and Production Space Center]]. The launch vehicles are to put between {{Cvt|3800|kg}} and {{Cvt|24500|kg}} into [[خولگەی نزیکی زەوی|low Earth orbit]] and are intended, along with Soyuz-2 variants, to replace several existing launch vehicles. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ڕۆکێتەکان]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] 855xdcntfbxf5oioh8eg8zay5zcu4az 1591102 1591101 2026-06-17T10:10:52Z Tessla 41338 شائەمراز 1591102 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''خێزانی مووشەکی ئەنگارا''' ({{Langx|ru|Ангара}}) خێزانێکە لە [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزەکانی ھەڵدان]] کە لەلایەن [[ناوەندی خرۆنتشیڤ بۆ گەڕانی بۆشایی|ناوەندی گەڕان و بەرھەمھێنانی دەوڵەتیی بۆشاییی ئاسمانی خرۆنتشیڤ]] کە بنکەکەی لە [[مۆسکۆ]]یە، پەرەی پێدەدرێت. ئەم پێڕاگوێزانەی ھەڵدان بۆ ئەوەن کە لە نێوان {{Cvt|3800|kg}} و {{Cvt|24500|kg}} بگوازنەوە بۆ [[خولگەی نزیکی زەوی]] و مەبەست لێیان ئەوەیە، لەگەڵ وەشانەکانی سۆیوز-٢، شوێنی چەندین پێڕاگوێزی ھەڵدانی ئێستا بگرنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ڕۆکێتەکان]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] 87xpa3j1l0dy67teidyebjxqnswpctr 0 296616 1591103 2026-06-17T10:13:45Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359769411|Soyuz-2]]» 1591103 wikitext text/x-wiki '''Soyuz‑2''' ({{Langx|ru|Союз{{nbhyph}}2}}, GRAU index: '''14A14''') is a Russian expendable medium-lift launch vehicle and the seventh major iteration of the Soyuz rocket family. Compared to its predecessors, Soyuz-2 features significant upgrades, including improved engines and a digital flight control system that enables launches from fixed platforms and supports larger [[ڕووپۆشی بار|payload fairings]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:CS1 uses Russian-language script (ru)]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lcbadvycpqzibe0e3jwo13rsp2kncm1 1591105 1591103 2026-06-17T10:14:49Z Tessla 41338 شائەمراز 1591105 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سۆیوز-٢''' پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی مەودا-مامناوەندی بەکارھێنراوی ڕووسییە و حەوتەمین وەشانی سەرەکیی خێزانی مووشەکی سۆیوزە. لە بەراورد لەگەڵ پێشینەکانی، سۆیوز-٢ خاوەنی نوێکردنەوەی بەرچاوە، لەوانە بزوێنەری باشترکراو و سیستەمێکی کۆنترۆڵکردنی فڕینی دیجیتاڵی کە ڕێگە بە ھەڵدان لە سەکۆ جێگیرەکان دەدات و پاڵپشتیی [[ڕووپۆشی بار|ڕووپۆشەکانی باری]] گەورەتر دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 uses Russian-language script (ru)]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cetezr8tt5c7q79y9pygjburdyv5xpd 0 296617 1591106 2026-06-17T10:16:29Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357856756|Medium-lift launch vehicle]]» 1591106 wikitext text/x-wiki A '''medium-lift launch vehicle''' ('''MLV''') is a [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|rocket]] [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] that is capable of lifting between {{Convert|2000|to|20000|kg}} by [[ناسا|NASA]] classification or between {{Convert|5,000 to 20,000|kg|lb}} by Russian classification<ref>{{Cite book|last=Osipov|first=Yuri|url=https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|title=Great Russian Encyclopedia|publisher=Great Russian Encyclopedia|year=2004–2017|location=Moscow|access-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527140116/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|archive-date=27 May 2021|url-status=dead}}</ref> of payload into [[خولگەی نزیکی زەوی|low Earth orbit]] (LEO). An MLV is between a small-lift launch vehicle and a heavy-lift launch vehicle. Medium-lift vehicles comprise the majority of orbital launches {{ھەتا ڕێکەوتی|2024}}, with both the Soyuz and [[فاڵکۆن ٩|Falcon 9]] having launched several hundred times. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] i21pjt52y03rd9my89hrkpjrgf2p6vj 1591107 1591106 2026-06-17T10:17:10Z Tessla 41338 شائەمراز 1591107 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری مامناوەند''' ('''ئێم ئێڵ ڤی''') [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|مووشەکێکی]] [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزی ھەڵدانە]] کە توانای ھەڵگرتنی نێوان {{Convert|2000|to|20000|kg}} بەپێی پۆلێنکردنی [[ناسا]] یان نێوان {{Convert|5,000 to 20,000|kg|lb}} بەپێی پۆلێنکردنی ڕووسی<ref>{{Cite book|last=Osipov|first=Yuri|url=https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|title=Great Russian Encyclopedia|publisher=Great Russian Encyclopedia|year=2004–2017|location=Moscow|access-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527140116/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|archive-date=27 May 2021|url-status=dead}}</ref> لە باری بەسوود بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی]] (ئێڵ ئی ئۆ) ھەیە. ئێم ئێڵ ڤی لە نێوان پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری بچووک و پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری قورسدایە. پێڕاگوێزەکانی باری مامناوەند زۆرینەی ھەڵدانە خولگەیییەکان {{ھەتا ڕێکەوتی|٢٠٢٤}} پێکدەھێنن، کە ھەردوو سۆیوز و [[فاڵکۆن ٩]] چەندین سەد جار ھەڵدراون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8ev8yzmexvbj0monqy2998ar9i0wd29 0 296618 1591109 2026-06-17T10:18:35Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358925044|Heavy-lift launch vehicle]]» 1591109 wikitext text/x-wiki A '''heavy-lift launch vehicle''' (HLV) is an orbital [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] capable of lifting payloads between {{Convert|20000|to|50000|kg|lb}} (by [[ناسا|NASA]] classification) or between {{Convert|20,000 to 100,000|kg|lb}} (by Russian classification)<ref>{{Cite book|last=Osipov|first=Yuri|url=https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|title=Great Russian Encyclopedia|publisher=Great Russian Encyclopedia|year=2004–2017|location=Moscow|access-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527140116/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|archive-date=27 May 2021|url-status=live}}</ref> into [[خولگەی نزیکی زەوی|low Earth orbit]] (LEO). Heavy-lift launch vehicles often carry payloads into higher-energy orbits, such as [[خولگەی گواستنەوەی زەوی-جێگیر|geosynchronous transfer orbit]] (GTO) or heliocentric orbit (HCO).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=May |first=Sandra |ڕێکەوت=27 August 2014 |ناونیشان=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-heavy-lift-launch-vehicle-58.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200911082325/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-heavy-lift-launch-vehicle-58.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 September 2020 |ڕێکەوتی سەردان=11 June 2017}}</ref> An HLV is between a [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری مامناوەند|medium-lift launch vehicle]] and a [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی بارھەڵگری زۆر قورس|super heavy-lift launch vehicle]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9lxd2xn0metufhfh8hhtc72p1crr164 1591110 1591109 2026-06-17T10:19:32Z Tessla 41338 شائەمراز 1591110 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری قورس''' ('''ئێچ ئێڵ ڤی''') پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی خولگەیییە کە توانای ھەڵگرتنی باری بەسوودی لە نێوان {{Convert|20000|to|50000|kg|lb}} (بەپێی پۆلێنکردنی [[ناسا]])یان لە نێوان {{Convert|20,000 to 100,000|kg|lb}} (بەپێی پۆلێنکردنی ڕووسی)<ref>{{Cite book|last=Osipov|first=Yuri|url=https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|title=Great Russian Encyclopedia|publisher=Great Russian Encyclopedia|year=2004–2017|location=Moscow|access-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527140116/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|archive-date=27 May 2021|url-status=live}}</ref> بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی]] (ئێڵ ئی ئۆ) ھەیە. پێڕاگوێزەکانی ھەڵدانی باری قورس زۆرجار بارە بەسوودەکان بۆ خولگە پڕوزەترەکان دەگوازنەوە، وەک [[خولگەی گواستنەوەی زەوی-جێگیر]] (جی تی ئۆ)یان خولگەی خۆر-ناوەند (ئێچ سی ئۆ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=May |first=Sandra |ڕێکەوت=27 August 2014 |ناونیشان=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-heavy-lift-launch-vehicle-58.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200911082325/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-heavy-lift-launch-vehicle-58.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 September 2020 |ڕێکەوتی سەردان=11 June 2017}}</ref> ئێچ ئێڵ ڤییەک لە نێوان [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری مامناوەند|پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی باری مامناوەند]] و [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی بارھەڵگری زۆر قورس|پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی باری زۆر قورس]]دایە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hs596j6tad3dnix4wyk9gog16vv08x7 0 296619 1591112 2026-06-17T10:21:34Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359735475|Small-lift launch vehicle]]» 1591112 wikitext text/x-wiki A '''small-lift launch vehicle''' is a [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|rocket]] orbital [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] that is capable of lifting {{Convert|2000|kg}} or less (by [[ناسا|NASA]] classification) or under {{Convert|5000|kg}} (by [[دەزگای بۆشاییی ڕووسی|Roscosmos]] classification)<ref>{{Cite book|last=Osipov|first=Yuri|url=https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|title=Great Russian Encyclopedia|publisher=Great Russian Encyclopedia|year=2004–2017|location=Moscow|access-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527140116/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|archive-date=27 May 2021|url-status=dead}}</ref> of payload into [[خولگەی نزیکی زەوی|low Earth orbit]] (LEO). Small launch vehicles can meet the requirements of some spacecraft and can be less expensive than a larger launch vehicle would be.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.thespacereview.com/article/529/2 |ڕێکەوتی سەردان=2024-06-01 |وێبگە=www.thespacereview.com}}</ref> The next larger category is [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری مامناوەند|medium-lift launch vehicles]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8rwjtu5za3e2da7n6bk7ee3je3ddger 1591113 1591112 2026-06-17T10:22:17Z Tessla 41338 شائەمراز 1591113 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری بچووک''' [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|مووشەکێکی]] خولگەییی [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزی ھەڵدانە]] کە توانای ھەڵگرتنی {{Convert|2000|kg}} یان کەمتر (بەپێی پۆلێنکردنی [[ناسا]])یان لەژێر {{Convert|5000|kg}} (بەپێی پۆلێنکردنی [[دەزگای بۆشاییی ڕووسی|ڕۆسکۆسمۆس]])<ref>{{Cite book|last=Osipov|first=Yuri|url=https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|title=Great Russian Encyclopedia|publisher=Great Russian Encyclopedia|year=2004–2017|location=Moscow|access-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527140116/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3492657|archive-date=27 May 2021|url-status=dead}}</ref> لە باری بەسوودی بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی]] (ئێڵ ئی ئۆ) ھەیە. پێڕاگوێزە بچووکەکانی ھەڵدان دەتوانن پێداویستییەکانی ھەندێک لە کەشتییە ئاسمانییەکان دابین بکەن و دەکرێت تێچوویان کەمتر بێت لەوەی کە پێڕاگوێزێکی گەورەتری ھەڵدان دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.thespacereview.com/article/529/2 |ڕێکەوتی سەردان=2024-06-01 |وێبگە=www.thespacereview.com}}</ref> پۆلێنکردنی دواتر کە گەورەترە بریتییە لە [[پێڕاگوێزی ھەڵدانی باری مامناوەند|پێڕاگوێزەکانی ھەڵدانی باری مامناوەند]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] km0tbw1bqmhgwed2rlhsfywodzbv5k6 0 296620 1591115 2026-06-17T10:23:13Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1346915831|Vanguard (rocket)]]» 1591115 wikitext text/x-wiki The '''Vanguard rocket''' was intended to be the first [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] the United States would use to place a [[مانگی دەستکرد|satellite]] into orbit. Instead, the Sputnik crisis caused by the surprise launch of [[سپوتنیک-١|Sputnik 1]] led the U.S., after the failure of Vanguard TV-3, to quickly orbit the [[ئێکسپلۆرەر ١|Explorer 1]] satellite using a Juno I rocket, making Vanguard 1 the second successful U.S. orbital launch. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Vanguard rockets were used by Project Vanguard from 1957 to 1959. Of the eleven Vanguard rockets which the project attempted to launch, three successfully placed satellites into orbit. Vanguard rockets were an important part of the [[پێشبڕکێی بۆشایی|Space Race]] between the United States and the [[یەکێتیی سۆڤیەت|Soviet Union]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ڕۆکێتەکان و مووشەکەکان]] [[پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٥٧]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0pdtqziyvsm4w2ohc18a2bspfh2v26i 1591117 1591115 2026-06-17T10:23:59Z Tessla 41338 شائەمراز 1591117 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مووشەکی ڤانگارد''' مەبەست لێی ئەوە بوو ببێتە یەکەم [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزی ھەڵدان]] کە ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ دانانی [[مانگی دەستکرد|مانگێکی دەستکرد]] لە خولگەدا بەکاری بھێنێت. لەبری ئەوە، قەیرانی سپوتنیک کە بەھۆی ھەڵدانی کتوپڕی [[سپوتنیک-١]] دروست بوو، وای لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کرد، دوای شکستی ڤانگارد تی ڤی-٣، بە خێرایی مانگی دەستکردی [[ئێکسپلۆرەر ١]] بە بەکارھێنانی مووشەکی جونۆ ١ بخاتە خولگەوە، ئەمەش وای کرد ڤانگارد ١ ببێتە دووەم ھەڵدانی خولگەییی سەرکەوتووی ویلایەتە یەکگرتووەکان. مووشەکەکانی ڤانگارد لەلایەن پڕۆژەی ڤانگاردەوە لە ساڵانی ١٩٥٧ تا ١٩٥٩ بەکاردەھێنران. لە نێوان ئەو یازدە مووشەکەی ڤانگارد کە پڕۆژەکە ھەوڵی ھەڵدانی دان، سێ دانەیان بە سەرکەوتوویی مانگە دەستکردەکانیان خستە خولگەوە. مووشەکەکانی ڤانگارد بەشێکی گرنگی [[پێشبڕکێی بۆشایی]]ی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و [[یەکێتیی سۆڤیەت]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ڕۆکێتەکان و مووشەکەکان]] [[پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٥٧]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] a24b2qpp78k66iec5earvnutaj6igsm 0 296621 1591120 2026-06-17T10:24:45Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357868211|Vanguard 1]]» 1591120 wikitext text/x-wiki '''Vanguard 1''' (Harvard designation: '''1958-Beta 2''', COSPAR ID: '''1958-002B''') is an American [[مانگی دەستکرد|satellite]] that was the fourth artificial [[خولگەی دەوری زەوی|Earth-orbiting]] satellite to be successfully launched, following [[سپوتنیک-١|Sputnik 1]], [[سپوتنیک-٢|Sputnik 2]], and [[ئێکسپلۆرەر ١|Explorer 1]]. It was launched 17 March 1958. Vanguard 1 was the first satellite to have [[توانی خۆری|solar electric power]]. Although communications with the satellite were lost in 1964, it remains the oldest artificial object still in orbit, together with the upper stage of its launch vehicle.<ref name="Display" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/688914-oldest-piece-of-space-junk-still-in-orbit |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20250818074234/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/688914-oldest-piece-of-space-junk-still-in-orbit |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2025-08-18 |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-23 |وێبگە=Guinness World Records |زمان=en}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Vanguard 1 was designed to test the launch capabilities of a three-stage [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] as a part of Project Vanguard, and the effects of the space environment on a satellite and its systems in [[زەوی|Earth]] orbit. It also was used to obtain [[جیۆدیزیا|geodetic]] measurements through orbit analysis.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=O'Keefe |first=J. A. |last2=Eckeis |first2=Ann |last3=Squires |first3=R. K. |year=1959 |title=Vanguard Measurements Give Pear-Shaped Component of Earth's Figure |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.129.3348.565 |journal=Science |volume=129 |issue=3348 |pages=565–566 |doi=10.1126/science.129.3348.565 |url-access=subscription}}</ref> Vanguard 1, being small and light enough to carry with one hand, was described by the Soviet Premier, [[نیکیتا خروشچۆڤ|Nikita Khrushchev]], as "the grapefruit satellite". تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] drtznt9c4fs0oiliefr4nswzci0wxso 1591121 1591120 2026-06-17T10:25:50Z Tessla 41338 شائەمراز 1591121 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڤانگارد ١''' (ناونیشانی ھارڤارد: '''١٩٥٨-بێتا ٢'''، ناسنامەی کۆسپار: '''١٩٥٨–٠٠٢بی''') [[مانگی دەستکرد|مانگێکی دەستکردی]] ئەمریکییە کە چوارەمین مانگی دەستکردی دەستکردی [[خولگەی دەوری زەوی|خولگەی زەوی]] بوو کە بە سەرکەوتوویی ھەڵدرا، لە دوای [[سپوتنیک-١]]، [[سپوتنیک-٢]]، و [[ئێکسپلۆرەر ١]]. لە ١٧ی ئازاری ١٩٥٨دا ھەڵدرا. ڤانگارد ١ یەکەم مانگی دەستکرد بوو کە خاوەنی [[توانی خۆری|توانی کارەباییی خۆری]] بێت. ھەرچەندە پەیوەندییەکان لەگەڵ مانگە دەستکردەکە لە ساڵی ١٩٦٤دا پچڕان، بەڵام وەک کۆنترین تەنی دەستکرد کە تا ئێستاش لە خولگەدا مابێت دەمێنێتەوە، لەگەڵ قۆناغی سەرەوەی پێڕاگوێزی ھەڵدانەکەی.<ref name="Display"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/688914-oldest-piece-of-space-junk-still-in-orbit |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20250818074234/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/688914-oldest-piece-of-space-junk-still-in-orbit |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2025-08-18 |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-23 |وێبگە=Guinness World Records |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} anmx9jah19rp33x6322ztso8i6db4un 0 296622 1591122 2026-06-17T10:26:38Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351430426|Project Vanguard]]» 1591122 wikitext text/x-wiki '''Project Vanguard''' was a program managed by the [[ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|United States Navy]] Naval Research Laboratory (NRL), which intended to launch the first [[مانگی دەستکرد|artificial satellite]] into [[خولگەی نزیکی زەوی|low Earth orbit]] using a [[ڤانگارد (مووشەک)|Vanguard rocket]]<ref name="Vanguard">{{بیرخستنەوەی وێب |last=B. Klawans |ڕێکەوت=April 1960 |ناونیشان=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19740072500_1974072500.pdf |وێبگە=Report No 11022, PDF of an optical copy |پەڕەکان=212}}</ref> as the [[مووشەک ھەڵگر|launch vehicle]] from [[وێستگەی ھێزی بۆشاییی کەیپ کەنەڤەرال|Cape Canaveral Missile Annex]], [[فلۆریدا|Florida]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ڕۆکێتەکان و مووشەکەکان]] [[پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا]] pbjwv7bj1my7fxv0euafgj8tpb9pr3e 1591123 1591122 2026-06-17T10:27:17Z Tessla 41338 شائەمراز 1591123 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پڕۆژەی ڤانگارد''' بەرنامەیەک بوو کە لەلایەن تاقیگەی توێژینەوەی دەریاییی (ئێن ئاڕ ئێڵ) ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوە دەبرا، کە مەبەستی بوو یەکەم [[مانگی دەستکرد|مانگی دەستکردی دەستکرد]] بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی]] بە بەکارھێنانی [[ڤانگارد (مووشەک)|مووشەکی ڤانگارد]]<ref name="Vanguard">{{بیرخستنەوەی وێب |last=B. Klawans |ڕێکەوت=April 1960 |ناونیشان=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19740072500_1974072500.pdf |وێبگە=Report No 11022, PDF of an optical copy |پەڕەکان=212}}</ref> وەک [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزی ھەڵدان]] لە [[وێستگەی ھێزی بۆشاییی کەیپ کەنەڤەرال|پاشکۆی مووشەکیی کەیپ کەنەڤەرال]] لە [[فلۆریدا]] ھەڵبدات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ڕۆکێتەکان و مووشەکەکان]] [[پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا]] 4vrin9b7nb76k2r2texhsb3923ldol0 0 296623 1591141 2026-06-17T10:55:49Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[هەوکردنی جگەر A]]ی گواستەوە بۆ [[ھەوکردنی جگەر ئەی]]: چاککردن 1591141 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھەوکردنی جگەر ئەی]] slg9cprbmnjs6sk39u5kv5xgwhsq6ga