ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 1797 1591599 1591546 2026-06-18T12:02:10Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591599 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئامێدی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| عمادیة }}<br>{{lang-en| Amedi }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارۆچکە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = 173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg | photo2a = Amedi_From_Badinan_Gate.jpg | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە{{ھن}} شارۆچکەی ئامێدی{{ھن}} وێنەی خوارەوە {{ھن}} شارۆچکەی ئامێدی لای خەرەندەوە | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=12|coord={{Coord|37.09214|43.48769 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارۆچکەی ئامێدی''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 37.09214|43.48769 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای ئامێدی]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارۆچکە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = وارشین سەلمان محەمەد تاھر | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٣٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٨٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٠٠٠<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی بادینی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئامێدی''' یەکێکە لە شارۆچکەکانی [[پارێزگای دھۆک]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ئامێدی ناوەندی [[قەزای ئامێدی]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارۆچکەی ئامێدی لە شاری [[دھۆک]] (٦٧)کم و (٢١٠)کم لە شاری [[ھەولێر]] دوورە.<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> کە کەوتووەتە سەر تاشەبەردێکی زۆر گەورەی سەر شاخێک. مێژووی ئامێدی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠٠ ساڵ پ. ز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئامێدی {{!}} کوردستانی سەرسوڕھێنەر- وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/amedi|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=bot.gov.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200304060817/http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/amedi|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ١٠ کیلۆمەتر دوورە لە [[باکووری کوردستان]]، ١١٨٥ مەتر بەرزە لە [[ئاستی دەریا]]وە. درێژی شارەکە ١ کیلۆمەترە و پانیشی ٥٠٠ مەترە. دانیشتووانەکەی ٦٠٠٠ کەسن لە ١٢٠٠ ماڵدا کە چیتر ناتوانرێت فراوان بکرێت لەبەر ھەڵکەوتی جوگرافیی شارەکە. ھەروەھا پەیمانگایەکی تەکنیکی، بە ناوی [[پەیمانگای تەکنیکیی ئامێدی]] لە قەزاکەدا ھەیە. ھەرچەندە ئامێدی تەنھا (١٠) کیلۆمەتر لە سنووری [[تورکیا]]وە دوورە، بەڵام بۆ ئەوەی لە ئامێدیەوە بچیتە [[تورکیا]]، دەبێت بە ڕێگای ئامێدی-[[دھۆک]]-[[زاخۆ]] و سنووری [[ئیبراھیم خەلیل]] تێپەڕیت، کە ڕێگای (٩٠) کیلۆمەترە. لەم شارەدا خەزنەی گەورە ھەڵکەندراوە بۆ کۆکردنەوەی ئاوی [[باران]]. مێژووی نیشتەجێبوونەکە دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی سێیەمی پێش زایین. بۆ ماوەیەکی زۆر گەیشتن بە شارۆچکەکە تەنھا لە ڕێگەی پلیکانەیەکی تەسکەوە کە لە بەرددا نەخشێنرابوو، دەکرا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا کۆی ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەکە ٦ ھەزار کەس بووە، لەو ژمارەیە دوو ھەزار و ٥٠٠ کەسیان [[کورد]] بوون، ١٩٠٠ کەسیان [[جوو|جولەکە]] بوون، ١٦٠٠ کەسیان [[کلدانی]] بوون. ئاستی دانیشتووان لەمڕۆدا بە کردەوە وەک خۆی ماوەتەوە. ئەو مەسیحی و موسڵمانانەی لێرە دەژین، پەیوەندییەکی دراوسێیەتییان باشە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.newadvent.org/cathen/01376a.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئازاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260518010348/https://www.newadvent.org/cathen/01376a.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شاری ئامێدی، لە ساڵی ١٣٧٦ تا ١٨٣٨، پایتەختی یەکێک لە میرنشینە سەرەکییەکانی [[کورد]]، [[میرنشینی بادینان]]، کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لەلایەن بنەماڵەی بەھا ئەلدینەوە دروستکراوە، کە لە بنەڕەتدا خەڵکی [[شەمزینان]].<ref>Wirya Rehmany, Dictionnaire politique et historique des Kurdes, Paris, L'Harmattan, 2014, 532 p.</ref> شاری ئامێدی دەکەوێتە سەر [[ڕێگای ئاوریشم]]ی مێژوویی. سێ دەروازەی ھەبوو: * دەروازەی زێبار لە ڕۆژھەڵاتەوە ڕێگایەک بۆ کاروانە ئاژەڵییەکان درێژدەکاتەوە لێیەوە بۆ ھەموو زانتا و لەوێشەوە بۆ شاری مێژوویی [[ھەولێر]]. * دەروازەی پاشا کە لەسەری ئاڵای میرنشینە کە نیشانەی بنەماڵەی پاشایە کە لەو کاتەدا حوکمڕانی دەکەن. ڕێگایەک بە ناوی “کۆڵانا کۆجا” لێیەوە درێژ دەبێتەوە و لەوێشەوە بۆ گەلیێ مەزیرکا درێژ دەبێتەوە، لەوێشەوە بەرەو باکوور درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە سنووری [[تورکیا]] و شاری مێژوویی [[جۆلەمێرگ]] لە [[باکووری کوردستان]]. * لە ڕۆژئاوا دەروازەی [[مووسڵ]] ھەیە، تا شاری [[مووسڵ]] درێژ دەبێتەوە. زۆربەی بەشەکانی ئەم ڕێگایە لە ساڵی ١٩١٤ قیرتاو کراون بۆ ئەوەی ئۆتۆمبێلەکان پێیدا تێپەڕن. == ناو == * بە گوێرەی [[ئیبن ئەسیری جزری]]، ناوی عەرەبی "عمادییە" ھاوتای [[عیمادەدین زەنگی]] کە لە ساڵی ١١٤٢دا قەڵایەکی لەسەر شوێنی قەڵایەکی پێشووتر بە ناوی عاسیب دروستکردووە.<ref>https://www.academia.edu/49491391</ref> تیۆرێکی تر ئەوەیە کە ناوەکە بە ناوی عیماد ئەلدەولەوە ناونراوە، بەڵام ئەم تیۆرە کەمتر ئەگەری ھەیە. * بە گوتەی (پرۆفیسۆر جێفری شوچمان)، ئامێدی بە ڕەچەڵەک [[حووری]] یان [[ئورارتوو]]ە.<ref>https://journals.openedition.org/syria/511</ref> == مێژوو == لە سەرەتای [[سەردەمی برۆنز]]یەوە تا سەدەی ١٦ی پێش زایین کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[میتانی]]ەکانەوە، ناوچەی ئامێدی بەشێک بوو لە [[کورد]] و بەتەواوی [[سوباریەکان]]ی تێدا نیشتەجێ بوو.<ref>https://books.google.iq/books?id=ELMAGvmJ7YIC&q=keep+subartu+under+your+control&pg=PA51&redir_esc=y#v=snippet&q=keep%20subartu%20under%20your%20control&f=false</ref> لە سەردەمی حوکمڕانی میتانییەکاندا دانیشتوانی ئەم ناوچەیە بە زوباری ناسراو بوون.<ref>https://www.jstor.org/stable/4241663</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/4241610</ref> دوای ڕووخانی [[میتانی]]ەکان، ئامێدی لە سەدەی ١١ پێش زایین لە لایەن ئەشورنەسیرپاڵی یەکەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاستەوە داگیرکرا، دوای ئەوەی ھەڵمەتێکی وێرانکەری دژی ئیمپراتۆریەتی میتانی کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=KFW0zQEACAAJ&redir_esc=y</ref> دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشوور، ناوچەی ئامێدی کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان. کاتێک [[زەینەفۆن]] لە سەدەی چوارەمی پێش زایین بە ناوچەکەدا تێپەڕی، ئاماژەی بە دانیشتووانەکەی کرد بە مادەکان و ئەو ناوچەیەی کە کەم دانیشتووی تێدابوو وەک "شارە وێرانەکانی ماد" ناساند.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&pg=PA8&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> دواتر ناوچەی ئامێدی لە ژێر ناوی (میدیا مەگنا)دا خرایە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]یەکانەوە. لە ژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]دا ناوچەی ئامێدی بەشێک بوو لە ناحیەی بەرچان (بارزان).<ref>https://books.google.iq/books?id=xvp5DQAAQBAJ&q=parthian+empire+barchan&pg=PT83&redir_esc=y#v=snippet&q=parthian%20empire%20barchan&f=false</ref> لە کۆتاییدا بووە بەشێکی دانەبڕاو لە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە (قەزای [[ئادیابین]]) تا لە ساڵانی ٦٤٠ لەلایەن موسڵمانانەوە داگیرکرا، دوای ئەوەی لە [[تکریت]] و [[مووسڵ]] و شارەزوور [[کورد]]یان تێکشکاند.<ref>https://books.google.iq/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA1136&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> پاشان بۆ چەند سەدەیەک و لەدوای [[شۆڕشی عەباسی]] لە سەدەی حەوتەمدا لەلایەن ئەمیرێکی شانشینی عەباسی پاشایەتییەوە حوکمڕانی دەکرا کە بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین بنەماڵەکانی ناوچەکە ناوبانگی دەرکرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=CSMDAAAAYAAJ&pg=PA141&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئامێدی شوێنی لەدایکبوونی (داود ڕۆحی) ئیدیعای مەسیح بوو. لە ساڵی ١١٦٣دا، بەپێی کتێبی (ئیمێق ھا-باکا)ی جۆزێف ھاکۆھین، ژمارەی دانیشتوانی [[جوو|جوولەکەکان]] نزیکەی ھەزار خێزان بووە و بازرگانییان بە گوێزی زراوەوە کردووە. (داود ڕۆحی) سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی کرد دژی شارەکە بەڵام لە پرۆسەکەدا شکستی ھێنا و کوژرا.<ref>https://jewishencyclopedia.com/articles/1348-amadia-amadiah-amadieh-amadeeyah</ref> مێژوونووسی جولەکە ئیسپانییەکە، سلێمان کوڕی ڤێرگا (١٤٥٠-١٥٢٥) کۆمەڵگەی جوولەکەکانی ئامێدی لە سەردەمی (داود ڕۆح)دا وەک دەوڵەمەند و ڕازییەک نیشان دەدات.<ref>https://books.google.iq/books?id=PLyb3zV8OmgC&pg=PA81&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> شاری ئامێدی، لە ساڵی ١٣٧٦ تا ١٨٣٨، پایتەختی یەکێک لە میرنشینە سەرەکییەکانی [[کورد]]، [[میرنشینی بادینان]]. کەلاوەکانی (قوتابخانەی قوبەھان) لە ئامێدی ھەیە کە لە سەردەمی (سوڵتان حسێن وەلی بەھدینان(١٥٣٤-١٥٧٦) زاینی) بۆ خوێندنی زانستە ئیسلامییەکان دامەزراوە.<ref>https://www.researchgate.net/publication/319200640_ROOTING_OF_QUBAHAN_SCHOOL_AN_ANALYTICAL_STUDY_TO_ARCHITECTURAL_ITEMS_SPATIAL_CONFIGURATION_AND_FORMALITY_ELEMENT_OF_INTERIOR_FACADES_OF_QUBAHAN_SCHOOL</ref> ھەروەھا کەلاوەکانی [[گۆری پێغەمبەر حەزقیال]] و کڵێسایەک لە شارۆچکە بچووکەکەدا. یەکێک لە ھێماکانی شارەکە مزگەوتی گەورەی ئامێدییە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٢ و کۆنترین و گەورەترینی ناوچەکەیە.<ref>https://kitabat.com/news/%D8%B0%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%81%D9%84-%D9%8A%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86/</ref> لە ساڵی ١٧٦٠ (لیۆپۆڵدۆ سۆڵدینی دۆمینیکان) میسیۆنێک بۆ [[کوردستان]] لە ئامێدی دامەزراند، لەگەڵ ھاوکارەکەی (ماوریسیۆ گارزۆنی). گارزۆنی چواردە ساڵ لەوێ ژیاوە و فەرھەنگ و ڕێزمانی ئیتاڵی-کوردی ٤٦٠٠ وشەی پێکھێناوە. ئەم فەرھەنگ بەرھەمێکی سەرەکییە لەبەرئەوەی نوێنەرایەتی یەکەم لێکۆڵینەوەی [[ڕێزمان]] و [[زمانی کوردی]] دەکات؛ ھەر لەبەر ئەم ھۆکارە زۆرجار گارزۆنی بە “باوکی کوردۆلۆژی” ناودەبرێت.<ref>https://books.google.iq/books?id=-CTm1NYWrO0C&redir_esc=y</ref> لە ساڵی ١٨٣٣دا شارەکە داگیرکرا، لە ھەمان کاتدا لەگەڵ تەواوی [[میرنشینی بادینان]]، لەلایەن شازادەی [[میرنشینی سۆران]]، [[میر محەممەد]]، لە ڕاپەڕین دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەسەڵاتی عوسمانی]] و کە ھەوڵی دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی [[کورد]]یی دا بە یەکخستنی میرنشینەکان و [[ھۆز]]ەکان. شازادە (ئیسماعیل پاشا) و (موحەممەد سەعید پاشا) دەڕوخێنێت و تەواوی میرنشینەکە، پاشان ھەموو [[باشووری کوردستان]] دەخاتە ژێر دەسەڵاتەوە.<ref>Gérard Chaliand, Abdul Rahman Ghassemlou et al., Les Kurdes et le Kurdistan : la question nationale kurde au Proche-Orient, Paris, F. Maspero, coll. " Petite collection Maspero », 1981, 369 p. (ISBN 2-7071-1215-1), p. 44-48</ref> دوای شکستی [[میر محەممەد]] لە ساڵی ١٨٣٤، عوسمانییەکان شازادە ئیسماعیل پاشا و موحەممەد سەعید پاشایان خستەوە سەر تەختی بادینان. بەڵام ئەم نۆژەنکردنەوەیە زۆری نەخایاند: لە ساڵی ١٨٣٨ عوسمانییەکان کۆتاییان بە بوونی [[میرنشینی بادینان]] ھێنا، و شاری ئامێدی و ناوچەی بادینانیان خستە ناو [[پارێزگای نەینەوا|سنجاقی مووسڵ]]ەوە.<ref>Wirya Rehmany, Dictionnaire politique et historique des Kurdes, Paris, L'Harmattan, 2014, 532 p. (ISBN 978-2-343-03282-5), p. 121-122</ref> لە ساڵی ١٩٠٧ ژمارەی دانیشتووانی شەش ھەزار کەس بوو، لەو ژمارەیە دوو ھەزار و ٥٠٠ کەسیان [[کورد]] بوون، ھەزار و ٩٠٠ کەسیان [[جوو|جولەکە]] و ھەزار و ٦٠٠ کەسیان ئاشووری [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی]] بوون.<ref>https://www.newadvent.org/cathen/01376a.htm</ref> لە کاتی ئۆپەراسیۆنە زۆرەملێکانی بەعەرەبکردنی [[شاڵاوی ئەنفال|ئەنفالدا]] (١٩٨٩-١٩٩١)، وێرانکردنی تەواوی شارەکە لە کارنامەی سوپای عێراقدا بوو. بەڵام بە [[شەڕی کەنداو]] و دامەزراندنی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] ڕزگاری بوو لە وێرانکردن.<ref>Sandrine Alexie, « Les Kurdistanî », Actes du colloque de l'AGCCPF-PACA, 2008</ref> == جوگرافیا == شارۆچکەی ئامێدی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە گوندی [[سۆلاڤ]]. * لە باشوورەوە گوندی [[ئیبرایمزلا]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[دێرێ]]. * لە ڕۆژاواوە گوندی [[بلێجانک]].<ref>hhttps://www.openstreetmap.org/#map=14/37.09113/43.48011</ref> === کەشوھەوا=== ئامێدی کەشوھەوای ھاوینی گەرمی دەریای ناوەڕاستی ھەیە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]:Csa) لەگەڵ [[ھاوین]]ی گەرم و [[زستان]]ی فێنک و تەڕ. بەھۆی ئەوەی باکووریترین شاری [[عێراق]]ە، نیانترین شاری وڵاتەکەیە. لە وەرزی [[زستان]]دا ناوبەناو [[بەفر]] دەبارێت. {{Weather box |width = auto |location = Amadiya |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 12.1 |Apr high C = 17.8 |May high C = 25.1 |Jun high C = 31.9 |Jul high C = 36.3 |Aug high C = 36.2 |Sep high C = 32.2 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 15.4 |Dec high C = 8.4 |year high C = 21.2 |Jan mean C = 1.9 |Feb mean C = 3.2 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 12.5 |May mean C = 18.8 |Jun mean C = 24.6 |Jul mean C = 28.8 |Aug mean C = 28.5 |Sep mean C = 24.5 |Oct mean C = 17.6 |Nov mean C = 10.2 |Dec mean C = 4.2 |year mean C = 15.2 |Jan low C = -2.4 |Feb low C = -1.3 |Mar low C = 2.4 |Apr low C = 7.2 |May low C = 12.5 |Jun low C = 17.4 |Jul low C = 21.4 |Aug low C = 20.9 |Sep low C = 16.8 |Oct low C = 10.9 |Nov low C = 5.0 |Dec low C = 0.0 |year low C = 9.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 126 |Feb precipitation mm = 176 |Mar precipitation mm = 156 |Apr precipitation mm = 128 |May precipitation mm = 56 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 1 |Oct precipitation mm = 32 |Nov precipitation mm = 96 |Dec precipitation mm = 126 |Jan precipitation days = 7 |Feb precipitation days = 6 |Mar precipitation days = 10 |Apr precipitation days = 8 |May precipitation days = 4 |Jun precipitation days = 0 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 0 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 7 |Nov precipitation days = 7 |Dec precipitation days = 10 |source 1 = ''World Weather Online'' (precipitation days)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.worldweatheronline.com/v2/weather-averages.aspx?q=Amedi,%20Iraq | بڵاوکەرەوە = World Weather Online |سەردێڕ = Weather averages for Amadiya |ڕێکەوتی سەردان = ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref> |source 2 = ''Climate-Data'' (temperatures and rainfall amount)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://en.climate-data.org/location/935084/ | بڵاوکەرەوە = Climate-Data |سەردێڕ = Weather averages for Amadiya |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |date= January 2017 }} == سەرچاوەکان == {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Amadiya}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:ناوچە گەشتوگوزارییەکانی کوردستان]] [[پۆل:ئامێدی]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] ef8019hykzvyj1mj6dg4wzfu5ptfbbx 0 1799 1591666 1586710 2026-06-18T14:26:06Z 1silent scientist 51740 1591666 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = زاخۆ | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = زێخویک، ئازوخیز | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Pra Delal (Delal Bridge) - Zakho.jpg | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ئیدارەی سەربەخۆ | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای زاخۆ|زاخۆ]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٦ | بەرزایی_بە_م = ٤٤٤ | ژمارەی_دانیشتووان = 398,876 | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٥ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = | وێبگە = }} '''زاخۆ''' شارێکە لە [[ئیدارەی زاخۆ]]، [[پارێزگای دھۆک]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، و بە ناوچەی [[بادینان]] ھەژمار دەکرێت و چوارەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[دھۆک]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of Ministers approves Soran and Zakho as autonomous administrations|ناونیشان=https://gov.krd/english/news-and-announcements/posts/2021/july/council-of-ministers-approves-soran-and-zakho-as-autonomous-administrations/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdistan Regional Government|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زاخۆ {{!}} کوردستانی سەرسوڕھێنەر- وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=bot.gov.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210921094803/http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شاریکی [[بازرگانی]] گرنگە چونکە لە نێوان سنووری [[باشووری کوردستان|باشوور]] و [[باکووری کوردستان]]دا و خاڵی سنووری [[ئیبراھیم خەلیل]]ی تێدا ھەڵکەوتوە، ئەو شارە بەھۆی جوانیکەی نازناوی زاخۆیا دەلالی لەخۆ گرتووە و ساڵانە گەشتیارێکی زۆر لە دەرەوەی [[ھەرێمی کوردستان]] و لە ناوچەکانی تری [[عێراق]] ڕووی تێدەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maps, Weather, and Airports for Zakho, Iraq|ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080331152300/http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ناو == * ھەندێک لە زمانناسان پیان وایە زاخۆ واتای ھێز و تواناییە و بە ناوی چیای "زاخ"ەوە ناونراوە. * ھەندێکی تر پێیان وایە کە سەرکردەی [[زەینەفۆن]] بە ناوی "زاخاریۆس" بەو ناوچەیە تێپەڕ بووە و بۆیە ئەو ناوچەیە ناونراوە "زاخا" بەپێی تێپەڕبوونی کات ناوەکە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە "زاخۆ"، * بۆچوونێکی تریش ھەیە کە زمانناسان خستوویانەتەڕوو ئەویش ئەوەیە کە ڕەچەڵەکی ناوی زاخۆ دەگەڕێتەوە بۆ وشەی ئارامی سوریانی "زاخۆسا/زاخوثا" کە واتای "سەرکەوتن"ە. * ناوی زاخۆ، یان زاخۆتا، لە [[زمانی سوریانی]]دا، بە واتای سەرکەوتن دێت، کە دەشێت ھێمایەک بووبێت بۆ زاڵ بوونیان بەسەر [[جوو|ئیسرائیلییەکان]]. ھەروەک ڕێژەیەکی بەرزی دانیشتوانی زاخۆ، تا سەرەتاکانی دروست کردنی دەوڵەتی [[عێراق]]یش، ھەر [[جوو]] بوون. گوایا ناوەکە لە (زاخۆتا)ی ئارامییەوە ھاتووە، بە واتای (سەرکەوتن). واتا شوێنەکە دەبێت مەیدانی سەرکەوتنی لەشکرێک بووبێت، بە سەر دوژمنانیدا. یان [[ئاشوورییەکان]]، وەک سوکایەتی کردن بە دیلە [[جوو]]ەکانی ژێر دەستەیان، ئەم ناوەیان لە شوێنی بە زۆر نیشتەجێ کردنیان ناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == شارۆچکەی زاخۆ ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[بەرزیر]]. * لە باشوورەوە گوندی [[دەشت میر]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[خراب بانک]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[چەم کورکێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/7462925</ref> == مێژوو == شاری زاخۆ بۆ سەدان ساڵ، شوێنی گردبوونەوەی ئەو [[جوو]]انە بووە، کە [[ئاشوورییەکان]] لە شاری [[ئورشەلیم]]، بۆ [[کوردستان]]یان [[ڕاگواستن]]. لە دەقەکانی [[تەورات]]یشدا، ئاوا ئاماژە بۆ ئەو ڕووداوە کراوە: (لە ساڵی حەوتەمی ھۆشەع دا، پاشای ئاشوور، سامیرەی گرت. ئیسرائیلییانی بۆ ئاشوور ڕاگواست و لە ھەلا و سەر خاپور و ڕوباری گوزان و شارەکانی [[ماد]]، نیشتەجێی کردن). لێرەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە لە دەوروبەری ساڵی ٧٢٠پ.ز، [[جوو]]ەکان بۆ یەکەمینجار لە مێژووی [[مێزۆپۆتامیا]]دا، ڕاستەوخۆ لە [[کوردستان]] نیشتەجێ کراون، بێگومان ئەمەش زۆر پێش دیلییەتی بابل بووە. بە گومانی زۆر، دیلانی جووی سامیریی، لە چەند شوێنێکی کوردستان، بڵاوکراونەتەوە. بەشێکی گرنگیان، لە (زاخۆ) نیشتەجێ کراون. تا دەرکرانی [[جوو]]ەکان لە ساڵانی پەنجای زاینیی، ئەوان ھێشتا ڕێژەیەکی دیاری دانیشتوانی شاریان پێک دێنا، ھەروەک چەندان گوندیشیان ھەبوو. زاخۆ تەنیا شارێکی [[باشووری کوردستان]] بوو، کە تا ڕاگواستنی [[جوو]]ەکان، ڕابین کاروباری سینەگۆگ، یان کەنیشت و کۆمەڵگەی جووانی بەڕێوەدەبرد. لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتوانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتوانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. بەشێک لە بەڵگە مێژووییەکان سەلماندوویانە کە لە ساڵی ١٧٧٩ یەکەمین ڕەبەن و مژدەھێنەری [[مەسیحی]] بە ناوی "دۆمینیکی سۆلدینی" لە زاخۆ نێژراوە، ھەتا ساڵی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوویش مەسیحییەکان سەردانی گۆڕەکەیان دەکرد، گۆڕەکەی وەکوو مەزارگای لێھاتبوو و مەسیحییەکان بە شوێنێکی پیرۆزیان دادەنا. == دانیشتوان == لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتوانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتوانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. ژماری دانیشتوانی زاخۆ بەپیی کۆتا سەرژمێرییەکانی عێراق ٣٥٠٫٠٠٠ کەس بوون، دانیشتوانی ئەم شارە [[کورد]]ن و بە شێوەزاری کرمانجی و بادینی قسە دەکەن، زۆرینەی دانیشتوانەکەی پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]]ن لەسەر ڕێبازی [[سوننە]]ن، ژمارەیەک لە پەیرەوانی ئایینی [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[کاکەیی]] لە چەند گوند و ناوچەیەکی ئەو شارە بوونیان ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] * [[قەزای زاخۆ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Zakho}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:زاخۆ]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] aha23ita74uycr79li0s55evmm8bv67 1591668 1591666 2026-06-18T14:32:51Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتوان */ 1591668 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = زاخۆ | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = زێخویک، ئازوخیز | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Pra Delal (Delal Bridge) - Zakho.jpg | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ئیدارەی سەربەخۆ | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای زاخۆ|زاخۆ]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٦ | بەرزایی_بە_م = ٤٤٤ | ژمارەی_دانیشتووان = 398,876 | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٥ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = | وێبگە = }} '''زاخۆ''' شارێکە لە [[ئیدارەی زاخۆ]]، [[پارێزگای دھۆک]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، و بە ناوچەی [[بادینان]] ھەژمار دەکرێت و چوارەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[دھۆک]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of Ministers approves Soran and Zakho as autonomous administrations|ناونیشان=https://gov.krd/english/news-and-announcements/posts/2021/july/council-of-ministers-approves-soran-and-zakho-as-autonomous-administrations/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdistan Regional Government|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زاخۆ {{!}} کوردستانی سەرسوڕھێنەر- وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=bot.gov.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210921094803/http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شاریکی [[بازرگانی]] گرنگە چونکە لە نێوان سنووری [[باشووری کوردستان|باشوور]] و [[باکووری کوردستان]]دا و خاڵی سنووری [[ئیبراھیم خەلیل]]ی تێدا ھەڵکەوتوە، ئەو شارە بەھۆی جوانیکەی نازناوی زاخۆیا دەلالی لەخۆ گرتووە و ساڵانە گەشتیارێکی زۆر لە دەرەوەی [[ھەرێمی کوردستان]] و لە ناوچەکانی تری [[عێراق]] ڕووی تێدەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maps, Weather, and Airports for Zakho, Iraq|ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080331152300/http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ناو == * ھەندێک لە زمانناسان پیان وایە زاخۆ واتای ھێز و تواناییە و بە ناوی چیای "زاخ"ەوە ناونراوە. * ھەندێکی تر پێیان وایە کە سەرکردەی [[زەینەفۆن]] بە ناوی "زاخاریۆس" بەو ناوچەیە تێپەڕ بووە و بۆیە ئەو ناوچەیە ناونراوە "زاخا" بەپێی تێپەڕبوونی کات ناوەکە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە "زاخۆ"، * بۆچوونێکی تریش ھەیە کە زمانناسان خستوویانەتەڕوو ئەویش ئەوەیە کە ڕەچەڵەکی ناوی زاخۆ دەگەڕێتەوە بۆ وشەی ئارامی سوریانی "زاخۆسا/زاخوثا" کە واتای "سەرکەوتن"ە. * ناوی زاخۆ، یان زاخۆتا، لە [[زمانی سوریانی]]دا، بە واتای سەرکەوتن دێت، کە دەشێت ھێمایەک بووبێت بۆ زاڵ بوونیان بەسەر [[جوو|ئیسرائیلییەکان]]. ھەروەک ڕێژەیەکی بەرزی دانیشتوانی زاخۆ، تا سەرەتاکانی دروست کردنی دەوڵەتی [[عێراق]]یش، ھەر [[جوو]] بوون. گوایا ناوەکە لە (زاخۆتا)ی ئارامییەوە ھاتووە، بە واتای (سەرکەوتن). واتا شوێنەکە دەبێت مەیدانی سەرکەوتنی لەشکرێک بووبێت، بە سەر دوژمنانیدا. یان [[ئاشوورییەکان]]، وەک سوکایەتی کردن بە دیلە [[جوو]]ەکانی ژێر دەستەیان، ئەم ناوەیان لە شوێنی بە زۆر نیشتەجێ کردنیان ناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == شارۆچکەی زاخۆ ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[بەرزیر]]. * لە باشوورەوە گوندی [[دەشت میر]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[خراب بانک]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[چەم کورکێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/7462925</ref> == مێژوو == شاری زاخۆ بۆ سەدان ساڵ، شوێنی گردبوونەوەی ئەو [[جوو]]انە بووە، کە [[ئاشوورییەکان]] لە شاری [[ئورشەلیم]]، بۆ [[کوردستان]]یان [[ڕاگواستن]]. لە دەقەکانی [[تەورات]]یشدا، ئاوا ئاماژە بۆ ئەو ڕووداوە کراوە: (لە ساڵی حەوتەمی ھۆشەع دا، پاشای ئاشوور، سامیرەی گرت. ئیسرائیلییانی بۆ ئاشوور ڕاگواست و لە ھەلا و سەر خاپور و ڕوباری گوزان و شارەکانی [[ماد]]، نیشتەجێی کردن). لێرەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە لە دەوروبەری ساڵی ٧٢٠پ.ز، [[جوو]]ەکان بۆ یەکەمینجار لە مێژووی [[مێزۆپۆتامیا]]دا، ڕاستەوخۆ لە [[کوردستان]] نیشتەجێ کراون، بێگومان ئەمەش زۆر پێش دیلییەتی بابل بووە. بە گومانی زۆر، دیلانی جووی سامیریی، لە چەند شوێنێکی کوردستان، بڵاوکراونەتەوە. بەشێکی گرنگیان، لە (زاخۆ) نیشتەجێ کراون. تا دەرکرانی [[جوو]]ەکان لە ساڵانی پەنجای زاینیی، ئەوان ھێشتا ڕێژەیەکی دیاری دانیشتوانی شاریان پێک دێنا، ھەروەک چەندان گوندیشیان ھەبوو. زاخۆ تەنیا شارێکی [[باشووری کوردستان]] بوو، کە تا ڕاگواستنی [[جوو]]ەکان، ڕابین کاروباری سینەگۆگ، یان کەنیشت و کۆمەڵگەی جووانی بەڕێوەدەبرد. لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتوانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتوانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. بەشێک لە بەڵگە مێژووییەکان سەلماندوویانە کە لە ساڵی ١٧٧٩ یەکەمین ڕەبەن و مژدەھێنەری [[مەسیحی]] بە ناوی "دۆمینیکی سۆلدینی" لە زاخۆ نێژراوە، ھەتا ساڵی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوویش مەسیحییەکان سەردانی گۆڕەکەیان دەکرد، گۆڕەکەی وەکوو مەزارگای لێھاتبوو و مەسیحییەکان بە شوێنێکی پیرۆزیان دادەنا. == دانیشتووان == لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتووانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتووانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. ژماری دانیشتووانی زاخۆ بەپیی کۆتا سەرژمێرییەکانی عێراق ٣٥٠٫٠٠٠ کەس بوون، دانیشتووانی ئەم شارە [[کورد]]ن و بە شێوەزاری کرمانجی و بادینی قسە دەکەن، زۆرینەی دانیشتووانەکەی پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]]ن لەسەر ڕێبازی [[سوننە]]ن، ژمارەیەک لە پەیرەوانی ئایینی [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[کاکەیی]] لە چەند گوند و ناوچەیەکی ئەو شارە بوونیان ھەیە. == گەشتیاری == کۆرنیشی زاخۆ یەکێک لە پرۆژە گەشتیارییەکانی ناوەندی [[ئیدارەی زاخۆ|ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] لە ڕێوڕەسمێکی تایبەتدا لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٤، بە ئامادەبوونی [[مەسروور بارزانی]] سەرۆکوەزیرانی [[ھەرێمی کوردستان]] کرایەوە، قۆناغی دووەمی لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ کۆتایی ھات.<ref>https://www.kurdistan24.net/ckb/photo-story/864847</ref> بەپێی بڵاوکراوەی ماڵپەڕی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، بە تەواوبوونی پرۆژەکە، ژمارەی گەشتیاران بۆ زاخۆ زیاتر دەبێت، بەو پێیەی کۆڕنیشی زاخۆ ئێستا بە یەکێک لە پرۆژە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ ھەژمار دەکرێت، کە بەردەوام ھاووڵاتییانی ناوچە جیاوازەکانی [[کوردستان]] و گەشتیارانی عێراق و وڵاتانی دراوسێش ڕووی تێدەکەن. ئەو پرۆژەیە بە درێژاییی ١٥٠٠ مەتر لە ھەردوو دیوی [[خابوور (دیجلە)|ڕووبارى خابوور]] لە زاخۆ جێبەجێ کراوە. کە تێچووەکەى ١١ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دینارە؛ لە ناو پرۆژەکەدا بەنداوێک بە درێژاییی ٧٣ مەتر و بەرزیی ٣.٥ مەتر دروست کراوە، کە تواناى گلدانەوەى ٢٥٠ ھەزار مەتر سێجا ئاوی ھەیە. لە ھەمانکاتدا ٧٠٪ى ئەو پرۆژەیە سەوزاییە و ئەمەش سوودێکی باش بە ژینگەى ناوچەکە دەگەیەنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] * [[قەزای زاخۆ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Zakho}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:زاخۆ]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] pxc34q80oio6x9ap633ddyy8tnw16gl 1591669 1591668 2026-06-18T14:34:49Z 1silent scientist 51740 /* ناو */ 1591669 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = زاخۆ | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = زێخویک، ئازوخیز | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Pra Delal (Delal Bridge) - Zakho.jpg | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ئیدارەی سەربەخۆ | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای زاخۆ|زاخۆ]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٦ | بەرزایی_بە_م = ٤٤٤ | ژمارەی_دانیشتووان = 398,876 | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٥ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = | وێبگە = }} '''زاخۆ''' شارێکە لە [[ئیدارەی زاخۆ]]، [[پارێزگای دھۆک]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، و بە ناوچەی [[بادینان]] ھەژمار دەکرێت و چوارەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[دھۆک]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of Ministers approves Soran and Zakho as autonomous administrations|ناونیشان=https://gov.krd/english/news-and-announcements/posts/2021/july/council-of-ministers-approves-soran-and-zakho-as-autonomous-administrations/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdistan Regional Government|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زاخۆ {{!}} کوردستانی سەرسوڕھێنەر- وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=bot.gov.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210921094803/http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شاریکی [[بازرگانی]] گرنگە چونکە لە نێوان سنووری [[باشووری کوردستان|باشوور]] و [[باکووری کوردستان]]دا و خاڵی سنووری [[ئیبراھیم خەلیل]]ی تێدا ھەڵکەوتوە، ئەو شارە بەھۆی جوانیکەی نازناوی زاخۆیا دەلالی لەخۆ گرتووە و ساڵانە گەشتیارێکی زۆر لە دەرەوەی [[ھەرێمی کوردستان]] و لە ناوچەکانی تری [[عێراق]] ڕووی تێدەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maps, Weather, and Airports for Zakho, Iraq|ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080331152300/http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ناو == * ھەندێک لە زمانناسان پیان وایە زاخۆ واتای ھێز و تواناییە و بە ناوی چیای «زاخ»ەوە ناونراوە. * ھەندێکی تر پێیان وایە کە سەرکردەی [[زەینەفۆن]] بە ناوی «زاخاریۆس» بەو ناوچەیە تێپەڕ بووە و بۆیە ئەو ناوچەیە ناونراوە «زاخا» بەپێی تێپەڕبوونی کات ناوەکە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە «زاخۆ»، * بۆچوونێکی تریش ھەیە کە زمانناسان خستوویانەتەڕوو ئەویش ئەوەیە کە ڕەچەڵەکی ناوی زاخۆ دەگەڕێتەوە بۆ وشەی [[زمانی ئارامی|ئارامی]]-[[سوریانی]] «زاخۆسا/زاخوثا» کە واتای «سەرکەوتن»ە. * ناوی زاخۆ، یان زاخۆتا، لە [[زمانی سوریانی]]دا، بە واتای سەرکەوتن دێت، کە دەشێت ھێمایەک بووبێت بۆ زاڵ بوونیان بەسەر [[جوو|ئیسرائیلییەکان]]. ھەروەک ڕێژەیەکی بەرزی دانیشتوانی زاخۆ، تا سەرەتاکانی دروست کردنی دەوڵەتی [[عێراق]]یش، ھەر [[جوو]] بوون. گوایا ناوەکە لە (زاخۆتا)ی ئارامییەوە ھاتووە، بە واتای (سەرکەوتن). واتا شوێنەکە دەبێت مەیدانی سەرکەوتنی لەشکرێک بووبێت، بە سەر دوژمنانیدا. یان [[ئاشوورییەکان]]، وەک سوکایەتی کردن بە دیلە [[جوو]]ەکانی ژێر دەستەیان، ئەم ناوەیان لە شوێنی بە زۆر نیشتەجێ کردنیان ناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == شارۆچکەی زاخۆ ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[بەرزیر]]. * لە باشوورەوە گوندی [[دەشت میر]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[خراب بانک]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[چەم کورکێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/7462925</ref> == مێژوو == شاری زاخۆ بۆ سەدان ساڵ، شوێنی گردبوونەوەی ئەو [[جوو]]انە بووە، کە [[ئاشوورییەکان]] لە شاری [[ئورشەلیم]]، بۆ [[کوردستان]]یان [[ڕاگواستن]]. لە دەقەکانی [[تەورات]]یشدا، ئاوا ئاماژە بۆ ئەو ڕووداوە کراوە: (لە ساڵی حەوتەمی ھۆشەع دا، پاشای ئاشوور، سامیرەی گرت. ئیسرائیلییانی بۆ ئاشوور ڕاگواست و لە ھەلا و سەر خاپور و ڕوباری گوزان و شارەکانی [[ماد]]، نیشتەجێی کردن). لێرەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە لە دەوروبەری ساڵی ٧٢٠پ.ز، [[جوو]]ەکان بۆ یەکەمینجار لە مێژووی [[مێزۆپۆتامیا]]دا، ڕاستەوخۆ لە [[کوردستان]] نیشتەجێ کراون، بێگومان ئەمەش زۆر پێش دیلییەتی بابل بووە. بە گومانی زۆر، دیلانی جووی سامیریی، لە چەند شوێنێکی کوردستان، بڵاوکراونەتەوە. بەشێکی گرنگیان، لە (زاخۆ) نیشتەجێ کراون. تا دەرکرانی [[جوو]]ەکان لە ساڵانی پەنجای زاینیی، ئەوان ھێشتا ڕێژەیەکی دیاری دانیشتوانی شاریان پێک دێنا، ھەروەک چەندان گوندیشیان ھەبوو. زاخۆ تەنیا شارێکی [[باشووری کوردستان]] بوو، کە تا ڕاگواستنی [[جوو]]ەکان، ڕابین کاروباری سینەگۆگ، یان کەنیشت و کۆمەڵگەی جووانی بەڕێوەدەبرد. لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتوانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتوانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. بەشێک لە بەڵگە مێژووییەکان سەلماندوویانە کە لە ساڵی ١٧٧٩ یەکەمین ڕەبەن و مژدەھێنەری [[مەسیحی]] بە ناوی "دۆمینیکی سۆلدینی" لە زاخۆ نێژراوە، ھەتا ساڵی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوویش مەسیحییەکان سەردانی گۆڕەکەیان دەکرد، گۆڕەکەی وەکوو مەزارگای لێھاتبوو و مەسیحییەکان بە شوێنێکی پیرۆزیان دادەنا. == دانیشتووان == لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتووانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتووانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. ژماری دانیشتووانی زاخۆ بەپیی کۆتا سەرژمێرییەکانی عێراق ٣٥٠٫٠٠٠ کەس بوون، دانیشتووانی ئەم شارە [[کورد]]ن و بە شێوەزاری کرمانجی و بادینی قسە دەکەن، زۆرینەی دانیشتووانەکەی پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]]ن لەسەر ڕێبازی [[سوننە]]ن، ژمارەیەک لە پەیرەوانی ئایینی [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[کاکەیی]] لە چەند گوند و ناوچەیەکی ئەو شارە بوونیان ھەیە. == گەشتیاری == کۆرنیشی زاخۆ یەکێک لە پرۆژە گەشتیارییەکانی ناوەندی [[ئیدارەی زاخۆ|ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] لە ڕێوڕەسمێکی تایبەتدا لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٤، بە ئامادەبوونی [[مەسروور بارزانی]] سەرۆکوەزیرانی [[ھەرێمی کوردستان]] کرایەوە، قۆناغی دووەمی لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ کۆتایی ھات.<ref>https://www.kurdistan24.net/ckb/photo-story/864847</ref> بەپێی بڵاوکراوەی ماڵپەڕی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، بە تەواوبوونی پرۆژەکە، ژمارەی گەشتیاران بۆ زاخۆ زیاتر دەبێت، بەو پێیەی کۆڕنیشی زاخۆ ئێستا بە یەکێک لە پرۆژە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ ھەژمار دەکرێت، کە بەردەوام ھاووڵاتییانی ناوچە جیاوازەکانی [[کوردستان]] و گەشتیارانی عێراق و وڵاتانی دراوسێش ڕووی تێدەکەن. ئەو پرۆژەیە بە درێژاییی ١٥٠٠ مەتر لە ھەردوو دیوی [[خابوور (دیجلە)|ڕووبارى خابوور]] لە زاخۆ جێبەجێ کراوە. کە تێچووەکەى ١١ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دینارە؛ لە ناو پرۆژەکەدا بەنداوێک بە درێژاییی ٧٣ مەتر و بەرزیی ٣.٥ مەتر دروست کراوە، کە تواناى گلدانەوەى ٢٥٠ ھەزار مەتر سێجا ئاوی ھەیە. لە ھەمانکاتدا ٧٠٪ى ئەو پرۆژەیە سەوزاییە و ئەمەش سوودێکی باش بە ژینگەى ناوچەکە دەگەیەنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] * [[قەزای زاخۆ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Zakho}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:زاخۆ]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] geveyydey2jxybkm3gdb4adg6v4b14t 0 2661 1591655 1590688 2026-06-18T13:44:18Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591655 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائیل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]]<ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =٩٬٥١٧٬١٨١ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش =36503 |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لووتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لەکاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024}}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=٢٦–٢٧}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=٨١–٩٢, ٣٥٠|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆککۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == === پێش مێژوو === [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە [[دەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن === ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان]]ی» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=٦}} [[پەڕگە:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|وێنۆک|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04"/> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023}}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:Kingdoms of Israel and Judah map 830-ms.svg|وێنۆک|430x430پیکسڵ|شانشینی ئیسرائیل و جودا؛ ساڵی ٨٣٠ پێش زاین]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە<ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی ڕۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)<ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش ھاتنی ساڵی زایینی === لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref><ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref><ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچھەڵگران]]<ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو.<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref> لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زایینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ====== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ====== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی ناوچەکە بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref><ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref><ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل؛ سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. <ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت<ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref>؛ دەسکەوتەکانی ئیسرائیل<ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی ڕۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref><ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی [[کەنعان]]یان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،{{تێبینی|ئەو ناوەیە کە [[ھۆمیرۆس]] و [[ھێرۆدۆت]] بە کەنارەکانی باکووری [[شام]] ([[لوبنان]]ی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی [[سووریا]] و باکووری [[فەلەستین]])یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.<ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians</ref>}} کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی [[فەلەستین]] پەیوەست نییە بە زمانی [[عەرەبی]] لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.<ref>https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140</ref>{{تێبینی|یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]] بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی [[میسر]].<ref>https://www.jpost.com/opinion/article-752532</ref>}} ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0}}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project: The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA|ar|dawlat ʔisra:ˈʔi:l}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا دای نا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415143212/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> === مۆسیقا و سەما === [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref>Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] dx9bc9byvp9e2c2njv7lvmdz4hpf4nx 0 3507 1591651 1584792 2026-06-18T13:07:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591651 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی زانا |ناو =ئیبن خەلدوون{{ھن}}Ibn Khaldun |وێنە =Ibn_Khaldoun-Kassus.jpg |قەبارەی وێنە =250px |لێدوان = |سەردێڕ =پەیکەری ئیبن خەلدوون لە وڵاتی [[تونس]] |ڕێکەوتی لەدایکبوون =[[٢٧ی ئایار]]ی ١٣٣٢ز |شوێنی لەدایکبوون =[[تونس]] |ڕێکەوتی مردن =[[١٩ی ئازار]]ی ١٤٠٦ز |شوێنی مردن =[[قاھیرە]] |نیشتەجێ = |سەردەم =[[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] |نەتەوە =[[عەرەب]] |بواری زانستی =[[مێژوو]]{{ھن}}[[کۆمەڵناسی]]{{ھن}}[[ئابووری]] |شوێنی کار = |شوێنی بڕوانامە = |ناونیشانی تێز = |ماڵپەڕی تێز = |ساڵی تێز = |ڕاوێژکاری پەیمانگا = |قوتابییە دیارەکان = |ناسراو بەھۆی = |کاریگەر بووە بە =[[ئەبوبەکر ڕازی]] |کاریگەری بووە لەسەر =[[مەقریزی]]{{ھن}}[[ئیبن ئەزرەق]] |خەڵاتەکان = |واژوو = |لێدوانی واژوو = |ماڵپەر = |تێبینی = |خێزان = }} '''ئیبن خەلدوون''' ناوی تەواوی ئەبوو زەید عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد کوڕی خەلدونی حەزرەمییە (بە [[عەرەبی]]: {{نووسەی عەرەبی|أبو زید عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمی}}). زانایەکی عەرەب و ئیسلامی کە لە کۆمەڵناسی و فەلسەفەدا سەرکەوتوو بوو. بۆ ئەوەی یەکەم کەس بێت کە میتۆدی زانستی بۆ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان بەکاربھێنێت. لە تەمەنی لاوێتیدا لە دیوانی نامەدا مەشقی نووسینی کردووە و پێش ئەوەی کۆچ بکات بۆ میسر، بووە بە نێردراو لە نێو پاشاکانی مەغریب و ئەندەلوس و سەرکردایەتی دەسەڵاتی دادوەری مالیکی لەسەر دەستی سوڵتان ئەلزاھیر سەیفەدین بەرقوق وەرگرتووە. نامەنووسی لەگەڵ پاشاکان بەجێدەھێڵێت و خۆی بۆ خوێندن و کۆکردنەوە تەرخان کردووە و چەندین کتێبی نووسیوە، گرنگترینیان کتێبی (وانەکان و دیوانی سەرەتایی و ھەواڵەکان لە ڕۆژانی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەی کە لە سەردەمی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەی کە لە سەردەمی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەی کە لە سەردەمی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەن لە نێو خەڵکی گەورەترین سوڵتاندا ھاوچەرخیان کرد، کە بە کورتی بە «مێژووی ئیبن خەلدون» ناسرابوو.[٢] پێشەکی ئەم کتێبە بە «پێشەکیی ئیبن خەلدون» ناسراوە، کە بۆ خۆی بە کتێبێک دادەنرێت.<ref>[http://www.complete-review.com/reviews/maroc/himmich1.htm The Polymath by Bensalem Himmich], The Complete Review</ref> باکووری [[ئەفریقا]]. == ژیاننامە == ئیبن خەلدوون لە وڵاتی [[تونس]] ساڵی [[١٣٣٢]] لەدایکبووە. ئیبن خەلدوون لە سەردەمی میرنشینی حەفسیدا لە تونس لەدایک بووە، و تەمەنی منداڵی لەوێ بەسەر بردووە پێش ئەوەی دەست بکات بە جووڵە لەنێوان شارەکانی مەغریبی عەرەبی و ئەندەلوس، خۆی لە مەغریب دابڕاوە بۆ خوێندن، و پێش کۆچکردنی بۆ میسر ناساندنە بەناوبانگەکەی تەواو کردووە، لەوێشەوە بەرەو حەج ڕۆیشت. وەک ناوبژیوانێک بۆ ڕاگرتنی خوێنڕشتنی نێوان خەڵکی دیمەشق و سوپای تامرلان ھاتە ژوورەوە، بۆیە لە ڕیزی دادوەرەکانی یاوەری سوڵتانی مەملوک ئەلناسر زەین ئەلدین فەرەج بوو. لە دیمەشق لە قوتابخانەی ئەلعەدیلییە مایەوە و لەوێ مایەوە تا ئەرکەکەی تەواو کرد. جگە لەم دوو سەفەرە لە میسر نەوەستا و مامۆستا بووە لە یەکێک لە قوتابخانە مالیکییەکانی قاھیرە کە قوتابخانەی ئەلقامییەیە، ھەروەھا لە قوتابخانەی زاھیرییە ئەلبەرقوقی دوای دامەزراندنی مامۆستا بووە. ئیبن خەلدوون لە کاتی لێکۆڵینەوە لە بارودۆخی گەلان و کۆمەڵگاکاندا زانستی شارنشینی مرۆڤی دۆزییەوە کە پوختەی ژیانی وڵاتان و ئەو خۆشگوزەرانی و دابەزینەی پێی دەگەن، ئەم زانستە ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لە بارودۆخی مرۆڤەکان لە ژیانیاندا، بارودۆخی سیاسی و ئایینی و کۆمەڵایەتی بەپێی دیدێکی زانستی و مێژوویەکی دروستی کۆمەڵگاکان بە نەھێشتنی کاریگەرییە دەرەکییەکان و بۆچوونی کەسیی مێژوونووسان. نووسینەکانی ئیبن خەلدوون کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بیری جیھانی ھەبوو، بەو پێیەی بە یەکەم کەس دادەنرا کە لە سەرھەڵدان و ھەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتەکان بەپێی دیدێکی تەواو کە سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی و سیاسەتی ئابووری و دراوی لەخۆگرتبوو، ئەمە جگە لەوەی ئاستی پێشکەوتنی لە… گەشەسەندنی شارەکان. ئەم بیرۆکانە وایان لێکرد کە کەسێکی ناوەندی بێت لە لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکانیدا پێش ھەرەسھێنانی شارستانییەتی ئیسلامی، فارسەکان بوونە چرایەکی زانستی لە زانستی سیاسی و ئابووریدا، بەرھەمەکانی لێکۆڵینەوەیان لەسەر کرا و وەرگێڕدرانە سەر چەند زمانێک، یەکەمین لەو لێکۆڵینەوەیانە لەلایەن یاقوب خولیۆوە بووە، کە شوێنکەوتووی بیری ئیبن خەلدون بووە و کتێبەکەی بە ناوی «گەشتەکانی ئیبن خەلدون» لە ساڵی ١٦٣٦دا نووسیوە.[٣] کتێبەکە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی لاتینی و فەرەنسی و یۆنانی. ئیبن خەلدوون بە یەکەم زانا دادەنرێت کە ژیاننامەی تەواوی کەسیی خۆی نووسیوە، بەو پێیەی بەشەکانی مێژووی خۆی - گەورەترین نووسەری - وردەکاری تەواوی ژیانی خۆی لەخۆگرتبوو، و ئەوەی لە کاتی لەدایکبوون و مردنی شانشینی مەغریبدا تووشی چی بووە، لە ساڵی… جگە لەوەی لە ماوەی مانەوەی لە میسر بینیویەتی و نێوەندگیری لەگەڵ تامرلان و گەشتەکەی بۆ ئەنجامدانی حەج. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == {{refbegin|30em}} * Fuad Baali. 2005 ''The science of human social organization: Conflicting views on Ibn Khaldun's (1332–1406) Ilm al-umran''. Mellen studies in sociology. Lewiston/NY: Edwin Mellen Press. * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Jean David C. |دوایین=Boulakia |ساڵ=١٩٧١|سەردێڕ=Ibn Khaldûn: A Fourteenth-Century Economist |journal=Journal of Political Economy |بەرگ=٧٩|issue=5 |پەڕەکان=١١٠٥–١١١٨|doi=10.1086/259818 |jstor=pss/1830276 |s2cid=144078253}} * Walter Fischel. 1967 ''Ibn Khaldun in Egypt: His public functions and his historical research, 1382–1406; a study in Islamic historiography''. Berkeley: University of California Press. * [[Allen Fromherz]]. 2010 "Ibn Khaldun: Life and Times". Edinburgh University Press, 2010. * Ana Maria C. Minecan, 2012 "El vínculo comunitario y el poder en Ibn Jaldún" in José-Miguel Marinas (Ed.), ''Pensar lo político: Ensayos sobre comunidad y conflicto'', Biblioteca Nueva, Madrid, 2012. * Mahmoud Rabi'. 1967 ''The political theory of Ibn Khaldun''. Leiden: E.J. Brill. * Róbert Simon. 2002 ''Ibn Khaldūn: History as science and the patrimonial empire''. Translated by Klára Pogátsa. Budapest: Akadémiai Kiadó. Original edition, 1999. * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Weiss |یەکەم=Dieter |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Ibn Khaldun on Economic Transformation |journal=International Journal of Middle East Studies |بەرگ=٢٧|issue=1 |پەڕەکان=٢٩–٣٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0020743800061560 |jstor=176185|s2cid=162022220}} {{refend}} == زیاتر بخوێنەوە == * [[Malise Ruthven]], "The Otherworldliness of Ibn Khaldun" (review of [[Robert Irwin (writer)|Robert Irwin]], ''Ibn Khaldun: An Intellectual Biography'', Princeton University Press, 2018, {{ISBN|978-0691174662}}, 243 pp.), ''[[The New York Review of Books]]'', vol. LXVI, no. 2 (٧ شوبات ٢٠١٩), pp. 23–24, 26. "More than six centuries after Ibn Khaldun's death the modern world has much to learn from studying him. After the ''[[Muqaddima]]'' itself, Irwin's intellectual biography... is an excellent place to begin." == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Ibn Khaldun}} {{Wikiquote}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:ابن خلدون|Ibn Khaldun}} === ئینگلیزی === * [https://web.archive.org/web/20130913010235/http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm Ibn Khaldun: His Life and Work, by Muhammad Hozien] * {{In Our Time|Ibn Khaldun|b00qckbw|Ibn_Khaldun}} * {{cite encyclopedia | last = Rosenthal | first = Franz | title=Ibn Khaldūn | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902289.html | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] | publisher = Encyclopedia.com | orig-year=1970–80 | year = 2008}} * [http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/ Complete Muqaddimah/Kitab al-Ibar in English (without Chapter V, 13)] * [http://www.tunisiancommunity.org/ The Tunisian American Center (US)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125045424/https://tunisiancommunity.org/ |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }} * [https://web.archive.org/web/20040624080750/http://www.isidore-of-seville.com/ibnkhaldun/ Ibn Khaldun on the Web] * [https://web.archive.org/web/20040430064720/http://www.ummah.net/history/scholars/KHALDUN.html Muslim Scientists and Scholars – Ibn Khaldun] * [https://web.archive.org/web/20061014162414/http://www.dinarstandard.com/management/IbnKhaldun_Mgmt100206.htm Ibn Khaldun’s Philosophy of Management and Work] * [https://web.archive.org/web/20060831233452/http://home.online.no/~al-araki/index.html Ibn Khaldun (al-Muqaddimah): Methodology & concepts of economic sociology] * [https://web.archive.org/web/20070928013846/http://www.ibnjaldun.com/index.php?L=7 Ibn Khaldun. The Mediterranean in the 14th century: Rise and fall of Empires]. ''Andalusian Legacy'' exhibition in the [[Alcazar of Seville]] * [http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=834 The Ibn Khaldun Community Service Award©] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225160323/http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=834 |date=25 February 2021}} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=151&Itemid=70 Ibn Khaldun meets Al Saud] * [http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 The Ibn Khaldun Institute]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927171101/http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ }} * [http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=246 The Tunisian American Day©] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225161744/http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=246 |date=25 February 2021}} * [https://web.archive.org/web/20040624080750/http://www.isidore-of-seville.com/ibnkhaldun/ ئیبن خەلدون لە '''وێب'''دا] * [http://www.muslimphilosophy.com/ik/knts.htm#n1 ژیاننامەی ئیبن خەلدون] === زمانەکانی تر === * [https://sites.google.com/site/ibnkhaldun21/ Multilingual tunisian academic web site on Ibn Khaldun] * {{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120526102936/http://www.at-tawhid.net/article-expose-simplifie-sur-la-theologie-scolastique-al-ilm-ul-kalam-ibn-khaldun-45868741.html Exposé simplifié sur la théologie scolastique] * [https://web.archive.org/web/20040507183818/http://membres.lycos.fr/benikou/ Chapters from the Muqaddimah and the History of Ibn Khaldun] {{in lang|ar}} * Ismail Küpeli: [http://www.grin.com/e-book/70021/ibn-khaldun-und-das-politische-system-syriens-eine-gegenueberstellung ''Ibn Khaldun und das politische System Syriens – Eine Gegenüberstellung''], München, 2007, {{ISBN|978-3-638-75458-3}} (German e-book about the politics of Syria with reference to the political theory of Ibn Khaldun) * [http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8159/tde-03052018-091006/en.php ''Master's thesis on Ibn Khaldun published by FFLCH-USP in 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127092126/https://teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8159/tde-03052018-091006/en.php |date=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }} Roschel, Renato – São Paulo, 2017. In Portuguese. {{پۆلی کۆمنز|Ibn Khaldun}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ئیسلام|ژیاننامە|سیاسەت|فەلسەفە}} [[پۆل:مرۆڤناسان]] [[پۆل:مێژووناسانی ئیسلام]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٣٣٢]] [[پۆل:مردووانی ١٤٠٦]] [[پۆل:ناوداران]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]] [[پۆل:زانایانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام]] [[پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی]] [[پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو]] [[پۆل:ئەشعەرییەکان]] [[پۆل:نوێکەرەوەکان]] kgwt3aqttyqynkzyt9m4lwvpqu89cbj 0 4397 1591591 1591586 2026-06-18T12:00:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591591 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حکومڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8" /> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی == شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote>جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] h86xdj5e6ro388i87fjy0htfm6xg5zy 1591649 1591591 2026-06-18T13:04:56Z Ari Qasm 57423 /* ھۆشیاریی کوردی */ 1591649 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حکومڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8" /> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == میرات و کاریگەری و ھۆشیاریی کوردی == شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote>جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote>[[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] e2f88f2gquhaeglsj5ujjtb8o4jd1z3 1591654 1591649 2026-06-18T13:11:26Z Ari Qasm 57423 /* میرات و کاریگەری و ھۆشیاریی کوردی */ 1591654 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حکومڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8" /> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote>جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote>[[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref><blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] jgebcknfh9mefvkkbnbv8oc5h4vs9mg 1591657 1591654 2026-06-18T13:55:21Z Ari Qasm 57423 1591657 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حکومڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8" /> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref><blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] n8z7ibqx25asda8sbk6m9v1mrouo540 1591679 1591657 2026-06-18T15:29:22Z Ari Qasm 57423 1591679 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حکومڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8" /> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref><blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] m4u7ojbmz08ob9olsnlg9l8e5jdr51x 1591681 1591679 2026-06-18T15:36:38Z Ari Qasm 57423 1591681 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حکومڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حکومڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حکومڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref><blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] ksrl0t0qm2hi8y117b41dlbdsbdldtn 1591758 1591681 2026-06-18T20:14:56Z Ari Qasm 57423 حکوم←حوکم 1591758 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref><blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] eckrlj3ly53c0d4wjnrcw2bhgmjbgxk 1591886 1591758 2026-06-19T07:55:34Z Ari Qasm 57423 /* میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ */ 1591886 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref><blockquote>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}}</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] 6b28aems1a52kksr5m5gn9nex5gdsr8 1591904 1591886 2026-06-19T08:28:42Z Ari Qasm 57423 /* ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان */ 1591904 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Ari Qasm}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] rlhluux4ge2jt4abnai5l634m2ej2yx 1591905 1591904 2026-06-19T08:33:32Z Ari Qasm 57423 فراوانکردنی وتارەکە تەواوبوو 1591905 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] pi4q71c69qfvobzuexqveypym0zano5 1591906 1591905 2026-06-19T08:35:36Z Ari Qasm 57423 1591906 wikitext text/x-wiki {{پاڵاوتنی وتاری باش|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرا.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] bd8tch6ray1oix57fx1mc0ifcgir1zc 1591912 1591906 2026-06-19T08:55:22Z Ari Qasm 57423 /* لەناوچوونی میرنشین */ 1591912 wikitext text/x-wiki {{پاڵاوتنی وتاری باش|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بەتەواوەتی بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدران.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|last=قانع|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|title=دیوانی قانع|pages=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] dyx07vo9fjon8hi1a7gk1oz51mlz5p9 0 8337 1591706 1591544 2026-06-18T17:02:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، [[دەروازە:ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوین]]، [[دەروازە:عێراق|عێراق]]، [[دەروازە:تورکیا|تورکیا]] و [[دەروازە:سووریا|سووریا]] 1591706 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kurdish Emirates.jpg|وێنۆک|سنوریی بەشێک لە میرنشینە کوردییەکان]] [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|وێنۆک|نەخشەی سەرجەم میرنشین و خانەدانە کوردییەکان بە درێژایی مێژوو (٧٧٠‒١٨٦٨)]] '''میرنشین''' یان '''خانەدان''' یان '''ناوچەی خۆبەڕێوەبەری''' چەندین قەوارەی نیمچە سەربەخۆی کوردی بوون کە لە ماوەی ساڵانی ٣٠٠ی زایینی تا سەدەی ١٩ حوکمڕان بوون.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800)|ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83|ئیش=The Political Economy of the Kurds of Turkey: From the Ottoman Empire to the Turkish Republic|پەڕەکان=٦٤–٩٢|editor-last=Yadirgi|editor-first=Veli|شوێن=Cambridge|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١٨١٢٣-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> == بەشێک لە دەسەڵاتدارە کوردییەکان == === دەوڵەتی حەسنەوی === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی حەسنەوی}} [[کورد]] لە سەردەمی [[ئایین]]ی [[ئیسلام]]یشدا لە خاکی [[کوردستان]]دا چەند دەوڵەتێکی جیاوازی دامەزراندووە. بەپێی باری ئەو دەمە ئەوانە دەوڵەتی ھەرێمی بوون و لەژێر سەرۆکایەتیی ھەندێک خێزاندا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&pg=PA215&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&hl=de&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|زمان=en}}</ref> [[کورد]] لەو کاتەدا نەیتوانی لە سەرانسەری کوردستاندا دەوڵەتێکی مەزن و ناوەندی دابمەزرێنێت. ھەر لەبەر ئەوەش بوو چەند دەوڵەتێکی ھەرێمی دامەزرا. لە باشووری کوردستاندا، لە شاری «جیبەل» خانەدانێکی کورد بە ناوی «حەسنەوی»یەوە، ھێزی خۆی ڕێک خست و لە ساڵی ٩٤١ی پاش زاییندا سەربەخۆییی خۆی ئاشکرا کرد. بەرەبەرە سوپا و دەوڵەتی پێش خست و شاری [[ھەمەدان]]، [[مەھاباد]]، [[کرماشان]] و [[شارەزوور]] کەوتنە ناو سنووری دەوڵەتی حەسنەوییەوە. دەوڵەتی حەسنەوی پارە و پووڵیشی ھەڵکەند و سیستێمی ئابووریی ناوەندیی پێک ھێنا. لە کوردستاندا ڕێگاوبان و ئاواییان دروست کردەوە. دەوڵەتی حەسنەوی تاوەکوو ساڵی ١٠١٤ دەسەڵاتی ھەبوو. === دەوڵەتی شەدادی === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی شەدادی}} لە ساڵی ٩٥١ی زاییندا سەرۆکی تیرەی ڕەوادی، محەممەد شەدادی دەوڵەتی شەدادیی [[کورد]]ی دامەزراند و سنوورەکەیشی، لە شاری ڕەواندزەوە تاکوو شاری گەنجە [[ئازەربایجان]]ی ئێستا دەکشا، لەو کاتەدا لە ڕۆژھەڵاتی کورستاندا دەوڵەتی شەدادی و لە باکووری کوردستاندا دەوڵەتی مەروانی و لە باشووریشدا دەوڵەتی حەسنەوی ھەبوون. ئەم سێ دەوڵەتەی کورد، ھەموو ھاودەمی یەکتر بوو. لە سەردەمی دەوڵەتی شەدادیدا، ژیانی کولتووری و ھونەری زۆر پێش کەوت لە ساڵی ١٠٨٨دا شای سەلجووقییەکان ھێرشێکی مەزنی بردە سەر دەوڵەتی شەدادی کۆتایی پێھێنا. === میرنشینی مەڕوانی === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی مەروانی}} لە ساڵی ٩٨٥ی زاییندا باد دۆستەک دەوڵەتی مەروانیی دامەزراند و مەییافەرقین کردە پایتەخت بۆ خۆی. سنووری دەوڵەتی مەروانی لە ماوەیەکی زۆر کەمدا فراوان کرا و تاکوو ھەرێمی نسێبین، جەزیرە، مەعدەن، ئامەد، ڕەحا، بەدلیس و مەلازگریی گرتەوە. ئەو پاشایانەی کورد کە دوای دۆستەک ھاتن، دەوڵەتی مەروانییان بەباشی و خۆشی ڕاگرت، بەتایبەتی لە سەردەمی پاشایەتیی ئەحمەد مەروان (ناسرلدەولە) دا، خەڵک بە ئازادی و سەرفەرازی دەژیا. لە دەوڵەتی مەروانیدا شارستانێتی و ھونەر زۆر پێش کەوتن. پەیکەری مەییافەرقین و ئامەد دیاربەکری سەرلەنوێ دروست کرایەوە. گەلێک مزگەوت و کاروانسەرا و پرد دروست کران. لە کۆشکی پاشایانی کورددا مۆسیقا، سەما و ھەڵپەڕکێ پەرەی سەند و کاری ھونەری پێش کەوت و دەوڵەمەند بوو، لە کاتی بوونی دەوڵەتی مەروانیدا، دەوڵەتی تورکە سەلجووقییەکانیش ھەبوون، لە سەردەمی مەنسووری ناسرلدەولەدا، توغرولبەگ سوڵتانی سەلجووقییەکان بوو، لە ساڵی ١٠٤٣دا توغرولبەگ بە سەرۆکایەتیی توغا ئاسغلی ١٠٠٠ سواری ناردە سەر مەییارفەرقین، بەڵام ھێزی سەلجووقیی تورک بەرامبەر سوارچاکیی مەروانی خۆیانیان ڕانەگرت و پیس شکان و تاڵانیش کران، ئیتر لە دوای ئەوەوە تورک خۆی دوور ڕا دەگرت، لە سەردەمی ناسرلدەولەدا دەوڵەتی مەروانی بەرەو کزی چوو و نیزامولمولکی سوڵتانی سەلجووقییەکان، بە ھەلی زانی و ھێزێکی سوارەی بە سەرکردایەتیی فەخرولدەولەی ناردە سەر مەروانییەکان. فەخرولدەولە لە نزیکی ئامەد لەشکری خۆی کرد بە دوو بەشەوە، بەشێکیان بە سەرۆکایەتیی کوڕەکەی خۆی، زەعمیرولڕوئەسا، ناردە سەر ئامەد و خۆیشی لەگەڵ ھێزەکەی تردا ھێرشی کردە سەر وان کە پایتەخت بوو، ناسرلدەولە ناچار بەرەو جەزیرە ھەڵات، لە ساڵی ١٠٨٦دا و دوای مییافارقەین و ئامەد، ئیتر دەوڵەتی مەروانی کەوتە ژێر دەستی تورکە سەلجووقییەکانەوە. لە ساڵی ١٠٩٧دا کۆتایی بە دەسەڵاتی مەروانی ھات. === دەوڵەتی ئەیووبی === {{وتاری سەرەکی|دەوڵەتی ئەییووبی}} ئەیووبییەکان تیرەیەکی کوردن و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا ژیاون. نوورەدین مەحموود، لە سەدەی دوازدەیەمدا دەوڵەتی زەنگیی لە ناوچەی [[کەرکووک]]، [[مووسڵ]]، [[حەلەب]] دامەزراند. لەو دەمەدا خاچھەڵگرانی ئەورووپا، بە [[ئەنادۆڵ]]دا ھێرشیان کردە سەر شاری [[قودس]]. نە تورکە سەلجووقییەکان و نە دەوڵەتی فاتیمیی میسڕ نەیان تووانی پێشی لێبگرن ئەو لەشکرەی خاچھەڵگرانی ئەورووپا، تاکوو بەرگری لە شاری قودس بکەن و بیپارێزن. سەرۆکی دەوڵەتی زەنگی، نوورەدین مەحموود بۆ پاراستنی سەرداری و سەروەریی قودس، لەگەڵ خاچھەڵگراندا کەوتە شەڕ؛ لەبەر ئەوە ھێزێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی]] ناردە پایتەختی دەوڵەتی فاتیمیی میسڕ. سەڵاحەددینی ئەییووبی قوماندارێکی گەلێک زیرەک و قارەمان بوو. لە ساڵی ١١٧١دا ھەلی بۆ ھەڵکەوت و دەستی بە سەر دەوڵەتی فاتیمیی میسڕدا گرت و دەسەڵاتی خۆی ئاشکرا کرد و لە جێی دەوڵەتی فاتیمی، دەوڵەتی ئەیووبیی دامەزراند. سەڵاحەدین لەسەر ھەڵوێستی خۆی کاروباری ڕادەپەڕاند. لە ساڵی ١١٧٤دا سنووری دەوڵەتی ئەیووبیی [[ئیسلام]]یی فراوان کرد و بوو بە خاوەن دەسەڵات. سنووری ئەم دەوڵەتە لە میسڕەوە تاوەکوو [[حیجاز]]، [[یەمەن]]، [[فەلەستین]]، [[سووریا]]، [[کوردستان]] بوو. سەڵاحەدین بۆ خۆی ھێزێکی چابووک و سوارچاکی لە کورد دروست کردبوو. سەڵاحەددینی ئەییووبی توانی شاری قودس لە خاچھەڵگرانی ئەورووپا ڕزگار بکات و ھێزی خاچپارێزانی ڕەتاند و ناوی قوماندارێتیی کورد لە تەواوی جیھاندا بڵاو بووەوە. ئەگەرچی سەلاحەدین و ھەندێکیش لە لەشکرەکەی کورد بوون، بەڵام دەوڵەتی ئەیووبی خۆڕسک دەوڵەتێکی نەتەوەیی کوردی نەبوو، بەڵکوو دەوڵەتێکی ئیسلامی بوو، چونکوو لە سەردەمی ئەو کاتەی ئیسلامدا، ئەو دەوڵەتانەی دادەمەزران، لەسەر بنج و بناوانی نەتەوەیی دانەدەمەزراند، چونکە ھۆشیاریی نەتەوەیی لەو ئاستەدا نەبوو کە ببێتە مایەی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی. سەڵاحەددینی ئەییووبی لە ساڵی ١١٩٣دا مرد و ئیتر دەوڵەتی ئەیووبی بەرەو سستبوون دەچوو، تاکوو لە ساڵی ١٢٥٠دا دەوڵەتی ئەیووبی کۆتاییی پێ ھات. ئێستاش گۆڕی سەڵاحەددینی ئەییووبی لە شاری شامە و لەسەر کێلی گۆڕەکەی نووسراوە: «سەڵاحەدینی کورد». === میرنشینی بەدلیس === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی بەدلیس}} ئەو میرنشینە لە شاری بەدلیس لە [[باکووری کوردستان]] ھەر لە سەردەمی عەباسییەکانەوە سەری ھەڵداو، مەزنە پیاوانی کۆنفدراسیۆنی ھۆزی ڕۆژەکی دایانمەزراندووە دەسەڵاتیان بە پشتاو پشتیش سەدان ساڵی دۆماندووە خانەوادەی خانەدانی مێژوونوسیی بەناوبانگ شەرەفخانی بەدلیسی ھەمەکارەو میری ئەو میرنشینە بوون. === میرنشینیی ئەردەڵان === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی ئەردەڵان}} میرنشینیی ئەردەڵان لەلایەن بابائەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٦٥٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێ مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابائەردەڵان سیاسەتی بەرامبەر ئەوان بەکار ھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، جا لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا مەزنتر و بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە دەوڵەتێکی نەتەوەیی دامەزرێنێ. ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و دەوڵەتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەندرێژیشی دروست کرد. لە سەدەی چواردەیەمدا، لە عێرقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن؛ بەڵام لە سەدەی پازدەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میرحەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لەژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد. لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاو کرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩دا ھێرشێکی گەلێک مەزنیان بردە سەر ڕەواندز و لە نێوان عوسمانییەکان و ھێزی میرنشینی ئەردەڵاندا شەڕێکی دژوار ڕووی دا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا. میرنشینیی ئەردەڵان تاکوو ساڵی ١٨٦٤ لەسەر دەسەڵاتی خۆی مایەوە، هەروەها میرەکانی خۆشناوەتی لە نەوەی مونزیر بەگی ئەردەڵانین، میر ئەمبێزی کوڕی ڕووی کردە گوندی ھەرمک و دەستی بەسەر داگرت و تێیدا نیشتەجێ بووە کە ھەر لەوێ نێژراوە، ئەویش سێ کوری بەناوی مەحمەر،ئەوداڵ،یوسف هەبووە کە لە دوایدا دابەش بون بۆ سێ تیرەی (مەحمەری،پشتگەری،میروسی) === میرنشینیی بادینان === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی بادینان}} سەرەتای دامەزراندنی میرنشینی بادینان دەگەڕێتەوە سەر شێخ بەھادین شێخ شەمسەدین کە لە ناوچەی شەمزینانی ھەکاری ھاتونە ئامێدی لە ساڵی ١٢٦٢ دامەزرا. میرنشینیی بادینان لە نێوان شاری مووسڵ و چەمی دیجلە و زێی مەزندا دامەزرێنرا بوو. سنووری میرنشینیی بادینان، لە ڕۆژاواوە میرنشینیی بۆتان و لە باکوورەوە میرنشینیی ھەکاری و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە میرنشینیی سۆران بوو. شاری [[ئامێدی]] پایتەختی میرنشینیی بادینان بوو. سنووری ئەم میرنشینییە ئەم شارانەی دەگرێتەوە: [[زاخۆ]]، [[ئاکرێ]] و [[دھۆک]] و تەواوی پارێزگای دھۆکی ئێستا دەگرێتەوە؛ و ٢٥ میر بەڕێوەیان بردووە. دەوڵەتە ھەرێمی و مەزن و ناوەندییەکانیش ھەردەم دووبەرەکییان دەخستە ناو میرە کوردەکانەوە و نەیاندەویست میرە کوردەکان یەک بگرن و میرنشینە کوردییەکان ببی بە یەک. لە سەردەمی میر مرادخان دا پەیوەندییەکی بەھێز لە نێوان میرنشینی سۆران و بادیناندا ھەبوو کە خوشکی میری سۆران ھاوژینی میری بادینان بووە. دوای مردنی میرئیسماعیلی بادینان، میر محەممەدی سۆران میرنشینیی بادینانی خستە ژێر دەستی خۆیەوە و ھەردوو میرنشینەکە بوون بە یەک. میرنشینیی سۆرانیش لە ھەرێمی خۆیدا زۆر مەزن و بەھێز بوو. === میرنشینی سۆران === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی سۆران}} دامەزراندنی میرنشینی سۆران لەلایەن کوردێکەوە بوو ناوی کەڵۆس بەگ. کەڵۆس کوردێکی زۆر ناودار بووە. لە سەردەمی مەر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەممەد بووە، میر محەممەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەممەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە.{{سەلماندن}} میر محەممەد کاروباری میرێتی دەکاتە دوو بەشەوە: * چارەسەرکردنی شەڕ و گێرەوکێشەی ناوخۆی * خەبات لە پێناوی بەرفراوانکردنی میرنشینی سۆراندا. میرمحەمەد، پاشا کوێرە پاش تێپەڕ بوونی سێ ساڵ بەسەر میرێتییەکەیدا، واتە لە ساڵی ١٨١٦دا کارخانەیەکی چەکی لە کاولان کە نزیکی ڕەواندزە دروست کرد لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و ھتد.. دروست دەکران. پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینییەکەی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٫٠٠٠ سەرباز دروست کرد، لەوانە ١٠٫٠٠٠ سوار و ٢٠٫٠٠٠ پیادە بوون. لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان. میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستەمێکی دانا، لە سیستەمەکەدا کۆگایەکی سێ بەشیی پێک ھێنا: * بەشی ماڵ و مڵکی تایبەتیی میر. * بەشی داھات و باج. * بەشی دارایی و فەرمانڕەوایی و شارەکان و ھتد… میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان [[مەحموودی دووەم]]ی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا میر لە ساڵی ١٨٣٤دا پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆر کرد. دەوڵەتی عوسمانیش ھەردەم خەریکی پلانی ھێرش بردنە سەر میرنشینی سۆران بوو، بەڵام ھەر سەر نەدەکەوت لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشا، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێکی قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ [[ئەستەمبوڵ]]. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دانا و میرمحەمەد، پاشا کۆرەیان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە. === میرنشینی بابان === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی بابان}} میرنشینی بابان لە بنەڕەتدا بە ناوی فەقێ ئەحمەدی بابانەوە دامەزراوە. لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتووەتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان. دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە دروستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و فارس بەپێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی فارس لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن. مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو ئەوەی شایانی باسە، لە ماوەی دەسەڵاتداریی ئەم میرنشینەدا زمان و ئەدەبی کوردی زۆر پەرەی سەند، بەتایبەتی لە کۆتایی سەدەی شازدەوە تاکوو نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدە دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی ١٧٩٧ ١٨٥٥ و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی و مەحوی کە شەقڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە دیالێکتی کرمانجیی خواروودا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا === میرنشینی ھەکاری === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی ھەکاری}} ھەکاری ناوچەیەکی شاخاوییە، میرنشینی ھەکاری دەکەوتە نێوان گۆلی وان، شاری وان و خۆشاوی. پایتەختی میرنشینی ھەکاری شاری چۆلەمێرگ بوو لەبەر ئەوەی ئەم میرنشینە لە ھەرێمێکی چیاییدا بوو، دەیتوانی خۆی لە دوژمن بپارێزێ و بژێ. بۆیەش ھەتا دەھات بەھێز دەبوو دەوڵەتی عوسمانی لەم میرنشینە دەترسا، بۆیە زۆر جار لەشکری دەناردە سەر گوندەکانی دەوروبەری میرنشینی ھەکاری و کاولی دەکردن و مووچەخۆر و ڕۆشنبیرانی کوردیان لەو ھەرێمە دەر دەکرد لەبەر ھێرش و زوڵم و زۆرداریی عوسمانییەکان، خەڵک پەنایان دەبردە بەر میرنشینی ھەکاری و ھێزی ئەم میرنشینەش ھەتا دەھات زیادی دەکرد. ھێزی چەکداری لە ٤٠٠٠٠ (چل ھەزار) زێدەتر بوو. لە لایەکی ترەوە دەوڵەتی فارسیش ترسی ئەم میرنشینەی لێ نیشتبوو، بۆیە جارەناجارێک بە لەشکری زۆر مەزنەوە ھێرش دەبردە سەری، بەڵام میرنشینی ھەکاری بەردەوام سەربەخۆییی خۆی دژی عوسمان و فارس بە سەرفەرازی پاراستووە. ئەمەش بەتایبەتی لە سەردەمی مستەفا پاشای ھەکاریدا کە میرنشینەکەی زۆر بەھێز ببوو. ھەرچەندە میرنشینی ھەکاری لەم دوایییەی سەردەمی عوسمانییەکاندا ناوی نەمابوو، بەڵام دەوڵەت تاکوو ئەمڕۆش نەیتوانیوە بە تەواوی دەس بەسەر ئەو ھەرێمەدا بگرێت.{{ژێدەر پێویستە}} === زەندییەکان === {{وتاری سەرەکی|زەندییەکان}} زەندییەکان بنەماڵەیەکی کوردی [[لەک]] بوون کە لە ساڵانی ١٧٥٠ تا ١٧٩٤ لە ئێران حوکمیان دەکرد. بۆ یەکەمجار [[کەریم خانی زەند]] توانی لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی پادشایی [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشارییەکان]] ئاسایش بھێنێتەوە وڵات و حکوومەتێکی بەھێز پێک بھێنێت، پایتەختی زەندییەکان [[شیراز]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Tucker|یەکەم=Ernest|سەردێڕ=Karīm Khān Zand|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_33039|ئیش=Encyclopaedia of Islam, THREE|بڵاوکەرەوە=Brill|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zand Dynasty {{!}} Persian Empire, Safavid Dynasty, Qajar Dynasty {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zand-dynasty|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> === میرنشینی بۆتان === {{وتاری سەرەکی|میرنشینی بۆتان}} پایتەختی میرنشینی بۆتان شاری جزیرە بوو. ئەم شارە دەکەوێتە تەنیشت چەمی دیجلەوە کە ئەویش ھۆیەکی گرنگ بوو بۆ ناوچەکە. ڕێگای بازرگانیی [[ئامەد]]، [[مووسڵ]]، [[بەغداد]]، [[ئەستەمبوڵ]] بەوێدا تێدەپەڕی، ئەم میرنشینە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی ڕووناکبیریی کورددا بینیوە. لە میرنشینیی بۆتاندا خەباتێکی زۆر بۆ پێشخستنی زمان و وێژەی کوردی کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ ١٥٧٠دا شاری جزیرە بووبووە سەرچاوەی زانیاری و ڕووناکبیری. لە قوتابخانەکانی جزیرەدا گەلێ مرۆڤی مەزن و ناودار ھەڵکەوتن لە ھەرێمەکانی میرنشینی بۆتان و ھەکاریدا، فەیلەسووف و نووسەر و شاعیری وەکوو [[مەلای جزیری]]، [[فەقێ تەیران]] و [[ئەحمەدی خانی]] دەرکەوتن. [[مەم و زین]]ی خانی ئەمڕۆ لە ناو کلاسیکانی جیھاندا جێی خۆی گرتووە ھەروەھا بنەماڵەی بەدرخان لە ڕووی خزمەتکردنی زمان و وێژە و ھونەرەوە ڕۆڵێکی مەزن و گرنگیان بینیوە. لە ساڵی ١٨٩٨دا ڕۆژنامەی کوردستان و ساڵانی ١٩٣٠ ١٩٥٤، گۆڤاری ھاوار، ڕۆژا نوو، ڕووناھی یان دەرکردووە لە ساڵی ١٨٢١دا بنەماڵەی عەزیزان دەسەڵاتی ئەم میرنشینەیان گرتە دەست. لە سەدەی نۆزدەیەمدا کوردستان لە نێوان میرنشینەکاندا بەش کرا بوو. میرنشینی بۆتان دژی دوژمن تێکەڵاوییەکەی باشی لەگەڵ خەڵکی کورددا دروست کردبوو. ھەوڵێکی زۆریش بۆ یەکبوون و سەربەخۆیی میرنشینانی سۆران، بۆتان، بادینان، بابان درا، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی زوو ھەستی بەمە کرد و بە لەشکرێکی گەورە و گرانەوە ھێرشی بردە سەر ھەموو میرنشینەکان و بەو پەلامارە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکانی نەھێشت و دەزگای دروستکراوی داگیرکەری لە جێی میرنشینەکاندا دامەزراند کورد کە ئەوڕۆ گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین. لە چاخی بەستەڵەکدا کە نزیکەی نیو ملیۆن ساڵ پێش لە ئێستا ڕوویدا و نزیکەی ٢٠٫٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و [[ئەمریکای باکوور]]ی داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی باراناوی و مامناوەندیی ھەبوو. == پێڕست == ئەم پێڕستەی خوارەوە، ناونیشان و ساڵی دروستبوونی سەرجەم میرنشین و خۆبەڕێوەبەرییە کوردییەکان نیشان دەدات.{{تێبینی|لەوانەیە چەندین میرنشینی دیکە لێرە تۆمار نەکرابن}} {| class="wikitable" ! میرنشین و حکوومەتە کوردییەکان !! ساڵی دامەزراندن !! ڕووخان |- | [[ھەزەبانی]] || ٩٠٥ || ؟ |- | [[دەوڵەتی حەسنەوییەکان]] || ٩١٢ || ؟ |- | [[میرنشینی شەدادی]] || ٩٥١ || ؟ |- | [[ڕەوەندی]] || ٩٥٥ || ؟ |- | [[میرنشینی مەروانی]] || ٩٨٣ || ؟ |- | [[عەنازی]] || ٩٩٠ || ؟ |- | [[دەوڵەتی کاکوویە|کاکەوەیھی]] || ١٠٠٨ || ؟ |- | [[شوانکارە]] || ١٠٢٠ || ١٢٠٠ |- | [[میرنشینی گێل]] || ١٠٤٩ || ؟ |- | [[جاف|سوارچاکانی جەفایی]] || ١١١٤ || ؟ |- | [[ھەزارئەسپ]] || ١١١٥ || ١٤٢٥ |- | [[زەکەریاکان]] || ١١٦١ || ١٣٦٠ |- | [[شکاک]] || ١١٨٠ || ؟ |- | [[میرنشینی بەدلیس]] || ١١٨٧ || ١٨٤٧ |- | [[خانەدانی خۆی|میرنشینی خۆی]] || ١٢١٠ || ؟ |- | [[میرنشینی بنگۆل]] || ١٢٣١ || ؟ |- | [[میرنشینی حەسکیف]] || ١٢٣٢ || ؟ |- | [[میرنشینی کلس]] || ١٢٦٤ || ؟ |- | [[میرنشینی شرڤان]] || ١٢٩٠ || ؟ |- | [[گەرمیانییەکان]] || ١٣٠٠ || ١٤٢٩ |- | [[میرنشینی ھەکاری]] || ١٣٠٥ || ؟ |- | [[میرنشینی مەلکیشی]] || ١٣١٠ || ١٦٦٣ |- | [[میرنشینی زیرقان]] || ١٣٣٥ || ؟ |- | [[میرنشینی بادینان]] || ١٣٣٩ || ؟ |- | [[میرنشینی بۆتان]] || ١٣٤٥ || ؟ |- | [[قۆچگری]] || ١٣٦٠ || ١٣٧٠ |- | [[میلان (ئێڵ)|میلان]] || ١٣٨٠ || ؟ |- | [[میرنشینی مەحموودی]] || ١٤٠٦ || ؟ |- | [[میرنشینی ئەردەڵان]] || ١٤١٥ || ١٨٦٨ |- | [[میرنشینی موکریان]] || ١٤٥٠ || ١٨٥٠ |- | [[زەڕین ناڵ]] || ١٤٤٨ || ؟ |- | [[میرنشینی پالۆ]] || ١٤٩٥ || ؟ |- | [[میرنشینی پازۆکی]] || ١٤٩٩ || ؟ |- | [[میرنشینی برادۆست]] || ١٥١٠ || ؟ |- | [[میرنشینی سۆران]] || ١٥١٤ || ١٨٣٨ |- | [[میرنشینی پنیانشی]] || ١٥٤٨ || ؟ |- | [[ویلایەتی شارەزوور]] || ١٥٥٤ || ١٨٦٢ |- | [[میرنشینی سلێمان]] || ١٥٦٠ || ١٨٣٨ |- |[[میرنشینی زەنگنە]] |١٦٢٥ |١٧٥٧ |- | [[میرنشینی بابان]] || ١٦٤٩ || ١٨٥٠ |- | [[میرنشینی میکس]] || ١٦٥٠ || ؟ |- | [[میرنشینی سەراب]] || ١٧٢٢ || ؟ |- | [[خانەدانی تەورێز]] || ١٧٥٧ || ؟ |- | [[ئەیالەتی کوردستان|ویلایەتی کوردستانی عوسمانی]] || ١٨٤٦ || ١٨٦٧ |} == ئەمانەش ببینە == * [[پێرستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|سیاسەت|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|تورکیا|سووریا}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish emirates}} [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] d21th8atsn88yraxy16ifpg3zkc1sih 0 9675 1591606 1591497 2026-06-18T12:03:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591606 wikitext text/x-wiki {{زانیارییەکانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی | سەردێڕ = ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول | وێنە = September 11 Photo Montage.jpg | قەبارەی وێنە = | شرۆڤەی وێنە = |نەخشە = |قەبارەی نەخشە = | شوێن =منھاتن، نیویۆرک، ئەمریکا{{ھن}}ئەرلێنگتۆن، ڤێرجینیا{{ھن}} بیتسبرج، [[پێنسیلڤانیا]] | ڕێکەوت = ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١{{ھن}} ٢٠ ساڵ لەمەوبەر | کات = ٨:٤٦–١٠:٢٨ بەیانی | کاتی ناوچەیی = | ئامانج = ھەردوو تاوەری بازرگانی نێودەوڵەتی{{ھن}}بارەگای وەزارەتی بەرگری ئەمریکا{{ھن}} کۆشکی سپی | جۆری ھێرش = * فڕاندنی فڕۆکە * ھێرشی خۆکوژی * [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] * [[تیرۆریزمی ئیسلامی]] | چەکوچۆڵ = | خەسارەتەکان = | بریندارەکان = ٢٥٠٠٠ | قوربانی = ٢٬٩٦٦ (٢٩٧٧ قوربانی لەگەڵ ١٩ ئەندامی [[ئەلقاعیدە]] | ھەنگاونەرانی تۆمەتبار =[[پەڕگە:Flag of al-Qaeda.svg|25px]] [[ئەلقاعیدە]] | ژمارەی بەشداربووان = ١٩ | داکۆکیکەران = }} '''ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول''' ({{بە ئینگلیزی|'''٩/١١''' یان '''Nine-Eleven'''}})، بریتییە لە کۆمەڵێک ھێرشی تیرۆرستی دوا بە دوای یەک کە لە ڕۆژی سێشەممە ڕێکەوتی [[١١ی ئەیلوول]]ی [[٢٠٠١]] لەلایەن ڕێکخراوی [[ئەلقاعیدە]] لە خاکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ڕوویاندا، ئاڕاستەی چوار فڕۆکەی مەدەنی بازرگانی گۆڕان و ئاڕاستەکران بە ئامانجی دیاریکراو کە سیانیان سەرکەوتبوو لە پێکانی ئامانجەکانیاندا، و ئامانجەکانیش تاوەری بازرگانی نێودەوڵەتی بوو لە منھاتن و بارەگای وەزارەتی بەرگری ئەمریکا ([[پنتاگۆن]]). لە ئەنجامدا ٢٩٧٧ کەس کوژران و ٢٤ کەس {{قت|ون بوون}} لەگەڵ ھەزاران بریندار و تووشبوو لە ئەنجامی کەوتنەوەی دووکەڵی ئاگر و ھەڵمە ژاراوییەکاندا. [[پەڕگە:September 17 2001 Ground Zero 04.jpg|250px|وێنۆک]] [[پەڕگە:World Trade Center 9-11 Attacks Illustration with Vertical Impact Locations.svg|250px|وێنۆک]] [[پەڕگە:Pentagon crash site, Sept. 14 2001.jpg|250px|وێنۆک]] == ڕێڕەوی ڕووداوەکان == بەپێی گێڕانەوە فەڕمی حکوومەتی ئەمریکا، ڕۆژی سێشەممە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١، نۆزدە کەس کە پەیوەندییان بە [[ڕێکخراوی ئەلقاعیدە]]وە ھەیە، ھەستان بە جێبەجێکردنی ھێرشەکان بە فڕۆکەی مەدنی ڕفێنراو، و جێبەجێکەرانی پلانەکە دابەش بوون بۆ چوار بەش ھەر یەکێک لەو کۆمەڵانە کەسێکی تێدابوو کە وانەی وەرگرتووە لە پەیمانگای فرینی ھەوایی ئەمریکییدا، و ھێرشەکە کراوە لە ڕێگەی فڕاندنی فڕۆکەی مەدنی بازرگانییەوە و پاشان ئاڕاستە کراون بە ئامانجی دیاریکراو، و یەکەم ھێرشیان دەورووبەری ٨:٤٦ی بەیانی بە کاتی نیویۆرک ئەنجامدرا، کە یەکێک لە فڕۆکەکان خۆی کێشا بە تاوەری باکووری ناوەندی بازرگانی جیھانی، چەند خولەکێک دواتر، و لە دەورووبەری ٩:٠٣، فڕۆکەی دووەم خۆی کێشا بە تاوەری باشووری، و دوای زیاتر لە نیوسەعات، فڕۆکەی سێیەم خۆی کێشا بە بینای پنتاگۆندا، و فڕۆکەی چوارەم پێش ئەوەی بکاتە ئامانجەکەی شکا. گۆڕانکارییەکی گەورە ڕوویدا لە سیاسەتی ئەمریکادا لە دوای ئەم ھێرشانە، کە شەری ڕاگەیاند لە [[شەڕی تیرۆر|دژی تیرۆر]]، و ئەم گۆڕانە بوو بەھۆی شەڕ لەسەر [[ئەفغانستان]] و ڕووخانی حوکمی بزووتنەوەی تاڵیبان و شەڕ لەسەر [[عێراق]] و ڕوخانی ڕژێمی حوکمی عێراق بە ھەمان شێوە. دوای کەمتر لە ٢٤ سەعات بەسەر ھێرشەکاندا، ھاوپەیمانی [[ناتۆ]] ڕای گەیاند کە ھێرشکردنە سەر ھەر یەکێک لە وڵاتەکانی ئەندامی ناتۆ وەک ئەوەیە ھێرش کرابێتە سەر ھەر ١٩ وڵاتەکە، بەمەش [[وڵاتە یەکگرتووەکان]] پاڵپشتییەکی گەورەی وڵاتەکانی بە دەستھێنا و دوو پارتە سەرکیییەکەی ئەمریکا لە کۆنگرێس و مەجلیسی پیراندا ناکۆکییەکانی خۆیان لە بیر کرد، و لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەکاندا جیاوازییەکی فراوان بوو لە نێوان ڕای حکوومەتە فەڕمییەکان و خەڵکدا کە ئەو لێدانایەن بە دەستێوەردانی ئەمریکا دەبینی لە کارووباری جیھاندا. چەند سەعاتێک دوای ھێرشەکە، وڵاتە یەکگرتووەکان پەنجەی تۆمەتی خستە سەر [[ڕێکخراوی ئەلقاعیدە]] و سەرکردەکەی [[ئوسامە بن لادن]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.public-action.com/911/oblintrv.html |سەردێڕ=Bin Laden: Authentic Interview<!-- Bot generated title --> |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051130093022/http://www.public-action.com/911/oblintrv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[http://911review.com/articles/usamah/khilafah.html Osama bin Laden Denies Involvement in the 9/11/01 Attacks<!-- Bot generated title -->]</ref> وھێزە ئەمریکییەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە شریتێکی ڤیدیۆییان دەستکەوتوو لە ماڵێکی وێرانکراوودا لە جەلال ئاباد لە تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا [[ئوسامە بن لادن]] قسە بۆ خالید کوری عەودە دەکات لەسەر جێبەجێکردنی ھیرشەکە، بەڵام ئەم شرێتە قبوڵکرا بە شک و گومانێکی زۆرەوە لەسەر ڕاستییەکەی.<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1710483.stm</ref> بەڵام بن لادن لە ساڵی ٢٠٠٤ و لە پێش ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا دەرکەوت لە تۆمارێکی وێنەییدا و بەرپرسیاری ڕیکخراوی قاعیدەی لە ھێرشەکان ڕاگەیاند،<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/79C6AF22-98FB-4A1C-B21F-2BC36E87F61F.htm]</ref> و بەپێی نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان، محەممەد عەتتا سەید کەسی بەرپرس بوو لە لە ئاڕاستەکردنی فڕۆکەی یەکەم و ھەر ئەو بە پلاندانەری سەرەکی ڕووداوەکانی تریش دانرا کە دواتر بە ١١ی ئەیلوول ناسرا. [[پەڕگە:September 17 2001 Ground Zero 01.jpg|وێنۆک|250px]] == ناوەندی بازرگانی جیھانی == پێکھاتنی بورجەکانی ناوەندی بازرگانی جیھانی لە ڕووی بیناوە لە پێکھاتنی بینا نویکانی ئێستا بوو، و لەسەر شێوەیان دروست کرابوویەوە لە زۆر شوێنی جیاواز لە جیھاندا، و بەرزی تاوەرەکان دەگەیشتنە ٤١٥ و ٤١٧ مەتر، و بەرزترین بینا بوون لە کاتی دروستکردنیاندا لە ساڵی ١٩٧٠، و ئەندازەی تاوەرەکان ھۆکاربوو بۆ ئەوەی کە بورجەکان بۆ ماوەی سەعاتێک خۆیان بگرن لە دوای پێکدادانەکە و ئەمەش بوو بەھۆی ڕزگارکردنی ھەزاران کەس لە ڕووداوەکەدا. ھەندێک ئاماژە بەوە دەدەن، کە ئەو دوو فڕۆکەیەی ھێرشیان کردە سەر تاوەرەکان بێ پەنجەرە بوون ئەمەش وا دەکات کە زۆرکەس بڕوایان وایە ئەوانە فڕۆکەی جەنگی بوون نەک مەدەنی، و لە خوارەوەی ھەر یەکێکیانداڕۆکێتێک ھەبوو کە لە فڕۆکەی مەدنیدا نییە، و لە فێدیۆی ڕووداوەکەدا دەبینرێت چەند ساتێک پێش بەیەکدا کێشانەکەدا لەو شوێنەدا گڕدەسێنێت. و پێکداکێشانی فڕۆکەی یەکەم چەند پایەیکی بیناکەی تێکشکاند و ئەمەش بوو بەھۆی لاوازکردنی پەیکەری بیناکەو دارووخانی ناوەندەکەی، تاکو ڕووخانی یەک نھۆم بەس بێت بۆ کەوتنی ھەموو نھۆمەکانی سەرەوە و بەشەکانی تری بیناکە بەر لێدان دەکەوتن لەگەڵ ڕووخانی ھەر نھۆمێکدا کە ئەمەش بوو بەھۆی ڕووخانی ھەموو بیناکە نھۆم لە دوای نھۆم و بەخێرایییەکی زۆر و بە شێوەیییەکی یەک لە دوای یەک، و بورجی دووەم کە فڕۆکەی دووەم خۆی پیاکێشا زووتر داڕما و ڕووخا لە پێش بورجی یەکەمەوە. یەکێک لە بورجەکان ماوەی ٥٥ دەقیقە خۆی ڕاگرت لەکاتێکدا ئەوی تریان سەعاتێک و چل دەقە خۆی ڕاگرت پێش ئەوەی بڕوخێت. == بینای پنتاگۆن == لە ١١ی ئەیلوول دوو فڕۆکە {{قت|بەرز بوونەوە}} لە فڕۆکەخانەی بۆستنەوە لە ڕێگەیاندا بۆ [[لۆس ئانجلەس]]، بەڵام یەکێکیان خۆی کێشا بە تاوەری باکووری بینای ناوەندی بازرگانی جیھانی، و دووەمیان ١٨ خولەک دوارت خۆی کێشا بە تاوەری باشووری بیناکە و پاش نزیکەی سەعاتێک فڕۆکەیەک خۆی کێشا بە لای ڕۆژاوای بینای پنتاگون (وەزارەتی بەرگری ئەمریکی)، و فڕۆکەی چوارەم کەوتە خوارەوە لە نزیک بیتسبرج لە پەنسلڤانیا، و تەنھا یەک وێنەی ئەو فڕۆکەیە نەگیرابوو کە ئەمریکا بانگەشەی دەکرد خستویەتییە خوارەوە و وێنەی بازنەیەکی ھەڵکەنراوی ڕۆکێتێکی نەزانراو نیشاندرا و تێکشکێنەرەکەی نەدۆزرایەوە بەلام وڵاتە یەکگرتووەکان ڕای گەیاند کە ئەو فڕۆکەیە لە ڕێگەیدا بووە بۆ پێکانی [[کۆشکی سپی]] لە [[واشنتۆن]]. و بەپێی ئەو نھێنیانەی کە ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولی داپۆشیوە و کەمی شایەتەکان لەسەر خۆکێشانی فڕۆکەی مەدنی بە دیوارە بەردینە بە ھیزاکانی بینای پنتاگۆن کە بە چیمەنتۆ کۆنکرێت کرابوون، و ئەو وێنانەی کە لە لێکۆڵینەوەکانی فیدڕاڵی گیرابوون لە شوێنی پێکدادانی فڕۆکەکە لەگەڵ پنتاگۆنداپارچەی بچووکی توربینی دەردەکەون، ھەندێک لەو باوەڕەدان کە پنتاگۆن تێکنەدراوە بە فڕۆکەی مەدەنی بوینج ٧٥٧ و باوەڕداران بە بیردۆزی پیلانگێڕی بە فڕۆکەی جەنگی دادەنێن. و لە ڕێگەی وێنەکانەوە بینرا کە تەقینەوەکانی پنتاگۆن لە ناو بیناکەوە بوو لە کاتی پێکداکێشانی فڕۆکەکە، لە دووری ٧٧ پێ لەو دیوارەی فڕۆکەکە خۆی پیا کێشا، و لە شوێنی پیاکێشانی بینای پنتاگۆندا ھیچ ئاسەوارێکی پێکداکێشانی فڕۆکەی بوینج ٧٥٧ نەبوو و دەزگای زانیاریدانی ئەمریکی ھەموو کامێراکانی کێشایەوە لە شوێنی ڕووداوەکە و وبیناکانی دەوروبەری ھیچ فڕۆکەیەک وێنە نەگیرابوو کە بە ئاڕاستەی بێت، و تەنانەت ئەو وینانەی دەزگاکانی ڕاگەیاندن بڵاویان کردەوەدەری دەخست کە کرانەوەی پێکداکێشانەکە ٦٥ پێ بوو لە کاتێکا پانی باڵەکانی فڕۆکەی بوینج ٧٥٧ دەگاتە ١٦٠ پێ، و سەقفی پنتاگۆن لە شوێنی پێکداکێشانەکە نە ڕووخا تا گەیشتنی پیاوانی ئاگرکوژاندنەوە کە سەریان سووڕما لە ڕووداوەکە. == ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوول و جیھان == * ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی بە کارێکی تیرۆریستییان دانا. * سەرکردە عەرەبەکان بە تیرۆریستییان دانا و [[یاسر عەرەفات]] بڕێک لە خوێنی خۆی بەخشی بە بریندارەکان * زۆربەی موسڵمانان بەپێی دوایین ڕاپرسییەکان بە کارێکی تیرۆریستیان داناوە * ژمارەیەکی کەم لە موسڵمانان بە تیکۆشانیان دانا، و بە بەشێک لە شەڕی چاکە بەسەر خراپەدا دایان نا کە دەوەستن بە زۆری لە ڕیزی قاعیدە و ڕاکانیدا، و سەرکردەکەیان [[ئوسامە بن لادن]] و پیاوی دوەم [[ئەیمەن زەواھیری]] لەو ڕایەدا بوون و کە لە تۆمارکراوێکی ڤیدیۆییدا لەسەر [[کەناڵی جەزیرە]] نیشاندرا. == تێروانینی پیلانگێڕی == چەندین بیروڕا ھاتنە کایەوە بە بیردۆز یان تێڕوانینی پیلانگێڕی ڕووداوەکەوە لەلایەن بڕیاردەرکانییەوە، ئەمەش دوای دەرکەوتنی چەندین ڕاستی کە بەتایبەت شاردرابوونەوە، بەم شێوەیە؛ * ڕێکخراوە بەرگرییەکان پێش دوو ساڵ ھەستان بە ڕاھێنانی خەیاڵیی لێدانی بورجەکانی بازرگانی و بینای پنتاگۆن، و مناوەرەی تاقیکردنەوەی ئەو ڕێکخراوە بەرگرییە بووە لە ھەمان ڕۆژی ڕوودانی ھێرشەکە.<ref>[http://www.usatoday.com/news/washington/2004-04-18-norad_x.htm USA Today]</ref> * لە ئەیلوولی ٢٠٠٠ و پێش ئەوەی جۆرج بۆشی کوڕ بەڕیوەبەرایەتی وڵات بگرێتە دەست ڕاپۆرتێک دەرکەوت کە کۆمەڵێکی ئایدۆلۆژیی ئامادەیان کردبوو ئیشیان دەکرد لە پڕۆژەی سەدەی ئەمریکی نوێ، و دیارترین یەشداربووەکانی دیک جینی و دۆناڵد ڕامسفیڵد و جیب بووس و پاول ولفووتز بوون و ئەم ڕاپۆرتە ناونرا بە دووبارە بنیتنانەوەی بەرگری ئەمریکا، و باسکرا بوو تیاییدا کە کرداری گۆڕانە داواکراوەکە زۆر خاو دەبێت بە نەبوونی ڕووداوێکی کارەساتی بە قەبارەی کارەساتی [[بیرل ھاربر]].<ref>[http://www.newamericancentury.org/RebuildingAmericasDefenses.pdf دۆکۆمێنتێک لەسە شێوەی pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020923154604/http://www.newamericancentury.org/RebuildingAmericasDefenses.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٢}}</ref><ref>[[:en:Project for the New American Century|پڕۆژە: لە پێناو سەدەی ئەمریکی لە ویکی ئینگلیزی]]</ref> * لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠، پنتاگۆن دەستی کرد بە ڕاھێنانێکی گەورە ناونرا بە ماسکال، و ڕاھێنانی خۆکێشانی فڕۆکەی بوینج ٧٥٧ی بە بینای پنتاگۆن لە خۆ دەگرت.<ref>[http://www.ratical.org/ratville/CAH/linkscopy/ContPlan.html Military District of Washington – News: Contingency planning Pentagon MASCAL exercise simulates scenarios in preparing for emergencies<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://neverknwo.gnn.tv/articles/1597/Pentagon_conducted_9_11_style_emergency_training_exercises_called_MASCAL ڕاهێنانەکانی پنتاگۆن] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125111248/http://neverknwo.gnn.tv/articles/1597/Pentagon_conducted_9_11_style_emergency_training_exercises_called_MASCAL |date=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> * لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠١ بە شێوەیەکی کتوپڕ بڕیارێکی نوێ دەرچوو لە سەرکردایەتی یەکە سەربازییەکانەوە، کە ڕێگەی دەگرت لە ھەر بەڕێوەبەرایەتی و ھێزێک دەست وەربداتە حاڵەتی ڕفاندنی فڕۆکەکان بە بی ئەوەی داوایەک پێشکەش بکات بە وەزیری بەرگری کە ئەو بڕیاری کۆتایی دەدات لەسەری.<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/cjcsd/cjcsi/3610_01a.pdf#search=%22aircraft%20piracy%20(Hijacking)%20and%20destruction%20of%20Derelict%20airborne%20objects%22 بڕیاری سەرۆکی ئەرکان- دۆکۆمێنتی pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916172117/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/cjcsd/cjcsi/3610_01a.pdf#search=%22aircraft%20piracy%20(Hijacking)%20and%20destruction%20of%20Derelict%20airborne%20objects%22 |date=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢ }}</ref> * لەگەڵ دووپاتکردنەوەی ڕەتکردنەوەی ئەمریکا ڕاپۆرتەکانی دەزگای زانیاریدانی فەڕەنسی باسی لەوە دەکات کە [[ئوسامە بن لادن]] چووەتە نەخۆشخانەی ئەمریکییەوە لە دوبەی لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٠١ یان دوو مانگ لە پێش ڕووداوەکە کە یەکێک لە نوێنەرەکانی دەزگای زانیاریدانی ناوەندی سەردانی کردووە، کە دوای ئەوە خێرا بانگ کرایەوە بۆ واشنتۆن.<ref>[http://www.guardian.co.uk/waronterror/story/0,1361,584444,00.html ڕۆژنامەی گاردیان]</ref> * لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٠١، یەکێک لە بازرگانە یەھودییەکان ناوی لاری سیلڤەر شتاین ھەستا بە کرێ گرتنی بورجە بازرگانییەکانی نیویۆرک بۆ ماوەی ٩٩ ساڵ و بە گرێبەستێک کە نرخەکەی ٣٫٢ ملیار دۆلار بوو گرێبەستەکە بارستەی دڵنیایی لە خۆگرتبوو بە بری ٣٬٥ ملیار دۆلار ئەگەر ھێرشی تیرۆریستی کرایە سەر بیناکە. و داوای دوو ئەوەندەی بڕەکەی کرد بە دانانی ھێرشی ھەریکێک لە فڕۆکەکان بە ھێرشێکی تیرۆریستی جیا و و سیلڤەر شتاین بەردەوام بوو لە دانی کرێکەی پاش ھێرشەکان و بەمەش حەقی بەرەوپێشبردنی شوێنەکە و بنیاتاننانەوەی بینای لە شوێنی تاوەرە کۆنەکاندا بە دەسھێنا.<ref>[http://www.cnsnews.com/ViewNation.asp?Page=/Nation/archive/200604/NAT20060427c.html سی ئێن ئێس نیووز] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423043010/http://www.cnsnews.com/ViewNation.asp?Page=%2FNation%2Farchive%2F200604%2FNAT20060427c.html |date=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٨}}</ref> * لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠١، ھەموو ئەو سەگانەی ئاسەواری تەقینەوەکان دەناسنەوە کێشرانەوە لە دوو تاوەرەکە، و پاسەوانییە توندەکان وەستێنران لەگەڵ ئەو ھەموو ئاگادارکردنەوە ئاسایشییەی دووبارە دەکرانەوە.<ref>[http://www.newsday.com/news/nationworld/nation/ny-nyaler122362178sep12,0,1255660.story نیووز دای] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208004951/http://www.newsday.com/news/nationworld/nation/ny-nyaler122362178sep12,0,1255660.story |date= ٨ی شوباتی ٢٠٠٩ }}</ref> * لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠١، قەبارەی فرۆشتن و تەواوکردنی بەشی خۆیان لە کۆمپانیای فڕۆکەوانی ئەمریکی بەرزبوویەوە بە بڕی چوارئەوەندەی فرۆشتنی ئاسایی بەشەکان، و لە ٧ی ئەیلوول ٢٠٠١، قەبارەی فرۆشتن و تەواوکردنی بەشی خۆیان لە کۆمپانیای بوینگی ئەمریکی گەیشتە پێنج ئەوەندەی فرۆشتنی ئاسایی خۆی؛ و لە ٨ی ئەیلوول ٢٠٠١، قەبارەی فرۆشتن و تەواوکردنی بەشی خۆیان لە کۆمپانیای ئەمریکان ئایەرلاینز بە بری ١١ ئەوەندەی فرۆشتنی ئاسایی خۆی.<ref>[http://www.chicagotribune.com/business/columnists/chi-0109190296sep19,0,3496437.story ڕۆژنامەی شیکاگۆ تریبون]</ref> * لە ڕۆژی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠١، ژمارەیەک لە بەرپرساکانی بینای پنتاگۆن ھەستان بە ھەڵوەشاندنەوەی سەفەرکانیان لە ڕۆژی ١١ی ئەیلوول بە شێوەیەکی کتوپڕ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.btinternet.com/~nlpWESSEX/Documents/newsweekpentagonalert.htm |سەردێڕ=بی تی ئینتەرنێت |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120510032957/http://www.btinternet.com/~nlpwessex/Documents/newsweekpentagonalert.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * لە ڕۆژی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠١، پارێزگاری سان فرانسیسکۆ پەیوەندییەکی تەلەفۆنی بۆ ھات کە ئامۆژگاری کرد سەردانی نیویۆرک نەکات بۆ ئامادەبوون لەو کۆبوونەوەیەی لەوێ دەبەسترێ لە ١١ی ئەیلوول و ئەویش سەفەرکەی نەکرد لەسەر ئەو ئامۆژگارییەوە، و دوای ڕوون بوویەوە کە پەیوەندییەکەی لە نووسینگەی گۆندالیزا ڕایس بۆ ھاتبوو.<ref>[http://www.rense.com/general46/warn.html Did Condi Have Foreknowlede Of 911 And Warn SF's Brown?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.fpp.co.uk/online/02/05/Bush_knew2.html Real History and what Bush Knew<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826143625/http://www.fpp.co.uk/online/02/05/Bush_knew2.html |date=٢٦ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> * ڕاپۆرت دەرکەوتن لەسەر بینرانی ئوسامە بن لادن شەوی ١١ی ئەیلوول لە [[پاکستان]] لە نەخۆشخانەیەکی سەربازیی پاکستانی و ھەموو کارمەندەکانی کرانە دەرەوە و بە کارمەندانی سوپا جێگەیان پڕ کرایەوە.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/01/28/eveningnews/main325887.shtml سی بی ئێس نیووز]</ref> * لە ڕۆژی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠١، زۆربەی جەنگاوەرەکانی ئەمریکا جووڵێنران بەرەو [[کەنەدا]] و [[ئالاسکا]] لە ڕاھێنانێکدا ناونرا بە شەری باکووری بۆ ھێرش بردنە سەر کەشتیگەلی فڕۆکەوانی ڕووسی خەیاڵی، و لە ١١ی ئەیلوول وێنەی فڕۆکەی جەنگی خەیاڵی دەرکەوت لەسەر شاشەی ڕادارە سەربازییەکان، کە بەرگرییە ھەوایییەکانی شڵەژاند لەو ڕۆژەدا. * گێڕانەوەی فەڕمی؛ فڕۆکەی بوینگ ٧٥٧ لە گەشتی ژمارە ٧٧ خۆی کێشا بە پنتاگۆندا، ٣٣٠ پلە بە خێرایی ٥٣٠ میل لە سەعاتێکدا سووڕایەوە و لە ھەمان کاتا ٧٠٠٠ پێ دابەزی، ئەمەش لە ماوەی دوو خولەک ونیودا ڕوویدا تا بتوانێت ناو پنتاگۆن وێران بکات. :ڕای شارەزایان؛ مەحاڵە بۆ فڕۆکەی بوینگ ٧٥٧ ھەستێت بەو کردارە، کە ئەو کارەش نەکرێت فڕۆکەکە تووشی حاڵەتێک دەبێت ناودەبرێت بە STALL، ئەمەش لەکارکەوتنی وەڵامدانەوەی ئایرۆداینەمیکی فڕۆکەکە دەگرێتەوە، واتە بە شێوەیەکی تەواو دەستگرتن بەسەر جوولەی فڕۆکەکە لە دەست دەچێت و ناتوانێت ئەو کردارە جێبەجێ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://911underground.com/WING_TV_2004-09-16_Russ_Wittenberg_Interview.MP3 |سەردێڕ=شەهادەی Russ Wittenburg فڕۆکەوانی شارەزا لە فڕۆکەکانی ٧٥٧ و٧٦٧ MP3 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120302055324/http://911underground.com/WING_TV_2004-09-16_Russ_Wittenberg_Interview.MP3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢، فڕۆکەیەک کەوتە خوارەوە بەھۆی خۆکێشانی بە پایە (عاموود)ێکی ڕووناکیدا پێش ئەوەی بگاتە فڕۆکەخانە بۆ گواستنەوەی جۆرج بۆشی باوک (سەرۆکی ئەمریکی پێشووتردا) بۆ [[ئیکوادۆر]]، کە بزوێنەرەکەی لە کار کەوت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.cnn.tv/2004/US/11/22/texas.crash/ |سەردێڕ=سی ئێن ئێن |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070118044117/http://www.cnn.tv/2004/US/11/22/texas.crash/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام لە گێڕانەوەی ڕەسمی ڕووداوی ١١ی ئەیلوولدا لە گەشتی ٧٧دا فڕۆکەکە توانی بەیکداکێشانەکە تێپەڕێنێت و ٥ پایەی ڕووناکی بخات بێ ئەوەی ھیچ زەرەرێکی پێ بگات. * لە سەوزایی بەردەم بینای پنتاگۆندا ھیچ ئاسەوارێکی پێکداکێشان و کەوتنی فڕۆکە نەبینرا. * ھیچ پارچەیەکی گەورە و باڵەکانی فڕۆکەکەی خۆی بە بینای پنتاگۆندا کێشابێت نەبینران، گێڕانەوەی فەڕمی ئەیووت، کە گەرمی سووتانەکە فڕۆکەکەی بە ھەڵم بردووە، و لەگەڵ بەھەڵم چوونی فڕۆکەکە ١٨٤ کەس لە تێکڕای ١٨٩ کەسی کوژراوی بیناکە ناسرانەوە و لەوانەش ٦٤یان لەناو ئەو فڕۆکەیە بوون کە بەھۆی گەرماوە بە ھەڵم بووە، لەکاتێکدا بزوێنەرەکانی فڕۆکەکەی بە ھەڵم بوو بوو دەگەیشتە ١٢ تەن تیتانیۆم کە پلەی توانەوەکەی زۆر بەرزە. * سێ پارچەی بچووک دۆزرایەوە وا مامەڵەی لەگەڵ کرا کە پارچەی فڕۆکەکە بێت، بەڵام ھیچ کام لەو پارچانە یەکییان نەئەگرتەوە لەگەڵ پێکھاتووەکانی فڕۆکەی بوینگ ٧٥٧ref>[https://web.archive.org/web/20160304074357/http://www.propagandamatrix.com/121003mysteryenginepart.html ڕاپۆرتێکی ھەواڵی]</ref> . * بۆنی ماددەی کۆرۆدایت بە شێوەیەکی دیار دەرکەوت لە بینای پنتاگۆنەوە، ئەویش سووتەمەنی ڕۆکێت و قازیفەیە و بۆ سووتەمەنی فڕۆکە بەکارنایەت. * تەنھا دوو تاوەرە سەرکییەکە نەڕووخان بەڵکو چەند سەعاتێک دواتر تاوەری ژمارە حەوت کەوت کە بارەگای دەزگای سی ئای ئەی (دەزگای زانیاریدانی ئەمریکی) و خزمەتگوزارییە نھێنییەکانی لە خۆ دەگرت، بە بێ ھیچ ڕوونکردنەوەیەکی لۆژیکی، و ڕوون بۆیەوە کە ھەمووی موڵکی لاری سیلڤەر شتاین بوو کە تاوەرەکانی تری بە کرێ گرتبوو، بەڵام ھەموو تاوەرەکانی دەوروبەری تاوەری حەوت زیانیان لێ نەکەوتبوو و تەنانەت پەنچەرەیەکیشیان نەشکا بوو، و تەفسیرە فەڕمییەکەی دەیووت کە پارچە ئاگر گەیشتووە بەو تاوەرە و زەرەری گەورەی پێ گەیاندووە و ئاگر لە ناوەوەیدا کەوتووەتەوە تا بوو بەھۆی ڕووخانی، و ئەگەر ئەم بیردۆزە ڕاست بێت ئەوا ئەوا ئەم تاوەرە، تاوەری ژمارە سێیە کە بە ئاگرکەوتنەوە بڕوخێت و دوو تاوەرەکەی تریش ھەمان تاوەرە بازرگانییەکانن.<ref>[http://www.wtc7.net/articles/FEMA/WTC_ch5.htm لێکۆڵینەوەیەکی ئەندازیاری بۆ کەوتنی سێ بورجەکە لەسەر لێکۆڵینەوە فەرمییەکان]</ref> * لە بەرنامەی ڕاستەوخۆدا ئامادەکارییەکانی لاری سیلڤەر شتاین ئاشکرا کرا بۆ تەقینەوەی بورجی ٧، ئەو ھەواڵەی کە پەخشکردنی ١٠ خولەکی خایاند و پێنج جار لەو ماوەیەدا تەشویشی خرایە سەر،<ref>[http://www.prisonplanet.com/011904wtc7.html Silverstein, FDNY Decided to 'Pull WTC 7': An In-Depth Analysis<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907142309/https://www.prisonplanet.com/011904wtc7.html |date= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> لاری سیلڤەر شتاین ٨٦١ ملیۆن دۆلاری وەرگرت لە بڕی دڵنیایی ئەو بینایە کە کرێنەکەی ٣٨٦ ملیۆن دۆلار بوو، و قازانجی تەواو لێی بە باجەوە ٥٠٠ ملیۆن دۆلار بوو. * ڕزگاربووانی ڕووداوەکە ئاماژەیان بە تەقینەوە کرد لەناو بیناکەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thememoryhole.org/911/veliz-bombs.htm |سەردێڕ=the memory hole |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100513040827/http://www.thememoryhole.org/911/veliz-bombs.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام لێکۆڵینەوەی ڕەسمی ئەوەی پشت گوێ خست. * ڕووخانی بورجی باشووری ١٠ چرکەی خایاند ئەو ماوەیەش بۆ کەوتنی پارچەیەکی ئازادە لە سەرەوەی بورجەکە بە بێ ھیچ ڕێگر و بەرگرییەک، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە بەشەکانی سەرەوە بە بۆشاییدا کەوتوون و بەسەر بەشەکانی خوارەوەدا نەکەوتوون. * دەنگی تەقینەوە تۆمارکرابوو لە بیناکانی بەرامبەرییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.911research.dsl.pipex.com/wtc1witnessreports/ginny_carr_wtc1_hit_mp3.mp3 |سەردێڕ=دەنگی تەقینەوە دوای پیاکێشانی فڕۆکە |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304131423/http://www.911research.dsl.pipex.com/wtc1witnessreports/ginny_carr_wtc1_hit_mp3.mp3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * پیاوانی ئاگر کوژانەوە گەیشتنە نھۆمی ٧٨<ref>[http://www.guardian.co.uk/september11/story/0,11209,769307,00.html گاردیان]</ref> و توانیان ئاگرەکەی ڕابگرن لەگەڵ ئەوەی ئەو نھۆمە ھەمان نھۆم بوو کە فڕۆکەکە خۆی پیا کێشا بوو.<ref>[http://911research.wtc7.net/wtc/evidence/audiotape.html تقرير]</ref> * دەسەڵاتە ئەمریکییەکان نەیانھیشت ھیچ تۆمارێکی دەنگی دەربچێت کە دڵنیای ئەوە بکاتەوە بەڵام بە دزییەوە ھەر کەوتە دەستی ڕۆژنامەنووسەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thememoryhole.org/911/wtc-fdny-channel30.mp3 |سەردێڕ=تۆمارێکی دەنگی زیاتر لە ٧٠ خولەک |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090725000617/http://www.thememoryhole.org/911/wtc-fdny-channel30.mp3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * زۆربەی پیاوانی ئاگرکوژێنەوە وەسفی ڕووداوەکەیان بە تەقینەوە کرد.<ref>[http://georgewashington.blogspot.com/2005/10/another-911-smoking-gun.html جۆرج واشنگتۆن]</ref> * چەند بەڵگەیەک کەوتنە بەردەست کە ئاماژەیان بە ڕوودانی تەقینەوەکرد لەژێر زەوی دوو تاوەرەکە چەند ساتێک پێش ڕووخانیان، ئەو تەقینەوانە لەلایەن ڕوانگەی زانکۆی کۆڵۆمبیاوە.<ref>[http://www.serendipity.li/wot/bollyn2.htm ڕاپۆرتێک لەسەر تەقینەوەکانی ژێر زەوی]</ref> * ئەمریکا بن لادنی تۆمەتبار کرد بە ھێرشەکان و بەڵام بن لادن قسەی کرد لەسەر ڕووداوەکە بەوەی؛ سوپاسی ئەوەی کرد ئەنجامی داوە و وتی ئەو لە ویلایەتێکی ئیسلامیدایە و بە بێ ڕەزامەندی ئیمامی ویلایەتەکە ناتوانێت ھیچ شتێک جێبە جێ بکات. * دەوروبەری وڵاتە یەکگرتووەکان و ھەموو جیھان داپۆشراوە بە تۆڕیک کە جووڵەی فڕۆکەکان ئەوەستێنێت. * پێنج ئیسرائیلی وێنەی تاوەرەکەیان دەگرت لەسەربانی کۆمپانیاکانیان و پێ ئەکەنین و دەستگیرکران بەڵام دوای ٧٢ سەعات ئازاد کران. * وڵاتە یەکگرتووەکان داوای ئوسامەی کرد لە حکوومەتی تاڵیبان، بەڵام [[تاڵیبان]] مەرجی بۆ دانا کە بەڵگەی بداتێ لەسەرئەوەی ئوسامە ئەو کارەی ڕێکخستووە. * بن لادن لە تۆمارێکی ڤیدیۆییدا دەرکەوت کە حکوومەتی ئەمریکی نیشانی دا و کردارەکەی گەڕاندەوە بۆ خۆی، بەڵام ئەو کەسەی قسەی کرد بن لادن نەبووە تەنانەت لەو نەچووە، و لە بەراوردکردنی ڤیدیۆیی لایەنگرانی تێڕوانی پیلانگێرییدا دەرکەوتووە کە ئوسامە مستیلەی ئاڵتوونی لە دەستدایە ئەمەش لە شەریعەتی ئیسلامیدا [[حەرام]]ە ھەروەھا لە ڤیدیۆکەدا ئوسامە بە دەستی چەپ دەنووسێت، لەکاتێکدا ئەوانەی کە ئەیناسن شایەتی ئەوەیان داوە کە ئوسامە بە دەستی ڕاست دەینووسی. * ئەوەش بەڵگەدار کرا لەوانەی گرنگیان دا بە فیلمی بەڵگەنامەیی ئەمریکی Loose Change کە پەیوەندی حکوومەتی ئەمریکی ڕوون کردەوە بە ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولەوە بە شێوەیکی وێنەیی و پاڵپشت کراو بە بەڵگەنامەی فەڕمی و دیداری کەسایییەتییەکان و لێکۆڵینەوەی زانستی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * وتاری گۆڤاری عیلم - مامۆستا عامر ھناندە/ ئوردن (ژمارە ئەیلوولی ٢٠٠٦) {{تووڵی دەروازە|شەڕ|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئیسلام|مێژوو|سیاسەت|ھیندستان|فڕین|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|September 11 attacks}} [[پۆل:ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] [[پۆل:ویلایەتی نیۆیۆرک لە ٢٠٠١]] [[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٠١]] [[پۆل:سووتمانەکانی خانووبەرە لە نیویۆرک]] [[پۆل:کارەساتەکانی پێنسیلڤانیا]] [[پۆل:کارەساتەکانی ڤیرجینیا]] [[پۆل:کۆمەڵکوژی لە ٢٠٠١]] [[پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠١]] [[پۆل:جیھاد]] [[پۆل:ئوسامە بن لادەن]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:کردەوەی خۆکوژی]] lsoyhh00zx5wr87pkwy72h1kddgr0ua 0 10845 1591708 1347894 2026-06-18T17:17:23Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591708 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|کۆمەڵەی ئەحمەدی|ئەحمەدی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئیسلام}} '''کۆمەڵەی ئەحمەدی'''، بە ھیندی: '''أحمدیھ'''، تائیفەیەکی ئیسلامیین دروست بوو لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەی زایینی لە نیمچەکیشوەری ھیندی، دامەزرێنەرەکەی میرزا غوڵام ئەحمەد قائدیانییە، بە ناوی گوندی قادیانەوە لە ھەرێمی بنجاب لە [[ھیندستان]] ناونراوە، بناغەی کۆمەڵەکەی دانا ساڵی ١٨٨٩ز، کاتێک ڕای گەیاند ئەو مەھدی چاوەڕوانکراوە و نوێکەرەوەی سەردەمەکەیەتی، ئەحمەدییەکان لە ھەموو ئەو وڵاتانەدا دەژیین کە کۆچکردووی نیمچەکیشوەری ھیندی لێبێت. لە دوای کۆچی دوایی دامەزرێنەرەکەیان، کۆمەڵەکە بوو بە دوو لقەوە؛ بزووتنەوەی ئەحمەدی لە لاھور و کۆمەڵەی موسڵمانانی ئەحمەدی. == سەرەتاکەیان == یەکەم دەرکەوتنی ئەم کۆمەڵەیە لە [[ھیندستان]] بوو لە ناوچەی قادیان یەکێک لە گوندەکانی ھەرێمی بنجابی ھیندی لە ساڵی ١٨٨٩ لەسەر دەستی میرزا غوڵام ئەحمەد کە لە نێوان ساڵانی ١٨٣٥ و ١٩٠٨دا ژیاوە و دەربارەی خۆی وتویەتی کە مەھدی چاوەڕوانکراوە و بەردەوام بوو لە بانگەوازەکەی ھەتا مردنی ساڵی ١٩٠٨ و وپێنج خەلیفەی ئەحمەدی جێنشینییان کردووە تا ئێستا. بەم دواییانە خەلیفەی پێنجەمی ئەحمەدی میرزا مەسروور ئەحمەد خەلافەتەکەیانی وەرگرت کە لە [[لەندەن]] دادەنیشێت ئێستا، و مێژووی خێزانی دامەزرێنەری ئەحمەدی دەگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنی فارسی، و نازناوی میرزا وەک ڕێزلێنانێک بەکاردێت بۆیان و باپیرەکانی خۆراسانی فارسییان بە جێھێشتوو لە سەدەی شازدەی زایینی لە سەردەمی پاشا بابر دامەزرێنەری حکوومەتی مەغۆلی لە ھیندستان. کۆمەڵەی ئەحمەدی خۆی بە کۆمەڵەیەکی ئایینی نا سیاسی دادەنێت و ئامانجی نوێکردنەوەی ئیسلامە و دەڵێت ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ئایین دەدات بە ڕێگەی ئاشتییانە و لە ڕێگەی وەرگێڕانی قورئانەوە بۆ زمانەکانی جیھان. و سەرچاوەکانی کۆمەڵەی ئەحمەدی دووپاتی دەکەنەوە کە پەیوەندییان بە سیاسەتەوە نییە و ھەروەھا دووپاتی دەکەنەوە کە خۆیان و شوێنکەوتووەکانیان دەرناچن لە دژی ھیچ حکوومەتێک لەو وڵاتانەی تێیدا دەژین. ئەحمەدییەکان چالاکن لە بانگەوازکردن بۆ مەزھەبەکەیان بە چەندین ڕێگەی جیاواز، و لە بەریتانیا کەناڵێکی ئاسمانیان ھەیە بەناوی تەلەڤیزیۆنی ئیسلامی ئەحمەدییەکان بەڕێوەی دەبەن. == بیروباوەڕیان == ئەحمەدییەکان خۆیان بە [[موسڵمان]] دادەنێن،<ref>[https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 تێگەیشتنمان بۆ ئیسلام و پێناسەمان بۆ موسڵمان] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 |date=١٦ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net ,</ref> و باوەریان بە [[قورئان]] ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |date= ٨ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەڕمان بە قورئانی پیرۆز</ref> و بە ھەموو [[پایەکانی باوەڕ]]؛ بە خوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |date= ٨ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەڕمان بە خوای گەورە</ref> و فریشتەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}} IslamAhmadiyya.net - ڕاستی فریشتەکان</ref> و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکان و زیندووبونەوە و ڕۆژی دوایی و ڕاستی بەھەشت و دۆزەخ، ھەروەھا باوەڕیان بە ھەموو [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]] ھەیە، و ئەوەی شتێکی تیا بگۆڕێت لە ئایین دەرچووە. ئەحمەدییەکان لەو باوەڕەدان کە دامەزرێنەری کۆمەڵەکەیان (ئیمام مەھدی)یە، ھاتووە وەک نوێکەرەوەی ئایینی [[ئیسلام]]، و مانانی نوێکردنەوە لای ئەوان لابردنی ھەموو ئەو گەردانەیە کە کەڵەکە بوون لەسەر ئایین بە درێژایی سەدەکان، تا پاک و بێگەردی بکەنەوە وەک ئەوەی پێغەمبەر [[محەممەد]] ھێناوییەتی، ھەروەھا میرزا ئەحمەد بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ھاتنی ئەو مژدەی پێدراوە لەلایەن پێغەمبەر محەممەدەوە و پێغەمبەرەکانی تری ئایینەکانی تر. و وشەی دوایین پێغەمبەر لای ئەوان ئەوە دەگەیەنێت محەممەد باشترین و تەواوترین پێغەمبەر بەڵام دوایین نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەرمان بە پێغەمبەر</ref> == ڕای خەڵک و موسڵمانان بەرامبەریان == تائیفەی ئەحمەدی ڕاگیراوە لە [[پاکستان]] لە ساڵی ١٩٧٤وە، وھەموو زاناکانی [[سوننە]] و [[شیعە]] لەو باوەڕەدان کە ئەحمەدییەکان دەرچوون لە [[ئیسلام]]، وای دەبینن کە بزووتنەوەیەک بوو دامەزرا لە نیمچەقاڕەی ھیندیییدا بە پاڵپشتی قەڵەمڕەوی ئینگلیزی بە ئامانجی دوورخستنەوەی موسڵمانان لە بەرگریکردن لە داگیرکاری ئینگلیز. لەبەرئەوە ئەحمەدییەکان ڕووبەڕووی تەنگەژە دەبنەوە لەلایەن حکوومەتەکانەوە ھەروەھا لەلایەن موسڵمانان بە گشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102092959/http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm |url-status=dead }}</ref> لە نیسانی ٢٠٠٨ لە [[ئێندۆنیزیا]] ناڕەزایییەکی جەماوەری دروست بوو لە دژی شوێنکەوتووانی ئەحمەدییەکان لە ئێندۆنیزیا و داوایان بە ڕاگرتنیان کرد.<ref>http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/world_news/newsid_7371000/7371713.stm .</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180403051410/https://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەندێک بە تائیفەی ئەحمەدی دەڵێن قادیانی بە ناوی ئەو گوندەی دامەزرێنەری مەزھەبەکەی لێوە ھاتووە. == سەیری ئەمانەش بکە == * [[سوننە]] * [[شیعە]] * [[ئیبازی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://www.islamahmadiyya.net/ ماڵپەری فەڕمی کۆمەڵەی ئیسلامی ئەحمەدی] {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ھیندستان|مێژوو|پاکستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ahmadiyya}} [[پۆل:ئیسلام لە بەنگلادێش]] [[پۆل:ئیسلام لە ھیندستان]] [[پۆل:ئیسلام لە ئیندۆنیزیا]] [[پۆل:ئیسلام لە پاکستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٩ لە ھیند]] [[پۆل:مەزھەبەکانی ئیسلام]] 3xbn2owpepx1tu7csd881hunbyymw40 1591768 1591708 2026-06-18T21:03:21Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591768 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|کۆمەڵەی ئەحمەدی|ئەحمەدی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئیسلام}} '''کۆمەڵەی ئەحمەدی'''، بە ھیندی: '''أحمدیھ'''، تائیفەیەکی ئیسلامیین دروست بوو لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەی زایینی لە نیمچەکیشوەری ھیندی، دامەزرێنەرەکەی میرزا غوڵام ئەحمەد قائدیانییە، بە ناوی گوندی قادیانەوە لە ھەرێمی بنجاب لە [[ھیندستان]] ناونراوە، بناغەی کۆمەڵەکەی دانا ساڵی ١٨٨٩ز، کاتێک ڕای گەیاند ئەو مەھدی چاوەڕوانکراوە و نوێکەرەوەی سەردەمەکەیەتی، ئەحمەدییەکان لە ھەموو ئەو وڵاتانەدا دەژیین کە کۆچکردووی نیمچەکیشوەری ھیندی لێبێت. لە دوای کۆچی دوایی دامەزرێنەرەکەیان، کۆمەڵەکە بوو بە دوو لقەوە؛ بزووتنەوەی ئەحمەدی لە لاھور و کۆمەڵەی موسڵمانانی ئەحمەدی. == سەرەتاکەیان == یەکەم دەرکەوتنی ئەم کۆمەڵەیە لە [[ھیندستان]] بوو لە ناوچەی قادیان یەکێک لە گوندەکانی ھەرێمی بنجابی ھیندی لە ساڵی ١٨٨٩ لەسەر دەستی میرزا غوڵام ئەحمەد کە لە نێوان ساڵانی ١٨٣٥ و ١٩٠٨دا ژیاوە و دەربارەی خۆی وتویەتی کە مەھدی چاوەڕوانکراوە و بەردەوام بوو لە بانگەوازەکەی ھەتا مردنی ساڵی ١٩٠٨ و وپێنج خەلیفەی ئەحمەدی جێنشینییان کردووە تا ئێستا. بەم دواییانە خەلیفەی پێنجەمی ئەحمەدی میرزا مەسروور ئەحمەد خەلافەتەکەیانی وەرگرت کە لە [[لەندەن]] دادەنیشێت ئێستا، و مێژووی خێزانی دامەزرێنەری ئەحمەدی دەگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنی فارسی، و نازناوی میرزا وەک ڕێزلێنانێک بەکاردێت بۆیان و باپیرەکانی خۆراسانی فارسییان بە جێھێشتوو لە سەدەی شازدەی زایینی لە سەردەمی پاشا بابر دامەزرێنەری حکوومەتی مەغۆلی لە ھیندستان. کۆمەڵەی ئەحمەدی خۆی بە کۆمەڵەیەکی ئایینی نا سیاسی دادەنێت و ئامانجی نوێکردنەوەی ئیسلامە و دەڵێت ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ئایین دەدات بە ڕێگەی ئاشتییانە و لە ڕێگەی وەرگێڕانی قورئانەوە بۆ زمانەکانی جیھان. و سەرچاوەکانی کۆمەڵەی ئەحمەدی دووپاتی دەکەنەوە کە پەیوەندییان بە سیاسەتەوە نییە و ھەروەھا دووپاتی دەکەنەوە کە خۆیان و شوێنکەوتووەکانیان دەرناچن لە دژی ھیچ حکوومەتێک لەو وڵاتانەی تێیدا دەژین. ئەحمەدییەکان چالاکن لە بانگەوازکردن بۆ مەزھەبەکەیان بە چەندین ڕێگەی جیاواز، و لە بەریتانیا کەناڵێکی ئاسمانیان ھەیە بەناوی تەلەڤیزیۆنی ئیسلامی ئەحمەدییەکان بەڕێوەی دەبەن. == بیروباوەڕیان == ئەحمەدییەکان خۆیان بە [[موسڵمان]] دادەنێن،<ref>[https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 تێگەیشتنمان بۆ ئیسلام و پێناسەمان بۆ موسڵمان] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 |date=١٦ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net ,</ref> و باوەریان بە [[قورئان]] ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |date= ٨ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەڕمان بە قورئانی پیرۆز</ref> و بە ھەموو [[پایەکانی باوەڕ]]؛ بە خوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |date= ٨ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەڕمان بە خوای گەورە</ref> و فریشتەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}} IslamAhmadiyya.net - ڕاستی فریشتەکان</ref> و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکان و زیندووبونەوە و ڕۆژی دوایی و ڕاستی بەھەشت و دۆزەخ، ھەروەھا باوەڕیان بە ھەموو [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]] ھەیە، و ئەوەی شتێکی تیا بگۆڕێت لە ئایین دەرچووە. ئەحمەدییەکان لەو باوەڕەدان کە دامەزرێنەری کۆمەڵەکەیان (ئیمام مەھدی)یە، ھاتووە وەک نوێکەرەوەی ئایینی [[ئیسلام]]، و مانانی نوێکردنەوە لای ئەوان لابردنی ھەموو ئەو گەردانەیە کە کەڵەکە بوون لەسەر ئایین بە درێژایی سەدەکان، تا پاک و بێگەردی بکەنەوە وەک ئەوەی پێغەمبەر [[محەممەد]] ھێناوییەتی، ھەروەھا میرزا ئەحمەد بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ھاتنی ئەو مژدەی پێدراوە لەلایەن پێغەمبەر محەممەدەوە و پێغەمبەرەکانی تری ئایینەکانی تر. و وشەی دوایین پێغەمبەر لای ئەوان ئەوە دەگەیەنێت محەممەد باشترین و تەواوترین پێغەمبەر بەڵام دوایین نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەرمان بە پێغەمبەر</ref> == ڕای خەڵک و موسڵمانان بەرامبەریان == تائیفەی ئەحمەدی ڕاگیراوە لە [[پاکستان]] لە ساڵی ١٩٧٤وە، وھەموو زاناکانی [[سوننە]] و [[شیعە]] لەو باوەڕەدان کە ئەحمەدییەکان دەرچوون لە [[ئیسلام]]، وای دەبینن کە بزووتنەوەیەک بوو دامەزرا لە نیمچەقاڕەی ھیندیییدا بە پاڵپشتی قەڵەمڕەوی ئینگلیزی بە ئامانجی دوورخستنەوەی موسڵمانان لە بەرگریکردن لە داگیرکاری ئینگلیز. لەبەرئەوە ئەحمەدییەکان ڕووبەڕووی تەنگەژە دەبنەوە لەلایەن حکوومەتەکانەوە ھەروەھا لەلایەن موسڵمانان بە گشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102092959/http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm |url-status=dead }}</ref> لە نیسانی ٢٠٠٨ لە [[ئێندۆنیزیا]] ناڕەزایییەکی جەماوەری دروست بوو لە دژی شوێنکەوتووانی ئەحمەدییەکان لە ئێندۆنیزیا و داوایان بە ڕاگرتنیان کرد.<ref>http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/world_news/newsid_7371000/7371713.stm .</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180403051410/https://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەندێک بە تائیفەی ئەحمەدی دەڵێن قادیانی بە ناوی ئەو گوندەی دامەزرێنەری مەزھەبەکەی لێوە ھاتووە. == سەیری ئەمانەش بکە == * [[سوننە]] * [[شیعە]] * [[ئیبازی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://www.islamahmadiyya.net/ ماڵپەری فەڕمی کۆمەڵەی ئیسلامی ئەحمەدی] {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ھیندستان|مێژوو|پاکستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ahmadiyya}} [[پۆل:ئیسلام لە بەنگلادێش]] [[پۆل:ئیسلام لە ھیندستان]] [[پۆل:ئیسلام لە ئیندۆنیزیا]] [[پۆل:ئیسلام لە پاکستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٩ لە ھیند]] [[پۆل:مەزھەبەکانی ئیسلام]] [[پۆل:ئیسلام لەسەدەی ١٩یەم]] km5i53d3mo4gr2k6o07ak2mzqpc7qhf 1 10889 1591656 1590201 2026-06-18T13:44:30Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591656 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەوەی وتم بەڕێز سایلێنت دەناسم و دەستکارییەکانی باش و بەسوودن، مەبەستم ئەوە نەبوو بەڕێزت پێچەوانەی وی دەستکاری دەکەیت؛ بەڵکوو دەستکارییەکانی بەڕێزت سایلێنتم بینیوە بەڵام دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەبینیوە. ئێستاش سەیرێکی دەستکارییەکانی بەڕێز سایلێنتم کرد و بە پرسین لە ژیریی دەستکردیش بۆم دەرکەوت کە دەستکارییەکانی دروستن. ئەگەر درۆ نەبێ سەیری دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەکردووە؛ بەڵام هەر ئەو جۆرەی منیش پێشتر وتم و ئێستا بەڕێوەبەر تێسلا ئاماژەی پێکرد ئەوە ئەگەر پێت وایە دەستکارییەکانی بەڕێزیشت دروستن، بە سەرچاوەی متمانەپێکراو و ڕێکوپێک و وەک ڕوانگەیەکی جیاواز نووسینەکانی خۆت بڵاو بکەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]، @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٥٠، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆم بەشی «ڕەگناسی»م چاک کردەوە بە زانیارییەکانی ئەویشەوە بە گۆڕانکاری و ڕاستکردنەوەی ھەڵە، ھەڵبەت لە بەشی «شانشینی ئیسرائیل و جودا» تا کۆتایی پێداچوونەوەیەکی دەوێت. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: دەستتان خۆش، لەبڕی شەڕەدەستکاری، دەتوانن بە سەرچاوەی متمانەپێکراو زانیاری هەردوولا دابنێن و وەک ئەو شێوەیەی سەرەوە کە باسم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٥٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::من وەک خۆم <span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ JJ ] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕیزان من '''هەرگیز شەڕە دەستکساری ناکەم''' دەتوانن خۆتان تێیبڕوانن لە پەڕەی '''''[https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری ووتارەکە]''''' ::::بەڵام دەتوانن خۆتان بڕیار بدەن ئایا من دەقی ئەوم ڕاستکردۆتەوە یان ئە دەقەکانی منی ڕاستکرووەتەوە '''<u>نموونەیەکی زۆر بچووک؛</u>''' [[پەڕگە:سەرچاوەیەکی بەکارهێنەر سایڵێنت ساینتست.png]] ::::لێرەدا @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژە بەوە دەکات ::::----<span style="color:#cc3333; font-family:monospace;">[ کە گوایە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە '''سەرچاوەشی بۆ ئەم قسەیە ماڵپەڕی جەزیرەیە !!!''' ]</span>---- ::::ئەمەش [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&diff=prev&oldid=1589511#mw-diffpage-visualdiff-cite_note-100 '''''پەڕەی دەستکاری ئەم دەقە'''''] ::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ بەڵام سەرچاوەکانی من ئینسایکڵۆپیدیای بڕیتانسیا و وەکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی کتێبی میژوویی هیرۆدۆت و یۆنانی و ڕۆمانی و سەرچاوەی فەرمی باوەڕپێکراوە ]</span>---- ::::بەڕێزان خۆتان بڕیار بدەن ئایا دەستکاریکرنەکانی من شیاوە یان ئەو بەڕێزە ئایا بۆ ویکیپێدیا شیاوە سەرچاوەیەکی وەک و '''NEWS AGENCY''' دابنێیت ؟ هەر وەک ئەم بەڕێزە دایناوە؟ ::::'''یاخوود سەرچاوەی پتەوی وەک بڕیتانسیا و ویکی ئینگلیزی.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[[پەڕگە:تۆمەتە هەڵبەەستراوەکانی سایلێنت ساینتست.png]] :::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ پێم وایە تۆ لەم دێڕە تێنەگەییشتوویت مەبەستم لە ناوجە دێرینەکانی خۆی شانشینی ئیسرائیل و جوودایە کە بنزیکەیی یەکسانە بە ڕووبەی ئەمڕۆی وڵاتی ئیسرائیل :::::<ref>https://academic.oup.com/jts/advance-article/doi/10.1093/jts/flaf090/8345985?utm_source=chatgpt.com&login=false</ref><ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/land-israel-geographical-survey?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Israel_and_Judah?utm_source=chatgpt.com</ref><ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948</ref> ]</span>---- :::::----<span style="color:#00ffff; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END |✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ھەرچەندە دروستە کە ڕەخنەیەکی زۆر لەسەر سیاسەتە دەرەکییەکانی ئیسرائیل ھەیە، بەڵام من وەک خۆم پێموایە ئەلجەزیرە ماڵپەڕێکی بێلایەن نییە و تا ئاستێکی زۆر لایەنگریی تێدایە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٦، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: تکایە ڕەنگی تر زۆر بەکارمەهێنە جگە لە ڕەش لەکاتی نووسیندا، ڕێگەپێدراو نییە. @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: وادیارە هەردووکتان نەگەیشتوونە ڕێککەوتن، ئەم بابەتەش هەستیارە و نابێت لەخۆوە شت زیاد بکرێت، و ئێمەش توانا و وزەی پێداچوونەوەم نییە لەبەر بێچالاکی، هەربۆییە گەر لێدوانتان نییە، من بۆ وەشانێکی کۆن وتارەکە دەگەڕێنمەوە و دەیپارێزم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٢، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] هیچ کێشەیەکمان نەمەوە بەڕێز تێسلا ئەوەی هەبوو کەمێک هەڵە تێگەیشتن بوو؛ دەتوانیت لە بەشی [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری پەڕەکەش] سەیری بکەیت کە شەڕە دەستکاریم نەکردووە ئەو ەشەی کە سڕیبوویەوە هێنایەوە جێی خۆی؛ و هیچ کێشەیەکیشمان نەماوە لەسەر دەقەکە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٢:٣١، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591655 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120529153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20160415143212/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html لە http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٤٤، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) r23s57gw033rphejkhanwpnkwj7w976 0 12353 1591895 91601 2026-06-19T08:13:34Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] 1591895 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] q1zplyb85o7qdkavk38l2o7xsxmjcah 0 51050 1591890 244107 2026-06-19T08:12:44Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] 1591890 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] 1xo07bwz6zs5zll7eyl64ehbvr4pudm 0 55752 1591894 248810 2026-06-19T08:13:24Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] 1591894 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] q1zplyb85o7qdkavk38l2o7xsxmjcah 0 63779 1591903 256842 2026-06-19T08:14:54Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] 1591903 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] q1zplyb85o7qdkavk38l2o7xsxmjcah 0 63780 1591901 256843 2026-06-19T08:14:34Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] 1591901 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] q1zplyb85o7qdkavk38l2o7xsxmjcah 0 95911 1591889 363871 2026-06-19T08:12:34Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] 1591889 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] 1xo07bwz6zs5zll7eyl64ehbvr4pudm 0 98140 1591900 366218 2026-06-19T08:14:24Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] 1591900 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] q1zplyb85o7qdkavk38l2o7xsxmjcah 0 99215 1591617 1591471 2026-06-18T12:05:00Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591617 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی [[دووگیانی|دووگیانیی]] پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی [[مناڵدان|منداڵدانی]] دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |سەردێڕ=What is pregnancy loss/miscarriage? |وێبگە=NICHD}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی [[ئاولەمە|کۆرپەلەیە]]. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |سەردێڕ=Symptoms of miscarriage |وێبگە=NHS}}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |سەردێڕ=Symptoms of miscarriage |وێبگە=NHS}}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان پشکنینی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |سەردێڕ=Miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic}}</ref> ''هۆشداری''! [[خوێنبەربوون|خوێنبەربوونی]] زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ [[ھەوکردن|هەوکردن]]، هەستیاریی ناوپۆشی منداڵدان، دووگیانیی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە [[دووگیانی]] دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی [[نەخۆشخانە]] بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەبێت، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |وێبگە=NHS |سەردێڕ=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> * هەوکردن، مادەی کحوولی و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |وێبگە=Mayo Clinic |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی [[مناڵدان|منداڵدان]]، ئەگەری هەیە پڕۆسەی [[دووگیانی]] دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> * [[شەکرە|شەکرەی]] کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنی، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |وێبگە=Mayo Clinic |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی لەبارچوون، [[پزیشک]] سەرەتا نیشانە جەستەیییەکانی وەک [[خوێنبەربوون]]، ئازاری سک، گرژیی ماسوولکەیی و پێشینەی [[دووگیانی]]، تاوتوێ دەکات. ئەگەر پێویست بکات پشکنینی حەوز، بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی زارکی [[مناڵدان|منداڵدان]] و ڕێژەی [[خوێنبەربوون]]، یەکێکە لە شێوازەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/ |وێبگە=NHS |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> کەڵکوەرگرتن لە [[سۆنۆگرافی]] و [[پشکنینی خوێن]] باوترین و سەرەکیترین شێوازە. [[سۆنۆگرافی]] دەتوانێت [[ئاولەمە|کۆرپەلە]]، [[ترپە|ترپەی دڵ]] و گەشەی [[دووگیانی]]، نیشان بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> دەرنەکەوتنی هەریەک لەمانە، نیشانەیەکی ئەوتۆیە بۆ لەبارچوون. هەروەها ڕێژەی [[ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] (hCG)ی خوێن، یارمەتیی [[پزیشک]] دەدات ڕەوشی دووگیانییەکە باشتر هەڵبسەنگێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.acog.org/womens-health/faqs/early-pregnancy-loss |وێبگە=American College of Obstetricians and Gynecologists |سەردێڕ=Early Pregnancy Loss}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا ئەگەری هەیە ئەنجامی [[سۆنۆگرافی]] و [[پشکنینی خوێن]] دوای ٤٨ کاتژمێر دووبارە بکرێتەوە. لە دووگیانییەکی سرووشتیدا ڕێژەی هۆڕمۆنی (hCG) لە حەفتەکانی سەرەتادا بەرز دەبێتەوە، بەڵام کەمبوونەوە یان بەرزبوونەوەی نائاساییی هۆڕمۆنەکە، دەکرێت وەک نیشانەی کێشە لە دووگیانیدا، یاخود وەک نیشانەی لەبارچوون وەربگیرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |وێبگە=Mayo Clinic |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment}}</ref> == کاریگەرییە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان == کاردانەوە دەروونییەکانی لەبارچوون لە دایکێکەوە بۆ دایکێکی تر جیاوازە. بەڵام خەم و ماتەمینی، باوترین کاردانەوەی دەروونییە. زۆرێک لە خەڵکی وا هەست دەکەن ئەندامێکی داهاتوو، هیوا و بەرنامەکانیان لە دەست داوە. بۆ هەندێک کەس خەمەکان سووکەڵەن و بۆ هەندێکی تر سەختن و بەئازارن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref> '''باوترین کاریگەرییە دەروونییەکان''' * خەم و ماتەمینی * شۆک و باوەڕنەکردن * تووڕەیی * هەستکردن بە گوناه و خۆسەرکۆنەکردن * خەمۆکی * دابەزینی ئاستی متمانەبەخۆبوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref> * دابەزینی ئاستی متمانەبەجەستەبوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://online.nursing.georgetown.edu/blog/emotional-healing-after-miscarriage-georgetown-nursing/ |وێبگە=Georgetown University |سەردێڕ=Emotional Healing After a Miscarriage}}</ref> توێژینەوە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دوای لەبارچوون، ئەگەری حاڵەتەکانی دڵەڕاوکێ و خەمۆکیی قووڵ و سترێسی پاش تراوما PTSD، زیاد دەکات، هەرچەند لە زۆربەی کەیسەکاندا، بە تێپەڕینی کات ئاستی کاریگەرییەکەیان دادەبەزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7085351/ |وێبگە=PubMed Central |سەردێڕ=Post-traumatic stress, anxiety and depression following miscarriage and ectopic pregnancy}}</ref> '''خۆدەربازکردن لە کاریگەییە دەروونییەکان''' دایکێک کە منداڵی لە بار دەچێت، پێویستە لە ڕووی دەروونییەوە زۆر ئاگای لە خۆی بێت و بە شێوەیەکی درووست ڕەفتار لەگەڵ حاڵەتەکەیدا بکات. هەروەها دەوروبەریش لەسەریان پێویستە بە بەرپرسیاتێییەوە مامەڵە لەگەڵ دایکێکدا بکەن کە منداڵی لە بار چووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref> * پێویستە دەرفەتی ماتەمینی بدەیت بە خۆت و هەستەکانت سەرکوت نەکەیت. * لەگەڵ هاوژین، خانەوادە، یان هاوڕێ جێی متمانەکانت بدوێ. * بە پێی پێویست پشوو بدە بە خۆت و تەندرووستیی خۆت لە بیر مەکە. * ئەگەر پێویستی کرد، هاوکاریی لە پسپۆڕی دەروونی یان دەروونناس وەربگرە و سەردانی ئەو گرووپانە بکە، کە لە هەمان بارودۆخی دەروونیی تۆدان. * خۆت بە هۆکار مەزانە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/ |وێبگە=NHS |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> چونکە زۆربەی کەیسەکانی لەبارچوون، بە هۆی کێشەکانی کرۆمۆسۆمەوەیە، یان هۆکارێکی هەیە کە لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی دایکوباوکەوەیە. '''کاردانەوەی خانەوادە و هاوڕێیان''' ''ڕەفتارە گونجاوەکان''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.parents.com/pregnancy/complications/what-to-say-when-someone-has-had-a-miscarriage/ |وێبگە=Parents |سەردێڕ=What to Say When Someone Has Had a Miscarriage}}</ref> * ڕێز لە ماتەمینی کەسەکە بگرە. * زیاتر گوێی لێ بگرە وەک لەوەی ئامۆژگاریی بکەیت. * ڕستەکانی وەک «بەداخەوەم کە ئەمە ڕووی داوە»، بەکار بێنە. * لە حەفتەکان و مانگەکانی دوای ڕووداوەکەش، هەوڵ بدە هەواڵی کەسەکە بپرسیتەوە. ''ڕەفتارە نەگونجاوەکان''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.parents.com/pregnancy/complications/what-to-say-when-someone-has-had-a-miscarriage/ |وێبگە=Parents |سەردێڕ=What to Say When Someone Has Had a Miscarriage}}</ref> * ڕووداوەکە بە کەم مەبینە. * خۆت لەم ڕستانە بپارێزە، «خۆ جارێ مناڵ درووست نەبووبوو.» یان «جارێکی تر دووگیان دەبیتەوە.» * سەرکۆنەی کەسەکە مەکە. بە دوای خەتاباردا مەگەڕێ. * کەسەکە ناچار مەکە بە خێرایی هەموو شتێک لە بیر بکات. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆمەڵگە زۆر جار ئەم جۆرە خەم و ماتەمینییەی لەبارچوون بە هەند وەرناگرێت و بە شێوەی درووست مامەڵەی لەگەڵ ناکات، بۆیە کەسەکە سەرباری خەمی خۆی هەست بە تەنیایی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bmcwomenshealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12905-018-0672-3 |وێبگە=BMC Women's Health |سەردێڕ=Women's experiences of social support following miscarriage}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی|ژینناسی}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Miscarriage}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] [[پۆل:لەبەرچوون]] i1x4fgu1clzzf3vriq53z1gav3suq7n 0 101241 1591829 1500785 2026-06-19T01:32:35Z Hivja 64112 1591829 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}'''خنکان''' حاڵەتی کەم بوونی مەترسیداری [[ئۆکسجین]] لە [[لەشی مرۆڤ|لەش]]دا بەھۆی کێشەی [[ھەناسەدان]]ەوە. خنکان دەبێتە ھۆی کەم گەیشتنی ئۆکسیجن بە [[شانە (ژیناسی)|شانە]]کانی لەش کە ئەمە بۆ خۆی دەتوانێت ببێتە ھۆی کێشەی تر لە کاری ئەندامانی لەشدا.<ref>https://web.archive.org/web/20060614111606/http://www.pathology.ubc.ca/path425/Others/MedicolegalInvestigationOfDeathAndForensic/AsphixiaDrJAJFerris.doc</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Asphyxia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] 1mgry7kl6t6ey1pmgdf9suie7npfa1n 1591830 1591829 2026-06-19T01:33:04Z Hivja 64112 1591830 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}'''خنکان''' حاڵەتی کەم بوونی مەترسیداری [[ئۆکسجین]] لە [[لەشی مرۆڤ|لەش]]دا بەھۆی کێشەی [[ھەناسەدان]]ەوە. خنکان دەبێتە ھۆی کەم گەیشتنی ئۆکسیجن بە [[شانە (ژیناسی)|شانە]]کانی لەش کە ئەمە بۆ خۆی دەتوانێت ببێتە ھۆی کێشەی تر لە کاری ئەندامانی لەشدا.<ref>https://web.archive.org/web/20060614111606/http://www.pathology.ubc.ca/path425/Others/MedicolegalInvestigationOfDeathAndForensic/AsphixiaDrJAJFerris.doc</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Asphyxia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{کۆلکە}} [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] e808e03tk7p92gnui68koohwitldeb2 0 103647 1591627 1591341 2026-06-18T12:06:40Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ڕێکەوتی ئەرشیڤ؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591627 wikitext text/x-wiki  {{زانیاریدانی ڕووبار|name=خەرەندی ڕەواندز{{ھن}}دۆڵی ڕەواندز|image_name=خه ره ند رواندز.jpg}} '''دۆڵی ڕەواندز''' یان '''خەرەندی ڕەواندز'''، [[دۆڵ|دۆڵێکە]] دەکەوێتە شاری ڕەواندز لە دامێنی بەردین کە بە دوو دۆڵی قووڵ دەورە دراوە، یەکەمیان ناوی ''خەرەندە'' و دووەمیان ''خاڵەڕەشە''.<ref>موسوعة أربیل السیاحیة ، 2014 ، ص 123</ref> خەرەند دەکەوێتە لای ڕۆژھەڵاتی نێوان شاری [[ڕەواندز]] و [[چیای ھەندرێن]]. خەڵکی [[ڕەواندز]] ئەم دۆڵە بە دۆڵی مەرگ و دۆڵی خۆکوشتن ناودەبەن. دەگوترێ، ناوی یەکەم، دۆڵی مەرگ، لەبەر ئەوە وا ناونراوە، چوونکە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]، دوای ئەوەی ھێزەکانی ڕووسیا دامێنی [[چیای ھەندرێن|چیای ھەندرێنیان]] لە ساڵی ١٩١٦دا گرت، ئێوارەیەک ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] خۆیان ئامادەکرد بۆ ھێرشکردنە سەر شاری [[ڕەواندز]] و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی. لەگەڵ دابەزینی تاریکی، ھێرشەکە دەستی پێکرد و بە ھۆی ئاشنا نەبوونی سوپای ڕووسیا بە زەوییەکە، نزیکەی ٦٧٠ سەربازی ڕووسیا لە دۆڵەکە کەوتنە خوارەوە. دەوترێت زۆربەیان خەڵکی [[قەوقاز]] بوون. ناوی دووەم، دۆڵی خۆکوژی، دەگەڕێتەوە بۆ [[خۆکوشتن|خۆکوشتنی]] خۆشەویستان، کە زۆربەیان بە ھۆی دژایەتیی دایک و باوکیان و ڕەتکردنەوەی ڕێگەدان بە ھاوسەرگیری بەپێی نەریتە میراتییەکان ڕوویانداوە.<ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=629485 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190301140515/http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=629485 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> '''خاڵەڕەش''' [[پەڕگە:كلي_رواندز.jpg|وێنۆک|خاڵە ڕەش]] دەکەوێتە لای ڕۆژئاوای شاری [[ڕەواندز]] و ناوی خاڵەڕەشە و بەسەر سێ بەشدا دابەشکراوە: خاڵەڕەشی یەک، خاڵەڕەشی دوو، خاڵ ڕەشی سێ. خاڵ ڕەش ڕووەکێکی بەھاریی خۆڕسکە و لە ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەتی لەم دۆڵەدا بە شێوەیەکی زۆر گەشە دەکات.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province/rawanduz|سەردێڕ=رواندز {{!}} كوردستان المدهشة - الموقع الرسمي للسياحة في كوردستان |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210516170343/http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province/rawanduz |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref><ref name="مولد تلقائيا3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://district-rwandz.blogspot.com/2017/09/6t67.html|سەردێڕ=6t67 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210425193115/http://district-rwandz.blogspot.com/2017/09/6t67.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:كاولوكا_وخلفها_مدينة_رواندز.jpg|link=ملف:كاولوكا_وخلفها_مدينة_رواندز.jpg|alt=كاولوكا وخلفها مدينة رواندز| کاولۆکان و لە پشتییەوە شاری ڕەواندز پەڕگە:IMG-20210417-WA0002(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|link=ملف:IMG-20210417-WA0002(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|alt=وادي رواندز ( خه ره ند)| دۆڵی ڕەواندز پەڕگە:(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|link=ملف:(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|alt=كلي ( خال رش )| خاڵەڕەش پەڕگە:وادي_رواندز.jpg|link=ملف:وادي_رواندز.jpg|alt=وادي رواندز في شتاء 2022| دۆڵی ڕەواندز لە زستانی ٢٠٢٢ پەڕگە:خرند.jpg|link=ملف:خرند.jpg|alt=خرند| خەرەند </gallery> == سەرچاوەکان == [[پۆل:دۆڵەکان]] [[پۆل:ڕەواندز]] [[پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان]] <references /> {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} dexqrlsup6uh6tbafrnyjqicylku923 1591704 1591627 2026-06-18T17:02:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1591704 wikitext text/x-wiki  {{زانیاریدانی ڕووبار|name=خەرەندی ڕەواندز{{ھن}}دۆڵی ڕەواندز|image_name=خه ره ند رواندز.jpg}} '''دۆڵی ڕەواندز''' یان '''خەرەندی ڕەواندز'''، [[دۆڵ|دۆڵێکە]] دەکەوێتە شاری ڕەواندز لە دامێنی بەردین کە بە دوو دۆڵی قووڵ دەورە دراوە، یەکەمیان ناوی ''خەرەندە'' و دووەمیان ''خاڵەڕەشە''.<ref>موسوعة أربیل السیاحیة ، 2014 ، ص 123</ref> خەرەند دەکەوێتە لای ڕۆژھەڵاتی نێوان شاری [[ڕەواندز]] و [[چیای ھەندرێن]]. خەڵکی [[ڕەواندز]] ئەم دۆڵە بە دۆڵی مەرگ و دۆڵی خۆکوشتن ناودەبەن. دەگوترێ، ناوی یەکەم، دۆڵی مەرگ، لەبەر ئەوە وا ناونراوە، چوونکە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]، دوای ئەوەی ھێزەکانی ڕووسیا دامێنی [[چیای ھەندرێن|چیای ھەندرێنیان]] لە ساڵی ١٩١٦دا گرت، ئێوارەیەک ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] خۆیان ئامادەکرد بۆ ھێرشکردنە سەر شاری [[ڕەواندز]] و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی. لەگەڵ دابەزینی تاریکی، ھێرشەکە دەستی پێکرد و بە ھۆی ئاشنا نەبوونی سوپای ڕووسیا بە زەوییەکە، نزیکەی ٦٧٠ سەربازی ڕووسیا لە دۆڵەکە کەوتنە خوارەوە. دەوترێت زۆربەیان خەڵکی [[قەوقاز]] بوون. ناوی دووەم، دۆڵی خۆکوژی، دەگەڕێتەوە بۆ [[خۆکوشتن|خۆکوشتنی]] خۆشەویستان، کە زۆربەیان بە ھۆی دژایەتیی دایک و باوکیان و ڕەتکردنەوەی ڕێگەدان بە ھاوسەرگیری بەپێی نەریتە میراتییەکان ڕوویانداوە.<ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=629485 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190301140515/http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=629485 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> '''خاڵەڕەش''' [[پەڕگە:كلي_رواندز.jpg|وێنۆک|خاڵە ڕەش]] دەکەوێتە لای ڕۆژئاوای شاری [[ڕەواندز]] و ناوی خاڵەڕەشە و بەسەر سێ بەشدا دابەشکراوە: خاڵەڕەشی یەک، خاڵەڕەشی دوو، خاڵ ڕەشی سێ. خاڵ ڕەش ڕووەکێکی بەھاریی خۆڕسکە و لە ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەتی لەم دۆڵەدا بە شێوەیەکی زۆر گەشە دەکات.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province/rawanduz|سەردێڕ=رواندز {{!}} كوردستان المدهشة - الموقع الرسمي للسياحة في كوردستان |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210516170343/http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province/rawanduz |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref><ref name="مولد تلقائيا3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://district-rwandz.blogspot.com/2017/09/6t67.html|سەردێڕ=6t67 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210425193115/http://district-rwandz.blogspot.com/2017/09/6t67.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:كاولوكا_وخلفها_مدينة_رواندز.jpg|link=ملف:كاولوكا_وخلفها_مدينة_رواندز.jpg|alt=كاولوكا وخلفها مدينة رواندز| کاولۆکان و لە پشتییەوە شاری ڕەواندز پەڕگە:IMG-20210417-WA0002(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|link=ملف:IMG-20210417-WA0002(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|alt=وادي رواندز ( خه ره ند)| دۆڵی ڕەواندز پەڕگە:(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|link=ملف:(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|alt=كلي ( خال رش )| خاڵەڕەش پەڕگە:وادي_رواندز.jpg|link=ملف:وادي_رواندز.jpg|alt=وادي رواندز في شتاء 2022| دۆڵی ڕەواندز لە زستانی ٢٠٢٢ پەڕگە:خرند.jpg|link=ملف:خرند.jpg|alt=خرند| خەرەند </gallery> == سەرچاوەکان == [[پۆل:دۆڵەکان]] [[پۆل:ڕەواندز]] [[پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان]] <references /> {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}} 2gtf4pvvw01voaq0qic6vvl4bj1vtsn 0 105886 1591888 419575 2026-06-19T08:12:24Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] 1591888 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 0 105887 1591887 419576 2026-06-19T08:12:14Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] 1591887 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 0 108376 1591891 422462 2026-06-19T08:12:54Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] 1591891 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] 1xo07bwz6zs5zll7eyl64ehbvr4pudm 0 113595 1591899 427832 2026-06-19T08:14:14Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] 1591899 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 0 113596 1591897 427833 2026-06-19T08:13:54Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] 1591897 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 0 113597 1591898 427834 2026-06-19T08:14:04Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] 1591898 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 0 113598 1591896 427835 2026-06-19T08:13:44Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] 1591896 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھۆرمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] bk0qu00i5umpniqk04in36ngli0vjbl 0 113862 1591902 428100 2026-06-19T08:14:44Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] 1591902 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە]] q1zplyb85o7qdkavk38l2o7xsxmjcah 4 117863 1591640 1591589 2026-06-18T12:13:46Z Sakura emad 42467 /* Birch */ وەڵامدانەوە 1591640 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 3 |minthreadstoarchive = 1 }} {{داخوازی بەرامبەری کوردی}} {{ئەرشیڤەکان | auto = short | root = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی | search = yes | search-button-label = ئەرشیڤەکان بگەڕێ | search-width = 20 }} <!-- تکایە دەستکاریی بەشەکانی سەر ئێرە مەکە و پرسیارەکەت ڕاستەوخۆ لەخوارەوەی پەڕەکەوە بنووسە --> == Wikipedia:Service awards/ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٨:٣٩، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٧٧٦٨٧٦٢}}{{Pin message|}} سڵاو دەمانەوێت پەڕەی ([[:en:Wikipedia:Service_awards|Service Awards]]) بھێنینە ویکیپیدیای کوردی، پەڕەکە خەڵات و ستایشکردنە بۆ ئەو بەکارھێنەرانەی بەپێی ئەوەی چەندێکە خۆیان تۆمارکردووە و ژمارەی دەستکارییەکانیان چەندە و چەن خزمەتی ویکیپیدیان کردووە، خەڵاتەکە وەک (ویکی دیاری) وایە، بەڵام خۆت دەیبەخشیتە خۆت، ئەگەر بچن سەیری پەڕەکە بکەن، ھەر بەشێک ناونیشانی تایبەت بەخۆی ھەیە بەپێی تەمەنی ھەژمار و ژمارەی دەستکاری. ھۆکاری کردنەوەی ئەم باسە لێرە ئەوەیە، ناویشانەکان پێویستیان بە وەرگێران ھەیە، بۆ ئەمەش پێویستمان بەو کەسانەیە شارەزان لە زمانەوانی و زمانی کوردی، وە تێبینی: ناونیشانەکانی ئەوێ وەک ناونیشانی سەربازی وایە، ئێمە نامانەوێت ناونیشانی سەربازی بھێینە ویکی سۆرانی، پێویستە ناونیشانەکان پڕ بە پێستی زانستنامەکە بن و گوونجاو بن، نموونەی گوونجاو: (Experienced editor - بەکارھێنەری شارەزا) بەستەری پڕۆژە: [[ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]] {{collapse top|وشەکان}} {| class="wikitable" |+ |- ! '''°''' !! Award !! Alternative Award !! Minimum number of edits || Length of service |- | 1 || [[#Registered Editor (or Signator)|Registered Editor]] || [[#Registered Editor (or Signator)|Signator]] || align=center|1 || 1 day |- | 2 || [[#Novice Editor (or Burba)|Novice Editor]] || [[#Novice Editor (or Burba)|Burba]] || align=center|200 || 1 month |- | 3 || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Apprentice Editor]] || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Novato]] || align=center|1,000 || 3 months |- | 4 || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Journeyman Editor]] || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Grognard]] || align=center|2,000 || 6 months |- | 5 || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Yeoman Editor]] || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Grognard Extraordinaire]] || align=center|4,000 || 1 year |- | 6 || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Experienced Editor]] || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Grognard Mirabilaire]] || align=center|6,000 || 1.5 years |- | 7 || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Veteran Editor]] || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Tutnum]] || align=center|8,000 || 2 years |- | 8 || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Veteran Editor II]] || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Grand Tutnum]] || align=center|12,000 || 2.5 years |- | 9 || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Veteran Editor III]] || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Most Perfect Tutnum]] || align=center|16,000 || 3 years |- | 10 || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Veteran Editor IV]] || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Tutnum of the Encyclopedia]] || align=center|20,000 || 3.5 years |- | 11 || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Senior Editor]] || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Labutnum]] || align=center|24,000 || 4 years |- | 12 || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Senior Editor II]] || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Most Pluperfect Labutnum]] || align=center|28,500 || 4.5 years |- | 13 || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Senior Editor III]] || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Labutnum of the Encyclopedia]] || align=center|33,000 || 5 years |- | 14 || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Master Editor]] || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Illustrious Looshpah]] || align=center|42,000 || 6 years |- | 15 || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Master Editor II]] || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Auspicious Looshpah]] || align=center|51,000 || 7 years |- | 16 || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Master Editor III]] || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Most Plusquamperfect Looshpah Laureate]] || align=center|60,000 || 8 years |- | 17 || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Master Editor IV]] || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Looshpah Laureate of the Encyclopedia]] || align=center|78,000 || 10 years |- | 18 || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grandmaster Editor]] || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grand High Togneme Vicarus]]{{efn|name=lord|Before December 2019 these Alternative Awards used "Lord" instead of "Grand", and uses of the original terms may still be seen in the wild. See [[Wikipedia talk:Service awards/Archive 7#Inclusivity? (or, Gender-Neutral Service Award Titles)]].}} || align=center|96,000 || 12 years |- | 19 || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grandmaster Editor First-Class]] || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grand High Togneme Laureate]]{{efn|name=lord}} || align=center|114,000 || 14 years |- | 20 || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Vanguard Editor]] || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia]]{{efn|name=lord}} || align=center|132,000 || 16 years |- | 21 || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Senior Vanguard Editor]] || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|150,000 || 18 years |- | 22 || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Ultimate Vanguard Editor]] || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|175,000 || 20 years |- |} {{collapse bottom}} زۆر سپاس بۆ ھاوکاری کردن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٧، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) سڵاو من ئەو وشانەم بۆیان داناوە واتە پێشنیاریان دەکەم هیوادارم بەکارهێنەرانی تریش ڕای خۆیان دەرببڕن ئەگەر ڕازین یان نا * Registered Editor بەکارهێنەری تازەتۆمارکراو یان هەر تەنیا (تۆمارکراو) * Novice Editor بەکارهێنەر سەرەتایی * Apprentice Editor بەکارهێنەری شاگرد یان (هاوکار) * Journeyman editor بەکارهێنەری مەشق کردوو * Yeoman edior بەکارهێنەری یاریدەدەر * experienced editor بەکارهێنەری شارەزا * veteran editor بەکارهێنەری بەئەزموون * veteran editor İİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە دوو * veteran editor İİİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە سێ * veteran editor İV بەکارهێنەری بەئەزموون پلە چوار * senior editor بەکارهێنەری باڵا * senior editor İİ بەکارهێنەری باڵا پلە دوو * senior editor İİİ بەکارهێنەری باڵا پلە سێ * master editor بەکارهێنەری پسپۆڕ * master editor İİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە دوو * master editor İİİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە سێ * master editor İV بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە چوار * grandmaster editor بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە * grandmaster editor first class بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە پۆلی یەکەم * vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگ * senior vanguard Editor بەکارهێنەری پێشەنگی باڵا * Ultimate vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگی پلەبەرز یان (پایەبەرز) هەرچەندە هەندێکیان وەرگێرانی پیتیە وەک grandmaster first class بەڵام پێموانیە خراپ بن هیوادارم ڕای خۆتان دەربڕن وە ڕەخنەو پێشنیارەکانتان دەربڕن.سوپاس.[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٨:١٥، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] زۆر زۆر سپاستان دەکەم بۆ گرنگیدان بە بابەتەکە، یارمەتیدەر دەبێت زۆر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٠٥، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::چاو لەوێ چۆن ڕێزی بەشداربووان و بەشدارییەکان دەگرن و لێرەش چ سەرلێشێواوییەک ڕوویدا... &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٠:٢٦، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Épine|Épine]] چی بووە مەبەستت چیە یان چ پەیوەندی بەبابەتەکەوە هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٧:٤٠، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]]: کێشەیەکی بچووک لە ناوەخۆی ویکیپیدیا دا ڕوویداوە، پێم وایە مەبەستی ئەوە بێت، تکایە بەھەڵە تێمەگەن {{زۆر سپاس}} بۆ بەشداریکردن لە پڕۆژەکە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::پڕۆژەکە کەمێکی ئامادەکراوە ([[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]]) چاوەڕێی بەشداربووانی ترم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٧، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] کێشە نیە بەهەڵە تێناگەین، ئەی لەبارەی پڕۆژەکە هیچ بەرامبەرێکتان بۆ خەڵاتەکان داناوە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٢:٣٢، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :تا ئێستا ھیچ دەنگێک نییە، نە لەڕووی دژاییەتی، نە پشتگیری، نە بەشداری، گەر وابێت، پرۆژەکە جێبەجێ دەکەین و بەپێی زانیارییە پێویستییەکانمان وشەکان وەردەگێرێنە سەر زمانی کوردی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٥٨، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::سەرەتا ئەبێ بزانین ئێدیتۆر بە کوردی ئەبێ بە چی. ئێدیتۆر خۆ بەکارھێنەر نییە. -[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٢:١١، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]: سپاس بەڵام لێرە مانای حەرفی ناکەین و دەمانەوێت شتێک وەک سوپاسگوزاری بگەیەنین بە کۆمەڵگاکە بۆ نموونە بڕوانە [[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری/خشتە|خشتەکانی پڕۆژەکە]] لێرە گەر سەیر بکەی لە ھەمووی نوووسیمانە بەکارھێنەر کە مەبەستمان بەکارھێنەرانی ویکیپیدیایە بەپێی ئەزموون و دەستکاریان چ ناونیشانێک وەردەگرن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٢٣، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) {{سەرچاوەکانی وتووێژ|گرووپ=kurdish-alpha}} == چاکسازی بەرامبەر پۆلەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٣:١٨، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٨٥١٢٦٨٤}}{{Pin message|}} {{داواکردنی لێدوانی کۆمەڵگە|}} سڵاو بەڕێزان ئەم پۆلانە دەھێنمە ئێرە کە لەسەرەتای ھاتنم بۆ ئێرە دروستم کردوون و گوومانی ھەڵەیان لێدەکەم ھیوادارم یارمەتیم بدەن لە ڕاستکردنەوەیان و بمبورن کە ئەم داواکارییەم کەمێک دوروودرێژ دەبێت بەڵام نەم ویست بیکەم بە بەش-بەش بەم شێوەیە ئێرەی تێکدەدا و لەیەک داوادا ھەوڵی جێکردنەوەی ھەمووی دەدەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس ==== ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس یان ڕۆمانسی؟ * ژێرپۆلەکان: [[:پۆل:ئەنیمەیشنی_ڕۆمانس]] * ئەنیمی نا ئەنیمێ. ئەمانەش: ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانتیک و ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک.-- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٢٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]: ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک، پێم باشە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٤٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::{{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٣٢، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase ==== بەستەر: [[:پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase]] {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:کاردانەوە پزیشکییەکان بۆ کۆڤید-١٩ ==== ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان ==== * بەستەر: [[:پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان]] ====لێدوان ==== بێ کێشەیە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٣، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) <hr> ==== پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان==== *بەستەر: [[:پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان ==== بەستەر: [[:پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان]] ====لێدوان ==== <hr> دژەئەندرۆجینی ستیرۆیدی نەک ستیرۆیدی دژە ئەندرۆجینی وابزانم.سوپاس[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:١٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن ==== بەستەر: [[:پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن ==== بەستەر: [[:پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات ==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات یان ئاگرەکان بەپێی وڵات؟ ====لێدوان ==== <hr> ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات جوانترە ،وابزانم[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:٢٨، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] منیش پێم باشە، بەڵام سوتمانیشمان ھەیە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٠:٢٩، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە ==== بەستەر: [[:پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس ==== بەستەر: [[:پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) ==== بەستەر: [[:پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن)]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩ ==== نوێیە بەڵام ھەر ویستم دڵنیایی لێ بکەمەوە. بەستەر: [[:پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان==== بەستەر: [[:پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر==== بەستەر:[[:پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر]] ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن ==== بەستەر:[[:پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن]] ==== لێدوانی گشتی ==== سپاس {{rf}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی ==== : بەستەر:[[:پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی]] : پەیوەندیدار: [[:پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک ==== بەستەر:[[:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری ==== [[:پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری]] پەیوەندیدار: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی ==== بەستەر:[[:پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن==== بەستەر:[[:پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون ==== بەستەر:[[:پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠ ==== بەستەر [[:پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠]] ==== لێدوان ==== کرا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٦:٥٨، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) <hr> ==== پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ ==== بەستەر: [[:پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ]] ==== لێدوان ==== <hr> === پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری === بەستەر: [[:پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری]] ==== لێدوان ==== <hr> == aphid == کورد چی بە ئەم دەبێژێ؟ ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٩:١٢، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{بەکارھێنەر|حوسێن}} سڵاو، سەیری [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=aphid ڤەژینلێکس] بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٣، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ھەنبانەبۆرینەدا «شۆبە»، «شۆک» و «شۆکە» ھاتوون. فەرھەنگەکەی تۆفیق وەھبیش «سن»ی بە «a species of aphis» مانا کردووەتەوە، بەڵام پێم وایە کە ئەمە [[:en:corn bug|corn bug]]ـە، فارسیش «سن گندم»ی پێ دەڵێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٤:٤٧، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] شیلەمژە چۆنە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢٩، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێم باش نییە. دەبێ بگەڕێین و بزانین ئەمە بە کوردی ناوی ھەیە یان نا. ئەگەر نەبوو، ئەودەم بۆی دادەڕێژین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:٣٤، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ڕاستە منیش هاوڕام لەگەڵت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] شۆک ماددەیەکە وەک گەزۆ. «شۆکە»ش جۆرێ نەخۆشییە لە گەڵای دار ئەدا. ئەوەش کە لە ھەنبانە بۆ شۆکە و شۆبە بە فارسی نووسراوە شتە پێم ھەڵەیە. شۆکە جانەوەر نییە. گیوی موکریانی بۆ «حشرە المن» دایناوە مەگەزی گەزۆ. من دەڵێم وەک مێشھەنگوێن ئەمە بکەینە مێشگەزۆ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٥٣، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئەڵبەت لە فەرھەنگی زاراوەشدا بۆ ئەم جانەوەرە ھەر شۆکە ھاتووە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٩:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، مێشگەزۆش پێشنیارێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] موکریانی لە فەرھەنگی کوردستاندا دەڵێ شۆکە دەعبایەکە لە مێش گەورەتر لەسەر بڕکان بنیشێ خراپیان دەکا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٣١، ١٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] سپاس. ئێستا دڵنیا بووین کە «شۆک» شتێکی دیکەیە و aphid نییە. «شۆکە»یش گیانەوەرێکی دیکەیە یان ھەر گیانەوەر نییە. ئەی «شۆبە» چییە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] نا، من بەو ئاکامە گەیشتم کە شۆک نییە، بەڵام لەوانەیە شۆکە دروست بێ، بە پێی فەرھەنگەکان. ھەروا کە وتم، موکریانیش دەڵێ شۆکە دەعبایەکە. یانی من ھەڵە بووم کە وام دەزانی جانەوەر نییە و جۆرێ نەخۆشییە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٠:٣٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] باشە ئەو فەرھەنگە وتوویەتی لە مێش گەورەترە، aphid کوا لە مێش گەورەترە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٢٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == sprite (lightning) == چی بە ئەم دیاردەیە ببێژین؟ red spirit و red spriteیشی پێ دەبێژن. جن، ڕۆح، دێو یان درنج؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٩:٣٤، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|حوسێن}} وابزانم دەبێتە جنۆکەی سوور. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٥، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆچی «جنۆکە»ی پێ بڵێین کە لە «جن»ی عەرەبییەوە دروست بووە؟ sprite بە ھەبوو (being)ی خەیاڵی و ژوورسروشتی (supernatural) دەبێژرێ، لە کوردیشدا «درنج» ھەیە کە بە ھەبووی خەیاڵییان وتووە.[https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%AC] ئەم وشەیەیش باو نەماوە و دەتوانین ئاوھا بیبووژێنین. عەرەب «عفريت» بە ئەمە دەبێژێ و لە فەرھەنگی نۆبەرەیشدا «درنج» بۆ «عفريت» ھاتووە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٢٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] وشەکەیش ڕەسەنە، لە [https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-Iranian/d%CA%B0r%C3%BAk%C5%A1 ئێرە] بنۆڕە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وایە ڕاستە، ھەر چۆنت پێ باشە وای دانێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Hummingbird == چی بە ئەم باڵندەیە ببێژین؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] بەپێی ڤەژینلێکس دەبێتە؛{{ھن}} کوردی: (باڵندەناسی) زرنگەباڵندە، باڵندەی مێشی، ویزەمەل، باڵ‌زرنگە [خێزان Trochilidae: زۆر جۆرن] [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=hummingbird &]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Platanus یان Plane tree == چنار؟ دەزانم لە [[وتووێژ:چنار]] دا باس کراوە و چنار بۆ black poplar دانراوە، بەڵام لە ئەوە ناچێ ڕاست بێ! [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PopulusNigra4c.jpg#mw-jump-to-license ئەمە] گەڵای black poplarـە و چنار لای ئێمە گەڵاکەی [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leaf_Of_Platanus_Orientalis_.jpg ئاوھایە]، پێم وایە چنار بۆ plane tree چاکترە. گەڵای چنار لە گەڵای کەوێت (maple) دەچێ. تۆفیق وەھبیش چناری بە plane tree مانا کردووەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٠٥، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :[[:en: Platanus orientalis| Platanus orientalis]] ڕەنگە ناوی زانستیی چنار بێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئێمە بەو دارەی وێنەی گەڵاکەیت داناوە ئەڵێین دارجەوھەر. ئەو وێنەیەی لە وتارەکەدا ھەیە، لای ئێمە ئەوە چنارە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:١٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ھەنبانەبۆرینە جەوھەردار و چناری بە ھاومانا داناوە. ئێستا کە لە ھەندێک ناوچەدا ماناکەی جیایە، کامەی دابنێین؟ کام مانا کۆنترە، platanus یان black poplar؟ پێم وایە platanus کۆنترە. لە پاڵەویی ساسانیدا بە مانای platanus بووە، لە کورمانجیشدا «چنار» بە مانای platanus دێ و عەرەبیش «صنار»ی ھەیە کە لە «چنار»ەوە دێ و ھەر بە مانای platanus دێ. لە فەرھەنگەکەی Michael L. Chyetیشدا «چنار» بەرانبەری plane tree و oriental plane treeیە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٠٤، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وەڵڵا نازانم. من ھەر ئەوەندەم لێ دەزانی کە وتم. ئێمە بەوە کە لە وتارەکەدا وێنەکەی ھەیە دەڵێین چنار، زۆریش ھەیە لەبەر ماڵان و لە باخ و بێشە و ئەوانەدا، بۆیە دڵنیام ھەڵە ناکەم. بەوەی تریش دەڵێین جەوھەر، ئەویش ھەر زۆر زۆر ھەیە لە ھەموو شەقامەکاندا. ئەوەش دەزانم کە فارس بە جەوھەر دەڵێ چنار. بۆ نموونە، لە تاران شەقامێک ھەیە لە باشووری شارەوە ھەتا باکوور درێژە، پێی دەڵێن وەلیعەسر و، ئەمبەر و ئەوبەر یەکسەر دارجەوھەرە. بەڵام ئەوان پێی ناڵێن جەوھەر، دەڵێن «[https://www.google.com/search?q=%DA%86%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B9%D8%B5%D8%B1&oq=%DA%86%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%B5%D8%B1&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYDRgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYDRgeMgoIAhAAGAgYDRgeMgoIAxAAGAgYDRgeMgoIBBAAGIAEGKIEMgcIBRAAGO8FMgcIBhAAGO8FMgoIBxAAGIAEGKIE0gEIOTU5OGowajSoAgGwAgE&client=ms-android-samsung-ss&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 چنارھای خیابان ولیعصر]». باشتر وایە @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] یش قسەی خۆیان بکەن. چون ئەوان لە باسە پێشووەکە قسەی زۆریان بۆ کردن بوو. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٤٧، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Citron == باروونە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٤٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Elm یان Ulmus == ناوی کوردیی ئەم دارە چییە؟ وزم؟ بووز؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٤٨، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] «وزم» بەر گوێم کەوتووە، بەڵام نازانم کامەیە. «بووز»م نەبیستووە. ویکیپیدیای فارسی Elmی بەستووە بە «نارون»ەوە. ناروەن لای ئێمەش دەوترێ، بەڵام زیاتر دەڵێین دارتۆفانە. وەک چۆن عەرەب دەڵێ شجرە البق. خودی وشەی ناروەنیش دوو پارە: «نار» کە ھەمان [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87#:~:text=%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%20.,%D8%AF%D9%90%20%5D%20(%D8%A7%D9%90)%20%D9%BE%D8%B4%D9%87%20. نارد] -ە بە مانای مێشوولە و تۆفانە و، وەن کە ھەمان دارەوەن یا قەزوانە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٨:٢٢، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] لە [https://www11.ihp.sinica.edu.tw/storage/w2_file/1688NTswNBe.pdf ئێرە]دا بووزم بە مانای elm دی. ھەنبانەبۆرینە بووز و دارتۆفانەی بۆ درخت پشه داناوە، درخت پشه و نارون یەک شتن؟ ئەگەر یەک شتن، [https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/ڕەشەدار ڕەشەدار] بۆچی دوو مانای ھەیە (١، درخت نارون و ٢، درخت پشه)؟ ویکیفەرھەنگی کورمانجی «بزی»ی بۆ elm بە کار بردووە و لە کوردستانیکادا «بزوو» بۆ elm ھاتووە، کێشەکە ئەوەیە ئەمەم لە یەک فەرھەنگی دیکەدا نەدی. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٢١:٢٥، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ئێستا دیم کە لە ویکیپیدیادا «[[نارەوان (دار)|نارەوان]]» بۆ beech بە کار ھاتووە! ئەم شێوەیە لە فەرھەنگەکاندا نەھاتووە، بەڵام لە «ناروان»ی پاڵەویی ئەشکانی دەچێ کە لە [https://en.wiktionary.org/wiki/نارون#Etymology_1 ئێرە] دا ھاتووە. «دارەڕەش»یش دانراوە، بەڵام ئەمە ڕێک وەکوو [https://en.wiktionary.org/wiki/karaağaç#Etymology karaağç]ی تورکی دروست بووە کە بەرانبەری elmـە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٤١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Mongoose == ئەمە بە کوردی دەبێ بە چی؟ بانبانک؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Birch == ھیچ ناوێکمان بۆ ئەم دارە ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١١:٤٦، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] سڵاو بەپێی فەرھەنگەکان ئەمە ئەنجامەکەی بوو :{{لێدوان|فەرهەنگی کوردستانیکا|}}: درەختی بێتولە، بێتولە، تووس، تزز، داری توس :{{لێدوان|فەرهەنگی ئەندێک|}}: دار بێتولە (دارێکی گەڵاوەریوە) :بڕوانە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=Birch ڤەژین] بۆ زانیاری زیاتر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jmvegctuhz65mmjvhf2dvgc7vqoehuo 1591641 1591640 2026-06-18T12:16:21Z Sakura emad 42467 /* Mongoose */ وەڵامدانەوە 1591641 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 3 |minthreadstoarchive = 1 }} {{داخوازی بەرامبەری کوردی}} {{ئەرشیڤەکان | auto = short | root = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی | search = yes | search-button-label = ئەرشیڤەکان بگەڕێ | search-width = 20 }} <!-- تکایە دەستکاریی بەشەکانی سەر ئێرە مەکە و پرسیارەکەت ڕاستەوخۆ لەخوارەوەی پەڕەکەوە بنووسە --> == Wikipedia:Service awards/ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٨:٣٩، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٧٧٦٨٧٦٢}}{{Pin message|}} سڵاو دەمانەوێت پەڕەی ([[:en:Wikipedia:Service_awards|Service Awards]]) بھێنینە ویکیپیدیای کوردی، پەڕەکە خەڵات و ستایشکردنە بۆ ئەو بەکارھێنەرانەی بەپێی ئەوەی چەندێکە خۆیان تۆمارکردووە و ژمارەی دەستکارییەکانیان چەندە و چەن خزمەتی ویکیپیدیان کردووە، خەڵاتەکە وەک (ویکی دیاری) وایە، بەڵام خۆت دەیبەخشیتە خۆت، ئەگەر بچن سەیری پەڕەکە بکەن، ھەر بەشێک ناونیشانی تایبەت بەخۆی ھەیە بەپێی تەمەنی ھەژمار و ژمارەی دەستکاری. ھۆکاری کردنەوەی ئەم باسە لێرە ئەوەیە، ناویشانەکان پێویستیان بە وەرگێران ھەیە، بۆ ئەمەش پێویستمان بەو کەسانەیە شارەزان لە زمانەوانی و زمانی کوردی، وە تێبینی: ناونیشانەکانی ئەوێ وەک ناونیشانی سەربازی وایە، ئێمە نامانەوێت ناونیشانی سەربازی بھێینە ویکی سۆرانی، پێویستە ناونیشانەکان پڕ بە پێستی زانستنامەکە بن و گوونجاو بن، نموونەی گوونجاو: (Experienced editor - بەکارھێنەری شارەزا) بەستەری پڕۆژە: [[ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]] {{collapse top|وشەکان}} {| class="wikitable" |+ |- ! '''°''' !! Award !! Alternative Award !! Minimum number of edits || Length of service |- | 1 || [[#Registered Editor (or Signator)|Registered Editor]] || [[#Registered Editor (or Signator)|Signator]] || align=center|1 || 1 day |- | 2 || [[#Novice Editor (or Burba)|Novice Editor]] || [[#Novice Editor (or Burba)|Burba]] || align=center|200 || 1 month |- | 3 || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Apprentice Editor]] || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Novato]] || align=center|1,000 || 3 months |- | 4 || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Journeyman Editor]] || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Grognard]] || align=center|2,000 || 6 months |- | 5 || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Yeoman Editor]] || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Grognard Extraordinaire]] || align=center|4,000 || 1 year |- | 6 || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Experienced Editor]] || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Grognard Mirabilaire]] || align=center|6,000 || 1.5 years |- | 7 || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Veteran Editor]] || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Tutnum]] || align=center|8,000 || 2 years |- | 8 || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Veteran Editor II]] || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Grand Tutnum]] || align=center|12,000 || 2.5 years |- | 9 || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Veteran Editor III]] || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Most Perfect Tutnum]] || align=center|16,000 || 3 years |- | 10 || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Veteran Editor IV]] || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Tutnum of the Encyclopedia]] || align=center|20,000 || 3.5 years |- | 11 || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Senior Editor]] || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Labutnum]] || align=center|24,000 || 4 years |- | 12 || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Senior Editor II]] || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Most Pluperfect Labutnum]] || align=center|28,500 || 4.5 years |- | 13 || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Senior Editor III]] || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Labutnum of the Encyclopedia]] || align=center|33,000 || 5 years |- | 14 || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Master Editor]] || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Illustrious Looshpah]] || align=center|42,000 || 6 years |- | 15 || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Master Editor II]] || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Auspicious Looshpah]] || align=center|51,000 || 7 years |- | 16 || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Master Editor III]] || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Most Plusquamperfect Looshpah Laureate]] || align=center|60,000 || 8 years |- | 17 || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Master Editor IV]] || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Looshpah Laureate of the Encyclopedia]] || align=center|78,000 || 10 years |- | 18 || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grandmaster Editor]] || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grand High Togneme Vicarus]]{{efn|name=lord|Before December 2019 these Alternative Awards used "Lord" instead of "Grand", and uses of the original terms may still be seen in the wild. See [[Wikipedia talk:Service awards/Archive 7#Inclusivity? (or, Gender-Neutral Service Award Titles)]].}} || align=center|96,000 || 12 years |- | 19 || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grandmaster Editor First-Class]] || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grand High Togneme Laureate]]{{efn|name=lord}} || align=center|114,000 || 14 years |- | 20 || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Vanguard Editor]] || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia]]{{efn|name=lord}} || align=center|132,000 || 16 years |- | 21 || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Senior Vanguard Editor]] || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|150,000 || 18 years |- | 22 || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Ultimate Vanguard Editor]] || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|175,000 || 20 years |- |} {{collapse bottom}} زۆر سپاس بۆ ھاوکاری کردن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٧، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) سڵاو من ئەو وشانەم بۆیان داناوە واتە پێشنیاریان دەکەم هیوادارم بەکارهێنەرانی تریش ڕای خۆیان دەرببڕن ئەگەر ڕازین یان نا * Registered Editor بەکارهێنەری تازەتۆمارکراو یان هەر تەنیا (تۆمارکراو) * Novice Editor بەکارهێنەر سەرەتایی * Apprentice Editor بەکارهێنەری شاگرد یان (هاوکار) * Journeyman editor بەکارهێنەری مەشق کردوو * Yeoman edior بەکارهێنەری یاریدەدەر * experienced editor بەکارهێنەری شارەزا * veteran editor بەکارهێنەری بەئەزموون * veteran editor İİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە دوو * veteran editor İİİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە سێ * veteran editor İV بەکارهێنەری بەئەزموون پلە چوار * senior editor بەکارهێنەری باڵا * senior editor İİ بەکارهێنەری باڵا پلە دوو * senior editor İİİ بەکارهێنەری باڵا پلە سێ * master editor بەکارهێنەری پسپۆڕ * master editor İİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە دوو * master editor İİİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە سێ * master editor İV بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە چوار * grandmaster editor بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە * grandmaster editor first class بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە پۆلی یەکەم * vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگ * senior vanguard Editor بەکارهێنەری پێشەنگی باڵا * Ultimate vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگی پلەبەرز یان (پایەبەرز) هەرچەندە هەندێکیان وەرگێرانی پیتیە وەک grandmaster first class بەڵام پێموانیە خراپ بن هیوادارم ڕای خۆتان دەربڕن وە ڕەخنەو پێشنیارەکانتان دەربڕن.سوپاس.[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٨:١٥، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] زۆر زۆر سپاستان دەکەم بۆ گرنگیدان بە بابەتەکە، یارمەتیدەر دەبێت زۆر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٠٥، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::چاو لەوێ چۆن ڕێزی بەشداربووان و بەشدارییەکان دەگرن و لێرەش چ سەرلێشێواوییەک ڕوویدا... &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٠:٢٦، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Épine|Épine]] چی بووە مەبەستت چیە یان چ پەیوەندی بەبابەتەکەوە هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٧:٤٠، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]]: کێشەیەکی بچووک لە ناوەخۆی ویکیپیدیا دا ڕوویداوە، پێم وایە مەبەستی ئەوە بێت، تکایە بەھەڵە تێمەگەن {{زۆر سپاس}} بۆ بەشداریکردن لە پڕۆژەکە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::پڕۆژەکە کەمێکی ئامادەکراوە ([[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]]) چاوەڕێی بەشداربووانی ترم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٧، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] کێشە نیە بەهەڵە تێناگەین، ئەی لەبارەی پڕۆژەکە هیچ بەرامبەرێکتان بۆ خەڵاتەکان داناوە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٢:٣٢، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :تا ئێستا ھیچ دەنگێک نییە، نە لەڕووی دژاییەتی، نە پشتگیری، نە بەشداری، گەر وابێت، پرۆژەکە جێبەجێ دەکەین و بەپێی زانیارییە پێویستییەکانمان وشەکان وەردەگێرێنە سەر زمانی کوردی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٥٨، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::سەرەتا ئەبێ بزانین ئێدیتۆر بە کوردی ئەبێ بە چی. ئێدیتۆر خۆ بەکارھێنەر نییە. -[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٢:١١، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]: سپاس بەڵام لێرە مانای حەرفی ناکەین و دەمانەوێت شتێک وەک سوپاسگوزاری بگەیەنین بە کۆمەڵگاکە بۆ نموونە بڕوانە [[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری/خشتە|خشتەکانی پڕۆژەکە]] لێرە گەر سەیر بکەی لە ھەمووی نوووسیمانە بەکارھێنەر کە مەبەستمان بەکارھێنەرانی ویکیپیدیایە بەپێی ئەزموون و دەستکاریان چ ناونیشانێک وەردەگرن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٢٣، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) {{سەرچاوەکانی وتووێژ|گرووپ=kurdish-alpha}} == چاکسازی بەرامبەر پۆلەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٣:١٨، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٨٥١٢٦٨٤}}{{Pin message|}} {{داواکردنی لێدوانی کۆمەڵگە|}} سڵاو بەڕێزان ئەم پۆلانە دەھێنمە ئێرە کە لەسەرەتای ھاتنم بۆ ئێرە دروستم کردوون و گوومانی ھەڵەیان لێدەکەم ھیوادارم یارمەتیم بدەن لە ڕاستکردنەوەیان و بمبورن کە ئەم داواکارییەم کەمێک دوروودرێژ دەبێت بەڵام نەم ویست بیکەم بە بەش-بەش بەم شێوەیە ئێرەی تێکدەدا و لەیەک داوادا ھەوڵی جێکردنەوەی ھەمووی دەدەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس ==== ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس یان ڕۆمانسی؟ * ژێرپۆلەکان: [[:پۆل:ئەنیمەیشنی_ڕۆمانس]] * ئەنیمی نا ئەنیمێ. ئەمانەش: ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانتیک و ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک.-- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٢٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]: ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک، پێم باشە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٤٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::{{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٣٢، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase ==== بەستەر: [[:پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase]] {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:کاردانەوە پزیشکییەکان بۆ کۆڤید-١٩ ==== ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان ==== * بەستەر: [[:پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان]] ====لێدوان ==== بێ کێشەیە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٣، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) <hr> ==== پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان==== *بەستەر: [[:پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان ==== بەستەر: [[:پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان]] ====لێدوان ==== <hr> دژەئەندرۆجینی ستیرۆیدی نەک ستیرۆیدی دژە ئەندرۆجینی وابزانم.سوپاس[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:١٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن ==== بەستەر: [[:پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن ==== بەستەر: [[:پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات ==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات یان ئاگرەکان بەپێی وڵات؟ ====لێدوان ==== <hr> ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات جوانترە ،وابزانم[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:٢٨، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] منیش پێم باشە، بەڵام سوتمانیشمان ھەیە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٠:٢٩، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە ==== بەستەر: [[:پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس ==== بەستەر: [[:پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) ==== بەستەر: [[:پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن)]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩ ==== نوێیە بەڵام ھەر ویستم دڵنیایی لێ بکەمەوە. بەستەر: [[:پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان==== بەستەر: [[:پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر==== بەستەر:[[:پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر]] ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن ==== بەستەر:[[:پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن]] ==== لێدوانی گشتی ==== سپاس {{rf}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی ==== : بەستەر:[[:پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی]] : پەیوەندیدار: [[:پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک ==== بەستەر:[[:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری ==== [[:پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری]] پەیوەندیدار: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی ==== بەستەر:[[:پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن==== بەستەر:[[:پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون ==== بەستەر:[[:پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠ ==== بەستەر [[:پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠]] ==== لێدوان ==== کرا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٦:٥٨، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) <hr> ==== پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ ==== بەستەر: [[:پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ]] ==== لێدوان ==== <hr> === پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری === بەستەر: [[:پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری]] ==== لێدوان ==== <hr> == aphid == کورد چی بە ئەم دەبێژێ؟ ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٩:١٢، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{بەکارھێنەر|حوسێن}} سڵاو، سەیری [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=aphid ڤەژینلێکس] بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٣، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ھەنبانەبۆرینەدا «شۆبە»، «شۆک» و «شۆکە» ھاتوون. فەرھەنگەکەی تۆفیق وەھبیش «سن»ی بە «a species of aphis» مانا کردووەتەوە، بەڵام پێم وایە کە ئەمە [[:en:corn bug|corn bug]]ـە، فارسیش «سن گندم»ی پێ دەڵێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٤:٤٧، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] شیلەمژە چۆنە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢٩، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێم باش نییە. دەبێ بگەڕێین و بزانین ئەمە بە کوردی ناوی ھەیە یان نا. ئەگەر نەبوو، ئەودەم بۆی دادەڕێژین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:٣٤، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ڕاستە منیش هاوڕام لەگەڵت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] شۆک ماددەیەکە وەک گەزۆ. «شۆکە»ش جۆرێ نەخۆشییە لە گەڵای دار ئەدا. ئەوەش کە لە ھەنبانە بۆ شۆکە و شۆبە بە فارسی نووسراوە شتە پێم ھەڵەیە. شۆکە جانەوەر نییە. گیوی موکریانی بۆ «حشرە المن» دایناوە مەگەزی گەزۆ. من دەڵێم وەک مێشھەنگوێن ئەمە بکەینە مێشگەزۆ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٥٣، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئەڵبەت لە فەرھەنگی زاراوەشدا بۆ ئەم جانەوەرە ھەر شۆکە ھاتووە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٩:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، مێشگەزۆش پێشنیارێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] موکریانی لە فەرھەنگی کوردستاندا دەڵێ شۆکە دەعبایەکە لە مێش گەورەتر لەسەر بڕکان بنیشێ خراپیان دەکا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٣١، ١٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] سپاس. ئێستا دڵنیا بووین کە «شۆک» شتێکی دیکەیە و aphid نییە. «شۆکە»یش گیانەوەرێکی دیکەیە یان ھەر گیانەوەر نییە. ئەی «شۆبە» چییە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] نا، من بەو ئاکامە گەیشتم کە شۆک نییە، بەڵام لەوانەیە شۆکە دروست بێ، بە پێی فەرھەنگەکان. ھەروا کە وتم، موکریانیش دەڵێ شۆکە دەعبایەکە. یانی من ھەڵە بووم کە وام دەزانی جانەوەر نییە و جۆرێ نەخۆشییە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٠:٣٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] باشە ئەو فەرھەنگە وتوویەتی لە مێش گەورەترە، aphid کوا لە مێش گەورەترە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٢٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == sprite (lightning) == چی بە ئەم دیاردەیە ببێژین؟ red spirit و red spriteیشی پێ دەبێژن. جن، ڕۆح، دێو یان درنج؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٩:٣٤، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|حوسێن}} وابزانم دەبێتە جنۆکەی سوور. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٥، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆچی «جنۆکە»ی پێ بڵێین کە لە «جن»ی عەرەبییەوە دروست بووە؟ sprite بە ھەبوو (being)ی خەیاڵی و ژوورسروشتی (supernatural) دەبێژرێ، لە کوردیشدا «درنج» ھەیە کە بە ھەبووی خەیاڵییان وتووە.[https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%AC] ئەم وشەیەیش باو نەماوە و دەتوانین ئاوھا بیبووژێنین. عەرەب «عفريت» بە ئەمە دەبێژێ و لە فەرھەنگی نۆبەرەیشدا «درنج» بۆ «عفريت» ھاتووە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٢٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] وشەکەیش ڕەسەنە، لە [https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-Iranian/d%CA%B0r%C3%BAk%C5%A1 ئێرە] بنۆڕە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وایە ڕاستە، ھەر چۆنت پێ باشە وای دانێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Hummingbird == چی بە ئەم باڵندەیە ببێژین؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] بەپێی ڤەژینلێکس دەبێتە؛{{ھن}} کوردی: (باڵندەناسی) زرنگەباڵندە، باڵندەی مێشی، ویزەمەل، باڵ‌زرنگە [خێزان Trochilidae: زۆر جۆرن] [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=hummingbird &]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Platanus یان Plane tree == چنار؟ دەزانم لە [[وتووێژ:چنار]] دا باس کراوە و چنار بۆ black poplar دانراوە، بەڵام لە ئەوە ناچێ ڕاست بێ! [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PopulusNigra4c.jpg#mw-jump-to-license ئەمە] گەڵای black poplarـە و چنار لای ئێمە گەڵاکەی [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leaf_Of_Platanus_Orientalis_.jpg ئاوھایە]، پێم وایە چنار بۆ plane tree چاکترە. گەڵای چنار لە گەڵای کەوێت (maple) دەچێ. تۆفیق وەھبیش چناری بە plane tree مانا کردووەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٠٥، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :[[:en: Platanus orientalis| Platanus orientalis]] ڕەنگە ناوی زانستیی چنار بێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئێمە بەو دارەی وێنەی گەڵاکەیت داناوە ئەڵێین دارجەوھەر. ئەو وێنەیەی لە وتارەکەدا ھەیە، لای ئێمە ئەوە چنارە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:١٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ھەنبانەبۆرینە جەوھەردار و چناری بە ھاومانا داناوە. ئێستا کە لە ھەندێک ناوچەدا ماناکەی جیایە، کامەی دابنێین؟ کام مانا کۆنترە، platanus یان black poplar؟ پێم وایە platanus کۆنترە. لە پاڵەویی ساسانیدا بە مانای platanus بووە، لە کورمانجیشدا «چنار» بە مانای platanus دێ و عەرەبیش «صنار»ی ھەیە کە لە «چنار»ەوە دێ و ھەر بە مانای platanus دێ. لە فەرھەنگەکەی Michael L. Chyetیشدا «چنار» بەرانبەری plane tree و oriental plane treeیە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٠٤، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وەڵڵا نازانم. من ھەر ئەوەندەم لێ دەزانی کە وتم. ئێمە بەوە کە لە وتارەکەدا وێنەکەی ھەیە دەڵێین چنار، زۆریش ھەیە لەبەر ماڵان و لە باخ و بێشە و ئەوانەدا، بۆیە دڵنیام ھەڵە ناکەم. بەوەی تریش دەڵێین جەوھەر، ئەویش ھەر زۆر زۆر ھەیە لە ھەموو شەقامەکاندا. ئەوەش دەزانم کە فارس بە جەوھەر دەڵێ چنار. بۆ نموونە، لە تاران شەقامێک ھەیە لە باشووری شارەوە ھەتا باکوور درێژە، پێی دەڵێن وەلیعەسر و، ئەمبەر و ئەوبەر یەکسەر دارجەوھەرە. بەڵام ئەوان پێی ناڵێن جەوھەر، دەڵێن «[https://www.google.com/search?q=%DA%86%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B9%D8%B5%D8%B1&oq=%DA%86%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%B5%D8%B1&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYDRgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYDRgeMgoIAhAAGAgYDRgeMgoIAxAAGAgYDRgeMgoIBBAAGIAEGKIEMgcIBRAAGO8FMgcIBhAAGO8FMgoIBxAAGIAEGKIE0gEIOTU5OGowajSoAgGwAgE&client=ms-android-samsung-ss&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 چنارھای خیابان ولیعصر]». باشتر وایە @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] یش قسەی خۆیان بکەن. چون ئەوان لە باسە پێشووەکە قسەی زۆریان بۆ کردن بوو. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٤٧، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Citron == باروونە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٤٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Elm یان Ulmus == ناوی کوردیی ئەم دارە چییە؟ وزم؟ بووز؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٤٨، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] «وزم» بەر گوێم کەوتووە، بەڵام نازانم کامەیە. «بووز»م نەبیستووە. ویکیپیدیای فارسی Elmی بەستووە بە «نارون»ەوە. ناروەن لای ئێمەش دەوترێ، بەڵام زیاتر دەڵێین دارتۆفانە. وەک چۆن عەرەب دەڵێ شجرە البق. خودی وشەی ناروەنیش دوو پارە: «نار» کە ھەمان [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87#:~:text=%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%20.,%D8%AF%D9%90%20%5D%20(%D8%A7%D9%90)%20%D9%BE%D8%B4%D9%87%20. نارد] -ە بە مانای مێشوولە و تۆفانە و، وەن کە ھەمان دارەوەن یا قەزوانە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٨:٢٢، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] لە [https://www11.ihp.sinica.edu.tw/storage/w2_file/1688NTswNBe.pdf ئێرە]دا بووزم بە مانای elm دی. ھەنبانەبۆرینە بووز و دارتۆفانەی بۆ درخت پشه داناوە، درخت پشه و نارون یەک شتن؟ ئەگەر یەک شتن، [https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/ڕەشەدار ڕەشەدار] بۆچی دوو مانای ھەیە (١، درخت نارون و ٢، درخت پشه)؟ ویکیفەرھەنگی کورمانجی «بزی»ی بۆ elm بە کار بردووە و لە کوردستانیکادا «بزوو» بۆ elm ھاتووە، کێشەکە ئەوەیە ئەمەم لە یەک فەرھەنگی دیکەدا نەدی. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٢١:٢٥، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ئێستا دیم کە لە ویکیپیدیادا «[[نارەوان (دار)|نارەوان]]» بۆ beech بە کار ھاتووە! ئەم شێوەیە لە فەرھەنگەکاندا نەھاتووە، بەڵام لە «ناروان»ی پاڵەویی ئەشکانی دەچێ کە لە [https://en.wiktionary.org/wiki/نارون#Etymology_1 ئێرە] دا ھاتووە. «دارەڕەش»یش دانراوە، بەڵام ئەمە ڕێک وەکوو [https://en.wiktionary.org/wiki/karaağaç#Etymology karaağç]ی تورکی دروست بووە کە بەرانبەری elmـە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٤١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Mongoose == ئەمە بە کوردی دەبێ بە چی؟ بانبانک؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] سڵاو بەپێی فەرھەنگەکان ئەمە ئەنجامەکەی بوو ::{{لێدوان|فەرهەنگی کوردستانیکا|}}: مارگرە، مارخۆرە، ::{{لێدوان|فەرهەنگی ئەندێک|}}: بانبانکە، مشک خۆرە :بڕوانە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=Mongoose ڤەژین] بۆ زانیاری زیاتر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Birch == ھیچ ناوێکمان بۆ ئەم دارە ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١١:٤٦، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] سڵاو بەپێی فەرھەنگەکان ئەمە ئەنجامەکەی بوو :{{لێدوان|فەرهەنگی کوردستانیکا|}}: درەختی بێتولە، بێتولە، تووس، تزز، داری توس :{{لێدوان|فەرهەنگی ئەندێک|}}: دار بێتولە (دارێکی گەڵاوەریوە) :بڕوانە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=Birch ڤەژین] بۆ زانیاری زیاتر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2aa8y4ub57zmfkj3khfomrs9sm6xpw4 1591674 1591641 2026-06-18T15:06:33Z حوسێن 42516 /* Hardwood و Softwood */ بەشی نوێ 1591674 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 3 |minthreadstoarchive = 1 }} {{داخوازی بەرامبەری کوردی}} {{ئەرشیڤەکان | auto = short | root = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی | search = yes | search-button-label = ئەرشیڤەکان بگەڕێ | search-width = 20 }} <!-- تکایە دەستکاریی بەشەکانی سەر ئێرە مەکە و پرسیارەکەت ڕاستەوخۆ لەخوارەوەی پەڕەکەوە بنووسە --> == Wikipedia:Service awards/ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٨:٣٩، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٧٧٦٨٧٦٢}}{{Pin message|}} سڵاو دەمانەوێت پەڕەی ([[:en:Wikipedia:Service_awards|Service Awards]]) بھێنینە ویکیپیدیای کوردی، پەڕەکە خەڵات و ستایشکردنە بۆ ئەو بەکارھێنەرانەی بەپێی ئەوەی چەندێکە خۆیان تۆمارکردووە و ژمارەی دەستکارییەکانیان چەندە و چەن خزمەتی ویکیپیدیان کردووە، خەڵاتەکە وەک (ویکی دیاری) وایە، بەڵام خۆت دەیبەخشیتە خۆت، ئەگەر بچن سەیری پەڕەکە بکەن، ھەر بەشێک ناونیشانی تایبەت بەخۆی ھەیە بەپێی تەمەنی ھەژمار و ژمارەی دەستکاری. ھۆکاری کردنەوەی ئەم باسە لێرە ئەوەیە، ناویشانەکان پێویستیان بە وەرگێران ھەیە، بۆ ئەمەش پێویستمان بەو کەسانەیە شارەزان لە زمانەوانی و زمانی کوردی، وە تێبینی: ناونیشانەکانی ئەوێ وەک ناونیشانی سەربازی وایە، ئێمە نامانەوێت ناونیشانی سەربازی بھێینە ویکی سۆرانی، پێویستە ناونیشانەکان پڕ بە پێستی زانستنامەکە بن و گوونجاو بن، نموونەی گوونجاو: (Experienced editor - بەکارھێنەری شارەزا) بەستەری پڕۆژە: [[ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]] {{collapse top|وشەکان}} {| class="wikitable" |+ |- ! '''°''' !! Award !! Alternative Award !! Minimum number of edits || Length of service |- | 1 || [[#Registered Editor (or Signator)|Registered Editor]] || [[#Registered Editor (or Signator)|Signator]] || align=center|1 || 1 day |- | 2 || [[#Novice Editor (or Burba)|Novice Editor]] || [[#Novice Editor (or Burba)|Burba]] || align=center|200 || 1 month |- | 3 || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Apprentice Editor]] || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Novato]] || align=center|1,000 || 3 months |- | 4 || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Journeyman Editor]] || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Grognard]] || align=center|2,000 || 6 months |- | 5 || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Yeoman Editor]] || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Grognard Extraordinaire]] || align=center|4,000 || 1 year |- | 6 || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Experienced Editor]] || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Grognard Mirabilaire]] || align=center|6,000 || 1.5 years |- | 7 || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Veteran Editor]] || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Tutnum]] || align=center|8,000 || 2 years |- | 8 || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Veteran Editor II]] || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Grand Tutnum]] || align=center|12,000 || 2.5 years |- | 9 || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Veteran Editor III]] || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Most Perfect Tutnum]] || align=center|16,000 || 3 years |- | 10 || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Veteran Editor IV]] || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Tutnum of the Encyclopedia]] || align=center|20,000 || 3.5 years |- | 11 || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Senior Editor]] || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Labutnum]] || align=center|24,000 || 4 years |- | 12 || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Senior Editor II]] || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Most Pluperfect Labutnum]] || align=center|28,500 || 4.5 years |- | 13 || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Senior Editor III]] || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Labutnum of the Encyclopedia]] || align=center|33,000 || 5 years |- | 14 || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Master Editor]] || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Illustrious Looshpah]] || align=center|42,000 || 6 years |- | 15 || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Master Editor II]] || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Auspicious Looshpah]] || align=center|51,000 || 7 years |- | 16 || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Master Editor III]] || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Most Plusquamperfect Looshpah Laureate]] || align=center|60,000 || 8 years |- | 17 || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Master Editor IV]] || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Looshpah Laureate of the Encyclopedia]] || align=center|78,000 || 10 years |- | 18 || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grandmaster Editor]] || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grand High Togneme Vicarus]]{{efn|name=lord|Before December 2019 these Alternative Awards used "Lord" instead of "Grand", and uses of the original terms may still be seen in the wild. See [[Wikipedia talk:Service awards/Archive 7#Inclusivity? (or, Gender-Neutral Service Award Titles)]].}} || align=center|96,000 || 12 years |- | 19 || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grandmaster Editor First-Class]] || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grand High Togneme Laureate]]{{efn|name=lord}} || align=center|114,000 || 14 years |- | 20 || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Vanguard Editor]] || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia]]{{efn|name=lord}} || align=center|132,000 || 16 years |- | 21 || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Senior Vanguard Editor]] || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|150,000 || 18 years |- | 22 || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Ultimate Vanguard Editor]] || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|175,000 || 20 years |- |} {{collapse bottom}} زۆر سپاس بۆ ھاوکاری کردن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٧، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) سڵاو من ئەو وشانەم بۆیان داناوە واتە پێشنیاریان دەکەم هیوادارم بەکارهێنەرانی تریش ڕای خۆیان دەرببڕن ئەگەر ڕازین یان نا * Registered Editor بەکارهێنەری تازەتۆمارکراو یان هەر تەنیا (تۆمارکراو) * Novice Editor بەکارهێنەر سەرەتایی * Apprentice Editor بەکارهێنەری شاگرد یان (هاوکار) * Journeyman editor بەکارهێنەری مەشق کردوو * Yeoman edior بەکارهێنەری یاریدەدەر * experienced editor بەکارهێنەری شارەزا * veteran editor بەکارهێنەری بەئەزموون * veteran editor İİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە دوو * veteran editor İİİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە سێ * veteran editor İV بەکارهێنەری بەئەزموون پلە چوار * senior editor بەکارهێنەری باڵا * senior editor İİ بەکارهێنەری باڵا پلە دوو * senior editor İİİ بەکارهێنەری باڵا پلە سێ * master editor بەکارهێنەری پسپۆڕ * master editor İİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە دوو * master editor İİİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە سێ * master editor İV بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە چوار * grandmaster editor بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە * grandmaster editor first class بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە پۆلی یەکەم * vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگ * senior vanguard Editor بەکارهێنەری پێشەنگی باڵا * Ultimate vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگی پلەبەرز یان (پایەبەرز) هەرچەندە هەندێکیان وەرگێرانی پیتیە وەک grandmaster first class بەڵام پێموانیە خراپ بن هیوادارم ڕای خۆتان دەربڕن وە ڕەخنەو پێشنیارەکانتان دەربڕن.سوپاس.[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٨:١٥، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] زۆر زۆر سپاستان دەکەم بۆ گرنگیدان بە بابەتەکە، یارمەتیدەر دەبێت زۆر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٠٥، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::چاو لەوێ چۆن ڕێزی بەشداربووان و بەشدارییەکان دەگرن و لێرەش چ سەرلێشێواوییەک ڕوویدا... &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٠:٢٦، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Épine|Épine]] چی بووە مەبەستت چیە یان چ پەیوەندی بەبابەتەکەوە هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٧:٤٠، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]]: کێشەیەکی بچووک لە ناوەخۆی ویکیپیدیا دا ڕوویداوە، پێم وایە مەبەستی ئەوە بێت، تکایە بەھەڵە تێمەگەن {{زۆر سپاس}} بۆ بەشداریکردن لە پڕۆژەکە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::پڕۆژەکە کەمێکی ئامادەکراوە ([[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]]) چاوەڕێی بەشداربووانی ترم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٧، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] کێشە نیە بەهەڵە تێناگەین، ئەی لەبارەی پڕۆژەکە هیچ بەرامبەرێکتان بۆ خەڵاتەکان داناوە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٢:٣٢، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :تا ئێستا ھیچ دەنگێک نییە، نە لەڕووی دژاییەتی، نە پشتگیری، نە بەشداری، گەر وابێت، پرۆژەکە جێبەجێ دەکەین و بەپێی زانیارییە پێویستییەکانمان وشەکان وەردەگێرێنە سەر زمانی کوردی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٥٨، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::سەرەتا ئەبێ بزانین ئێدیتۆر بە کوردی ئەبێ بە چی. ئێدیتۆر خۆ بەکارھێنەر نییە. -[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٢:١١، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]: سپاس بەڵام لێرە مانای حەرفی ناکەین و دەمانەوێت شتێک وەک سوپاسگوزاری بگەیەنین بە کۆمەڵگاکە بۆ نموونە بڕوانە [[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری/خشتە|خشتەکانی پڕۆژەکە]] لێرە گەر سەیر بکەی لە ھەمووی نوووسیمانە بەکارھێنەر کە مەبەستمان بەکارھێنەرانی ویکیپیدیایە بەپێی ئەزموون و دەستکاریان چ ناونیشانێک وەردەگرن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٢٣، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) {{سەرچاوەکانی وتووێژ|گرووپ=kurdish-alpha}} == چاکسازی بەرامبەر پۆلەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٣:١٨، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٨٥١٢٦٨٤}}{{Pin message|}} {{داواکردنی لێدوانی کۆمەڵگە|}} سڵاو بەڕێزان ئەم پۆلانە دەھێنمە ئێرە کە لەسەرەتای ھاتنم بۆ ئێرە دروستم کردوون و گوومانی ھەڵەیان لێدەکەم ھیوادارم یارمەتیم بدەن لە ڕاستکردنەوەیان و بمبورن کە ئەم داواکارییەم کەمێک دوروودرێژ دەبێت بەڵام نەم ویست بیکەم بە بەش-بەش بەم شێوەیە ئێرەی تێکدەدا و لەیەک داوادا ھەوڵی جێکردنەوەی ھەمووی دەدەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس ==== ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس یان ڕۆمانسی؟ * ژێرپۆلەکان: [[:پۆل:ئەنیمەیشنی_ڕۆمانس]] * ئەنیمی نا ئەنیمێ. ئەمانەش: ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانتیک و ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک.-- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٢٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]: ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک، پێم باشە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٤٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::{{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٣٢، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase ==== بەستەر: [[:پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase]] {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:کاردانەوە پزیشکییەکان بۆ کۆڤید-١٩ ==== ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان ==== * بەستەر: [[:پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان]] ====لێدوان ==== بێ کێشەیە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٣، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) <hr> ==== پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان==== *بەستەر: [[:پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان ==== بەستەر: [[:پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان]] ====لێدوان ==== <hr> دژەئەندرۆجینی ستیرۆیدی نەک ستیرۆیدی دژە ئەندرۆجینی وابزانم.سوپاس[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:١٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن ==== بەستەر: [[:پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن ==== بەستەر: [[:پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات ==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات یان ئاگرەکان بەپێی وڵات؟ ====لێدوان ==== <hr> ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات جوانترە ،وابزانم[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:٢٨، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] منیش پێم باشە، بەڵام سوتمانیشمان ھەیە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٠:٢٩، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە ==== بەستەر: [[:پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس ==== بەستەر: [[:پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) ==== بەستەر: [[:پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن)]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩ ==== نوێیە بەڵام ھەر ویستم دڵنیایی لێ بکەمەوە. بەستەر: [[:پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان==== بەستەر: [[:پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر==== بەستەر:[[:پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر]] ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن ==== بەستەر:[[:پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن]] ==== لێدوانی گشتی ==== سپاس {{rf}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی ==== : بەستەر:[[:پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی]] : پەیوەندیدار: [[:پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک ==== بەستەر:[[:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری ==== [[:پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری]] پەیوەندیدار: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی ==== بەستەر:[[:پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن==== بەستەر:[[:پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون ==== بەستەر:[[:پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠ ==== بەستەر [[:پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠]] ==== لێدوان ==== کرا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٦:٥٨، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) <hr> ==== پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ ==== بەستەر: [[:پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ]] ==== لێدوان ==== <hr> === پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری === بەستەر: [[:پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری]] ==== لێدوان ==== <hr> == aphid == کورد چی بە ئەم دەبێژێ؟ ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٩:١٢، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{بەکارھێنەر|حوسێن}} سڵاو، سەیری [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=aphid ڤەژینلێکس] بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٣، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ھەنبانەبۆرینەدا «شۆبە»، «شۆک» و «شۆکە» ھاتوون. فەرھەنگەکەی تۆفیق وەھبیش «سن»ی بە «a species of aphis» مانا کردووەتەوە، بەڵام پێم وایە کە ئەمە [[:en:corn bug|corn bug]]ـە، فارسیش «سن گندم»ی پێ دەڵێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٤:٤٧، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] شیلەمژە چۆنە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢٩، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێم باش نییە. دەبێ بگەڕێین و بزانین ئەمە بە کوردی ناوی ھەیە یان نا. ئەگەر نەبوو، ئەودەم بۆی دادەڕێژین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:٣٤، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ڕاستە منیش هاوڕام لەگەڵت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] شۆک ماددەیەکە وەک گەزۆ. «شۆکە»ش جۆرێ نەخۆشییە لە گەڵای دار ئەدا. ئەوەش کە لە ھەنبانە بۆ شۆکە و شۆبە بە فارسی نووسراوە شتە پێم ھەڵەیە. شۆکە جانەوەر نییە. گیوی موکریانی بۆ «حشرە المن» دایناوە مەگەزی گەزۆ. من دەڵێم وەک مێشھەنگوێن ئەمە بکەینە مێشگەزۆ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٥٣، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئەڵبەت لە فەرھەنگی زاراوەشدا بۆ ئەم جانەوەرە ھەر شۆکە ھاتووە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٩:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، مێشگەزۆش پێشنیارێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] موکریانی لە فەرھەنگی کوردستاندا دەڵێ شۆکە دەعبایەکە لە مێش گەورەتر لەسەر بڕکان بنیشێ خراپیان دەکا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٣١، ١٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] سپاس. ئێستا دڵنیا بووین کە «شۆک» شتێکی دیکەیە و aphid نییە. «شۆکە»یش گیانەوەرێکی دیکەیە یان ھەر گیانەوەر نییە. ئەی «شۆبە» چییە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] نا، من بەو ئاکامە گەیشتم کە شۆک نییە، بەڵام لەوانەیە شۆکە دروست بێ، بە پێی فەرھەنگەکان. ھەروا کە وتم، موکریانیش دەڵێ شۆکە دەعبایەکە. یانی من ھەڵە بووم کە وام دەزانی جانەوەر نییە و جۆرێ نەخۆشییە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٠:٣٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] باشە ئەو فەرھەنگە وتوویەتی لە مێش گەورەترە، aphid کوا لە مێش گەورەترە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٢٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == sprite (lightning) == چی بە ئەم دیاردەیە ببێژین؟ red spirit و red spriteیشی پێ دەبێژن. جن، ڕۆح، دێو یان درنج؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٩:٣٤، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|حوسێن}} وابزانم دەبێتە جنۆکەی سوور. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٥، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆچی «جنۆکە»ی پێ بڵێین کە لە «جن»ی عەرەبییەوە دروست بووە؟ sprite بە ھەبوو (being)ی خەیاڵی و ژوورسروشتی (supernatural) دەبێژرێ، لە کوردیشدا «درنج» ھەیە کە بە ھەبووی خەیاڵییان وتووە.[https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%AC] ئەم وشەیەیش باو نەماوە و دەتوانین ئاوھا بیبووژێنین. عەرەب «عفريت» بە ئەمە دەبێژێ و لە فەرھەنگی نۆبەرەیشدا «درنج» بۆ «عفريت» ھاتووە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٢٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] وشەکەیش ڕەسەنە، لە [https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-Iranian/d%CA%B0r%C3%BAk%C5%A1 ئێرە] بنۆڕە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وایە ڕاستە، ھەر چۆنت پێ باشە وای دانێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Hummingbird == چی بە ئەم باڵندەیە ببێژین؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] بەپێی ڤەژینلێکس دەبێتە؛{{ھن}} کوردی: (باڵندەناسی) زرنگەباڵندە، باڵندەی مێشی، ویزەمەل، باڵ‌زرنگە [خێزان Trochilidae: زۆر جۆرن] [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=hummingbird &]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Platanus یان Plane tree == چنار؟ دەزانم لە [[وتووێژ:چنار]] دا باس کراوە و چنار بۆ black poplar دانراوە، بەڵام لە ئەوە ناچێ ڕاست بێ! [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PopulusNigra4c.jpg#mw-jump-to-license ئەمە] گەڵای black poplarـە و چنار لای ئێمە گەڵاکەی [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leaf_Of_Platanus_Orientalis_.jpg ئاوھایە]، پێم وایە چنار بۆ plane tree چاکترە. گەڵای چنار لە گەڵای کەوێت (maple) دەچێ. تۆفیق وەھبیش چناری بە plane tree مانا کردووەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٠٥، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :[[:en: Platanus orientalis| Platanus orientalis]] ڕەنگە ناوی زانستیی چنار بێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئێمە بەو دارەی وێنەی گەڵاکەیت داناوە ئەڵێین دارجەوھەر. ئەو وێنەیەی لە وتارەکەدا ھەیە، لای ئێمە ئەوە چنارە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:١٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ھەنبانەبۆرینە جەوھەردار و چناری بە ھاومانا داناوە. ئێستا کە لە ھەندێک ناوچەدا ماناکەی جیایە، کامەی دابنێین؟ کام مانا کۆنترە، platanus یان black poplar؟ پێم وایە platanus کۆنترە. لە پاڵەویی ساسانیدا بە مانای platanus بووە، لە کورمانجیشدا «چنار» بە مانای platanus دێ و عەرەبیش «صنار»ی ھەیە کە لە «چنار»ەوە دێ و ھەر بە مانای platanus دێ. لە فەرھەنگەکەی Michael L. Chyetیشدا «چنار» بەرانبەری plane tree و oriental plane treeیە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٠٤، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وەڵڵا نازانم. من ھەر ئەوەندەم لێ دەزانی کە وتم. ئێمە بەوە کە لە وتارەکەدا وێنەکەی ھەیە دەڵێین چنار، زۆریش ھەیە لەبەر ماڵان و لە باخ و بێشە و ئەوانەدا، بۆیە دڵنیام ھەڵە ناکەم. بەوەی تریش دەڵێین جەوھەر، ئەویش ھەر زۆر زۆر ھەیە لە ھەموو شەقامەکاندا. ئەوەش دەزانم کە فارس بە جەوھەر دەڵێ چنار. بۆ نموونە، لە تاران شەقامێک ھەیە لە باشووری شارەوە ھەتا باکوور درێژە، پێی دەڵێن وەلیعەسر و، ئەمبەر و ئەوبەر یەکسەر دارجەوھەرە. بەڵام ئەوان پێی ناڵێن جەوھەر، دەڵێن «[https://www.google.com/search?q=%DA%86%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B9%D8%B5%D8%B1&oq=%DA%86%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%B5%D8%B1&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYDRgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYDRgeMgoIAhAAGAgYDRgeMgoIAxAAGAgYDRgeMgoIBBAAGIAEGKIEMgcIBRAAGO8FMgcIBhAAGO8FMgoIBxAAGIAEGKIE0gEIOTU5OGowajSoAgGwAgE&client=ms-android-samsung-ss&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 چنارھای خیابان ولیعصر]». باشتر وایە @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] یش قسەی خۆیان بکەن. چون ئەوان لە باسە پێشووەکە قسەی زۆریان بۆ کردن بوو. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٤٧، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Citron == باروونە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٤٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Elm یان Ulmus == ناوی کوردیی ئەم دارە چییە؟ وزم؟ بووز؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٤٨، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] «وزم» بەر گوێم کەوتووە، بەڵام نازانم کامەیە. «بووز»م نەبیستووە. ویکیپیدیای فارسی Elmی بەستووە بە «نارون»ەوە. ناروەن لای ئێمەش دەوترێ، بەڵام زیاتر دەڵێین دارتۆفانە. وەک چۆن عەرەب دەڵێ شجرە البق. خودی وشەی ناروەنیش دوو پارە: «نار» کە ھەمان [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87#:~:text=%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%20.,%D8%AF%D9%90%20%5D%20(%D8%A7%D9%90)%20%D9%BE%D8%B4%D9%87%20. نارد] -ە بە مانای مێشوولە و تۆفانە و، وەن کە ھەمان دارەوەن یا قەزوانە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٨:٢٢، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] لە [https://www11.ihp.sinica.edu.tw/storage/w2_file/1688NTswNBe.pdf ئێرە]دا بووزم بە مانای elm دی. ھەنبانەبۆرینە بووز و دارتۆفانەی بۆ درخت پشه داناوە، درخت پشه و نارون یەک شتن؟ ئەگەر یەک شتن، [https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/ڕەشەدار ڕەشەدار] بۆچی دوو مانای ھەیە (١، درخت نارون و ٢، درخت پشه)؟ ویکیفەرھەنگی کورمانجی «بزی»ی بۆ elm بە کار بردووە و لە کوردستانیکادا «بزوو» بۆ elm ھاتووە، کێشەکە ئەوەیە ئەمەم لە یەک فەرھەنگی دیکەدا نەدی. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٢١:٢٥، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ئێستا دیم کە لە ویکیپیدیادا «[[نارەوان (دار)|نارەوان]]» بۆ beech بە کار ھاتووە! ئەم شێوەیە لە فەرھەنگەکاندا نەھاتووە، بەڵام لە «ناروان»ی پاڵەویی ئەشکانی دەچێ کە لە [https://en.wiktionary.org/wiki/نارون#Etymology_1 ئێرە] دا ھاتووە. «دارەڕەش»یش دانراوە، بەڵام ئەمە ڕێک وەکوو [https://en.wiktionary.org/wiki/karaağaç#Etymology karaağç]ی تورکی دروست بووە کە بەرانبەری elmـە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٤١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Mongoose == ئەمە بە کوردی دەبێ بە چی؟ بانبانک؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] سڵاو بەپێی فەرھەنگەکان ئەمە ئەنجامەکەی بوو ::{{لێدوان|فەرهەنگی کوردستانیکا|}}: مارگرە، مارخۆرە، ::{{لێدوان|فەرهەنگی ئەندێک|}}: بانبانکە، مشک خۆرە :بڕوانە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=Mongoose ڤەژین] بۆ زانیاری زیاتر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:١٦، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Birch == ھیچ ناوێکمان بۆ ئەم دارە ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١١:٤٦، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] سڵاو بەپێی فەرھەنگەکان ئەمە ئەنجامەکەی بوو :{{لێدوان|فەرهەنگی کوردستانیکا|}}: درەختی بێتولە، بێتولە، تووس، تزز، داری توس :{{لێدوان|فەرهەنگی ئەندێک|}}: دار بێتولە (دارێکی گەڵاوەریوە) :بڕوانە [https://lex.vejin.net/ck/search?t=Birch ڤەژین] بۆ زانیاری زیاتر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:١٣، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Hardwood و Softwood == ''چێوڕەق'' یان ''چێوسەخت'' بۆ hardwood و ''چێونەرم'' بۆ softwood چاکن؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٠٦، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cqke9l15vak931p5uy76bj8t0m9lwqw 0 120726 1591598 1591554 2026-06-18T12:02:00Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591598 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراو |ناو = ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی{{ھن}}International Atomic Energy Agency |ڕەنگی باگراوند = |ڕەنگی نووسین = |وێنە = Flag of IAEA.svg |قەبارە = |لێدوان = |سەردێڕ = ئاڵای IAEA |نەخشە = |قەبارەی نەخشە = |لێدوانی نەخشە = |سەردێڕی نەخشە = |کورتکراوەی ناو = IAEA |دروشم = |دامەزراندن = [[٢٩ی تەممووز]]ی ١٩٥٧ |نەمان = |جۆر = ڕێکخراو |ئامانج = |نووسینگەکان = |شوێن = [[ڤیێنا]]ی [[نەمسا|ئۆتریش]] |خزمەت لە ناوچەکانی = |ئەندامیەتی = ١٦٤ وڵاتی ئەندام |زمان = |سکرتێری گشتی = رافائیل گرۆسی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rafael Mariano Grossi|ناونیشان=https://www.iaea.org/about/rafael-grossi|وێبگە=www.iaea.org|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٠|زمان=en|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> |ناونیشانی سەرۆک = |ناوی سەرۆک = |ناونیشانی سەرۆک٢ = |کەساییەتیەکان = |خێزانی ڕێکخراو = |لایەنگیرییەکان = |بودجە = |ژ. ستاف = |ژ. خۆبەخشان = |ماڵپەڕ = http://www.iaea.org/ |ناوی پێشوو =}} '''ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی''' ({{بە ئینگلیزی|International Atomic Energy Agency}}، بە کورتی: IAEA) ڕێکخراوێکی نێونەتەوەییە کە دەگەڕی بە دوای برەوپێدان و بەرزکردنەوەی بەکارھێنانی ئاشتیانەی [[وزەی ناوەکی]]، و بەربەست دانان و نەھێشتنی ئامانجی نیزامی وەک [[چەکی ناوکی|چەکە ئەتۆمییەکان]].<ref>ویکیپیدیای ئینگلیسی [[:en:International Atomic Energy Agency]]</ref> == مێژوو == [[File:IAEA Expert Mission (02011232) (52318506586).jpg|thumb|تیمی پشکنینەکە، بە سەرۆکایەتیی بەڕێوەبەری گشتی [[رافایل گرۆسی]]، سەرۆکی بەشی سەلامەتی و پاراستنی ناوەکی [[لیدی ئێڤرارد]] و سەرۆکی بەشی گەرەنتییەکان [[ماسیمۆ ئاپارۆ]]، کە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ یەکەم پشکنینی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی بۆ وێستگەیەکی ناوەکی لە ناوچەیەکی جەنگ دەست پێ کرد، لە [[وێستگەی وزەی ناوەکیی زاپۆریژیا]] لە [[ئۆکرانیا]]<ref name=nei-20220901>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.neimagazine.com/news/newsiaea-team-begins-inspection-of-zaporizhzhia-npp-grossi-leaves-after-a-few-hours-9971589|سەردێڕ=IAEA team begins inspection of Zaporizhzhia NPP; Grossi leaves after a few hours|بڵاوکەرەوە=Nuclear Engineering International|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref><ref name=sky-20220901>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.sky.com/video/ukraine-war-explosion-near-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-12687040|سەردێڕ=Ukraine war: Explosion near Zaporizhzhia nuclear power plant|بڵاوکەرەوە=Sky News|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref>]] لە ١٩٤٦ [[کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی نەتەوە یەکگرتووەکان]] دامەزرا، بەڵام لە ١٩٤٩ لە کارکردن وەستا و لە ١٩٥٢ ھەڵوەشایەوە. لە ١٩٥٣، [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆک کۆماری ئەمریکا]] [[دوایت د. ئایزنھاوەر]] پێشنیاری دروستکردنی دەستەیەکی نێونەتەوەییی کرد بۆ ھەم ڕێکخستن و ھەم ھاندانی بەکارھێنانی ئاشتییانەی ھێزی ئەتۆمی (وزەی ناوەکی)، لە وتارەکەیدا بەناوی [[ئەتۆم بۆ ئاشتی]] بۆ کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان.<ref name=Fischer>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1032_web.pdf|سەردێڕ=History of the International Atomic Energy Agency: The First Forty Years|یەکەم=David|دوایین=Fischer|ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=International Atomic Energy Agency|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٠-١٠٢٣٩٧-١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030916084755/http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1032_web.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Science and Diplomacy.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/international-atomic-energy-agency|journal=Science and Diplomacy|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=The International Atomic Energy Agency: Linking Nuclear Science and Diplomacy|یەکەم=John|دوایین=Brittain}}</ref> لە ئەیلوولی ١٩٥٤، ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشنیاری بۆ کۆمەڵەی گشتی کرد بۆ دروستکردنی دەزگایەکی نێونەتەوەیی بۆ کۆنترۆڵکردنی [[ماددەی شەقبوو]]، کە دەکرێت بۆ وزەی ناوەکی یان بۆ چەکی ناوەکی بەکاربھێنرێت. ئەم دەزگایە جۆرێک لە «بانکی ناوەکی» دادەمەزرێنێت.<ref name=Fischer/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەروەھا داوای کۆنفرانسێکی زانستیی نێونەتەوەییی کرد سەبارەت بە ھەموو لایەنە ئاشتییانەکانی وزەی ناوەکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=60th Anniversary of the International Atomic Energy Agency|editor=William Burr|بڵاوکەرەوە=[[National Security Archive]]|ناونیشان=https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/nuclear-vault/2017-10-26/60th-anniversary-international-atomic-energy-agency-iaea|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> تا تشرینی دووەمی ١٩٥٤، ڕوون بووەوە کە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ھەر سەرپەرشتییەکی نێونەتەوەییی ماددەی شەقبوو ڕەت دەکاتەوە ئەگەر ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکەمجار ڕەزامەند نەبێت لەسەر داماڵینی چەک، بەڵام ڕەنگە ''ژووری پاکتاوکردن'' بۆ مامەڵە ناوەکییەکان گونجاو بێت. لە ٨ تا ٢٠ی ئابی ١٩٥٥، نەتەوە یەکگرتووەکان [[کۆنفرانسی نێونەتەوەییی بەکارھێنانی ئاشتییانەی وزەی ئەتۆمی]] لە [[ژنێڤ]]، [[سویسرا]] ساز کرد. لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٧، کۆنفرانسێک لەسەر پەیڕەوی ناوخۆی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی لە بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان بەڕێوەچوو بۆ پەسەندکردنی بەڵگەنامەی دامەزراندنی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی، کە لە ساڵانی ١٩٥٥–١٩٥٧ لەلایەن گرووپێکی دوازدە وڵاتییەوە دانووستانی لەسەر کرابوو.<ref name=Fischer /> پەیڕەوی ناوخۆی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦ پەسەند کرا و لە ٢٩ی تەممووزی ١٩٥٧ چووە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About the Statute of the IAEA|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=IAEA|ناونیشان=http://www.iaea.org/about/about-statute}}</ref><ref name=IAEA_Statute>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iaea.org/About/statute.html|سەردێڕ=Statute of the IAEA|بڵاوکەرەوە=IAEA|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> ئەندامی پێشووی کۆنگرێسی ئەمریکا [[دبلیوو. ستێرلینگ کۆڵ]] وەک یەکەم بەڕێوەبەری گشتیی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی لە ساڵانی ١٩٥٧–١٩٦١ خزمەتی کردووە. کۆڵ تەنھا یەک خول خزمەتی کرد، دوای ئەوە بۆ ماوەی نزیکەی چوار دەیە دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی لەلایەن دوو سوێدییەوە سەرۆکایەتی دەکرا: زانا [[سیگڤارد ئێکلوند]] پۆستەکەی لە ساڵانی ١٩٦١–١٩٨١ بەدەستەوە بوو، دوای ئەویش وەزیری پێشووی دەرەوەی [[سوێد|سوێدی]] [[ھانس بلیکس]]، کە لە ساڵانی ١٩٨١–١٩٩٧ خزمەتی کرد. [[محەممەد ئەلبەرادعی]] خەڵکی [[میسر]] وەک بەڕێوەبەری گشتی جێگەی بلیکسی گرتەوە، کە تا تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ خزمەتی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About the IAEA: Former DG's|ناونیشان=http://www.iaea.org/About/dg/former_dgs.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091211203223/https://www.iaea.org/About/dg/former_dgs.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=IAEA}}</ref> لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٦ەوە، لە کاردانەوە بە [[کارەساتی چێرنۆبیڵ|تەقینەوە و کارەساتی کارلێکەری ناوەکی]] لە نزیک [[چێرنۆبڵ]] لە ئۆکرانیا، دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی ھەوڵەکانی لە بواری [[سەلامەتیی ناوەکی]]دا زیاد کرد.<ref name="Fischer 1997 2, 108–109">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fischer|یەکەم=David|سەردێڕ=History of the International Atomic Energy Agency: The First Forty Years|ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=International Atomic Energy Agency|شوێن=Vienna, Austria|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٠-١٠٢٣٩٧-١|پەڕەکان=٢, ١٠٨–١٠٩|ناونیشان=http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1032_web.pdf|وتەگێڕانەوە=The Three Mile Island accident and especially the Chernobyl disaster persuaded governments to strengthen the IAEA's role in enhancing nuclear safety.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030916084755/http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1032_web.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەمان شت دوای [[کارەساتی ناوەکیی فوکوشیما دایچی|کارەساتی فوکوشیما]]ی ساڵی ٢٠١١ لە [[فوکوشیما]]ی [[ژاپۆن]] ڕووی دا.<ref name="International Atomic Energy Agency">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IAEA Nuclear Safety Action Plan Approved by General Conference|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.iaea.org/newscenter/news/2011/actionplan.html|بڵاوکەرەوە=International Atomic Energy Agency|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> ھەم دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی و ھەم بەڕێوەبەری گشتیی ئەو کاتەی، ئەلبەرادعی، لە ساڵی ٢٠٠٥دا [[خەڵاتی نۆبێل بۆ ئاشتی]]یان پێ بەخشرا. لە وتاری وەرگرتنی خەڵاتەکە لە ئۆسلۆ، ئەلبەرادعی ڕای گەیاند کە تەنھا لەسەدا یەکی ئەو پارەیەی بۆ پەرەپێدانی چەکی نوێ خەرج دەکرێت بەسە بۆ تێرکردنی تەواوی جیھان، و ئەگەر ئومێدی ڕزگاربوونمان لە لەناوچوونی خۆمان ھەبێت، ئەوا دەبێت چەکی ناوەکی لە ویژدانی بەکۆمەڵماندا جێگەی نەبێت، و ھیچ ڕۆڵێکی لە ئاسایشماندا نەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ElBaradei|یەکەم=Mohamed|ناونیشان=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2005/ebsp2005n020.html|سەردێڕ=The Nobel Lecture|بڵاوکەرەوە=IAEA|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120922063422/http://www.iaea.org/newscenter/statements/2005/ebsp2005n020.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢ی تەممووزی ٢٠٠٩، [[یوکیا ئەمانۆ]]ی ژاپۆنی وەک بەڕێوەبەری گشتیی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی ھەڵبژێردرا،<ref> {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=81971|سەردێڕ=Japanese Diplomat Elected U.N. Nuclear Chief|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110511113612/http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=81971|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١١}} </ref> و بەسەر عەبدولسەمەد مینتیی [[باشووری ئەفریقا]] و [[لویس ئێ. ئێچاواری]]ی ئیسپانی سەرکەوت. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٩، ئەنجومەنی پارێزگاران دەنگی دا بە دەستنیشانکردنی یوکیا ئەمانۆ «بە چەپڵەڕێزان»، و کۆنفرانسی گشتیی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی لە ئەیلوولی ٢٠٠٩ پەسەندی کرد. ئەو لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ دەستبەکار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://npsglobal.org/eng/index.php/news/139-peaceful-uses/636-japanese-diplomat-elected-un-nuclear-chief-.html|سەردێڕ=Amano in the frame for IAEA leadership|بڵاوکەرەوە=World Nuclear News|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251122083134/http://npsglobal.org/eng/index.php/news/139-peaceful-uses/636-japanese-diplomat-elected-un-nuclear-chief-.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=81971|سەردێڕ=Yukiya Amano says 'very pleased' at IAEA election|ئیش=The News|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110511113612/http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=81971|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١١}} </ref><ref> {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8131107.stm|سەردێڕ=Japan envoy wins UN nuclear post|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٠٩}} </ref> دوای مردنی ئەمانۆ، بەڕێوەبەری ھەماھەنگییەکەی کۆرنێل فێرووتای ڕۆمانی وەک بەڕێوەبەری گشتیی بەوەکالەت دەستنیشان کرا.<ref>[https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/designation-of-an-acting-director-general Designation of an Acting Director General], IAEA, 25 July 2019</ref><ref>[https://www.iaea.org/about/management-team/acting-director-general Acting Director General], IAEA.</ref> لە ٢ی ئابی ٢٠١٩، [[رافایل گرۆسی]] وەک کاندیدی [[ئەرژەنتین]]ی بۆ بوون بە بەڕێوەبەری گشتیی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی ناسێنرا.<ref name="presentacioncancilleria">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Faurie presentará al candidate argentino para liderar el mayor organismo mundial en materia nuclear|ناونیشان=https://www.mrec.gob.ar/es/destacados/faurie-presentara-al-candidato-argentino-para-liderار-el-mayor-organismo-mundial-en|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|agency=[[Ministry of Foreign Affairs and Worship]]|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٩}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mrec.gob.ar/es/destacados/faurie-presentara-al-candidato-argentino-para-lider%D8%A7%D8%B1-el-mayor-organismo-mundial-en |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، ئەنجومەنی پارێزگارانی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی یەکەم دەنگدانی بۆ ھەڵبژاردنی بەڕێوەبەری گشتیی نوێ ئەنجام دا، بەڵام ھیچ کام لە کاندیدەکان زۆرینەی دوو لەسەر سێی (٢٣ دەنگ) لە ئەنجومەنی پارێزگارانی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی کە لە ٣٥ ئەندام پێکدێت بەدەست نەھێنا کە پێویست بوو بۆ ھەڵبژاردن. ڕۆژی دواتر، ٢٩ی تشرینی یەکەم، گەڕی دووەمی دەنگدان بەڕێوەچوو، و گرۆسی ٢٤ دەنگی بەدەستھێنا.<ref name="timesil">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Argentina's Rafael Grossi elected head of UN's nuclear watchdog|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/argentinas-rafael-grossi-elected-head-of-uns-nuclear-watchdog/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[The Times of Israel]]|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref><ref name="perfilelecto">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=El argentino Rafael Grossi dirigirá el órgano de control de energía nuclear de la ONU|ناونیشان=https://www.perfil.com/noticias/internacional/argentino-rafael-grossi-dirigira-organo-control-energia-nuclear-onu.phtml|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|agency=[[Perfil]]|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=es}}</ref> ئەو لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ دەستبەکار بوو. دوای کۆبوونەوەیەکی تایبەتی کۆنفرانسی گشتیی دەزگای نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی بۆ پەسەندکردنی دامەزراندنی، لە ٣ی کانوونی یەکەم گرۆسی بوو بە یەکەم کەسی [[ئەمریکای لاتین]] کە سەرۆکایەتیی دەزگاکە بکات.<ref>[https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/iaea-rafael-mariano-grossi-to-assume-office-as-director-general-on-3-december IAEA: Rafael Mariano Grossi to Assume Office as Director General on 3 December], IAEA Press Release 46/2019, 2 December 2019.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Mariano Grossi|ناونیشان=https://www.iaea.org/about/rafael-grossi|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٢٠|agency=International Atomic Energy Agency|زمان=en}}</ref> لە کاتی [[شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیا|داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا]]، گرۆسی چەندین جار سەردانی ئۆکرانیای کرد وەک بەشێک لە ھەوڵە بەردەوامەکان بۆ یارمەتیدانی ڕێگریکردن لە ڕووداوێکی ناوەکی لە کاتی جەنگدا. ئەو ھۆشداریی دا لە ھەر خەمساردییەک بەرامبەر بەو مەترسییانەی کە ڕووبەڕووی [[وێستگەی وزەی ناوەکیی زاپۆریژیا]]، گەورەترین وێستگەی وزەی ناوەکیی [[ئەورووپا]]، دەبنەوە. وێستگەکە لە کاتی جەنگدا چەندین جار کەوتووەتە ژێر تەقە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Update 210 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|ناونیشان=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-210-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=iaea.org|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{نەتەوە یەکگرتووەکان}} {{تووڵی دەروازە|وزە|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|International Atomic Energy Agency}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی]] [[پۆل:ئەتۆم بۆ ئاشتی]] [[پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەییەکان]] [[پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٥٧]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥٧]] 7qqskff2183mwsv73exriayll3c36dw 0 121340 1591634 1591223 2026-06-18T12:07:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591634 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پیکسار''' یان '''ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی پیکسار''' ([[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Pixar) [[ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشن|ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی]] ئەمریکییە کە بنکەکەی لە [[ئێمەریڤیل، کالیفۆڕنیا|ئێمەریڤیل، کالیفۆڕنیایە]]، و بە فیلمە درێژە [[ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەری|ئەنیمەیشنە کۆمپیوتەرییە]] سەرکەوتووەکانی لە ڕووی بازرگانییەوە ناسراوە. پیکسار [[کۆمپانیای پاشکۆ|کۆمپانیاییەکی پاشکۆی]] [[ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی (بەش)|ستۆدیۆکانی واڵت دیزنییە]]، کە بەشێکە لە کەرتی [[دیزنی ئینتەرتەینمەنت|دیزنی ئینتەرتەینمەنتی]] [[کۆمپانیای واڵت دیزنی|کۆمپانیای واڵت دیزنی]]. ستۆدیۆکە لە ساڵی ١٩٧٤ وەک بەشێک لە بەشی کۆمپیوتەری [[لوکاس فیلم|لوکاس فیلم]] دەستی پێ کرد. پێش [[جیابوونەوەی کۆمپانیا|جیابوونەوەی وەک کۆمپانیایەک]] لە ساڵی ١٩٨٦، بە '''گرافیکس گرووپ''' ناسرابوو، بە پاڵپشتی دارایی لەلایەن ھاودامەزرێنەری [[ئەپڵ|ئەپڵ]] [[ستیڤ جۆبس|ستیڤ جۆبس]]، کە بوو بە [[خاوەن پشکی زۆرینە|خاوەن پشکی زۆرینەی]].<ref name="Pixar Founding Documents">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smith |یەکەم=Alvy Ray |بەستەری نووسەر=Alvy Ray Smith |سەردێڕ=Pixar Founding Documents |ناونیشان=http://alvyray.com/Pixar/default.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050427012806/http://alvyray.com/Pixar/default.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|وێبگە=Alvy Ray Smith Homepage}}</ref> [[نیشانە|نیشانەی]] ستۆدیۆکە [[لوکسۆ جونیۆر (کەسایەتی)|لوکسۆ جونیۆرە]]، کە [[ڵامپەی مێز|ڵامپەیەکی مێزە]] و لە [[لوکسۆ جونیۆر|فیلمە کورتی ستۆدیۆکە بە ھەمان ناو]] لە ساڵی ١٩٨٦ وەرگیراوە. دیزنی کڕینەوەی پیکساری لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ ڕای گەیاند، و لە ئایاری ٢٠٠٦ تەواوی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Joint Press Release |ناونیشان=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1001039/000119312506010897/dex991.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.sec.gov}}</ref><ref name="Walt-Disney-Company-Jan-2006-8-K">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Walt Disney Company, Form 8-K, Current Report, Filing Date Jan 26, 2006 |ناونیشان=http://pdf.secdatabase.com/2784/0001193125-06-012082.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180513223623/http://pdf.secdatabase.com/2784/0001193125-06-012082.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=secdatabase.com}}</ref> پیکسار زیاتر بە [[فیلمی درێژ|فیلمە درێژەکانی]] ناسراوە، کە لە ڕووی تەکنەلۆژییەوە لەلایەن [[ڕێندەرمان (نەرمەکاڵا)|نەرمەکاڵای ڕێندەرمان]] ھێزی پێ دەدرێت. ڕێندەرمان وەک جێبەجێکردنی پیکسار بۆ ستانداردی پیشەسازی [[تایبەتمەندی ڕوکاری ڕێندەرمان]] (ئاڕ-ئای-سپێک) [[ڕێندەرکردنی وێنە|ڕێندەرکردنی وێنە]] [[ئەی-پی-ئای]] دەستی پێ کرد، کە لە ساڵی ١٩٨٨ دەرچوو؛ پشتیوانی بۆ ئاڕ-ئای-سپێک لە ساڵی ٢٠١٦ کۆتایی پێ ھات. ڕێندەرمان بە تەواوی بوو بە [[شوێنکەوتنی ڕێڕەو|شوێنکەوتووی ڕێڕەو]] و [[ڕێندەرکردنی لەسەر بنەمای فیزیکی|لەسەر بنەمای فیزیکی]] (پی-بی-ئاڕ). سەرەڕای بەرھەمھێنانی [[پێڕستی کورتە فیلمەکانی پیکسار|کورتە فیلمەکان]]، پیکسار [[پێڕستی فیلمەکانی پیکسار|٣٠ فیلمی درێژی]] بەرھەمھێناوە، کە یەکەم فیلمی «[[چیرۆکی یاری]]» (١٩٩٥) بوو، کە ھەروەھا یەکەم فیلمی درێژی ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەرییە بە تەواوی، و نوێترین فیلمیشی «[[ھۆپەرس (فیلم)|ھۆپەرس]]» (٢٠٢٦) بوو. تا تەمووزی ٢٠٢٣، فیلمە درێژەکانی زیاتر لە ١٧ ملیار دۆلاریان لە [[بۆکس ئۆفیس|بۆکس ئۆفیسی]] جیھانی بەدەستھێناوە بە تێکڕای داھاتی ٥٨٩ ملیۆن دۆلار بۆ ھەر فیلمێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Box Office History for Disney-Pixar Movies |ناونیشان=https://www.the-numbers.com/movies/production-company/Pixar |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210506161925/https://www.the-numbers.com/movies/production-company/Pixar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=[[The-Numbers]]}}</ref> «[[چیرۆکی یاری ٣]]» (٢٠١٠)، «[[دۆزینەوەی دۆری]]» (٢٠١٦)، «[[خێزانی ناوازە ٢]]» (٢٠١٨)، «[[چیرۆکی یاری ٤]]» (٢٠١٩) و «[[ناوەوە و دەرەوە ٢]]» (٢٠٢٤) ھەموویان زیاتر لە ١ ملیار دۆلاریان بەدەستھێناوە و لە نێوان [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمەکان|٥٠ پڕداھاتترین فیلمەکانی مێژوودان]]. جگە لەوەش، ١٣ فیلمی پیکسار لە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمەیشنەکان|پێڕستی ٥٠ پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمەیشنەکانی مێژوودان]]. تا ئابی ٢٠٢٥، «ناوەوە و دەرەوە ٢» دووەم پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمەیشنی ھەموو سەردەمەکان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.koimoi.com/box-office/inside-out-2-box-office-north-america-riley-her-emotions-are-less-than-6-million-away-from-beating-chris-pratt-led-jurassic-worlds-650-million-domestic-haul/ |سەردێڕ=Inside Out 2 Box Office (North America): Riley & Her Emotions Are Less Than $6 Million Away From Beating Chris Pratt-Led Jurassic World's $650 Million+ Domestic Haul |وێبگە=Koimoi |دوایین=Mallik |یەکەم=Esita |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> پیکسار ٢٣ [[خەڵاتی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکار]]، ١٠ [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی]] و ١١ [[خەڵاتی گرامی|خەڵاتی گرامی]] بەدەستھێناوە، لەگەڵ چەندین [[پێڕستی خەڵات و پاڵاوتنەکانی پیکسار|خەڵات و دانپێدانانی تر]]. لە دوای دەسپێکردنی لە ساڵی ٢٠٠١، یازدە فیلمی پیکسار [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی ئەنیمەیشن|خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین فیلمی ئەنیمەیشن]] بەدەستھێناوە، لەوانە «[[دۆزینەوەی نیمۆ]]» (٢٠٠٣)، «[[خێزانی ناوازە]]» (٢٠٠٤)، «[[راتاتویی (فیلم)|راتاتویی]]» (٢٠٠٧)، «[[واڵ-ئی]]» (٢٠٠٨)، «[[سەروو (فیلمی ٢٠٠٩)|سەروو]]» (٢٠٠٩)، «چیرۆکی یاری ٣» و «چیرۆکی یاری ٤»، «[[ئازا (فیلمی ٢٠١٢)|ئازا]]» (٢٠١٢)، «[[ناوەوە و دەرەوە]]» (٢٠١٥)، «[[کۆکۆ (فیلمی ٢٠١٧)|کۆکۆ]]» (٢٠١٧)، و «[[ڕۆح (فیلمی ٢٠٢٠)|ڕۆح]]» (٢٠٢٠). «چیرۆکی یاری ٣» و «سەروو» ھەروەھا پاڵێوراو بوون بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم]]. لە شوباتی ٢٠٠٩، بەڕێوەبەرانی پیکسار [[جۆن لاسێتەر]]، [[براد بێرد]]، [[پیت دۆکتەر]]، [[ئاندرو ستانتۆن]] و [[لی ئونکریچ]] [[شێری زێڕین بۆ دەستکەوتی تەمەن|شێری زێڕینیان بۆ دەستکەوتی تەمەن]] لەلایەن [[فیستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز|فیستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز]] پێ بەخشرا. خەڵاتە جەستەیییەکە لە ڕێوڕەسمێکدا ڕادەستی دامەزرێنەری لوکاس فیلم، [[جۆرج لوکاس]] کرا. ==باشترین فیلمەکانی پیکسار== [[پەڕگە:Pixaranimationstudios.jpg|250px|وێنۆک|دەروازەی ستۆدیۆی پیکسار، [[کالیفۆرنیا]]]] * [[چیرۆکی کایەکلێ|چیرۆکی بووکەڵەکان]] ([[١٩٩٥]]) * A Bug's Life ([[١٩٩٨]]) * Toy Story 2 ([[١٩٩٩]]) * Monsters, Inc ([[٢٠٠١]]) * Finding Nemo ([[٢٠٠٣]]) * The Incredibles ([[٢٠٠٤]]) * Cars ([[٢٠٠٦]]) * Ratatouille ([[٢٠٠٧]]) * [[وۆڵ-ئی]] ([[٢٠٠٨]]) * [[سەرەوە (فیلمی ٢٠٠٩)|سەرەوە]] ([[٢٠٠٩]]) * Toy Story 3 ([[٢٠١٠]]) * Cars 2 ([[٢٠١١]]) * [[ئازا (فیلم ٢٠١٢)|برێیڤ]] ([[٢٠١٢]]) * Monsters University ([[٢٠١٣]]) * Inside Out ([[٢٠١٥]]) * The Good Dinosaur ([[٢٠١٥]]) ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا|کۆمپانیا|دیزنی|ھۆڵیوود|ئەنیمەیشن|فیلم|دەیەی ١٩٩٠|کارتۆن}} {{پۆلی کۆمنز|Pixar}} [[پۆل:پیکسار]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی فیلم]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی]] [[پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٧٩]] [[پۆل:دەستکەوتەکانی دیزنی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ساڵی ٢٠٠٦ یەکگرتن و دەستکەوتن]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] euffypub1ne20gjs41463ghgx58c6h9 0 125696 1591729 1274818 2026-06-18T18:27:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591729 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} '''ئەعزاز''' شارێکە لە باکووری-خۆراوای [[سووریا]] کە نزیکەی٣٠ کیلۆمەتر لە [[حەلەب|حەلەبەوە]] دوورە. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی [[ئەعزاز]] ٣١، ٦٢٣ کەسە.<ref name="CBS">[https://web.archive.org/web/20200110162459/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm General Census of Population and Housing 2004]{{webarchive|url=https://archive.today/20121209000757/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm |date= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ }}.</ref> بە پێی ھەندێک لە سەرچاوەکان زۆربەی دانیشتووانی [[ئەعزاز]] لە ساڵی ٢٠١٥دا عەرەبی [[سوننە|سوننین]] بەڵام چەندین بنەماڵەی [[کورد]] کە بە [[زمانی عەرەبی]] قسە دەکەنیش لەوێ ھەن.<ref>http://www.aymennjawad.org/15865/special-report-northern-storm-and-the-situation</ref> == شەڕی ناوخۆیی سووریا == لە ١٩ی مانگی ٧ی زایینی ئەعزاز کەوتە ژێر دەستی بەرھەڵستکارانی سووری. ئەعزاز لە ڕووی ئەوە کە ڕێگایەکی زۆر نزیک و ستراتیجیکە بۆ سەر سنووری تورکیا، شارێکی زۆر گرینگە. لە مانگی یەک و دووی ٢٠١٦ ئەعزاز کەوتە بەر ھێرشی شەڕەڤانانی کورد و ئەمە کاردانەوەی توندی تورکیای بەدواوە بوو.<ref>https://www.tabnak.ir/fa/news/568186/ترکیه-اجازه-نمی‌دهیم-اعزاز-به-دست-کردها-بیفتد</ref> == پەراوێزەکان == {{Reflist}} {{پۆلی کۆمنز|Azaz}} {{تووڵی دەروازە|سووریا|جوگرافیا}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:شارەکانی سووریا]] 8izwc8d6mac2f23sv2pb6m3s3r6pyoi 0 126008 1591631 1591231 2026-06-18T12:07:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591631 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |Group =Kurds in Germany{{ھن}}<small> |image =[[پەڕگە:Roj_emblem.svg|وێنۆک]] |popplace = ١،٠٠٠،٠٠٠ </small>'''~١٪ لە ڕێژەی دانیشتووان'''</small> |langs = [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] |rels = زۆرینە: [[سوننە|ئیسلامی سوننە]]{{ھن}}کەمینە: [[عەلەوی]]، [[شیعە]]، [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]]، [[یارسان]]، [[شەبەک (ئایین)|شەبەک]]، [[مەسیحیەت]]، [[جوو]] |related = }} '''کوردانی ئەڵمانیا''' (بە [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]: Kurden im deutschsprachigen Raum) دانیشتووان یان ھاووڵاتییانی [[ئەڵمانیا]]ن کە بنەچەیەکی تەواو یان بەشێکی [[کورد|کوردی]]یان ھەیە. کۆمەڵگەیەکی گەورەی کوردی لە ئەڵمانیا ھەیە. ژمارەی ئەو کوردانەی لە ئەڵمانیا دەژین نەزانراوە. زۆرێک لە خەمڵاندنەکان وای بۆ دەچن کە ژمارەکە لە مەودای ملیۆندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|سەردێڕ=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|بڵاوکەرەوە=heise.de|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref name="welt.de">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.welt.de/politik/deutschland/article133154325/Diese-Gruppen-leben-ihren-Hass-in-Deutschland-aus.html|سەردێڕ=Islamisten und Kurden: Brutale Gruppen in Deutschland - WELT|وێبگە=DIE WELT|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|دوایین١=Peters|یەکەم١=Freia}}</ref><ref name="auto">https://kurdische-gemeinde.de/zahl-der-kurden-in-deutschland-sprunghaft-angestiegen/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824132304/https://kurdische-gemeinde.de/zahl-der-kurden-in-deutschland-sprunghaft-angestiegen/ |date=24 August 2018 }} This source says that the Kurdish population in Germany increased to 1.15 million in 2015.</ref> لە شوباتی ٢٠٠٠دا، [[کابینەی ئەڵمانیا|حکوومەتی فیدراڵیی ئەڵمانیا]] (دی بوندێسڕێگیرونگ) خەمڵاندی کە نزیکەی ٥٠٠،٠٠٠ کورد لەو کاتەدا لە ئەڵمانیا ژیاون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Deutscher Bundestag: ETWA 500.000 KURDEN LEBEN IN DEUTSCHLAND (ANTWORT) |ناونیشان=https://webarchiv.bundestag.de/archive/2008/0213/aktuell/hib/2000/2000_054/0005408.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=webarchiv.bundestag.de}}</ref> == مێژووی کۆچی کورد لە ئەڵمانیا == === ١٩١٩ و ١٩٢٠ === یەکەم کوردەکان لە ساڵی ١٩١٩ کۆچیان کرد بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی]] و ساڵانی دواتر زۆربەیان بە ھۆکاری دیپلۆماسی پەیوەست بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و دواتر [[تورکیا]] ھاتبوون. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=sagt |یەکەم=Valentin |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.migazin.de/2020/01/23/chronologie-100-jahre-kurdische-einwanderung-nach-deutschland/|سەردێڕ=100 Jahre kurdische Einwanderung nach Deutschland |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|زمان=de}}</ref> === ١٩٦١-١٩٧٣ (شەپۆلی یەکەم) === شەپۆلی یەکەمی کرێکارە کۆچبەرە کوردەکان لە تورکیاوە دوای ئەوە ھات کە ئەڵمانیا و تورکیا پەیماننامەیەکی ئابوورییان واژوو کرد کە ڕێگەی بە ھاووڵاتیانی تورک (زۆربەی پیاوان) دا بە ناوی ''گاستەربەیتەر'' (کرێکاری میوان) لە تشرینی یەکەمی ١٩٦١ کۆچ بکەن بۆ [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|ئەڵمانیای ڕۆژاوا.]] ئەم کۆچکردنە بە فەرمی لە ساڵی ١٩٧٣ وەستا ١٩٨٠ و ٢.١ ملیۆن لە ساڵی ١٩٩٨). [[دانیشتووانی کورد|ڕێژەی کورد لەم ڕەوەندە کۆچبەرەدا]] نادیارە بەڵام پێشبینی دەکرێت لە سەدان ھەزاردا بێت. <ref name=":0"/> === ١٩٨٠-٢٠٠٣ (شەپۆلی دووەم) === [[چەوساندنەوەی کورد|ستەمی کورد لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو]] لەژێر دەسەڵاتی [[ئێران|کۆماری ئیسلامی ئێران]] کە ئەوکاتە تازە پێکھاتبوو و دواتر [[شەڕی ئێران و عێراق]] (١٩٨٠–١٩٨٨) شەپۆلی دووەمی کۆچی کوردانی بۆ ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکە دەستپێکرد. ئەم شەپۆلە دووەمە تەنھا لە دوای [[شەڕی کەنداو|جەنگی کەنداو]] (١٩٩٠–١٩٩١) و دواتر [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق]] لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکاوە]] (٢٠٠٣) زیادی کرد. <ref name=":0"/> === ٢٠١١–٢٠٢٥ (شەپۆلی سێیەم) === لە سەرەتای [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریاوە]] لە ساڵی ٢٠١١ەوە، زۆرێک لەو پەنابەرە سووریانەی کە ھاتوونەتە ئەڵمانیا کورد بوون. [[شەڕی دژ بە داعش|شەڕی دواتر دژی داعش]] شەپۆلێکی کۆچبەرانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانیشی]] دروست کرد. <ref name=":0"/> == باندەکان == بەپێی دەسەڵاتدارانی [[ئەڵمانیا]] لە ٢٠١٣. ڕۆژنامە سویسرییەکانی [[بلیک]] و [[نۆیێ زورخەر زایتونگ]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە باند/یانەی ماتۆڕسکیلی کوردیی «سۆندامێ»، کە بەناو بۆ [[کوردستان]]ێکی سەربەخۆ «دەجەنگێت»، لە شتووتگارت پێکھێنرا، و لە ٢٠١٥دا، نزیکەی ١،٠٠٠ ئەندامی لە ئەڵمانیا و [[سویسرا]] ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Blick|سەردێڕ="Der Auftritt ist sehr aggressiv": Wie gefährlich sind die Kurden-Rocker Sondame?|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشان=http://www.blick.ch/news/schweiz/zuerich/der-auftritt-ist-sehr-aggressiv-wie-gefaehrlich-sind-die-kurden-rocker-sondame-id3722772.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧}}</ref><ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Baumgartner|یەکەم=Fabian|ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Rivalisierende Banden in Zürich: Machtkampf zwischen kurdischen "Brüdern" und Rockern|ناونیشان=https://www.nzz.ch/zuerich/machtkampf-zwischen-kurdischen-brueder-und-rockern-1.18543192|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ئیش=Neue Zürcher Zeitung}}</ref> گرووپەکە زۆر ناسراو نییە و بوونی جێی مشتومڕە. یانەی ماتۆڕسکیل و باندە کوردییەکانی دیکە مێدیان ئیمپایەر<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=MEYER|یەکەم=MEHMET ATA und OLIVER|سەردێڕ="Median Empire": Kurden-Rocker drohen den Hells Angels|ناونیشان=http://www.express.de/koeln/-median-empire--kurden-rocker-drohen-den-hells-angels-3671464|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170909011847/http://www.express.de/koeln/-median-empire--kurden-rocker-drohen-den-hells-angels-3671464|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ڕێد لێژیۆن لەخۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rocker-Info.net|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Stuttgarter Kurden drohen weiter den United Tribuns|ناونیشان=https://www.rocker-info.net/stuttgarter-kurden-drohen-weiter-den-united-tribuns/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200113143826/https://www.rocker-info.net/stuttgarter-kurden-drohen-weiter-den-united-tribuns/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Germany|ئیش=[[Stuttgarter Zeitung]]|سەردێڕ=Red Legion - aktuelle Themen, Nachrichten & Bilder|ناونیشان=http://www.stuttgarter-zeitung.de/thema/Red_Legion|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٧}}</ref><ref name="auto1" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=German motorcycle gang joins Isis fight|ناونیشان=https://www.thelocal.de/20141017/german-motorcycle-gang-joins-kurds-against-isis|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=thelocal.de}}</ref> == ئەمەش ببینە == * [[کۆنفیدراسیۆنی کۆمەڵە کوردستانییەکان لە ئەڵمانیا]] (کۆن-مەد) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کوردە دابڕاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|کوردستان|کۆمەڵگا|ئێران|عێراق|تورکیا|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish people in Germany}} [[پۆل:کوردانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:ئەڵمانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] eh6wg8ddkyhrh30x9ljyi726wqu0gxh 4 132758 1591909 1581098 2026-06-19T08:46:54Z Ari Qasm 57423 /* وتارە پاڵێوراوەکان */ 1591909 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION____NOTOC__ {{سەری وتارە باشەکان}} {{قەدبڕ|وپ:پوب}} [[پەڕگە:Cscr-featured2-candidate.svg|ڕاست|60px]] لەم پەڕەیەدا، ئەو وتارانەی کە ھەڵبژێردراون وەک وتاری باش دەربکەون بەراورد دەرکێن بە [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکانی وتاری باش|سیاسەتەکانی وتاری باش]] تاکو بزانرێت کە ئایا ''ئەو'' وتارە وەک وتاری باش شیاوە یاخود نا. کوالێتی وتاری باش دەبێت بەردەوام کەمتر بێت بەراورد بە [[ویکیپیدیا:وتاری ھەڵبژێردراو|وتاری ھەڵبژێردراو]]. ھەموو کەسێک دەتوانێت وتارێک '''بپاڵێوێت'''، وە ھەمووکەسێک کە سیاسەتە فەرمییەکانی ویکیپیدیا شارەزایە و زانیاری گشتی لەسەر ویکیپیدیا ھەیە، دەتوانێت بەسەر وتارەکەدا بچێتەوە، باشتر وایە بەڕێوەبەرەکان و بەکارھێنەرە کۆنەکان (ئەوانەی کە زیاتر لە یەک ساڵە چالاکن) ئەرکی بەسەرداچوونەوە بگرنە ئەستۆ. پێداچوونەوەی وتارەکان لەوانەیە یەک ھەفتە یان کەمتری بوێت، بەپێی درێژی و دەوڵەمەندی وتارەکە. دەنگدەر دەبێت بە شێوەیەکی باش وەڵامی ئەو ڕەخنانە بداتەوە کە لەلایەن تاووتوێکەر لە وتارەکە دەگیرێت کە ھەڵیبژاردووە و پێکەوە کار بکەن بۆ چاککردنەوەی کێشەکان (ئەگەر ھەبوون). کاتێک کە وتارەکە وەک وتاری باش دەستنیشان کرا، لە بەشی چەپی سەرەوەی پەڕەکە نیشانەی ئەستێرەیەکی سەوز دەردەکەوێت ([[پەڕگە:Symbol star3.svg|15px]]) کە وای نیشان دەدات کە ئەو وتارە '''وتارێکی باشە'''. ئەگەر وا پێویستە کە وتارێک بسڕدرێتەوە لە لیستی وتارە باشەکان، تکایە کرتە بکە لەسەر '''ھەڵسەنگاندنەوە'''. <center>{{ombox | type = notice | text ='''ئاگاداری بۆ کۆمەڵگە: تکایە سەرەتا [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/ڕێنماییەکان|ڕێنماییەکان و ڕێنوێنییەکان]] بخوێننەوە'''}}</center> ==وتارە پاڵێوراوەکان== <!-- لە خوار ئەم خەتەوە داڕێژەی (وپب) دابنێ لە سەروو ھەموو ئەوانی ترەوە چوونکە نوێترینە--> {{وپب|میرنشینی سۆران}} {{وپب|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} {{وپب|ململانێی ماد و پارس}} {{وپب|لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری}} {{وپب|کەمالیزم}} {{وپب|شەڕی عێراق (٢٠١٤–٢٠١٧)}} {{وپب|کالیفۆڕنیا ستی، کالیفۆڕنیا}} {{وپب|دوورگەکانی ماریانای باکوور}} {{وپب|چیرۆکی کایەکلێ ٣}} {{وپب|بزاڤی ژینگەیی}} {{وپب|نیسان مۆتۆرز}} {{وپب|توخمی پێنجەم (فیلم)}} {{وپب|بایۆشۆک}} {{وپب|دووم (کایەی ڤیدیۆییی ٢٠١٦)}} {{وپب|وەن پیس (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠٢٣)}} {{وپب|کیلیان مورفی}} {{وپب|لیمبۆ (کایەی ڤیدیۆیی)}} {{وپب|گەورە دزی ئۆتۆمۆبیل}} {{وپب|کیک بۆکسینگ}} {{وپب|ڕەشەبای برووسکاویی}} {{وپب|گووگڵ ئێرت}} {{وپب|پێدرۆ پاسکاڵ}} {{وپب|یەکەم جەنگی خاچپەرستانە}} {{وپب|ئەنابێڵ دەگەڕێتەوە ماڵەوە}} {{وپب|فەرمانڕەوایەتیی جیھانی جوراسی}} {{وپب|ساکورا}} {{وپب|بەکرێگیراوەکان ٢}} {{وپب|بۆ شوێنێکی نادیار: دروستکردنی فرۆزن ٢}} {{وپب|کوردانی باشووری کوردستان}} {{وپب|مێژووی ژاپۆن}} {{وپب|تریلەر (ئەلبوم)}} {{وپب|وەحشی تاسمانی}} {{وپب|بریکار کارتەر (فیلم)}} {{وپب|پووسی پووت لەپێ: کۆتا خۆزگە}} {{وپب|ئۆتۆمۆبیلەکان لەسەر ڕێگەکە}} {{وپب|کۆمەڵەی ڕۆژنامەوانی بیانی ھۆڵیوود}} {{وپب|ئەڤەتار: ڕێگەی ئاو}} {{وپب|کاتۆ سڤانیدزێ}} {{وپب|کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان}} {{وپب|گۆڕەپانی کۆماری}} {{وپب|مەمالیکی عێراق}} {{وپب|چیای ئیڤرست}} {{وپب|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا}} {{وپب|ڕێکخراوەی ڕاسان}} {{وپب|زمانی تاڵشی}} {{وپب|ئیلام}} {{وپب|ماری سلیست}} {{وپب|مارتا}} {{وپب|ئەحمەد کایا}} {{وپب|کۆتایی دونیای نەفرەتی}} {{وپب|شینچی کودۆ}} {{وپب|کشومات}} {{وپب|کەوتوو}} {{وپب|لەکریمۆسا (گۆرانیی ئێڤەنێسنس)}} {{وپب|وەن پیس}} {{وپب|ھەولێر}} {{وپب|دەستپێک (فیلم)}} {{وپب|ئەی دڵ، دژوارە}} {{وپب|نایڵزم}} {{وپب|ئێمیلی دیکینسۆن}} {{وپب|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{وپب|کوردستان}} {{وپب|دەرگا کراوەکە}} nm6xsrl9sph6nf2inw3zqfs9fb44p41 3 134072 1591836 1590578 2026-06-19T01:49:43Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 1 بابەت (کۆنتر لە ٣١ ڕۆژ) بۆ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی ١٤]] 1591836 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 14 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 }} {{سەرقاڵ}} ---- {{تۆخ|{{ناوەڕاست|{{دوایین جار دەستکاری کراوە لەلایەن}}}}}} <!--{{پەیامەکان بۆ کۆمەڵگە}}--> {{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} {{ھن|٥}} <!-- تکایە دەستکاریی بەشی سەرەوە مەکە --> == چاکردنی ساڵە کۆچییەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:٥٣، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٤٧١٨١٩٨٩}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەڕێز ئارام، سپاس بۆ بەسەرداچوونەوەی وتارەکان، پێشنیارێکم ھەیوو، پێم وابێت ھەڵەیەک ھەبوو لە گۆڕینی ساڵە کۆچیەکان بۆ زاینی، کە بۆ نموونە ١٣٧٤کۆچی کرابوو لە ١٩٩٢ لەجیاتی ١٩٥٤. حەزم کرد ئاگادارتان بکەمەوە نەک کێشەیەک لە سیستەمەکە ھەبێت. زۆر سپاس[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢١:١٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :سڵاو لە ئێوەش {{وب|Daniel abdullah}} ساڵی زایینی = ساڵی کۆچی + ٦٢١. وا نییە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢١:٣٣، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :: سڵاو، نا منیش جاران وام ئەزانی وایە، بەڵام ئەوە ھەڵەیە،<br> ::بەشێوەیەکی گشتی ئاوا ئەکرێت، بۆ کۆچی مانگی کە سوننەکان بەکاری ئەھێنن(جیاوازە لە کۆچی خۆریی کە شیعەکان بەکاری ئەبەن) بە ھەرحاڵ ئەمە یاساکەیە <br> ::زاینی= ((کۆچی*0.97)+622)، <br> ::کۆچی=((ساڵی زاینی-622)*1.03)<br> ::بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە [https://jostrans.org/issue17/art_darani.php ئێرە]، ھەڵبەت مانگەکانیش کێشە دروست ئەکەن، بۆ ئەوەی وردتر گۆڕانکاریەکان بکەن بەتایبەت ئەگەر مانگ و ڕۆژی لەگەڵ بوو [https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/# ئەمە] بەکار ببەن زۆر بێ کێشەیە.<br> ::ڕێز و سڵاو[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::{{وب|Daniel abdullah}} زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەکانت! حەز دەکەم ڕای {{وب|Calak|Serchia}} وەرگرین و قسەیەک لەم بارەوە بکەن. من کەمێک سەرم لێ تێک چووە! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٩:٤٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::: شایەنی نییە براکەم، منیش تازە فێری ئەوە بووم، دەستی بەڕێزتان خۆش بێت ھۆکارەکەی ئێوە بوون، لەشتان ساخ بێت.[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::نازانم ئێستا بەدیاریکراوی کێشەکە لەکوێ دروست بووە. بۆ گۆڕینی ساڵی کۆچی بە زایینی، ئەوەی بزانم حسابێکی ئاسانی نییە و کێشە لە ئاڵوگۆڕ دروست دەبێت. ھەرچۆن بێت، باشترە ویکیی عەرەبی یان ئینگلیزی بکرێتە سەرچاوە لەم بابەتە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٢٤، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::: ئەرێ مام {{وب|Calak}} تۆ سەر لەم باسە دەردەکەی؟ زۆر دەمێکە ئەم بەشەم لە چوونە نێو ئەرشیڤەکان ڕاگرتووە. گەر ئێوەش نایزانن یان ناتانەوێت قسەی لێوە بکەن، بێزەحمەت قورنچکێ لە یەکێکی شارەزا بگرە و سپاسیش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٧، ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :::::::نەکنیکیەن ساڵنامەی کۆچی ١٠ ڕۆژی کەمترە لە زایینی بۆیەش ناتوانی بەو ڕێگایە ھەژماری بکەیت ,ئەشتوانی ئەم [[Https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/|وێبسایت]]ە بەکار بێنی بۆ ھەژمارکردنی دروست . [[بەکارھێنەر:KOJIN VIO|KOJIN VIO]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:KOJIN VIO|لێدوان]]) ‏٠٢:٠٠، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :::::::: {{وب|KOJIN VIO}} سپاس بۆ لێدوانەکەت، بەڵام لێرەدا باسەکە بەتایبەت لەسەر ساڵەکە بوو نەک ڕۆژ و مانگیش. دوگمەیەکی بچووکمان بۆ ئەوە دروست کردبوو تا ساڵی کۆچی بکاتە زایینی چونکە بەشێک لە بەکارھێنەرانمان لە ویکیپیدیای فارسییەوە وەرگێڕان دەکەن و لەوێش کار بە ساڵنامەی کۆچی دەکەن؛ وتمان با کاری گۆڕینی ساڵەکان ئاسانتر بکەین و ئیتر ئەم باسەی لێوە دروست بوو کە جارێ ئەوسەری دیار نییە. لەگەڵ سپاسی دووبارەی بەندە، ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٥٧، ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == فۆنتی سەربەشەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٣٢، ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٨٨٨٠٧٥٢٢}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک ئارام، تێبینیم کردووە فۆنتی سەردێڕی بەشەکان گۆڕاوە (کرۆمی دیسکتۆپ). ویستم بزانم لای ئێوەش وایە، تا ئەگەر وا بێت چارە بکرێت. ([https://ibb.co/gyJq60L وێنە]) [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٥:١٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو کاک {{وب|Serchia}} من و کاک {{وب|Kushared}} ئاگادارین. منیش چاوەڕێی وەڵامێکم لە کاک محەممەدەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٧:٠٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == ساڵی ھەڵە == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٠:٠٧، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٣٤ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٣٧٢١١٦٦١}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک {{وب|Aram}} بڕوانە ئەم [[داڕێژە:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش ٢٠٠٥|داڕێژەیە]] زۆربەی ساڵەکان ھەڵەیە ناوەڕۆک و ساڵەکان یەکناگرنەوە. پێشتر لە ڕێگای بۆتەوە درووست کراون، بۆئەوەی کاتێکی زیاترمان بۆ بگەڕێتەوە لە ڕێگای بۆتەوە چارەسەری بکە. بۆ نموونە؛ ئەم [[بڕیارنامەی ١٥٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش|وتارە]] گەر سێرێکی وتارە ئینگلیزییەکە بکەی لە ناوەڕۆکەوە جیاوازی ھەیە. یاخود ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١٧:٥٤، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو {{وب|Arya sarhan}} ئەگەر مەبەستت ڕێکەوتی دەرچوونی بڕیارنامەکانە، بەڵێ، تێبینیی ڕێکەوتی نادروستم کرد، بەڵام ھەمووشیان ھەڵە نین. لەسەر ئەوەی وتتان «ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون.» دەتوانی نموونەم بۆ دانێیت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٠٦، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەم وتارانە بە ھەڵە گرێدراون؛ ([[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٩٨٥]]، [[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٦]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٧]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٨]]) چەندانی تریش. وە [[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٣]]ش گرێنەدراوە، گەر سێری ناوی وتارەکە و سەردیڕی داڕێژەکەش بکەی جیاوازن. زۆربەیان وان ناوی وتار و سەردێڕی داڕێژەکە ساڵێکیان جیاوازە. چەند دانەیەکم چاک کرد و چەند وتارێکم گرێدا بەڵام زۆرن باشترە بە بۆت بکرێت. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٧، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{وب|Arya sarhan}} زۆر سپاس بۆ وردبوونەوەت لێیان! ئەمانە ئەوانەن کە لێرە و لەوێ جیاوازن: :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 70]]|[[بڕیارنامەی ٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 570]]|[[بڕیارنامەی ٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1574]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1575]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1583]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1584]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1585]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1586]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1587]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1588]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1590]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1589]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::ئەمانەش ئەوانەن کە زمانەکانی تریان پێوە گرێ نەدراوە و بە لێکدانیان لەگەڵ بەندی ئینگلیزییەکە چارە دەبن نەک بە گواستنەوە کە ئیشەکە دەکاتە دوو ئیش: :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٥٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::لەسەر چاکسازیی ڕێکەوتەکانیش، کاتی دەوێ و ماوەیەک لێرە نابم. ئیشەڵڵا کە ھاتمەوە، خەریکیان دەبین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٢٠، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو کاک ئارامی بەڕێز و خۆشەویست، دوای ماوەیەکی زۆر هاتمەوە ئێرە و بینیم بەڕێزتان نیمچەخانەنشین بوون، هەرچەند ڕۆیشتنی کەسێکی وەک بەڕێزت بۆ کۆمەڵگای ویکیپیدیاکەمان زۆر قورس و ناخۆشە، بەڵام هیوادارم لە هەر شوێنێک بیت هەر سەرکەوتوو و تەندروست بیت و هەروەها زۆر سپاس بۆ بەشدارییەکانی بەنرخەکانی بەڕێزت لەو یەک دەیەی کە کارتان لە ویکیپیدیادا کردووە. هیوادارم هەرچەند کەمیش بێت جارجار سەردانی ئێرە بکەیتەوە، هەر بژین و بمێنن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٤٦، ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) |} :{{وب|Hivja}} سڵاو لە تۆش و زۆریش سپاس بۆ دیارییەکەت! ھەر بەوە بزانە (نیمچە)خانەنشین بوومە، دوای مانگێک بە دیارییەکەتم زانیوە! وەڵا ئیتر چی بکەین و بڵێین چی، دنیایە. خوا ناخۆشی نەدا. مرۆڤەکان دێن و دەڕۆن و ئێمەش ھەر وا. ئەوەی کە دەزانن یەک دەیەیە لێرە بوومە، بۆ من جێگای خۆشحاڵییە. ڕاستی وشەی نیمچەکەم بۆ ئەو ئیشانە داناوە کە تەنیا بە من دەکرێن و کەس جگە لە من نییە تا بیانگرێتە ئەستۆ بۆیە بەپێی ئەو ئیشانە ڕەنگە مانگی جارێ یان دووان دەرکەوم ئەگینا جێگرەوەم ھەبایە، بۆ ئەوانەش نەدەھاتمەوە چونکە پێم وایە ئیتر بەشی خۆم کردووە و لەوە زیاتر ناتوانم مەگەر شتێکی چاوەڕواننەکراو لە ژیانمان ڕووبدات کە وەک پێشتر بمگەڕێنێتەوە ئەگینا من خواحافیزیم لێتان کردووە و چاوەڕێی بەشداری و شتی زۆر گەورەم لێ مەکەن. دەی دووبارە خۆشحاڵ بووم و زۆریش سپاس بۆ دیارییەکەتان! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٨:٥٦، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٢٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:٤٦، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> p9zo93z9eh7bxewfagk6u4mllbl7ye7 0 136111 1591757 1591371 2026-06-18T20:03:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1591757 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ھاوڕەگەزخوازی}} '''کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە''' پێکھاتووە لە کۆمەڵگەیەکی فراوان لە کەسانی [[ھاوڕەگەزخوازی|ھاوڕەگەزخواز]] ([[گەی]] و [[لێزبیان]])، [[دووڕەگەزخواز]]، [[گشتڕەگەزخوازی|گشتڕەگەزخواز]]، [[ھەمەڕەگەزخوازی|ھەمەڕەگەزخواز]] ، [[ترانسجێندەر]] و پشتگیرەکانیان، لەگەڵ چەند ڕێکخراوێکی تر کە ھەمان ئامانجییان ھەیە لە دابینکردنی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان. چالاکوانان و کۆمەڵناسان، دروستبوونی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بە بزاڤێک دژی [[ھێترۆسێکسیزم]]، [[ھۆمۆفۆبیا]]، [[بایفۆبیا]]، [[ترانسفۆبیا]]، [[سێکشواڵیزم]] دەزانن، کە لە ھەموو کۆمەڵگەکاندا بەرفراوانە بەھۆی بیر و باوەڕ و پەستانی نەریتگیر و خۆگونجێنەوە. کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە سەربەرزیی خۆیان لەڕێی [[نمایشی شانازی]]یەوە دەردەبڕن. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_community |سەردێڕ = «LGBT community» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٤ی تەممووزی ٢٠١٧}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگا|ئاسیا}} {{پۆلی کۆمنز|LGBTQ}} [[پۆل:چاندی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:چەشنەکانی کۆمەڵ]] mndpe68g90yul2n4i3spbzbij3agluh 1 137802 1591652 1584793 2026-06-18T13:07:20Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591652 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەرە دەرەکییەکانم کرد لەسەر [[ئیبن خەلدوون]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537596 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20040624080750/http://www.isidore-of-seville.com/ibnkhaldun/ زیاد کرا بۆ http://www.isidore-of-seville.com/ibnkhaldun/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Rapora bugê]])</span> ‏٢٠:٠٩، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیبن خەلدوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1584792 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20241127092126/https://teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8159/tde-03052018-091006/en.php بۆ http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8159/tde-03052018-091006/en.php زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٥١، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئیبن خەلدوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591651 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130416001413/http://www.tunisiancommunity.org/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20250125045424/https://tunisiancommunity.org/ لە http://www.tunisiancommunity.org/ *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20140912195646/http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20210927171101/http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 لە http://www.tunisiancommunity.org/wordpress/?page_id=249 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٠٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 137jjl4zfh2y204qz4p6817ua4t3iez 1 137813 1591730 704907 2026-06-18T18:27:20Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591730 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەرە دەرەکییەکانم کرد لەسەر [[ئەعزاز]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537632 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20121209000757/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm زیاد کرا بۆ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٢٤، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەعزاز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=704906 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20121209000757/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm بۆ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەعزاز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591729 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20121209000757/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20200110162459/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm لە http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB02-23-2004.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٢٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) nnun4xf03vr3oon3gqfnf99evcwa421 1 138266 1591709 841760 2026-06-18T17:17:34Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591709 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 5 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[ئەحمەدی]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=539546 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 زیاد کرا بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 زیاد کرا بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 زیاد کرا بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 زیاد کرا بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 زیاد کرا بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٦، ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەحمەدی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=704890 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەحمەدی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=781477 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180403051410/https://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 بۆ http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٠٩، ٥ی ئایاری ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[ئەحمەدی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=841759 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 بۆ http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180403051410/https://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 بۆ http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٦:٢٦، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەحمەدی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591708 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120716113656/hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20081102092959/http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm لە http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:١٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l9lx84ullqf0ht6xx87n7qjkywipc3w 0 144571 1591797 1503002 2026-06-18T23:55:32Z Hivja 64112 /* */ 1591797 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Schongauer Anthony.jpg|thumb|وێنەیەک بۆ دەربڕین]] '''دیمن''' یان '''دێمۆن''' ({{بە یۆنانی|δαιμόνιον daimonion}}) ({{بە ئینگلیزی|Demon}}) ڕۆحێکی خراپە، و کەسایەتی خەیاڵی سووپەر [[شەیتان]] بەرجەستە دەکات کە کینە و خراپە هەڵدەگرێت، کەسایەتییەکە لە شتە پەیوەندیدارەکانی [[باوەڕ|ئاین]] و کارە [[جادوو (ناسروشتی)|جادوویەکان]] دووبارە دەبێتەوە، [[وێژە]] و [[خەیاڵ (وێژە)|خەیاڵ]]، [[ئەفسانە]]، و [[فۆلکلۆر]]، وشەی '''دێمۆن''' لە زۆرێک لە وەرگێڕانەکانی [[پەیمانی نوێ|کتێبی پیرۆز]] و [[کتێبی پیرۆزی عیبری]] هاتووە. ئەم کەسایەتییە لە زۆرێک لە کارە کارتۆنییەکان و [[فیلم|فیلمە سینەماییەکانی]] وەک [[خێو (فیلم ۱۹۹٦)|خێو]] و [[خێوی ئۆپێرا (فیلم ۲۰۰٤)|خێوی ئۆپێرا]] بەرجەستە بووە.<ref>[http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/Démons_et_exorcismes.pdf زانیارییە گشتییەکان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175754/http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/D%C3%A9mons_et_exorcismes.pdf |date= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[زانستی شەیتانەکان]] * [[ئیبلیس لە ئیسلامدا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Demons}} {{زانیارییە کتێبخانەییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئایین}} [[پۆل:جنۆکە]] [[پۆل:زاراوە ئایینییەکان]] [[پۆل:شەیتانەکان]] f48m5dijyh46dx1izczcn8ans5d2wfn 1591798 1591797 2026-06-18T23:56:30Z Hivja 64112 /* */ 1591798 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Schongauer Anthony.jpg|thumb|وێنەیەک بۆ دەربڕین]] '''دێمۆن''' یان '''دیمن''' ({{بە یۆنانی|δαιμόνιον daimonion}}) ({{بە ئینگلیزی|Demon}}) ڕۆحێکی خراپە، و کەسایەتی خەیاڵی سووپەر [[شەیتان]] بەرجەستە دەکات کە کینە و خراپە هەڵدەگرێت، کەسایەتییەکە لە شتە پەیوەندیدارەکانی [[باوەڕ|ئاین]] و کارە [[جادوو (ناسروشتی)|جادوویەکان]] دووبارە دەبێتەوە، [[وێژە]] و [[خەیاڵ (وێژە)|خەیاڵ]]، [[ئەفسانە]]، و [[فۆلکلۆر]]، وشەی '''دێمۆن''' لە زۆرێک لە وەرگێڕانەکانی [[پەیمانی نوێ|کتێبی پیرۆز]] و [[کتێبی پیرۆزی عیبری]] هاتووە. ئەم کەسایەتییە لە زۆرێک لە کارە کارتۆنییەکان و [[فیلم|فیلمە سینەماییەکانی]] وەک [[خێو (فیلم ۱۹۹٦)|خێو]] و [[خێوی ئۆپێرا (فیلم ۲۰۰٤)|خێوی ئۆپێرا]] بەرجەستە بووە.<ref>[http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/Démons_et_exorcismes.pdf زانیارییە گشتییەکان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175754/http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/D%C3%A9mons_et_exorcismes.pdf |date= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[زانستی شەیتانەکان]] * [[ئیبلیس لە ئیسلامدا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Demons}} {{زانیارییە کتێبخانەییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئایین}} [[پۆل:جنۆکە]] [[پۆل:زاراوە ئایینییەکان]] [[پۆل:شەیتانەکان]] sj51ekw1t913l33c73olorky4a6kiuz 1591800 1591798 2026-06-18T23:57:07Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[دیمن (ڕۆحی خراپەکار)]]ی گواستەوە بۆ [[دێمۆن]]: بەپێی خوێندنەوەی یۆنانی و نووسینی ئینگلیزی 1591798 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Schongauer Anthony.jpg|thumb|وێنەیەک بۆ دەربڕین]] '''دێمۆن''' یان '''دیمن''' ({{بە یۆنانی|δαιμόνιον daimonion}}) ({{بە ئینگلیزی|Demon}}) ڕۆحێکی خراپە، و کەسایەتی خەیاڵی سووپەر [[شەیتان]] بەرجەستە دەکات کە کینە و خراپە هەڵدەگرێت، کەسایەتییەکە لە شتە پەیوەندیدارەکانی [[باوەڕ|ئاین]] و کارە [[جادوو (ناسروشتی)|جادوویەکان]] دووبارە دەبێتەوە، [[وێژە]] و [[خەیاڵ (وێژە)|خەیاڵ]]، [[ئەفسانە]]، و [[فۆلکلۆر]]، وشەی '''دێمۆن''' لە زۆرێک لە وەرگێڕانەکانی [[پەیمانی نوێ|کتێبی پیرۆز]] و [[کتێبی پیرۆزی عیبری]] هاتووە. ئەم کەسایەتییە لە زۆرێک لە کارە کارتۆنییەکان و [[فیلم|فیلمە سینەماییەکانی]] وەک [[خێو (فیلم ۱۹۹٦)|خێو]] و [[خێوی ئۆپێرا (فیلم ۲۰۰٤)|خێوی ئۆپێرا]] بەرجەستە بووە.<ref>[http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/Démons_et_exorcismes.pdf زانیارییە گشتییەکان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175754/http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/D%C3%A9mons_et_exorcismes.pdf |date= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[زانستی شەیتانەکان]] * [[ئیبلیس لە ئیسلامدا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Demons}} {{زانیارییە کتێبخانەییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئایین}} [[پۆل:جنۆکە]] [[پۆل:زاراوە ئایینییەکان]] [[پۆل:شەیتانەکان]] sj51ekw1t913l33c73olorky4a6kiuz 0 145859 1591893 578286 2026-06-19T08:13:14Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[دێمۆن]] 1591893 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[دێمۆن]] 71h45jswize01r8n6wtqjt1s2zu456r 0 145860 1591892 578287 2026-06-19T08:13:04Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[دێمۆن]] 1591892 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[دێمۆن]] 71h45jswize01r8n6wtqjt1s2zu456r 0 148275 1591711 1488166 2026-06-18T17:22:01Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591711 wikitext text/x-wiki {{redirect|Dreamweaver|the song by Gary Wright|Dream Weaver|other uses}} {{Multiple issues| {{primary sources|date=June 2011}} {{advert|date=March 2012}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Infobox software | name = Adobe Dreamweaver | logo = Adobe Dreamweaver CC icon.svg | screenshot = Adobe_Dreamweaver CC Screenshot.png | = Adobe Dreamweaver CC | collapsible = | author = ماکرۆمیدیا | developer = سیستمەکانی ئەدۆبی | released = {{Start date and age|1997|12}}<ref name=macromedia1997>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://helpx.adobe.com/dreamweaver/system-requirements.html |سەردێڕ=Dreamweaver system requirements}}{{cbignore|bot=medic}}. Retrieved on 2013-07-21.</ref> | discontinued = | latest release version = CC 2019 (19.0.0.11193 | latest release date = {{Start date and age|2018|10|15}} | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD|df=yes/no}} --> | programming language = سی++ | operating system = [[ویندۆز]]، [[مەک ئۆئێس]] | platform = | size = | language = | genre = دەستکاریکەری ئەیچ تی ئێم ئێڵ ـ ئامرازی بەرنامەسازی ـ [[ئای دی ئی|ئای–دی–ئی]] (IDE) | license = Trialware software as a service | website = {{URL|adobe.com/products/dreamweaver}} }} '''ئەدۆبی دریمویڤر''' ئامرازێکی [[نەرمامێری ساماندار|ساماندار]]ی گەشەپێدانی وێبە لە سیستمەکانی ئەدۆبی . لەلایەن (ماکرۆمیدیا) لە [[١٩٩٧]] دروستکرا<ref name="macromedia1997" /> و ھەر لەلایەن ئەوانەوە گەشەی پێدرا ھەتا لەڕێگەی سیستمەکانی ئەدۆبییەوە و لە ٢٠٠٥ بوونە خاوەنی ماکرۆمیدیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Adobe Completes Acquisition of Macromedia|ناونیشان=https://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/pdfs/200512/120505AdobeAcquiresMacromedia.pdf|ئیش=Press Releases|بڵاوکەرەوە=Adobe, Inc.|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111118095012/http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/pdfs/200512/120505AdobeAcquiresMacromedia.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == تایبەتمەندییەکان == Adobe Dreamweaver CC بەرنامەیەکی وێب دیزاین و پەرەپێدانە کە ھەردووک ڕواڵەتی دیزاینی بینین کە ناسراوە بە «Live View» و دەستکاریکەری کۆد بە تایبەتمەندییە پێوانەیییەکان ھەروەکوو [[syntax highlighting|بەرجەستەکردنی شێوازی نووسین]]، [[code completion|تەواوکردنی خۆکاری کۆد]]، و تەسککردنەوەی کۆد ھەروەھا زۆر تایبەتمەندیی پێشکەوتوو ھەروەکوو [[syntax analysis#Programming languages|پشکنینی شێوازی نووسین]]ی زیندوو و تێڕامانکردنی کۆد بۆ دروستکردنی ئاماژەکانی کۆد بۆئەوەی لە نووسینی کۆد یارمەتیی بەکاربەرەکە بدات. دریمویڤر، وەک دەستکاریکەرەکانی تری [[ئەیچ تی ئێم ئێڵ]] دەستکاریی [[پەڕگەی کۆمپیوتەر|پەڕگە]] خۆجێیییەکان دەکات پاشان بە بەکارھێنانی (FTP، (SFTP یان WebDAV بەرزیان دەکاتەوە بۆ سێرڤەری دووری وێب. Dreamweaver CS4 ئێستا پشتگیریی سیستمی کۆنتڕۆڵی وەشانی سەبڤێرژن (SVN)دەکات. لەوەتەی وەشانی پێنجەمەوە، دریمویڤر پشتگیریی بەرجەستەکردنی شێوازی نووسینی دەرەوەی سندووقەکە بۆ زمانەکانی خوارەوە دەکات: * (ActionScript) * (Active Server Pages ASP). * [[سی شارپ (زمانی بەرنامەسازی)|#C]] * سی ئێس ئێس|سی–ئێس–ئێس (CSS) * (ColdFusion) * (EDML) * (Extensible HyperText Markup Language XHTML) * (Extensible Markup Language XML) * (Extensible Stylesheet Language Transformations XSLT) * [[ئەیچ تی ئێم ئێڵ|ئەیچ–تی–ئێم–ئێڵ]] (HTML) * [[جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)|جاڤا]] * [[جاڤاسکریپت]] * [[پی ئێچ پی|پی–ئەیچ–پی]] * ڤیژواڵ بەسیک (VB) * (Visual Basic Script Edition VBScript) * (Wireless Markup Language WML) Support for [[ASP.NET]] and [[JavaServer Pages]] was dropped in version CS5.<ref>http://kb2.adobe.com/cps/402/kb402489.html</ref> === زمان === ئەدۆبی دریمویڤر سی ئێس ٦ بەم زمانانە بەردەستە: * [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] * [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] * [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] * [[زمانی کۆری|کۆری]] * [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] * [[زمانی هۆڵەندی|ھۆڵەندی]] * [[زمانی ئیتاڵی|ئیتاڵی]] * [[زمانی تورکی|تورکی]] * [[زمانی ژاپۆنی|ژاپۆنی]] * [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]] * [[زمانی سویدی|سویدی]] * [[زمانی پۆڵەندی|پۆڵەندی]] * بەڕازیلیی پورتوگالی * چینیی ساکار * چینیی لاسایییانە * چیکی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.adobe.com/products/dreamweaver/systemreqs/ |سەردێڕ=Adobe Dreamweaver CS5: System Requirements and languages |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Adobe Systems Incorporated}}</ref> === تایبەتمەندییە دیاریکراوەکان بۆ زمانی عەرەبی و عیبری === ھەروەھا وەشانە کۆنترەکە (Adobe Dreamweaver CS3) تایبەتمەندیی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی تێدابوو کە ڕێگەی بە نووسینی عەرەبی، فارسی، ئوردو، یان نووسینی عیبری (نووسراو لە ڕاست بۆ چەپ) لە بینینی کۆدەکە دەدا. ئەگەربێتو نووسینەکە پڕ لە نووسینی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست (نووسراو لە ڕاست بۆ چەپ) یان ھەردوو دەقی ئینگلیزی (نووسراو لە چەپ بۆ ڕاست) و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست (نووسراوی چەپ بۆ ڕاست و ڕاست بۆ چەپ) بگرێتەوە، بەشێوەیەکی ڕێکوپێک پیشان دەدرا. == مێژووی وەشان == {{Version |t |show=11100}} {| class="wikitable" |- ! scope="col" class="unsortable"| گەشەپێدەر ! وەشانی سەرەکی ! scope="col" class="unsortabl nkm;l/me"| نوێکردنەوە بچووک ! scope="col" class="unsortable"| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە ! scope="col" class="unsortabln e"| تێبینییەکان |- | rowspan="10" | [[ماکرۆمیدیا]] | rowspan="2" {{Version |o |١٫٠}} | ١٫٠ | کانوونی یەکەمی ١٩٩٧ | یەکەم وەشان. تەنیا مەک ئۆ–ئێس. |- | ١٫٢ | ئازاری ١٩٩٨ | یەکەم وەشانی ویندۆز |- | {{Version |o |٢٫٠}} | ٢٫٠ | کانوونی یەکەمی ١٩٩٨ | |- | rowspan="2" {{Version |o |٣٫٠}} | ٣٫٠ | کانوونی یەکەمی ١٩٩٩ | |- | UltraDev 1.0 | حوزەیرانی ٢٠٠٠ | |- | rowspan="2" {{Version |o |٤٫٠}} | ٤٫٠ | کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠ | |- | UltraDev 4.0 | کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠ | |- | {{Version |o |٦٫٠}} | MX | ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٢ | |- | {{Version |o |٧٫٠}} | MX 2004 | ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ | |- | {{Version |o |٨٫٠}} | ٨٫٠ | ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ | Last Macromedia version. Included with Adobe [[Adobe Creative Suite#Creative Suite 1 and 2|CS2.3]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200609/091806CreativeSuite.html |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Adobe Systems]] |سەردێڕ=New Adobe Acrobat 8 Professional Enhances Adobe Creative Suite 2.3 |وتەگێڕانەوە=Adobe Creative Suite 2.3 Premium also bundles Dreamweaver® 8 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070323064143/http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200609/091806CreativeSuite.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٠٧}}</ref> |- | rowspan="11" | سیستمەکانی ئەدۆبی | {{Version |o |٩٫٠}} | [[Adobe Creative Suite#Creative Suite 3|CS3]] | ١٦ نیسانی ٢٠٠٧ | Replaces [[Adobe GoLive]] in [[Adobe Creative Suite]] |- | {{Version |o |١٠٫٠}} | [[CS4]] | ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ | <!-- No notes --> |- | {{Version |o |١١٫٠}} | [[Adobe Creative Suite#Creative Suite 5|CS5]] | ١٢ی نیسانی ٢٠١٠ | <!-- No notes --> |- | {{Version |o |١١٫٥}} | [[Adobe Creative Suite#Creative Suite 5.5|CS5.5]] | ١٢ی نیسانی ٢٠١١ | پشتگیریی HTML5 دەکات. |- | {{Version |co |١٢٫٠}} | [[Adobe Creative Suite#Creative Suite 6|CS6]] | ٢١ی نیسانی ٢٠١٢ | A perpetual license (download without ongoing payments) version and a cloud (subscription) version exist with differing menu structure. |- | {{Version |co |١٣٫٠}} | [[Adobe Creative Cloud|Creative Cloud]] | ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣ | The perpetual license option is dropped in this version.<ref>[https://www.forbes.com/sites/amadoudiallo/2013/06/17/adobe-cc-subscription-release-big-upside-and-risk/ Adobe's Subscription-Only CC Release Carries Obvious Upside But Big Risk | Forbes]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180802132107/https://venturebeat.com/2013/05/11/adobe-creative-cloud-interview/ Adobe exec: Creative Cloud complainers will love us once they try us (interview)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802132107/https://venturebeat.com/2013/05/11/adobe-creative-cloud-interview/ |date= ٢ی ئابی ٢٠١٨ }}, VentureBeat</ref><ref>[http://mashable.com/2013/05/13/adobe-creative-cloud-top-comments/ Adobe's Move to the Cloud Incites Anger and Other Top Comments], Mashable</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.macworld.co.uk/digitallifestyle/news/?newsid=3446802 |سەردێڕ=Adobe Creative Cloud: Reactions, responses and reassurance {{!}} Macworld UK |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131029183741/http://www.macworld.co.uk/digitallifestyle/news/?newsid=3446802 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>Neil Bennett (15 May 2013) [https://web.archive.org/web/20170703043614/http://www.digitalartsonline.co.uk/news/creative-software/analysis-real-reason-adobe-ditched-creative-suite-for-creative-cloud/ Analysis: The real reason Adobe ditched Creative Suite for Creative Cloud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703043614/http://www.digitalartsonline.co.uk/news/creative-software/analysis-real-reason-adobe-ditched-creative-suite-for-creative-cloud/ |date= ٣ی تەممووزی ٢٠١٧ }}, Retrieved on 2013-07-21, www.digitalartsonline.co.uk</ref><ref>[http://www.truth-out.org/speakout/item/16442-adobes-creative-cloud-sparks-thunderous-revolt Adobe’s Creative Cloud Sparks Thunderous Revolt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106230514/http://www.truth-out.org/speakout/item/16442-adobes-creative-cloud-sparks-thunderous-revolt |date=2017-01-06}}, 25 May 2013, truth-out.org</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130613075458/http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ Some Artists Give Adobe's Cloud Switch a Critical Review]{{webarchive |url=https://archive.today/20130616040251/http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ |date=June 16, 2013}}, Fox Business</ref> |- | {{Version |co |١٤٫٠}} | [[Adobe Creative Cloud|CC 2014]] | ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ | DOM visualization tool, Live View upgrades, CSS Designer upgrades. <!-- I have left this version number here in the event someone wants to easily restore it, but before you do, please read my notes on the Talk page - dawnvawn --> <!-- |- | {{Version |co |١٤٫١}} | ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | Ability to view and extract design info and images from Photoshop documents (PSDs), new templates, Live View upgrades, and 64-bit architecture. --> |- | {{Version |co|١٥٫٠}} | [[Adobe Creative Cloud|CC 2014.1]] | ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | Ability to view and extract design info and images from Photoshop documents (PSDs), new templates, Live View upgrades, and 64-bit architecture. |- |{{Version |co |١٦٫٠}} | [[Adobe Creative Cloud|CC 2015]] | ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ | Responsive design capabilities with visual media query bars, direct integration with the [[Bootstrap (front-end framework)|Bootstrap framework]], ability to preview and inspect content on mobile devices, and improvements to the code editor. |- | {{Version |co |١٧٫٠}} | [[Adobe Creative Cloud|CC 2017]] | ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | [https://web.archive.org/web/20181007111727/https://helpx.adobe.com/dreamweaver/release-note/release-notes-dreamweaver-cc-2017.html Adobe release notes] - Redesigned code editor, e-processor support, real-time preview in browser, quick editing of related code files, changes to UI |- | {{Version |c |١٨٫٠}} | [[Adobe Creative Cloud|CC 2018]] | ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | [https://helpx.adobe.com/bg/dreamweaver/release-note/release-notes-dreamweaver-cc-2018.html Adobe release notes] - URL Test Button, Save Credentials, Search Bar support, Conflict icon is now displayed |} == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان}} == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Adobe_Dreamweaver|سەردێڕ = Adobe Dreamweaver|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}} * [http://www.adobe.com/news-room/pressreleases/201506/061615AdobeUnveilsMilestone2015CreativeCloudRelease.html "Adobe Unveils Milestone 2015 Creative Cloud Release"], News Release, Adobe Systems, 16 June 2015. * [https://helpx.adobe.com/dreamweaver/using/whats-new.html "New features summary: Adobe Dreamweaver CC (2015 release)"], Dreamweaver Help, Adobe Systems. == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Official website|http://www.adobe.com/products/dreamweaver.html}} {{HTML editors}} {{AdobeCS}} {{Adobe eLearning Suite}} {{پۆلی کۆمنز|Adobe Dreamweaver icons}} {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئەدۆبی|دریمویڤر]] [[پۆل:ئەدۆبی کرییەیتیڤ سویت|دریمویڤر]] [[پۆل:نەرمامێرەکان بە زمانی سی++]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ماکرۆمیدیا|دریمویڤر]] [[پۆل:دەستکاریکەرەکانی ئێچ–تی–ئێم–ئێڵ]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی گەشەپێدانی وێب]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٧]] [[پۆل:نەرمامێر]] [[پۆل:دەستکاریکەرەکانی ئەیچ–تی–ئێم–ئێڵ]] 36jfc9hz42qpizdqoilgv82leqzm5q6 1 148575 1591712 945849 2026-06-18T17:22:12Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591712 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=592939 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111118095012/http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/pdfs/200512/120505AdobeAcquiresMacromedia.pdf بۆ https://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/pdfs/200512/120505AdobeAcquiresMacromedia.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٣٨، ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=670330 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170703043614/http://www.digitalartsonline.co.uk/news/creative-software/analysis-real-reason-adobe-ditched-creative-suite-for-creative-cloud/ بۆ http://www.digitalartsonline.co.uk/news/creative-software/analysis-real-reason-adobe-ditched-creative-suite-for-creative-cloud/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٢٣، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=673183 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180802132107/https://venturebeat.com/2013/05/11/adobe-creative-cloud-interview/ بۆ https://venturebeat.com/2013/05/11/adobe-creative-cloud-interview/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٥١، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=685633 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150208043815/http://www.adobe.com/devnet/dreamweaver/application_development.html بۆ https://www.adobe.com/devnet/dreamweaver/application_development.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131029183741/http://www.macworld.co.uk/digitallifestyle/news/?newsid=3446802 بۆ http://www.macworld.co.uk/digitallifestyle/news/?newsid=3446802 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181007111727/https://helpx.adobe.com/dreamweaver/release-note/release-notes-dreamweaver-cc-2017.html بۆ https://helpx.adobe.com/dreamweaver/release-note/release-notes-dreamweaver-cc-2017.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٠٤، ٢ی ئایاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=704892 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180802132107/https://venturebeat.com/2013/05/11/adobe-creative-cloud-interview/ بۆ https://venturebeat.com/2013/05/11/adobe-creative-cloud-interview/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170703043614/http://www.digitalartsonline.co.uk/news/creative-software/analysis-real-reason-adobe-ditched-creative-suite-for-creative-cloud/ بۆ http://www.digitalartsonline.co.uk/news/creative-software/analysis-real-reason-adobe-ditched-creative-suite-for-creative-cloud/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130616040251/http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ بۆ http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=945848 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131029183741/http://www.macworld.co.uk/digitallifestyle/news/?newsid=3446802 بۆ http://www.macworld.co.uk/digitallifestyle/news/?newsid=3446802 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٩، ١٤ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەدۆبی دریمویڤر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591711 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130616040251/http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130613075458/http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ لە http://www.foxbusiness.com/technology/2013/05/17/some-artists-give-adobe-cloud-switch-critical-review/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٢٢، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) gs1p78g69p5jir7b1whimu3mds1m2vq 0 156562 1591663 1513537 2026-06-18T14:22:53Z MeerFarhad97 74793 1591663 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''لینگوا فرانکا'''، '''زمانی ھاوپار''' یان '''زمانی ھاوبەش''' ئەو زمانە یان ئەو زاراوەیەیە بەکاردێت لەلایەن ئەو کەسانەی ھەمان زمانی دایکیان نییە، واتە لینگوا فرانکا وەکوو زمانێکی ھاوبەش بەکاردێت کاتێک دوو مرۆڤ زمانی یەکتر نازانن. == سەرچاوەکان == * {{cite book|last=Hall|first=R. A. Jr.|url=https://archive.org/details/pidgincreolelang0000hall|title=Pidgin and Creole Languages|date=1966|publisher=Cornell University Press|isbn=0-8014-0173-9}} * {{cite book|last=Heine|first=Bernd|title=Status and Use of African Lingua Francas|date=1970|publisher=BRILL|isbn=3-8039-0033-6}} * {{cite book|last=Kahane|first=Henry Romanos|title=The Lingua Franca in the Levant|date=1958}} * {{cite book|last=Melatti|first=Julio Cezar|title=Índios do Brasil|date=1983|publisher=Hucitec Press|edition=48|location=São Paulo}} * {{cite book|last=Ostler|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/empiresofwordl00ostl|title=Empires of the Word|date=2005|publisher=Harper|isbn=978-0-00-711871-7|location=London|url-access=registration}} * {{cite book|last=Ostler|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/isbn_9780802717719|title=The Last Lingua Franca|date=2010|publisher=Walker|isbn=978-0-8027-1771-9|location=New York}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زمان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} g26lzwju3krsiqfmvb3vyttcq9oteif 1591664 1591663 2026-06-18T14:23:30Z MeerFarhad97 74793 1591664 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''لینگوا فرانکا'''، '''زمانی ھاوپار''' یان '''زمانی ھاوبەش''' ئەو زمانە یان ئەو زاراوەیەیە بەکاردێت لەلایەن ئەو کەسانەی ھەمان زمانی دایکیان نییە، واتە لینگوا فرانکا وەکوو زمانێکی ھاوبەش بەکاردێت کاتێک دوو مرۆڤ زمانی یەکتر نازانن. == سەرچاوەکان == * {{cite book|last=Hall|first=R. A. Jr.|url=https://archive.org/details/pidgincreolelang0000hall|title=Pidgin and Creole Languages|date=1966|publisher=Cornell University Press|isbn=0-8014-0173-9}} * {{cite book|last=Heine|first=Bernd|title=Status and Use of African Lingua Francas|date=1970|publisher=BRILL|isbn=3-8039-0033-6}} * {{cite book|last=Kahane|first=Henry Romanos|title=The Lingua Franca in the Levant|date=1958}} * {{cite book|last=Melatti|first=Julio Cezar|title=Índios do Brasil|date=1983|publisher=Hucitec Press|edition=48|location=São Paulo}} * {{cite book|last=Ostler|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/empiresofwordl00ostl|title=Empires of the Word|date=2005|publisher=Harper|isbn=978-0-00-711871-7|location=London|url-access=registration}} * {{cite book|last=Ostler|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/isbn_9780802717719|title=The Last Lingua Franca|date=2010|publisher=Walker|isbn=978-0-8027-1771-9|location=New York}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زمان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} n5tr5iziedzpjzq1s3f859hw1rnxeus 1591753 1591664 2026-06-18T20:03:09Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} 1591753 wikitext text/x-wiki '''لینگوا فرانکا'''، '''زمانی ھاوپار''' یان '''زمانی ھاوبەش''' ئەو زمانە یان ئەو زاراوەیەیە بەکاردێت لەلایەن ئەو کەسانەی ھەمان زمانی دایکیان نییە، واتە لینگوا فرانکا وەکوو زمانێکی ھاوبەش بەکاردێت کاتێک دوو مرۆڤ زمانی یەکتر نازانن. == سەرچاوەکان == * {{cite book|last=Hall|first=R. A. Jr.|url=https://archive.org/details/pidgincreolelang0000hall|title=Pidgin and Creole Languages|date=1966|publisher=Cornell University Press|isbn=0-8014-0173-9}} * {{cite book|last=Heine|first=Bernd|title=Status and Use of African Lingua Francas|date=1970|publisher=BRILL|isbn=3-8039-0033-6}} * {{cite book|last=Kahane|first=Henry Romanos|title=The Lingua Franca in the Levant|date=1958}} * {{cite book|last=Melatti|first=Julio Cezar|title=Índios do Brasil|date=1983|publisher=Hucitec Press|edition=48|location=São Paulo}} * {{cite book|last=Ostler|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/empiresofwordl00ostl|title=Empires of the Word|date=2005|publisher=Harper|isbn=978-0-00-711871-7|location=London|url-access=registration}} * {{cite book|last=Ostler|first=Nicholas|url=https://archive.org/details/isbn_9780802717719|title=The Last Lingua Franca|date=2010|publisher=Walker|isbn=978-0-8027-1771-9|location=New York}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زمان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} czs3a1ijzmsv1so0j3obq41w1hxvgh5 0 157131 1591621 1591402 2026-06-18T12:05:40Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591621 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ناوەندی پێنی کورد''' (بە [[کوردیی باکووری|کرمانجی]]: Navenda PEN a Kurd) لقێکی ناوەندی [[پێنی نێودەوڵەتی]] بۆ کوردستانە. == مێژوو == بیرۆكەی دامەزراندنی پێنی كورد، لە ساڵی ١٩٨٠ لە لایەن نووسەری كورد، (حسێن ئەردەم)ەوە كاری بۆ كراوە، لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٨ لە شاری كامبریج لە وڵاتی بەریتانیا، لە كۆنگرەی [[پێنی نێودەوڵەتی|پێنی نێودەوڵەتیدا]] پێشنیاری دروستكردنی ناوەندی پێنی كورد كراوە و لە هەمان كاتیشدا قبووڵ كراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pen100archive.org/pen_centre/kurdish-centre/history-of-the-kurdish-centre/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=PEN International Archive |سەردێڕ=History of the Kurdish Centre}}</ref> لەو كاتەوە تا ئێستا ناوەندی پێنی كورد هەر سێ ساڵ جارێك كۆنگرەی خۆی دەبەستێت و دەستەیەكی نوێ هەڵدەبژێرێ بۆ ئەنجامدانی كارەكانی، لە كۆنگرەی هەشتەمی کە لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری ٢٠١٣ لە ئامەد بەڕێوەچوو، بڕیاری ئەوە درا كە بنكەی ناوەندی پێنی كورد لە ئامەد بێ. كۆنگرەی [[پێنی نێودەوڵەتی]] هەموو ساڵێك دەبەسترێ و هەر سێ زمانی(ئینگلیزی، فەڕەنسی، ئیسپانیۆلی) تێیدا زمانی فەرمین. پەیڕەوپڕۆگرامی [[پێنی نێودەوڵەتی]] بە گوێرەی ئەو بڕیارانەی كە لە كۆنگرەكانی پێنی [[پێنی نێودەوڵەتی|نێودەوڵەتیدا]] پێشنیار كراون و قبوڵ كراون بریتین لە: ١. وێژە سنوور ناناسێ ‘لە گفتوگۆ سیاسی و نێونەتەوەییەكاندا دەبێ وەكو ئاستێكی بەرز لە نێوان مرۆڤەكاندا بپارێزێت’. ٢. لە هەموو كاتێكدا –بە تایبەتی لە كاتی شەڕ- بەرهەمە هونەرییەكان– وەكو میراتی هەرە بەهاداری مرۆڤایەتی- دەبێ لە بەرانبەر هێرشە نەتەوەیی و سیاسییەكان بپارێزرێن. ٣. دەبێ ئەندامانی پێن كارتێكەریی خۆیان بەردەوام بۆ ئەوە بەكار بێنن كە لە ئاستی نێونەتەوەییدا بە نیازی باش و رێزگرتنی یەكتری بەهێز بێت. ئەندامانی پێن دەبێ رێزی هەموو نەژاد و نەتەوەیەك بگرن و رقی لە هیچ كەسێك نەبێت بەهۆی بیروباوەڕ و نەتەوە و نەژاد و زمان، هەوڵ بدەن بۆ ئەوەی مرۆڤەكان لە جیهاندا بە ئاشتی بژین، هەموو توانای خۆیان بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بكەن. ٤. پێن ئەو هزرەش دەپارێزێت كە دەبێ رامان لە ناو هەر نەتەوەیەكدا و لە ئاستی نێونەتەوەییدا بێ تەگەرە دروست كردن رابگەیەندرێت. ئەندامانی پێن ئەوە قبوڵ دەكەن كە چ لە وڵات و ئەو كۆمەڵگایەی كە تێیدا دەژین و پارچەیەكن لەوان، چ لە جیهانیشدا لە بەرانبەر هەموو جۆرە چەوساندنەوەكاندا لەسەر مافی رادەڕبڕین بێنەدەنگ. پێن ئازادی چاپەمەنی دەپارێزێ، ئەوەش رادەگەیەنێت كە لە بەرانبەر هەموو جۆرە سانسۆرێك دەوەستێتەوە لە كاتی ئاشتیدا، پێن ئەوە بە گرنگ دەبینێ كە لە جیهاندا لە لایەنی سیاسیی و ئابوورییەوە و لە ئاستێكی بڵندا ئۆرگانیزە بكرێت و ببێتە شتێكی پێویست كە دەولەت، حكومەت، و دەزگاكانی میری بە ئازادی رەخنەیان لێ بگیرێ. چونكە ئازادی مانای دیسپلینێكی خۆویستە، ئەندامانی پێن خۆیان ئەوە قبوڵ دەكەن كە لەبەرانبەر شێوازە نەرێنیییەكان بوەستنەوە، وەكو ئەو بڵاوكردنەوە درۆییانەی كە لەژێر چەتری دەربڕینی ئازاد بڵاودەبنەوە، یان ئەو ساختەكارییەنی كە وەكو پیلان بۆ وەدەستهێنانی مەرامی سیاسی و تاكەكەسیی بەكار دێن. ٥. ئەندامیەتی لە پێن، بە بێ جیاوازی نەتەوە، زمان، نەژاد، رەنگ و ئایین بۆ هەموو نووسەر، وەرگێڕ، ئیدیتۆر، وەشانگەر، كە بتوانن بۆ ئەو ئامانجانە كار بكەن كراوەیە. کۆنگرەی ١١یەمینی ناوەندی پێنی کورد لە رۆژانی ٧-٩ حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە شاری ئۆڵدێنبۆرگی وڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، لەو کۆنگرەیەدا هەریەک لە ئەنیسا جەعفەری میهر و عومەر فیدان وەکو هاوسەرۆک هەڵبژێردران و دڵشاد خۆشناو بە سکرتێری ناوەندەکە هەڵبژێردران. == ئەندامانی دامەزرێنەر == * [[محەممەد ئوزون]] * [[حوسەین ئەردەم]] * [[یایلا مۆنک بۆجاک]] * [[عەبدولڕەحمان نەقشبەندی]] * [[حوسەین کارتال]] * [[ئەمینە ئەردەم]] * [[حەیدەر ئیشیک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * www.pen-kurd.org * www.pen-kurd.com [[پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی]] [[پۆل:ناوەندەکانی پێنی ناونەتەوەیی]] iev6nb9iasqs9ysz3h52zfn07vup2zb 1591754 1591621 2026-06-18T20:03:19Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1591754 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ناوەندی پێنی کورد''' (بە [[کوردیی باکووری|کرمانجی]]: Navenda PEN a Kurd) لقێکی ناوەندی [[پێنی نێودەوڵەتی]] بۆ کوردستانە. == مێژوو == بیرۆكەی دامەزراندنی پێنی كورد، لە ساڵی ١٩٨٠ لە لایەن نووسەری كورد، (حسێن ئەردەم)ەوە كاری بۆ كراوە، لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٨ لە شاری كامبریج لە وڵاتی بەریتانیا، لە كۆنگرەی [[پێنی نێودەوڵەتی|پێنی نێودەوڵەتیدا]] پێشنیاری دروستكردنی ناوەندی پێنی كورد كراوە و لە هەمان كاتیشدا قبووڵ كراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pen100archive.org/pen_centre/kurdish-centre/history-of-the-kurdish-centre/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=PEN International Archive |سەردێڕ=History of the Kurdish Centre}}</ref> لەو كاتەوە تا ئێستا ناوەندی پێنی كورد هەر سێ ساڵ جارێك كۆنگرەی خۆی دەبەستێت و دەستەیەكی نوێ هەڵدەبژێرێ بۆ ئەنجامدانی كارەكانی، لە كۆنگرەی هەشتەمی کە لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری ٢٠١٣ لە ئامەد بەڕێوەچوو، بڕیاری ئەوە درا كە بنكەی ناوەندی پێنی كورد لە ئامەد بێ. كۆنگرەی [[پێنی نێودەوڵەتی]] هەموو ساڵێك دەبەسترێ و هەر سێ زمانی(ئینگلیزی، فەڕەنسی، ئیسپانیۆلی) تێیدا زمانی فەرمین. پەیڕەوپڕۆگرامی [[پێنی نێودەوڵەتی]] بە گوێرەی ئەو بڕیارانەی كە لە كۆنگرەكانی پێنی [[پێنی نێودەوڵەتی|نێودەوڵەتیدا]] پێشنیار كراون و قبوڵ كراون بریتین لە: ١. وێژە سنوور ناناسێ ‘لە گفتوگۆ سیاسی و نێونەتەوەییەكاندا دەبێ وەكو ئاستێكی بەرز لە نێوان مرۆڤەكاندا بپارێزێت’. ٢. لە هەموو كاتێكدا –بە تایبەتی لە كاتی شەڕ- بەرهەمە هونەرییەكان– وەكو میراتی هەرە بەهاداری مرۆڤایەتی- دەبێ لە بەرانبەر هێرشە نەتەوەیی و سیاسییەكان بپارێزرێن. ٣. دەبێ ئەندامانی پێن كارتێكەریی خۆیان بەردەوام بۆ ئەوە بەكار بێنن كە لە ئاستی نێونەتەوەییدا بە نیازی باش و رێزگرتنی یەكتری بەهێز بێت. ئەندامانی پێن دەبێ رێزی هەموو نەژاد و نەتەوەیەك بگرن و رقی لە هیچ كەسێك نەبێت بەهۆی بیروباوەڕ و نەتەوە و نەژاد و زمان، هەوڵ بدەن بۆ ئەوەی مرۆڤەكان لە جیهاندا بە ئاشتی بژین، هەموو توانای خۆیان بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بكەن. ٤. پێن ئەو هزرەش دەپارێزێت كە دەبێ رامان لە ناو هەر نەتەوەیەكدا و لە ئاستی نێونەتەوەییدا بێ تەگەرە دروست كردن رابگەیەندرێت. ئەندامانی پێن ئەوە قبوڵ دەكەن كە چ لە وڵات و ئەو كۆمەڵگایەی كە تێیدا دەژین و پارچەیەكن لەوان، چ لە جیهانیشدا لە بەرانبەر هەموو جۆرە چەوساندنەوەكاندا لەسەر مافی رادەڕبڕین بێنەدەنگ. پێن ئازادی چاپەمەنی دەپارێزێ، ئەوەش رادەگەیەنێت كە لە بەرانبەر هەموو جۆرە سانسۆرێك دەوەستێتەوە لە كاتی ئاشتیدا، پێن ئەوە بە گرنگ دەبینێ كە لە جیهاندا لە لایەنی سیاسیی و ئابوورییەوە و لە ئاستێكی بڵندا ئۆرگانیزە بكرێت و ببێتە شتێكی پێویست كە دەولەت، حكومەت، و دەزگاكانی میری بە ئازادی رەخنەیان لێ بگیرێ. چونكە ئازادی مانای دیسپلینێكی خۆویستە، ئەندامانی پێن خۆیان ئەوە قبوڵ دەكەن كە لەبەرانبەر شێوازە نەرێنیییەكان بوەستنەوە، وەكو ئەو بڵاوكردنەوە درۆییانەی كە لەژێر چەتری دەربڕینی ئازاد بڵاودەبنەوە، یان ئەو ساختەكارییەنی كە وەكو پیلان بۆ وەدەستهێنانی مەرامی سیاسی و تاكەكەسیی بەكار دێن. ٥. ئەندامیەتی لە پێن، بە بێ جیاوازی نەتەوە، زمان، نەژاد، رەنگ و ئایین بۆ هەموو نووسەر، وەرگێڕ، ئیدیتۆر، وەشانگەر، كە بتوانن بۆ ئەو ئامانجانە كار بكەن كراوەیە. کۆنگرەی ١١یەمینی ناوەندی پێنی کورد لە رۆژانی ٧-٩ حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە شاری ئۆڵدێنبۆرگی وڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، لەو کۆنگرەیەدا هەریەک لە ئەنیسا جەعفەری میهر و عومەر فیدان وەکو هاوسەرۆک هەڵبژێردران و دڵشاد خۆشناو بە سکرتێری ناوەندەکە هەڵبژێردران. == ئەندامانی دامەزرێنەر == * [[محەممەد ئوزون]] * [[حوسەین ئەردەم]] * [[یایلا مۆنک بۆجاک]] * [[عەبدولڕەحمان نەقشبەندی]] * [[حوسەین کارتال]] * [[ئەمینە ئەردەم]] * [[حەیدەر ئیشیک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * www.pen-kurd.org * www.pen-kurd.com [[پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی]] [[پۆل:ناوەندەکانی پێنی ناونەتەوەیی]] g2ror9n7hc2mh9pncpbeewrugp2ymkp 0 170114 1591611 1591482 2026-06-18T12:04:10Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591611 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{lang|ar|الجمھوریة العراقیة}}{{ھن}}{{small|''{{transl|ar|al-Jumhūriyah al-'Irāqīyah}}''}} |conventional_long_name = کۆماری عێراق |common_name = عێراق |status = [[حکوومەتی ڕاگواستن]] |p1 = Ba'athist Iraq{{!}} Iraq Republic |flag_p1 = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |s1 = Republic of Iraq |flag_s1 = Flag of Iraq (2004–2008).svg |image_flag = Flag of Iraq (1991–2004).svg |image_flag2 = Flag of Iraq (2004–2008).svg |flag = Flag of Iraq |flag_type=Top: Flag (2003–2004){{ھن}}Bottom: Flag (2004) |image_coat = Seal of the Coalition Provisional Authority of Iraq.svg |symbol = Coat of arms of Iraq |symbol_type = Seal |image_map = Iraq (orthographic projection).svg |image_map_caption = The {{abbr|CPA|Coalition Provisional Authority}} exercised its influence over [[Iraq]]. |national_motto = «ئاسایش، ئازادی، یەکسانی، دادپەروەری» |national_anthem = ''مەوتنی''{{nbsp|2}}(''[[دی فاکتۆ]]'')<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yahoo.com/news/one-last-chance-002300729--oly.html|سەردێڕ=One last chance|بڵاوکەرەوە=Yahoo!|ئیش=Yahoo! Sports|یەکەم=Dan|دوایین=Wetzel|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=The song is 'My Country.' It is relatively short, contains no words and was composed by a man named Lewis Zanbaka...|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204172033/https://www.yahoo.com/news/one-last-chance-002300729--oly.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Anthem>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Edward|دوایین١=Schaffer|یەکەم٢=Jan|دوایین٢=Scotland|یەکەم٣=Reinhard|دوایین٣=Popp|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|سەردێڕ=Iraq (1958-1965, 2003-2004)|ڕێکەوت=٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=National Anthems|وتەگێڕانەوە=Immediately after the fall of the Sadam Hussein government in 2003, 'My Country' was used again for a brief time as an interim anthem until a new one was adopted. (The title of this anthem is identical to the title of the anthem that replaced it in 2004).|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201042916/http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref>{{ھن}}({{بە ئینگلیزی|"My Country"}})<ref name=Anthem/>{{ھن}}{{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:MawtiniZanbaka.ogg]]{{کۆتایی}} |capital = [[بەغدا]] |common_languages = [[Arabic language|Arabic]]{{ھن}}[[Kurdish language|Kurdish]]{{ھن}}[[English language|English]] (''de facto'') |government_type = [[حکوومەتی ڕاگواستن]] |legislature = [[Iraqi Governing Council]] |title_leader = Administrator |leader1 = {{nowrap|{{flagicon|United States|1960}} [[Jay Garner]] {{small|(2003)}}}}{{ھن}}{{nowrap|{{flagicon|United States|1960}} [[Paul Bremer]] {{small|(2003–2004)}}}} |year_leader1 = ٢٠٠٣–٢٠٠٤ |title_deputy = Deputy Administrator |deputy1= {{nowrap|{{flagicon|United States|1960}} [[Richard Jones (U.S. diplomat)|Richard Jones]]}} |year_deputy1 = ٢٠٠٣–٢٠٠٤ |era = Iraq War |event_pre = [[Saddam Hussein]] and [[Arab Socialist Ba'ath Party – Iraq Region|Ba'ath Party]] deposed |date_pre = ٢١ نیسان ٢٠٠٣ |event_start=CPA established<ref>https://web.archive.org/web/20040223192229/http://iraqcoalition.org/regulations/REG1.pdf</ref> |date_start=16 May |year_start = ٢٠٠٣ |event_end = [[Iraqi Interim Government|Interim government]] |date_end = 28 June |year_end = ٢٠٠٤ |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = |currency = [[دیناری عێراقی]] |today={{Flagu|Iraq}} }} '''ھاوپەیمانی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق''' ({{بە ئینگلیزی|Coalition Provisional Authority}}، {{بە عەرەبی|سلطة الائتلاف المؤقتة‎}}) حکوومەتێکی ڕاگواستنەوەبوو لە دوای ھێرشەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانان لە ١٩ی ئازاری ٢٠٠٣ دامەزرا. حکوومەتەکە لەسەر بنەمای [[بڕیارنامەی ١٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] و یاساکانی جەنگ لە ئایاری ٢٠٠٣ دامەزرا. ئەم حکوومەتە دەسەڵاتەکانی جێبەجێکردن، یاسایی و دادوەری بەسەر عێراقدا ھەبوو لەماوەی ٢١ی نیسانی ٢٠٠٣ تاکوو ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ (١٤ مانگ، ١ حەفتە). [[جەی گارنەر]] و دواتریش [[پۆل برێمەر]] ڕێبەرایەتی ئەو پڕۆسەیان دەکرد. دوابەدوای لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، دەستەیەک بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری عێراق پێکھێنرا، کە ناوی فەرمانگەی ھاوکاری و ئاوەدانکردنەوەی عێراق بوو. جەی گارنەری ژەنەراڵی خانەنشینکراوی سوپای ئەمریکا بۆ سەرپەرشتیکردنی ھەڵبژێردرا؛ بەڵام تەمەنی ئەم دەستەیە کورت بوو، بەو پێیەی لەناکاو ھەڵوەشایەوە. پۆڵ بریمەر بۆ جێگرتنەوەی گارنەر دەستنیشانکرا و ناوەکەی گۆڕدرا بۆ دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی کە لەلایەن بوودجەی وەزارەتی بەرگریی ئەمریکاوە پاڵپشتی کرا و دۆناڵد ڕامسفێڵد وەزیری بەرگریی ئەمریکا وەک بەرپرسی باڵای بریمەر کاری دەکرد. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٠٣، دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی [[ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] پێکھێنا. ھەرچەندە دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی دەسەڵاتی سنوورداری ھەبوو، بەڵام ھەندێک دەسەڵاتی ھەبوو، وەک دانانی وەزیرەکان و دانانی نوێنەری عێراق لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، ھەروەھا داڕشتنی دەستوورێک کە دواتر ناوی لێنرا یاسای کارگێڕی بۆ دەوڵەتی عێراق بۆ قۆناغی ئینتقالی. == مێژووی دەسەڵات == فەرمانگەی ئاوەدانکردنەوە و ھاوکاری مرۆیی لە ٢٠ی ژانویەی ٢٠٠٣ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە دامەزراوە، دوو مانگ پێش لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣. مەبەست لێی ئەوە بوو وەک ئیدارەیەکی سەرپەرشتیکردن لە عێراقدا خزمەت بکات تا حکوومەتێکی مەدەنی ھەڵبژێردراوی [[دیموکراسی]] دادەمەزرێت. لیۆنێل [[جەی گارنەر]]، ژەنەڕاڵ خانەنشینکراوی سوپای ئەمریکا، لەگەڵ سێ جێگر، لەنێویاندا ژەنەڕاڵێکی گەورەی [[بەریتانیا]] تیم کرۆس، لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک بەڕێوەبەری نووسینگەکە دەستنیشانکرا، کاتێک نووسینگەکە ھەڵوەشایەوە و دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی دامەزرا، دواتر بووە یەکەم بەڕێوەبەری جێبەجێکاری. بەھۆی ئەزموونی سەربازی پێشووی لە عێراق لەکاتی ئۆپەراسیۆنی [[شەڕی کەنداو|گەردەلوولی بیابان]] لە ساڵی ١٩٩١ و ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوەی لە باکووری عێراق لەکاتی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی، تواناکانی گارنەر و پەیوەندی نزیک لەگەڵ دۆناڵد ڕامسفێڵد وەزیری بەرگریی ئەمریکا وای لێکرد ببێتە ھەڵبژاردەیەکی ئاشکرا بۆ ئەو پۆستە؛ بەڵام ماوەی سەرۆکایەتییەکەی تەنھا لە ٢١ی نیسانی ٢٠٠٣ەوە بەردەوام بوو، تاوەکو کەمتر لە مانگێک دواتر لە ١١ی ئایاری ٢٠٠٣ لەناکاو لەلایەن [[پۆل برێمەر]]ەوە جێگەی گرتەوە. دوورخستنەوەی خێرای گارنەر لە پۆستەکەی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەمریکاوە بۆ زۆرێک لە ناو دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان جێگەی سەرسووڕمان بوو. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی [[بی بی سی]] نیووزنایت، گارنەر بە ئاشکرا ڕای گەیاند کە حەزەکەی ئەوەیە کە گەلی عێراق بە زووترین کات لە سەرکردایەتیدا دابنێت و ئەمەش پێویستە لە ڕێگەی جۆرێک لە ھەڵبژاردنەوە ئەنجام بدرێت. لەگەڵ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی جێبەجێکاری دەسەڵاتی کاتی عێراق لە مانگی ئایاری ٢٠٠٣، پۆل بریمەر نازناوی نێردەی سەرۆکایەتی ئەمریکا و سەرپەرشتیاری ئەمریکای لە عێراقیش وەرگرت. زۆرجار لەلایەن ڕێکخراوە میدیایییە جیاوازەکان و کۆشکی سپییەوە بە باڵیۆز ناوی دەبرد چونکە بەرزترین پلەی حکوومەت بوو کە بەدەستی ھێنابوو ([[باڵیۆز]] لە ھۆڵەندا). بەڵام بریمەر باڵیۆزی عێراق نەبووە و تا مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٤ ھیچ نوێنەرایەتییەکی دیپلۆماسی ئەمریکا لە عێراق نەبووە، دوای ئەوەی دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی سەروەری بۆ حکوومەتی کاتی عێراق گواستەوە. لە دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی، بریمەر بە خێرایی ھەنگاوی نا بۆ دانانی شێوازی ناڕوون و گەندەڵی بۆ دەرھێنان و گواستنەوەی بڕێکی زۆر زۆر پارەی نەختینەیی، کە زۆرجار لە ئەمریکاوە بۆ عێراق بە فڕۆکەی گواستنەوەی سی-١٧ دەگوازرایەوە.<ref>Thomas E. Ricks (journalist) (2006) Fiasco: The American Military Adventure in Iraq: 81</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://history.state.gov/departmenthistory/people/chiefsofmission/iraq |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120922143018/http://history.state.gov/departmenthistory/people/chiefsofmission/iraq |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://archive.globalpolicy.org/security/issues/iraq/occupation/report/9corruption.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240811115704/https://archive.globalpolicy.org/security/issues/iraq/occupation/report/9corruption.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئاوەدانکردنەوە == [[پەڕگە:Proposed_flag_of_Iraq_(Coalition_Provisional_Authority,_2004).svg|وێنۆک|ئاڵای نوێی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراقەوە پێشنیازکرا]] ھەرچەندە دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی گرێبەستی بنەڕەتی ئاوەدانکردنەوەی بە کۆمپانیا ئەمریکییەکان بەخشی، بەڵام ھەندێک لە ڕەخنەگران ئیدیعا دەکەن کە ئەم کۆمپانیایانە تاڕادەیەک کارێکی کەمیان ئەنجامداوە. بۆ نموونە گرێبەستی نۆژەنکردنەوەی ئاوەڕۆ و وێستگەکانی [[ئاوی خواردنەوە]]ی عێراق بە کۆمپانیای بێختێل پێ سپێردرا؛ بەڵام ئەمڕۆش زۆرێک لە عێراقییەکان ئاوی پاکی خواردنەوە یان دابینکردنی [[کارەبا]]ی پێویستیان نییە. ھێزە سەربازییەکانی ھاوپەیمانان زۆر لە ڕادەبەدەر کاریان ھەبوو بۆ ئەوەی ئاسایشی پێویست بۆ ھەموو بەڵێندەران لە عێراق دابین بکەن؛ بۆیە دەبوو بەشێک لە پارەی گرێبەستەکان لە چالاکییەکانی ئاوەدانکردنەوە لاببرێ بۆ ئەوەی مەرجە ئەمنییەکان جێبەجێ بکرێت کە پێشبینی نەدەکرا کاتێک گرێبەستەکان لە سەرەتادا درابوون. جگە لەوەش، پێشکەوتنی ئاوەدانکردنەوە زۆرجار بەھۆی چالاکییەکانی یاخیبووانەوە دواخرا کە ئامانجیان تێکدانی بنیاتنانەوەی ژێرخان بوو. ئەم چالاکییە یاخیبووانە پرۆسەی ئاوەدانکردنەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو خاوکردەوە و پێویستی بە پێداچوونەوە بە ئامانجەکانی پڕۆژەکەدا ھەبوو بەھۆی خەرجکردنی پارە بۆ دابینکردنی ئاسایشی پێویست لەوەی کە لە سەرەتادا پلانی بۆ دانرابوو. بەپێی ئاماری USAID، تا مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٣، لووتکەی بەرھەمھێنانی کارەبا گەیشتبووە ئاستی پێش جەنگ کە ٤٥٠٠ مێگاوات بوو، دواتر لەگەڵ بێختێل و وەزارەتی ناوخۆیی عێراق و ئەوانی دیکەدا ھاوکارییان دەکرد لەسەر نزیکەی ٢٠٠٠ مێگاوات توانای پێشبینیکراو. دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان ئامانجی ٦ ھەزار مێگاوات توانای بەرھەمھێنانی بۆ ھاوینی ٢٠٠٤ دانا، ئامانجێک کە ھەرگیز نەگەیشت. لووتکەی توانای بەرھەمھێنانی ٥٣٦٥ مێگاوات لە مانگی ئابی ٢٠٠٤ بەدەست ھات، کە شەش ھەفتە دوای گواستنەوەی سەروەری. توانای بەرھەمھێنانی ئێستا نزیکەی ١٣ ھەزار مێگاواتە.<ref>https://www.unicef.org/wash/iraq_43232.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20050508094807/http://www.export.gov/Iraq/pdf/electrical.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Coalition_Provisional_Authority|سەردێڕ=Coalition Provisional Authority|زمان=ئینگلیزی|سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتەکان|دەیەی ٢٠٠٠|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Coalition Provisional Authority}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق]] ldjfdf9qmjhu2oy7vsdtgvb6lqgezgg 0 170548 1591856 1459406 2026-06-19T06:31:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591856 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{short description|فیلمێکی دۆکیۆکۆمێدی ٢٠٠٦ لە دەرھێنانی لاری چارڵز}} {{Infobox film | name = بۆرات | image = Borat ver2.jpg | caption = پۆستەری سینەمایی | director = [[لاری چارڵز]] | producer = {{Plain list| * [[ساشا بارۆن کۆون]] * جەی ڕۆچ }} | screenplay = {{Plain list| * ساشا بارۆن کۆون * ئانتۆنی ھاینس * پیتەر بەینھام * دان مەیزەر }} | story = {{Plain list| * ساشا بارۆن کۆەن * پیتەر بەینھام * ئانتۆنی ھاینس * تۆد فیلیپس }} | based_on = {{Based on|بۆرات ساگدیێڤ|ساشا بارۆن کۆون}} | starring = {{Plain list| * ساشا بارۆن کۆون * [[کێن داڤیتیان]] * لێنێڵ * پامێڵا ئاندرسن }} | music = [[ئاران بارۆن کۆون]] | cinematography = {{Plain list| * ئانتۆنی ھاردویک * لوک گیسبولەر }} | editing = {{Plain list| * پیتەر تێشنەر * جەیمس تۆماس * کرەیگ ئالپێرت }} | production_companies = {{Plain list| * Four by Two Films * Everyman Pictures * Dune Entertainment * Major Studio Partners * One America Productions * Ingenious Media * Talkback * Channel 4 }} | distributor = [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]] | released = {{Film date|df=yes|٢٠٠٦|٠٨|٠٤|فێستیڤاڵی فیلمی تراڤێرس سیتی|٢٠٠٦|١١|٠٢|شانشینی یەکگرتوو|٢٠٠٦|١١|٠٣|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} | runtime = ٨٤ خولەک<!--کاتی سینەما: ٨٣:٤٢--><ref name="aIDbt"/> | country = {{Plainlist| * ویلایەتە یەکگرتووەکان * شانشینی یەکگرتوو<ref name="hFNkE"/> }} | language = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] {{efn|ھەرچەندە زۆربەی زمانەکە بریتییە لە ئینگلیزی، عیبری، ئەرمەنی، ڕۆمانی، ھەروەھا چەند وشەیەکی پۆڵەندیشی تێدایە.}} | budget = $١٨ ملیۆن<ref name="Mojo"/> | gross = $٢٦٢٫٦ ملیۆن<ref name="Mojo"/> }} '''''بۆرات: فێربوونە کولتوورییەکانی ئەمریکا بۆ سوودگەیاندن بە نەتەوەی مەزنی کازاخستان''''' ({{ئینگ|Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan}})، ناسراو بە '''''بۆرات''''' ({{ئینگ|Borat}}) فیلمێکی دۆکیۆکۆمێدیی ٢٠٠٦ە. لە دەرھێنانی [[لاری چارڵز]] و ڕۆڵگێڕانی سەرەکیی [[ساشا بارۆن کۆون]]. بارۆن کۆون ڕۆڵی سەرەکیی بۆرات ساگدیێڤ دەگێڕێت، کە ڕۆژنامەوانێکی [[کازاخەکان|کازاخستانی]]یە و گەشت بەنێو [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] دەکات بۆ دروستکردنی دۆکیۆمێنتارییەک کە بەرکەوتنی ڕاستەقینەی لەگەڵ ئەمریکییەکان تێدایە. زۆربەی فیلمەکە دیمەنی نەنووسراوی بۆراتە کە چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەمریکییەکان دەکات کە وا دەزانن گەشتیارە و لە دابونەریتە ئەمریکییەکان نازانێت.<ref name="Salon"/> دووەمی ئەو چوار فیلمەیە کە لە دەوروبەری کاراکتەرەکانی بارۆن کۆون لە ''بەرنامەکەی ئالی جی'' (٢٠٠٠–٢٠٠٤) دروست کراوە: یەکەمیان، ''Ali G Indahouse''، کە لە ٢٠٠٢ بڵاوکرایەوە، و کامیۆیەکی بۆراتی تێدا بوو؛ سێیەمیان، ''برونۆ''، لە ٢٠٠٩ بڵاوکرایەوە. بەشی دووەمی ''بۆرات'' لە ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە. ''بۆرات'' لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە ھەردوو شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکان، لەلایەن [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]]ەوە بڵاوکرایەوە. فیلمەکە زۆر بەباشی سەرکەوتوو بوو، لەڕووی ڕەخنەیی و بەبازاڕکردنەوە؛ بە بوودجەیەکی ١٨ ملیۆن دۆلاری، توانی ٢٦٢ ملیۆن دۆلار کۆبکاتەوە لە جیھان. بارۆن کۆون [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب]]ی بردەوە بۆ باشترین ئەکتەر لە وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدی، لەکاتێکدا فیلمەکە پاڵێورابوو بۆ باشترین وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدیش. ''بۆرات'' ھەروەھا پاڵێورا بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین سیناریۆی وەرگیراو. فیلمەکە ھەرا و ناکۆکی نایەوە دوای دەرکردنی، دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ھەندێک کەس قسەیان دژی دروستکەرانی کرد و تەنانەت داوای یاساییشیان تۆمارکرد. لە زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکان قەدەغەکرا، و حکوومەتی کازاخستان ڕەخنەی لە فیلمەکە گرت. لە ئازاری ٢٠٠٧ لەسەر [[دی ڤی دی]] بڵاوبووەوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، بەفەرمی دانی پێدانرا کە بەشی دووەمی فیلمەکە بە نھێنی وێنەگیراوە و تەواوکراوە، دوای چەند ھەفتەیەک لەوەی کە بارۆن کۆون بینرا بوو لە شێوەی بۆراتدا کە لۆرییەکی بارھەڵگری لە [[لۆس ئانجلەس]]دا لێخوڕی بوو. بەشی دووەمی لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، لەلایەن [[ستۆدیۆکانی ئەمازۆن|ستودیۆکانی ئەمازۆن]]ەوە بڵاوکرایەوە. == چیرۆک == بە فەرمانی وەزارەتی زانیاریی کازاخستان، ڕۆژنامەنووس بۆرات ساگدیێڤ [[کازاخستان]] بەجێدەھێڵێت بۆ «[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|یوو ئێس ئاند ئەی]]»، «مەزنترین وڵاتی جیھان»، بۆ دروستکردنی دۆکیۆمێنتارییەک دەربارەی کۆمەڵگە و کلتووری ئەمریکی. ھاوسەرەکەی، ئۆکسانا، بەجێدێڵێت؛ ھاوبەشەکانی بریتین لە بەرھەمھێنەرەکەی، ئازامات باگاتۆڤ، و مریشکێکی ماڵی. لە نیویۆرک سیتی، بۆرات ئەڵقەیەکی ''بەیواچ'' دەبینێت لە تەلەڤیزیۆن و دەکەوێتە داوی خۆشەویستیی کاراکتەرەکەی پامێڵا ئاندرسنەوە، کە سی جەی پارکەر. لە کاتی چاوپێکەوتن و گاڵتەکردن بە کۆمەڵێکی [[فێمینیزم|فێمینیست]]، دەربارەی ناوی خانمەکتەرەکە و شوێنی نیشتەجێبوونی دەزانێت کە [[کالیفۆرنیا]]یە. بۆرات بە تەلەگرامێکدا ئاگاداردەکرێتەوە کە ئۆکسانا لەلایەن ورچێکەوە کوژراوە. بە دڵخۆشییەوە، بڕیاردەدات بچێتە کالیفۆرنیا و پامێڵا بکاتە ھاوسەری تازەی. بڕیاردەدەن بە فڕین نەچن، نەکا «[[جوو]]ەکان [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|ھێرشەکەی ١١ی ئەیلوول]] دووبارە بکەنەوە». بۆرات وانەی شۆفێری دەخوێنێت و ئۆتۆمبێلێکی ئایس کرێمی تێکشکاو دەکڕێت بۆ گەشتەکە. لە گەشتەکەدا، نامیلکەیەکی ''بەیواچ'' دەکڕێت و ڤیدیۆی زیاتر دەگرێت بۆ دۆکیۆمێنتارییەکەی. چەندان بەشداربووی [[نمایشی شانازی|نمایشی شانازیی ھاوڕەگەزخوازان]]، سیاسەتوانان ئالان کیێس و بۆب بار، و چەند گەنجێکی ئەفریقیی ئەمریکی دەبینێت. بۆرات ھەروەھا لەلایەن تەلەڤیزیۆنێکی ناوخۆیییەوە چاوپێکەوتنی لەگەڵدا دەکرێت و ھەواڵەکانی کەشوھەوا تێکدەدات. لە سەردانیکردنی ڕۆدیۆیەکدا، بۆرات خەڵکەکە دەخاتە جۆش بە ئاماژەدانی جینگۆستی، و بەڵام سروودێکی نەتەوەیی کازاخیی خەیاڵی بە ئاوازی سروودی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەڵێت، و کاردانەوەیەکی نەرێنی دەبێت. لە خانووێکدا دەمێننەوە، بۆرات و ئازامات تێکدەچن کاتێک دەزانن خاوەن ماڵەکان جوولەکەن. ھەردووکیان ھەڵدێن دوای ھەڵدانی پارە بۆ دوو قالۆنچە، کە پێیان وایە خاوەن ماڵەکانن و شێوەیان گۆڕیوە. بۆرات ھەوڵدەدات دەمانچەیەک بکڕێت بۆ پارێزگاری، بەڵام ناتوانێت چونکە ھاووڵاتی ئەمریکی نییە، بۆیە ورچێک دەکڕێت. ڕاھێنەرێکی {{قت|ئەتەکێت}} پێشنیاری دەکات کە بۆرات بچێتە ژەمێکی ئێوارەی داخراو لە یانەیەکی خواردن لە [[باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان|باشوور]]. لە نانخواردنەکە، میوانەکانی تر بێزاردەکات کاتێک دەھێڵێت لێنێڵ، کە لەشفرۆشێکی ئەفریقی-ئەمریکییە، بێتە ماڵەکەوە و بۆ سەر مێزەکە: ھەردووکیان دەردەکرێن. بۆرات دەبێتە ھاوڕێی لێنێڵ، و لێنێڵ داوای پەیوەندیی خۆشەویستی لێدەکات، بەڵام بۆرات پێی دەڵێت کە لە خۆشەویستیدایە لەگەڵ کەسێکی تردا. بۆرات سەردانی فرۆشگایەکی ئەنتیک و بە دەبەنگی چەندان کەرەستەی میراتیی کۆنفیدراڵی دەشکێنێت. لە ئوتێلێکدا، بۆرات دەبینێت کە ئازامات [[دەستپەڕ]] لێ دەدات لەسەر وێنەیەکی پامێڵا ئاندرسن. بۆرات بە تووڕەیییەوە ھۆکاری گەشتەکەی بۆ کالیفۆرنیا ئاشکرادەکات. ئازامات بە بڕیارەکەی ھەڵدەچێت، و بارودۆخەکە سەرھەڵدەدات بۆ شەڕکردنی ھەردووکیان بە ڕووتی و دەکەونە ڕاڕەوەکە و ئەسانسۆرێکی قەرەباڵغ و ژوورێکی سەمای پڕ لە خەڵک. ئازامات بۆرات بە جێدێڵێت، پاسپۆرت و تەواوی پارەکەیان و ورچەکەش دەبات. ئۆتۆمبێلەکەی بۆرات بەنزینی تێدا نامێنێت، و بە پێ دەڕوات بۆ کالیفۆرنیا. دواتر لەلایەن چەند قوتابییەکی سەرخۆشی زانکۆی کارۆلینای باشوورەوە ھەڵدەگیرێت. کاتێک ھۆکاری گەشتەکەی دەزانن، ڤیدیۆی سێکسیی ''پام و تۆمی''ی پیشاندەدەن کە دەریدەخات پامێڵا پاکیزە نییە. بە بێتاقەتییەوە، بۆرات نامیلکەی ''بەیواچ''ەکە دەسووتێنێت و، بە ھەڵە، بلیتی گەڕانەوەکەی بۆ کازاخستانیش دەسووتێت. بۆرات دەچێتە کۆبوونەوەیەکی کڵێسای پێنتێکۆستاڵی یەکگرتوو، کە لەوێدا نێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکان چیپ پیکەرینگ و سەرۆکی دادی دادگای باڵای میسیسیپی جەیمس دەبلیوو سمیت جونیەر ئامادەن. ئیمانی خۆی وەردەگرێتەوە و لە ئازامات و پامێڵا خۆشدەبێت. ھاوبەشیی ئەندامانی کڵێساکە دەکات لە پاسێکدا بۆ لۆس ئانجلەس و لەوێ ئازامات لە جلێکدا لە شێوەی ئۆلیڤەر ھاردیدا دەدۆزێتەوە، کە بۆرات وا دەزانێت [[ئەدۆڵف ھیتلەر]]ە. ھەردووکیان یەک دەگرنەوە و ئازامات شوێنی دۆزینەوەی پامێڵا بە بۆرات دەڵێت. بۆرات لە کۆتاییدا ڕووبەڕوو پامێڵا دەبینێت لە مەراسیمێکی واژووکردنی کتێبدا لە مێگاستۆرێکی ڤیرجیندا. دوای پیشاندانی «کیسەی ھاوسەرگیرییە نەریتییەکەی» بە پامێڵا، بۆرات ڕاوی دەدووێ لە فرۆشگاکەدا لە ھەوڵی ئەوەی بیڕفێنێت، بەڵام پاسەوانەکان دەیگرن. بۆرات سەردانی لێنێڵ دەکات و پێکەوە دەڕۆنەوە بۆ کازاخستان. چەندان کلتوور و دابونەریتی ئەمریکی دەھێننەوە بۆ گوندەکە، وەک گۆڕانی ھەموو خەڵکەکە بۆ سەر ئایینی [[مەسیحی]] (کە وەشانە کازاخییەکە لەخاچدان و [[ئەشکەنجەدان]]ی جووەکانی تێدایە) و ھێنانی تەکنەلۆژیای کۆمپیوتەری، وەک [[ئایپۆد]]، کۆمپیوتەری [[لاپتۆپ]] و [[تەلەڤیزیۆن]]ی ڕێزۆلووشن بەرز. == کاست == [[پەڕگە:Borat in Cologne.jpg|وێنۆک|ساشا بارۆن کۆون وەک کاراکتەری بۆرات، لە پەخشی فیلمەکە لە [[کۆلن]].]] * [[ساشا بارۆن کۆون]] لە ڕۆڵی بۆرات ساگدیێڤ، ڕۆژنامەنووسێکی خەیاڵیی [[کازاخستان|کازاخی]]، کە بەھۆی دژایەتی [[جوو]] و دژایەتی [[دۆم]]ەکان و [[سێکسیزم]]ێکی بەھێزەوە چیادەکرێتەوە، کە لە نیشتمانەکەیەوە بۆی ماوەتەوە. بۆرات لە ڕەسەندا بۆ کاراکتەرێکی ''بەرنامەکەی ئالی جی'' دروست کرا و لە ھەموو ئەڵقەکانی بەرنامەکەدا دەرکەوت، لەگەڵ دەرکەوتن بە کامیۆ لە سپین-ئۆفی فیلمەکەدا. * [[کێن داڤیتیان]] لە ڕۆڵی ئازامات باگاتۆڤ، بەرھەمھێنەری دۆکیۆمێنتارییەکەی بۆرات. ئازامات کاراکتەرێکی نوێ بوو بۆ فیلمەکە دروست کرا. * لێنێڵ لە ڕۆڵی لێنێڵی لەشفرۆش؛ بۆ یەکەم جار ئەو کاتە دەردەکەوێت کە بۆرات بانگی دەکات بۆ نانی ئێوارە باشوورییەکە. دواتر لەگەڵ بۆراتدا دەگەڕێتەوە بۆ کازاخستان و ھاوسەرگیری دەکەن. * پامێڵا ئاندرسن وەک خۆی؛ ڕۆڵێکی ناوەندی لە فیلمەکەدا دەگێڕێت کە دەبێتە ھۆکاری گەشتە دوورودرێژەکەی ڕۆژنامەنووسەکە. ھەروەھا لە ڕاستیدا دەردەکەوێت لە کۆتایی فیلمەکەدا، لە ھەوڵێکی شکستخواردووی بۆرات بۆ «ھاوسەرگیریی» کلتووری.<ref name="postpam"/> * کاتێک بۆرات زانیاری لە ڕاھێنەرێکی {{قت|ئەتەکێت}} وەردەگرێت، چەند وێنەیەکی ڕووتی ھوویلویس ساگدیێڤی پیشان دەدات، کە کوڕە ھەرزەکارەکەیەتی.<ref name="mRErY"/> وێنەکان لە ڕاستیدا ھی پۆڕن ستاری [[گەی|ھاوڕەگەزخواز]]، ستۆنییە،<ref name="kMgtE"/><ref name="uiKp0"/><ref name="9xQ9Q"/><ref name="eo4pA"/> کە ھەڵبژێردرا چونکە بەرھەمھێنەرەکان «کەسێکیان دەویست کە لە تەمەنی ١٣ و ١٤ ساڵ بچێت بەڵام لە تەمەنێکی یاساییدا بێت بۆ دەرخستنی پێشەوەیان بە ڕووتی».<ref name="3zlXn"/> * سیاسەتوانان ئالان کیێس و بۆب بار لە فیلمەکەدا وەک دوو چاوپێکەوتنکاری بۆرات دەردەکەون. == بەرھەمھێنان == [[پەڕگە:Pam Anderson 2009.jpg|وێنۆک|خانمەکتەر و نمایشکار پامێڵا ئاندرسن یەکێک بوو لەو کەمە ئەکتەرانەی ناو فیلمەکە و دەربارەی گاڵتەکانی ناوی دەزانی.]] جگە لە بۆرات، ئازامات، لێنێڵ، و پامێڵا ئاندرسن، ھیچ کام لە کاراکتەرەکانی تر لەلایەن ئەکتەرەوە بەرجەستە نەکراون.<ref name="Salon"/><ref name="postpam"/><ref name="UJJTr"/> زۆربەی فیلمەکە بێ سیناریۆ کراوە.<ref name="Salon"/> لە زۆربەی بارەکاندا، ھیچ ئاگادارییەک نەدراوە بە بەشداربووەکان کە لە فیلمەکەدا دەبن جگە لە واژووکردنی فۆڕمێک بۆ قبووڵکردن لەسەر ئەوەی کە ھیچ سکاڵایەکی یاسایی دژی بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە نەکەن.<ref name="canttouchme"/> وێنەگرتنی سەرەکی لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥دا دەستیپێکرد، کە بارۆن کۆون خەریک بوو شەڕ و ھەرایەک دروستبکات کە بێگومان دیمەنی ڕۆدیۆکەیە لە فیلمەکەدا.<ref name="Rodeo"/> چاوپێکەوتنێک لەگەڵ بارۆن کۆون لەلایەن ''[[ڕۆلینگ ستۆن|ڕۆڵینگ ستۆن]]''ەوە ئاشکرایکرد کە ٤٠٠ کاتژمێر ڤیدیۆ وێنەگیراوە بۆ فیلمەکە.<ref name="162cB"/> === ناونیشان === ئەو شوێنەی کە بە کازاخستان لە فیلمەکەدا دانراوە ھیچ پەیوەندییەکی بە وڵاتە ڕاستەقینەکەوە نییە، و بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە بە ڕاشکاوانە نکۆڵی دەکەن لەوەی ھەوڵیان دابێت «سووکایەتی بە باوەڕ و کردەوە و سیفەتە ڕاستەقینەکانی ھەر کەسێک بکەن کە پەیوەندی بە کازاخستانەوە ھەیە» لە ئاگادارییەکی «ھەموو کەسێک خەیاڵییە» دا. ئەو دیمەنانەی بۆرات لە گوندەکەیدا پیشاندەدات لە گوندێکی [[ڕۆمانیا]]یی گلۆددا وێنەگیراوە، کە زۆربەی لە ڕۆمادایە.<ref name="killborat"/> ناوی دراوسێکەی بۆرات، نورسوڵتان توویاقبای، تێکەڵەی ناوەکانی سەرۆکی پێشووی کازاخی [[نوورسوڵتان نەزەربایێڤ]] و سیاسەتوانی ئۆپۆزسیۆن جارماحان توویاقبایییە. === زمان === ھیچ [[زمانی کازاخی|زمانێکی کازاخی]] لە فیلمەکەدا نابیسترێت. دراوسێکانی بۆرات لە کازاخستان لەلایەن [[دۆم|خەڵکانی ڕۆمانی]]یەوە ڕۆڵگێڕدراون، کە بێ ئاگا بوون لە بابەتی فیلمەکە تا دوای پریمیەرەکەی. [[ساشا بارۆن کۆون]] (بۆرات) بە گشتی لە نوو فیلمەکەدا بە [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەدەکات (بەھۆی ئەوەی دایکی ئیسرائیلییە و خۆشی باش لە زمانەکە دەزانێت)، لەگەڵ تێکەڵکردنی لەگەڵ چەند وشەیەکی پۆڵەندیدا. ڕۆمانیش لە سەرەتای فیلمەکەدا قسەی پێدەکرێت لە سەرەتای فیلمەکە لە شارۆچکە ڕۆمانییەکەدا. ئەلفوبێ سیریلیکەکە کە لە فیلمەکەدا بەکارھاتووە شێوازی ڕووسییە، نەک ھی کازاخی، ھەرچەندە زۆربەی وشەکان کە بە کازاخی نووسراوە (بە تایبەتی ناوە جوگرافییەکان)یا بە ھەڵە نووسراون یا وشەن کە مانایان نییە. وشە ئینگلیزییەکان بە تەختەکلیلێک نووسراون کە بە زمانی ڕووسی ڕێکخراوە. پیتەکانی سەر فڕۆکەی ڵۆکھید ئێلەکتراکە{{disambiguation needed|date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} لە سەرەتای فیلمەکەدا ئەنجامی پیتی ڕۆمانین کە ھەڵگێڕدراونەتەوە، لەکاتێکدا لە پۆستەرەکانی ڕێکلامدا بە «BORДT» نووسراوە بە پیتی «د»ی [[ئەلفوبێی سیرلیک|سیرلیکی]] کە شێوازی «A»ی سیرلیکی فاوکسی زیاتر بەکارھێنراوە تا دەرکەوتنێکی «ڕووسی» پێبدات. لەکاتێکدا بارۆن کۆون بە عیبری قسەدەکات لە فیلمەکەدا، کێن داڤیتیان (ئازامات) بە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] قسەدەکات.<ref name="theygetit"/> === دیمەنە سڕدراوەکان === [[دی ڤی دی]]یەکە چەندان دیمەنی سڕدراوەی فیلمەکەی تێدابوو، وەک دیمەنێک کە تێیدا بۆرات پرسیاری لێدەکرێت لەلایەن پۆلیسێکەوە لە وەستانێکی ترافیکدا، سەردانکردنی ئارامگەیەکی ئاژەڵان بۆ ھەڵگرتنەوەی سەگێک تا بۆرات لە جووەکان بپارێزێت، وەرگرتنی مەساجێک لە ئوتێلێک، سەردانیکردنی دکتۆرێکی ئەمریکی. ھەروەھا مۆنتاژێکی دیمەنە بڕدراوەکانی فیلمەکە ھەیە، وەک دیمەنێک کە تێیدا بۆرات کارێک وەردەگرێت لە ڕێستورانتی کریستاڵ و بەشداردەبێت لە ڕۆڵگێڕانەوەی [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا]]دا. خشتەی دیمەنە سڕدراوەکان ھەروەھا دیمەنێکی سوپەرمارکێتیشی تێدایە بە خاوەنێکی زۆر ئارامەوە (بۆرات دووبارە و دووبارە پرسیار لە بەرھەمێکی بەشی پەنیرەکانی فرۆشگاکە دەکات و خاوەنەکەش ھەر بە ھەمان شێوە وەڵام دەداتەوە: «ئەوە پەنیرە»)، ڕاپۆرتێکی ڕاستەقینەی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆیی سەبارەت بە گۆرانیوتنەکەی بۆرات لە ڕۆدیۆکەدا، و دیمەنێکی «کۆتایی دڵخۆش» دەربارەی بۆرات لە دەرکەوتنی بەرنامەیەکی کازاخی بە ناوی «''سێکسیدرۆونواچ''»، بەرنامەیەکی ھاوشێوەی ''بەیواچ'' کە ئازامات و لێنێڵ و ئەلێکساندرا پۆڵیشی تێدایە. دیمەنێکیش کە تێیدا بۆرات «وا خۆی دەردەخست کە دەستگیردەکرێت» وێنەگیرا، بەڵام لابرا دوای ھەڕەشەی سکاڵای یاسایی لەلایەن کاربەدەستانی زیندانەکەوە دوای ئەوەی زانیان کە «دۆکیۆمێنتارییەکە» تەنزە.<ref name="tWEh1"/> لە چاوپێکەوتنێکدا، یەکێک لە نووسەرانی فیلمەکە، دان مەیزەر، دانی پێدانا کە دیمەنێک ھەبووە بەڵام بڕدراوە کە تێیدا بۆرات دەچێتە وێنەگرتنی ڤیدیۆیەکی پۆرنۆگرافیی ڕاستەقینەوە لەگەڵ خانمەکتەر بڕوک بانەردا. مەیزەر وتی بۆیە دیمەنەکە سڕدراوەتەوە تا پێشبڕکێ لەگەڵ دیمەنی شەڕکردنە ڕووتەکەی ناو ئوتێلەکە نەکات، بەڵام وتی لەوانەیە لە دی ڤی دییەکەدا دابنرێت.<ref name="Mazer"/> لە چاوپێکەوتنێکی ٢٠١٦ لە ''کۆنان''، بارۆن کۆون باسی دیمەنەکەی کرد کە چووەتە فیلمێکی پۆرنۆگرافییەوە.<ref name="dUEIi"/> == بڵاوبوونەوە == [[پەڕگە:Borat ComicCon 2006.jpg|وێنۆک|ساشا بارۆن کۆون وەک بۆرات لە کۆمیککۆنی سان دیێگۆی ٢٠٠٦ لە کاتی باسکردنی فیلمەکە]] === پێشبینینەکان === کەمێکی ''بۆرات'' لە [[کۆمیک کۆنی سان دیێگۆ|کۆمیککۆنی نێودەوڵەتیی]] ٢٠٠٦ لە سان دیێگۆ، [[کالیفۆرنیا]] پیشاندرا، لە ڕێکەوتی ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٦.<ref name="Comiccon"/> یەکەم پەخشی بۆ ئەو بینەرانەی پارەیان داوە لە فێستیڤاڵی فیلمی تراڤێرس سیتیی ٢٠٠٦دا بوو،<ref name="Traverse"/> کە خەڵاتی «نایابیی لە فیلمسازی» دا بردەوە.<ref name="Traverseresults"/> یەکەم پەخشی فەرمیی فیلمەکە لە [[تۆرۆنتۆ|تۆرنتۆ]] لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦دا بوو، لە شانۆی زانکۆی ڕایەرسن لە [[فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی تۆرنتۆ]]. بارۆن کۆون وەک کاراکتەرەکە ئامادەبوو لە عەرەبانەیەکدا کە چەندان لە شێوەی جووتیاردا ڕایان دەکێشا. بیست خولەک بەسەر فیلمەکەدا ڕۆیشت و پڕۆجێکتەرەکە شکا. بارۆن کۆون نمایشێکی پلان دانەنراوی کرد تا بینەرەکان بھێڵێتەوە، بەڵام ھەموو ھەوڵەکان بۆ چاککردنەوەی پڕۆجێکتەرەکە شکستی ھێنا.<ref name="b2OTI"/><ref name="Scotsman"/> فیلمەکە بە سەرکەوتووی پەخشکرا بۆ شەوی دواتر، کە دەستن ھۆفمەنیش لەوێ ئامادەبوو.<ref name="USTODAYToronto"/> لە [[ئیسرائیل]]، پۆستەرەکەی کە بۆراتی لە سلینگ بیکنییەکدا تێدابوو ڕەتکرایەوە لەلایەن کۆمپانیای بازاڕکردنەکەی ئەوێوە و کرا بەو پۆستەرەی کە لە قاتدایە.<ref name="56es2"/> فیلمەکە یارمەتیدا زاراوەی «مانکینی» بەناوبانگ ببێت. === بڵاوبوونەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان === فیلمەکە بە ژمارە ١ لە بۆکس ئۆفیسدا دەستی بە پەخش کرد، و بۆ دوو ھەفتەی ڕێک لەوێدا مایەوە. فیلمەکە داھاتی زیاتری پەیداکرد لە ھەفتەی دووەمدا ($٢٨٫٢٩٦٫٩٠٠) وەکلە ھەفتەی یەکەم ($٢٦٫٤٥٥٫٤٦٣)، بەھۆی فراوانبوونی بۆ ٢٫٥٦٦ سینەما.<ref name="vps0j"/> === بڵاوبوونەوەی سینەمایی === بڵاوبوونەوەی گشتیی ''بۆرات'' لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا بوو لە [[بەلجیکا]]. لەگەڵ ھاتنی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا بڵاوبووبوەوە، لەگەڵ ١٤ وڵاتی دیکەی ئەورووپی. لەگەڵ بڵاوبوونەوەیدا، پارەیەکی زۆری پەیداکرد، بە کۆکردنەوەی ٢٦٫٣ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمیدا، کە بەرزترین بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدادا بۆ فیلمێک کە لە کەمتر لە ١٠٠٠ سینەمادا بڵاوکراوەتەوە<ref name="numberone"/> تا ''Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert'' لە ٢٠٠٨دا.<ref name="hannah"/> ھەرچۆنێک بێت، ڕۆژی یەکەمی (بە نزیکەیی $٩٫٢ ملیۆن)<ref name="boratday"/> گەورەتربوو لە کۆنسێرتەکەی ''Hannah Montana'' (بە نزیکەیی $٨٫٦ ملیۆن)،<ref name="hannahday"/> کە تۆماری بەرزترین داھاتی ھەفتەی یەکەمی فیلمێک کە لە کەمتر لە ١٠٠٠ سینەما بڵاوکراوەتەوەی دایە ''بۆرات''. لە کۆتایی ھەفتەی دووەمدا، ''بۆرات'' پەخشەکەی تێپەڕاند بە کۆی ٢٩ ملیۆن دۆلار.<ref name="secondweek"/> == پێشوازیکردن == === بیروڕای ڕەخنەگران === ''بۆرات'' دەستخۆشییەکی ڕەخنەگرانەی فراوانی لێکرا. لە [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] فیلمەکە خاڵی %٩١ی ھەیە لەسەر پێداچوونەوەی ٢٢٢ ڕەخنەگر، لەگەڵ ھەڵسەنگاندنی گشتیی ٨٫٠٢/١٠. کورتەی پێداچوونەوەی وێبگەکە نووسراوە، «بەشێکی تەنزە، بەشێکی شۆکیۆمێنتارییە، ''بۆرات'' ھای-فایڤ لە ھەموو لایەکەوە وەردەگرێت بۆ پڕبوون لە [[سووکایەتی]] بە ھەزەلیترین شێوە. یاگشماش!»<ref name="wOYoJ"/> لە [[مێتاکریتیک]]، فیلمەکە خاڵی ٨٩ لە ١٠٠ی ھەیە لەسەر بیروڕای ٣٨ ڕەخنەگر، کە بووەتە «قایلبوونی گەردوونی».<ref name="GV7il"/> ئەو بینەرانەی لەلایەن سینەماسکۆرەوە تاقیکراونەتەوە پلەی B+یان داوە بە فیلمەکە لە ڕێژەی A بۆ Fدا.<ref name="3aNI5"/> تاێ بێر ئەرێنییانە دەربارەی فیلمەکە دوا لە پێداچوونەوەکەی بۆ ''بۆستن گڵۆب''، بە ناوھێنانی بە «گەمژەیی لە باشترین شێوەدا» و ئاماژەی دا کە ھەزەلیترین فیلمی ساڵە.<ref name="Fg4A7"/> پیتەر ترەیڤەرسی ''[[ڕۆلینگ ستۆن|ڕۆڵینگ ستۆن]]'' لەبارەیەوە نووسی: «نازانیت خۆشیی سەیر چییە تا سەیری بۆرات نەکەیت. ھای-فایڤ!»<ref name="Travers"/> لە وتارێکدا دەربارەی گۆڕینی ڕووی کۆمێدیا، گۆڤاری ''ئەتلانتیک'' وتی کە «لەوانەیە کۆمێدیترین فیلمی دەیەکە بێت».<ref name="T0UUs"/> ''[[گاردیان|گاردیەن]]'' فیلمەکەی خستە لیستی دە 'باشترین فیلمەکانی لاسارەکان' (٢٠٠٠–٢٠٠٩)<ref name="Best films of the noughties"/> یەک پێداچوونەوەی نەرێنی لەلایەن ڕەخنەگری ئەمریکی جۆو کوینانەوە ھات، تەنانەت ئەوەنە دوەر ڕۆیشت کە بە بارۆن کۆونی وت «پێچێکی خراپ».<ref name="Twit"/> لە وتارێکدا بۆ گۆڤاری ''سلەیت''، نووسەر کریستۆفەر ھیچنز داوای مشتومڕێکی کرد بۆ پێشنیارکردنی دژەئەمریکانیزم لە فیلمەکەدا. ھیچنز پێشنیاری کرد جگە لەوەی کە فیلمەکە لادانێکی سەرنجڕاکێشی نیشانداوە لەلایەن بابەتە نەزانراوەکانی فیلمەکەوە، و بە تایبەتی ئاماژەی بە کاردانەوەی میوانەکانی دیمەنی نانی ئێوارە باشوورییەکە بەرامبەر بە ھەڵسوکەوتەکانی بۆرات کرد.<ref name="qubAx"/> بە پۆستکردنی دیمەنەکانی فیلمەکە لە [[یووتیووب]]، ''بۆرات'' لە ئینتەرنێتیشدا دەرکەوت. ئەمانەش وتووێژی کردەوە سەبارەت بە ناسنامە نەتەوەیییە جیاوازەکان (کازاخی، ئەمریکی، پۆڵەندی، ڕۆمانیایی، جوو، بەریتانی) کە بارۆن کۆون بەکاریھێناون بۆ دروستکردنی کاراکتەری بۆرات.<ref name="d6u2I"/> === بۆکس ئۆفیس === بینەرانی ئەمریکی فیلمەکەیان پاراست، کە بۆ چەندان لەو بینەرانەی کە بلیتیان نەمابوو پەخشکرا لە کردنەوەکەیدا، لەکاتێکدا تەنھا لە ٨٣٧ سینەمادا پەخشکرا. ''بۆرات'' بە ژمارە ١ دەستی پێکرد لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمیدا، بە کۆی داھاتی $٢٦٫٤ ملیۆن،<ref name="numberone"/> و بەزاندنی پێشبڕکێکارەکانی ''Flushed Away'' و ''Santa Clause 3: The Escape Clause''. کۆی گشتی سینەما لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمیدا $٣١٫٥١١ بوو بە خەمڵێنراوی، کە پێشی ''Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith'' کەوت، بەڵام ھێشتا لە دوای ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest'' و ''[[پیاوی جاڵجاڵۆکە (فیلمی ٢٠٠٢)|پیاوی جاڵجاڵۆکە]]''و بوو.<ref name="baTm3"/> لە بەشی بەرزتریندا تا کۆتایی ھەفتەی دووەمیش مایەوە دوای فراوانبوونی بۆ ٢٫٥٦٦ سینەما، کە کۆی بۆکس ئۆفیسەکەی زیادکرد بۆ $٦٧٫٨ ملیۆن.<ref name="secondweek"/> لە شانشینی یەکگرتوو، ''بۆرات'' بە ژمارە ١ دەستیپێکرد، بە داھاتی ٦٫٢٤٢٫٣٤٤ یۆرۆ ($١١٫٩٣٥٫٩٨٦) لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمدا،<ref name="bwqUD"/> ٤٣ەم باشترین داھاتی ھەفتەی یەکەم لە شانشینی یەکگرتوو بەپێی ئازاری ٢٠٠٧.<ref name="LlnRU"/> لە کاتی بڵاوبوونەوەیەوە، ''بۆرات'' زیاتر لە $٢٦٠ ملیۆنی کۆکردووەتەوە لە جیھاندا.<ref name="N6v84"/> === خەڵات و پاڵاوتنەکان === ''بۆرات'' پاڵێورا بۆ ٧٩یەم خەڵاتەکانی ئۆسکار بۆ باشترین سیناریۆی ھەڵگیراوە، بەڵام خەڵاتەکە بەخشرایە ''The Departed''.<ref name="Oscars"/> ھەروەھا پاڵێورا بۆ [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|خەڵاتێکی گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدی، بەڵام دۆڕاندی بەرامبەر ''Dreamgirls''.<ref name="Globe"/> کۆمەڵەی ڕەخنەگرانی فیلمی برۆدکاست ناوی باشترین فیلمی کۆمێدیی ٢٠٠٦یان لێنا، و پاڵێورا بۆ خەڵاتی ڕێکخراوی نووسەرانی ئەمریکا بۆ باشترین سیناریۆی ھەڵگیراوە.<ref name="BFCA"/><ref name="WGA"/> بارۆن کۆون [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|خەڵاتێکی گۆڵدن گڵۆب]]ی بۆ باشترین ئەکتەر لە وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدی بردەوە.<ref name="Globe"/> خەڵاتی لە بازنەی ڕەخنەگرانی فیلمی سان فرانسیسکۆ، کۆمەڵەی ڕەخنەگرانی فیلمی ئوتا، کۆمەڵەی ڕەخنەگرانی فیلمی تۆرنتۆ، و کۆمەڵگەی ڕەخنەگرانی فیلمی ئۆنڵاین وەرگرت.<ref name="SFFCC"/><ref name="UFCAA"/><ref name="TFC.com"/><ref name="AX0D3"/> کۆمەڵەێ ڕەخنەگرانی فیلمی لۆس ئانجلەس خەڵاتی باشترین ئەکتەری دایە بارۆن کۆون و فۆرێست ویتەیکەر لە ''The Last King of Scotland'' پێکەوە. بارۆن کوۆن ھەروەھا پاڵێورا بۆ باشترین ئەکتەر لەلایەن بازنەی ڕەخنەگرانی فیلمی لەندەنەوە.<ref name="LAFCA"/><ref name="LFCC"/> === لە پێڕستەکانی ١٠ باشترینەکاندا === ''بۆرات'' لە چەندان پێڕستی ١٠ باشترینەکانی باشترین فیلمەکانی ٢٠٠٦ ھاتووە<ref name="1IE0z"/> {{div col}} * یەکەم – دێسۆن تۆمسن، ''[[واشینگتن پۆست]]'' * یەکەم – تای بێر، ''بۆستن گڵۆب'' * یەکەم – مارک مۆھان، ''پۆرتلاند ئۆریگۆنییەن'' * دووەم – ڕیچارد کۆرلیس، ''[[تایم (کۆوار)|تایم]]'' * دووەم – جەی. ھۆبەرمان، ''ڤیڵەج ڤۆیس'' * دووەم – لیسا شۆرزباوم، ''ئینتەرتەینمێنت ویکڵی'' * سێیەم – مایک ڕەسڵ، ''پۆرتلاند ئۆریگۆنییەن'' * چوارەم – لوو لومێنیک، ''نیویۆرک پۆست'' * چوارەم – دێنیس ھارڤی، ''[[ڤارایتی]]'' * پێنجەم – جاک ماتیوس، ''نیویۆرک دەیلی نیووز'' * شەشەم – مایکڵ فیلیپس، ''شیکاگۆ تریبیون'' * شەشەم – مایکڵ ڕێچتشافێن، ''[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]'' * شەشەم – ڕێنێ ڕۆدریگێز، ''مایامی ھێراڵد'' * حەوتەم – مایکڵ سراگۆو، ''بالتیمۆر سەن'' * حەوتەم – ستیفن ھەنتەر، ''[[واشینگتن پۆست]]'' * حەوتەم – میک لاساڵ، ''سان فرانسیسکۆ کرۆنیکڵ'' * حەوتەم – دەیڤد ئانسن، ''نیووزویک'' * ھەشتەم – پیتەر ترەیڤەرس، ''[[ڕۆلینگ ستۆن|ڕۆڵینگ ستۆن]]'' * ھەشتەم – فرانک شێک، ''[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]'' * ھەشتەم – پیتەر ھارتلۆب، ''سان فرانسیسکۆ کرۆنیکڵ'' * نۆیەم – وێسڵی مۆریس، ''بۆستن گڵۆب'' * دەیەم – کلۆدیا پوایگ، ''یو ئێس ئەی توودەی'' * دەیەم – ئێڵا تەیلەر، ''ئێڵ ئەی ویکڵی'' * دەیەم – مانۆلا دارگیس، ''نیویۆرک تایمز'' * ١٠ باشترینەکان (بە ئەلفبێیی ڕیزکراوە) – پیتەر ڕەینەر، ''کریسچن ساینس مۆنیتەر'' * ١٠ باشترینەکان (بە ئەلفبێیی ڕیزکراوە) – لیام لەیسی و ڕیک گرۆون، ''گڵۆب ئاند مەیڵ'' {{div col end}} == ناکۆکییەکان == === وەڵامی بەشداربووەکان === دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، دارما ئارتەر، بەرھەمھێنەری ھەواڵەکانی WAPT لە جاکسۆن، میسیسیپی، نامەیەکی بۆ ''نیووزویک'' کە تێیدا وتی کە دەرکەوتنی بۆرات لە دەزگای تەلەڤیزیۆنەکەدا بووەتە ھۆکاری نەمانی پیشەکەی: «بەھۆی ئەوەوە، بەڕێوەبەرەکەم بڕوای بە تواناکەم و پێشنیارەکانم کە دواتر دەمکرد نەما. چەند نائومێدانەیە کە پیاوێک کە ئەو ھەموو زیانە جێدەھێڵێت ستایش دەکرێت وەک لێزانی کۆمێدیا.» ھەرچەندە ئارتەر وتوویەتی کە لە بەرنامەکە دەرکراوە، بەڵام بە ''Associated Press''ی وت کە گرێبەستی لەگەڵ دەزگاکەدا کردووەتەوە.<ref name="y8bhY"/> وتی کە سەیری وێبسایتێکی گشتی کردووە کە بەرھەمھێنەرانی بۆرات داویانەتێ پێش ھێنانی بۆرات بۆ ناو بەرنامەکە.<ref name="9BW8y"/> لە ڕیپۆرتاژێکی ھەواڵدا لەسەر وێنەگرتنی دیمەنی ڕۆدیۆکە کە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ لدا پەخشکرا، بۆبی ڕاو، بەرھەمھێنەری ڕۆدیۆی سالێم، ڤیرجینا کە لە فیلمەکەدایە، ئاماژەی دا کە ھەستی کردووە قوربانییەکی گاڵتەیەکە. وتی کە «چەند مانگێک» پێش دەرکەوتنەکە کەسێک سەردانیکردووە لەلایەن «وەن ئەمێریکا، کۆمپانیایەکی فیلمی کالیفۆرنیایی کە دۆکیۆمێنتارییەکیان دەربارەی کۆچەرێکی ڕووسی دەکرد»؛ ڕاو قایل بوو کە ڕێگە بە «کۆچەرەکە» بدات کە دوای گوێگرتن لە سروودی نیشتمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بیڵێتەوە.<ref name="Rodeo"/> دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ڕاو وتی، «ھەندێک کەس دێن و دەڵێن، 'ھێی، ئیشێکی گەورەت کرد'؛ ئیشێکی گەورەم کرد، بەڵام بە ھیچ جۆرێک نەمویستووە.»<ref name="LmIsM"/> سیندی سترایت، ڕێنماییکاری ئەتەکێتییەکەی بۆرات، دوای ئەوە بریکاری پلە بەرز گلۆریا ئۆڵرێدی گرت، کە داوای لە دادیاری مافی گشتیی کالیفۆرنیا کرد تا لەو فێڵبازییە بکۆڵێتەوە کە لەلایەن بارۆن کۆون و بەرھەمھێنەرانی فیلمەکەوە کرابوو.<ref name="sd92G"/> وێبسایتی ھونەر و کات بەسەربردنی ''سالۆن'' ئاماژەی بە خێزانی بێھار (دوو ھاوسەرە جووەکە کە بۆرات و ئازامات لە ماڵەکەیاندا دەمێننەوە) کردووە کە فیلمەکەیان بە «بێھاوتا» ناوبردووە، و وتوویانە کە بارۆن کۆون کەسێکی «زۆر خۆشەویست و بە ئەدەبە» و «لێزانە».<ref name="Salon"/> ''بۆستن گڵۆب''یش چاوپێکەوتنی لەگەڵ دوو ھاوسەرەکەدا کرد، کە وتیان فیلمەکەیان بەلاوە زیاتر دژە موسڵمان و دژە سێمیتیک بووە و ترساون لەوەی بارۆن کۆون و ستافەکەی ڤیدیۆی پۆرنۆگرافی لە ماڵەکەیاندا وێنەبگرن.<ref name="xFKef"/> فێمینیستەکانی ڕێکخراوی فێمینیستە بەئەزموونەکانی ئەمریکا (VFA) ھەستیان کردووە کە فریودراون، بە «ھەستکردنی ڕوودانی شتێکی سەیر» پێش چاوپێکەوتنەکە و لە کاتی چاوپێکەوتنەکە لەگەڵ بۆراتدا. ''[[گاردیان|گاردیەن]]'' دواتر ڕاپۆرتی کرد کە ھیچ نەبێت یەکێک لە ژنەکان پێی وابووە کە فیلمەکە شایەنی بینین بووە لە سینەما.<ref name="jjXzT"/> ''نیویۆرک پۆست'' بڵاوی کردەوە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا کە پامێڵا ئاندرسن داوای جیابوونەوەی لە کید ڕۆکی ھاوسەری کردووە بەھۆی کاردانەوەی نەشیاوانەی دەربارەی فیلمەکە لە پەخشێکدا. وتارەکەی ''نیویۆرک پۆست'' بە وردی ئاماژەی پێداوە کە ھاوسەرەکەی دەربارەی ڕۆڵەکەی لە فیلمەکەدا وتوویەتی، «تۆ ھیچ نیت جگە لە سۆزانییەک! لەشفرۆشیت! چۆن توانیوتە ئەو فیلمە بکەیت؟»<ref name="R7MGk"/> لە چاوپێکەوتنێکدا لە ''The Howard Stern Show''، پامێڵا سەلماندی کە ھاوسەرەکەی دڵخۆش نەبووە سەبارەت بە بەشدارییەکەی لە فیلمەکەدا، بەڵام وتی باسی لەوە نەکرد کە ھۆکاری جیابوونەوەیان بووە.<ref name="bhhOs"/> === سکاڵای یاسایی لەلایەن بەشداربووەکانەوە === دانیشتووانی گوندی گلۆد، ڕۆمانیا، سکاڵای یاساییان دژی بەرھەمھێنەرانی ''بۆرات'' تۆمارکرد، بە گلەییکردن لەوەی لە بارەی سروشتی وێنەگرتنەکەوە درۆیان لەگەڵدا کراوە و وەک دواکەوتوو و ئینسێست پیشاندراون. ھەندێژیان وتیان کە تەنیا سێ لووی ڕۆمانییان (نزیکەی $١٫٢٨ لە ٢٠٠٤) وەرگرتووە، لەکاتێکدا ھەندێکی تریان ئاماژەیان دا کە ھەر یەکەیان لە نێوان $٧٠ بۆ $١٠٠یان وەرگرتووە، کە بە دڵی خۆیان نەبووە.<ref name="killborat"/> دانیشتووان داوای $٣٨ ملیۆنی قەرەبووی زیانەکانیان کرد.<ref name="kill"/> داوایەک لەلایەن دادوەری ناوچەی دەستداریی ویلایەتە یەکگرتووەکان لۆرێتا پرێسکاوە ھەڵدرایە دەرەوە، دوای بیستنی لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا کە لە بناغەکەوە بەڵگەکان لە سکاڵاکەدا زۆر ناڕوون بوون. جیا لەمە، نەیارەکان ویستیانەوە دووبارە شکات بکەنەوە.<ref name="NP9nJ"/> لە نیسانی ٢٠٠٨دا، دۆسیەکە دووبارە لابرایەوە، بەھۆی بەڵگەی ناتەواوەوە.<ref name="Bmuah"/> [[پەڕگە:Borat.png|وێنۆک|دیمەنێکی فیلمەکە لە گوندی گلۆد، ڕۆمانیا، کە وەک [[کازاخستان]] پیشاندراوە]] دوو لە قوتابییەکانی زانکۆی کارۆلینای باشوور کە لە فیلمەکەدا دەرکەوتبوون، جەستن سیی و کریستۆفەر ڕۆتێندا، سکاڵایان دژی بەرھەمھێنەرەکان کرد، بە ناوزڕاندن.<ref name="BBC-sueBorat"/><ref name="esuit"/><ref name="smokinggun-Bamboozled"/> داواکە لەلایەن سیی و ڕۆتێنداوە لە شوباتی ٢٠٠٧دا لابرا.<ref name="esuit"/> قوتابییەکان داوایان کرد کە ڕێگریی لە بڵاوبوونەوەی دی ڤی دیی فیلمەکە بکرێت، بەڵام ڕەتکرایەوە.<ref name="BBC-sueBorat"/><ref name="esuit"/><ref name="smokinggun-Bamboozled"/><ref name="a75Gh"/> داوایەکی تر لەلایەن دانیشتوویەکی کارۆلینای باشوورەوە کرا کە وتی بارۆن کۆون (وەک بۆرات) خۆی لێ خشاندووە لە تەوالێتێکی ڕێستۆرانتێکی خوارووی کۆڵومبیا، و ئەکتەرەکە قسەی لە بارەی ناوچە ھەستیارەکانی کەسەکەوە کردووە، بێ واژووکردنی ھیچ ڕێکەوتنێکی یاسایی. داواکە باسی لەوەش کرد کە ئەو دیمەنەیان لە دی ڤی دییەکاندا لابردووە و لە ئینتەرنێتیشدا سڕدراوەتەوە.<ref name="XbzMd"/> گۆرانیبێژی [[دۆم|ڕۆمانی]]ی [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونی]] ئێسما ڕێجێپۆڤا داوای دژی بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە تۆمارکرد، و ٨٠٠٫٠٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو داواکرد چونکە فیلمەکە گۆرانیی «Chaje Šukarije»ی ئەویان بەکارھێنابوو بێ ڕەزامەندی خۆی.<ref name="IvPkk"/><ref name="sob5f"/> دواتر، ڕێجێپۆڤا ٢٦٫٠٠٠ یۆرۆی سزای پارەی بردەوە، تا ئەو کاتەی دەرکەوت کە بارۆن کۆون ڕەزامەندیی بەکارھێنانی گۆرانییەکەی ئەوی وەرگرتووە لە تۆمارگەکەیدا، کە ئەوی لێ ئاگادار نەکراوەتەوە.<ref name="pXZus"/> فێلیکس سێدێنۆ، ئەمریکییەکی ٣١ ساڵ، داوایەکی تۆمارکرد دژی [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]] بۆ $٢٫٢ ملیۆن، دوای ئەوەی لەو دیمەنەی کە مریشکێکی زیندوو لە جانتاکەی بۆراتدا ھەڵدێت لە میترۆکەدا وێنەگیرابوو. سێدێنۆ دواتر داواکەی داگرت و ھیچی وەرنەگرت<ref name="FQKO5"/><ref name="Past Deadline 2008"/> مایکڵ زێنیسکای دانیشتووی بالتیمۆر داوای زیاتر لە $١٠٠٫٠٠٠ی قەرەبووی زیانەکانی لە بارۆن کۆون و فۆکسی سەدەی ٢٠ەم و لایەنەکانی تر کرد. زێنیسکا—کە مامۆستایەکی بیرکاریی قوتابخانەیە و قوتابخانەیەکی شۆفێریشی ھەیە—بە قسەی خۆی $٥٠٠ی پێدرا تا وانەی شۆفێری بداتە ڕۆژنامەنووسە کازاخییەکەی بارۆن کۆون. لە داواکەیدا—کە لە دادگای ناوچەی دەستداریی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە مانھاتن تۆمارکراوە—ڕێنماییکاری شۆفێرییەکە وتی کە پێی وتراوە کە فیلمەکە «دۆکیۆمێنتارییەکە دەربارەی ھاوپەیوەست بوونی خەڵکی بیانی لەگەڵ شێوازی ژیانکردنی ئەمریکیدا»، و ئەگەر سروشتی ڕاستەقینەی فیلمەکەی بزانیبایا، ئەوا ھەرگیز بەشداری نەدەکرد. زێنیسکا وتی کە مافی زیانەکانی پێدرا چونکە داوالێکراوەکان وێنەی ئەویان بەکارھێناوە بۆ ڕێکلامکردنی فیلمەکە.<ref name="ZXPt1"/> دۆسیەکە لابرا لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨.<ref name="RdZlo"/> جێفری لێمێرۆند، کە دەرکەوتبوو کە ڕای دەکرد و ھاواری دەکرد، «دوورکەوەرەوە» لەکاتێکدا بۆرات ھەوڵیدەدا باوەش بە کەسانی نەناسراوی سەر شەقامێکی نیویۆرک بکات، دۆسیەیەکی یاسایی تۆمارکرد لەبەرئەوەی وێنەکەی بە نایاساییانە لە فیلمەکەدا بەکارھاتبوو، و تووشی «گاڵتەپێکردن و نزمکردنەوە و سووکایەتیی گشتی بووەتەوە» بەھۆیەوە. دۆسیەکە لابرا.<ref name="FkTHe"/> بارۆن کۆون کاردانەوەی ھەبوو بۆ داواکان و لێدوانی دا: «ھەندێک لە نامەکان کە بۆم دێن کەمێک نائاسایین، وەک دانەیەک کە پارێزەرەکە ئاگاداری کردبوومەوە کە داوای $١٠٠٫٠٠٠م لێدەکرێت و لە کۆتاییدا نووسیویەتی، 'ھەروەھا حەزم بە فیلمەکە بوو. دەتوانیت پۆستەرێک بۆ جێرێمیی کوڕم واژوو بکەیت؟'»<ref name="kill"/> === بەکارھێنانی ناڕێکەوتی سروودە نیشتمانییە ساختەکە === لە ئازاری ٢٠١٢دا، سروودە نیشتمانییە ساختەکەی ناو [[بۆرات (ساوندتراک)|ساوندتراکی فیلمەکە]]، کە باسی ھەناردەکردنی پۆتاسیۆمی کوالێتی بەرزی کازاخستان و دووەم پاکترین لەشفرۆشەکانی ھەرێمەکە دەکات، بە ھەڵە لە خەڵاتە مەزنەکانی ھەڵدانی نێودەوڵەتیی ئەمیری کووەیتدا لێدرا. براوەی مەدالیای ئاڵتوونی، ماریا دمیتریێنکۆ، بە پێوە بوو تا تەواوبوونی سروودەکە. تیمەکە گلەییان کرد، و مەراسیمی خەڵاتەکە دووبارەکرایەوە. ڕووداوەکە بەھۆی داونڵۆدکردنی گۆرانییەکی ھەڵە لە ئینتەرنێتەوە ڕوویدا.<ref name="WY2rW"/><ref name="HoJFk"/> === تاوانبارکردنی ناوزڕاندنە ڕەگەزییەکان === ناوەندی ئەورووپی لێکۆڵینەوەی دژەزیگمانیزم، کە کار دژی ھەڵسوکەوتە نەرێنییەکان بەرامبەر [[دۆم]]ەکان دەکات، سکاڵایەکی تۆمارکرد<ref name="Roma antiracism complaint"/> لەگەڵ چەند پارێزەرێکی گشتیی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]]دا لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا، لەسەر ئاماژەپێدانی بۆرات سەبارەت بە دۆمەکان لە فیلموکەدا. سکاڵاکە تاوانباری دەکات بە ناوزڕاندن و ئاماژەدانی توندوتیژی دژی کۆمەڵەیەکی ڕەگەز.<ref name="GagD8"/> سەرئەنجام، فۆکسی سەدەی ٢٠ەم ڕوونیکردەوە کە ھەموو دیمەنەکان کە ئاماژە بە دۆمەکان دەکات لە ترایلەرەکانی تەلەڤیزیۆنی ئەڵمانی و وێبسایتی فیلمەکەدا لادەبات.<ref name="LdwmD"/> پێش بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، یانەی بەرەنگاربوونەوەی ناوزڕاندن (ADL) پەیامێکی بڵاوکردەوە بە دەربڕینی گومان سەبارەت بە دژەسێمیتیزمە مۆرکییەکەی بۆرات.<ref name="a1RLE"/> ھەردوو بارۆن کۆون (کە جووە) و ADL ئاماژەیان دا کە فیلمەکە بۆرات بەکاردێنێت بۆ دەربڕینی ئەو پێشداوەری و سووکایەتییانەی لە کەسانی ترەوە بەرامبەر جووەکان کراوە،<ref name="z6xVc"/> بەڵام ADL دەری بڕی کە لەوانەیە ھەندێک بینەر نائاگاداربن سەبارەت بەم ڕوانگەیەی کۆمێدیای فیلمەکەوە، لەکاتێکدا «تەنانەت لەوانەیە ھەندێکیان وا بیبینن کە بەھێزکردنەوەی ڕقەکەیانە بۆیان».<ref name="sU9IM"/> === سانسۆرکردن لە جیھانی عەرەبدا === فیلمەکە لە تەواوی [[جیھانی عەرەب]]دا قەدەغەکرا جگە لە [[لوبنان]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] (کە فیلمەکەیان بە سانسۆرێکی زۆرەوە بڵاوکردەوە).<ref name="Guardian-01Dec06"/><ref name="ali2006"/> یووسف عەبدول حەمید، سانسۆرکارێکی [[دوبەی]] لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، فیلمەکەی بە «خراپ و قێزەون و زۆر بێمانا» ناوبرد. سانسۆرکارەکە وتی کە خۆی و ھاوپیشەکانی پێش تەواوبوونی پەخشی فیلمەکە ڕۆیشتوون، و تەنھا نیو کاتژمێری فیلمەکە ماوەتەوە دوای لابردنی ھەموو دیمەنە نەشیاوەکان.<ref name="ali2006"/> == ساوندتراک == {{سەرەکی|بۆرات (ساوندتراک)}} ساوندتراکی ''بۆرات'' لە ئایتیوونز ستۆر لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا بڵاوکرایەوە، و لە فرۆشگاکانیش لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا بڵاوکرایەوە. ئەلبومەکە پێکھاتبوو لە مۆسیقای ناو فیلمەکە، پێنج تراک بە ناوی «Dialoguing Excerpt from Moviefilm»، لەگەڵ گۆرانییە دژەسێمیتیزمەکەی «In My Country There Is Problem» لە ''بەرنامەکەی ئالی جی''.<ref name="faHm0"/> ئەو [[مۆسیقای فۆڵک|مۆسیقا فۆڵک]]ەی لە ساوندتراکەکەدایە ھیچ پەیوەندییەکی بە مۆسیقای تایبەتیی کازاخستانەوە نییە. ئەلبومەکە گۆرانی تێدایە کە لەلایەن گۆرانیبێژانی ڕۆمانی و بالکانییەوە وتراون (بە زۆری ئێمیر کوستوریکا و گۆران بێرگۆڤیچ) و مۆسیقای [[ئاران بارۆن کۆون]]، ئەندامی دامەزرێنەری سیستەمی دەنگیی زۆھار و برای ساشا بارۆن کۆون، ھەروەھا گۆرانیشی تێدایە کە ساشا بارۆن کۆون خۆی وتوویەتی لە شێوەی کاراکتەرەکەدا. == بەشی نوێ == لە ساڵی ٢٠٠٩، فیلمی برونۆ نمایشکرا. لە نووسینی ھاوبەش، بەرھەمھێنانی ھاوبەش ھەروەھا نواندنی بارۆن کۆون بوو، فیلمەکە لەسەر یەکێکی دیکە لە کەسایەتییەکانی ئەو بوو. برونۆ پەیامنێرێکی ھاوڕەگەزخواز-فاشنی نەمسایییە. وا باسدەکرا کە فیلمەکە بە تێچووی ٤٢ ملیۆن دۆلار ھاتبێتە بەرھەمھێنان.<ref name="Hs7GT"/> لە شوباتی ٢٠٠٧، [[ڕوپرت مرداک|ڕۆپرت مەردۆخ]] ئەوەی ڕاگەیاند کە ساشا بۆ کۆمپانیای فۆکس واژووی لەسەر فیلمێکی دیکە لە کەسایەتی بۆرات کردووە.<ref name="c0neM"/> بەڵام دواتر لەبەرنامەیەکدا، ساشا ئەو ھەواڵەی ڕەتکردەوە.<ref name="HEJSW"/> دواتر وتەبێژێک لە کۆمپانیای فۆکس ڕای گەیاند کە ھێشتا زووە بۆ قسەکردن لەسەر فیلمەکە، ھەر بۆیە ئەوان بیرۆکەی بەشی نوێی ئەم فیلمە بە کراوەیی جێدەھێڵن.<ref name="Aoc8w"/> دوابەدوای ئەوە، ساشا ئەوەی ڕاگەیاند کە ئەو ھەردوو کەسایەتی بۆرات و عەلی گی لە خۆیدا کوشتووە ئەمەش بەھۆی ئەوەی ئەوان ئەوەندە بەناوبانگ بوونە کە چیتر ناتوانن کەسی تر ھەڵبخەڵەتێنن. وێڕای ئەو بڕیارەی، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٤ ساشا بارۆن کۆھن کەسایەتی عەلی گی گەڕاندەوە بۆ زنجیرەی ئێف ئێکس ئێکس و عەلی گی:ڕێزورەکشن.<ref name="kill2"/> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، لە بەرنامەی جیمی کیمڵ لایڤ! ئەوا ساشا بەکەسایەتی بۆرات دەرکەوتەوە ئەمەش بۆ بەبازاڕکردن و ناساندنی فیلمی گریمسبای، کە خۆی ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕا.<ref name="Y91Pc"/> لە ئەیلوولی ٢٠٢٠، بەشێکی نوێ لە فیلمی بۆرات بڵاوکرایەوە. لەلایەن بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە ئەوە ئاشکرا کە فیلمەکە بەنھێنی وێنەگرتنی تەواوکراوە، فیلمەکە لە کاتی بڵاوبوونەوەی [[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩]] نمایشکرا.<ref name="RNE2y"/><ref name="Pevx3"/> ھەمان مانگ، [[ستۆدیۆکانی ئەمازۆن]] مافی بڵاوکردنەوەی فیلمەکەیان کڕییەوە و دواتر لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵ لە تۆڕی ئەمەزۆن پرایم ڤیدیۆ پەخشکرا.<ref name="IxQkR"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|refs== <ref name="vps0j">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0443453/business|بڵاوکەرەوە=[[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان|IMDb]]|سەردێڕ=Box Office and Business for Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070308233305/http://imdb.com/title/tt0443453/business|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Mojo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm |سەردێڕ=Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006) |وێبگە=[[Box Office Mojo]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112060658/https://www.boxofficemojo.com/release/rl2990966273/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Salon">Marchese, David and Paskin, Willa. [https://web.archive.org/web/20090220195735/http://www.salon.com/ent/feature/2006/11/10/guide_to_borat/print.html What's real in "Borat"?] ''Salon'', 10 November 2006. Retrieved 7 March 2007.</ref><ref name="postpam">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Larry|دوایین=Carroll|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml|بڵاوکەرەوە=[[MTV]]|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Was Pamela Anderson In On The Joke? A 'Borat' Investigation|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100828085039/http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="canttouchme">Engber, Daniel. [http://www.slate.com/id/2151865/ Borat Tricked Me! Can't I Sue Him or Something?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401104037/http://www.slate.com/id/2151865/ |date=1 April 2007}} Slate.com, 24 October 2006. Retrieved 14 March 2007.</ref><ref name="Rodeo">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rodeo in Salem gets unexpected song rendition|newspaper=The Roanoke Times|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|یەکەم=Laurence|دوایین=Hammack|ناونیشان=http://ww2.roanoke.com/news/roanoke%5C16655.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130410092259/http://ww2.roanoke.com/news/roanoke/16655.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410092259/http://ww2.roanoke.com/news/roanoke/16655.html |date=١٠ی نیسانی ٢٠١٣ }}</ref><ref name="killborat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://abcnews.go.com/International/Entertainment/story?id=2659018&page=2|ئیش=[[ABC News]]|سەردێڕ=If I See Borat, I Will Kill Him With My Own Hands|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080415034326/http://abcnews.go.com/International/Entertainment/story?id=2659018&page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="theygetit">[http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1975928,00.html Secret of Borat's fluent Kazakh&nbsp;– it's Hebrew.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122201132/http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1975928,00.html |date=22 January 2007}} The Guardian, 20 December 2006. Retrieved 9 March 2007.</ref><ref name="Mazer">[https://web.archive.org/web/20061213201704/http://www.fantasymoguls.com/Video.aspx?bcpid=326858045&bclid=323642767&bctid=353579070 "Porn Scene Cut from Borat"], FantasyMoguls.com. Retrieved 18 January 2007</ref><ref name="Comiccon">[http://www.movieweb.com/news/06/13706.php MovieWeb.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060818133558/http://www.movieweb.com/news/06/13706.php |date=18 August 2006}}: "Comic-Con 2006: Fox Unveils Eragon", Reno 911 Miami, Borat and Pathfinder. Retrieved 21 December 2006</ref><ref name="Traverse">Snyder, Gabriel. [https://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ Variety.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109153415/https://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ |date=9 November 2018}}: "Moore takes the floor". Retrieved 21 December 2006</ref><ref name="Traverseresults">[http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm 2006 Traverse City Film Festival Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017195705/http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm |date=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ }} , ''Traverse City Record Eagle'', 7 August 2006. Retrieved 21 December 2006.</ref><ref name="Scotsman">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://news.scotsman.com/latest.cfm?id=1330352006 | سەردێڕ='Borat' satire turns to farce at Toronto festival |ئیش=The Scotsman | ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060912062843/http://news.scotsman.com/latest.cfm?id=1330352006 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref><ref name="USTODAYToronto">"[https://www.usatoday.com/life/movies/news/2006-09-08-live-toronto_x.htm What's happening at the Toronto Film Fest?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016054150/http://www.usatoday.com/life/movies/news/2006-09-08-live-toronto_x.htm |date=16 October 2011}}", ''USA Today'', 17 September 2006. Retrieved 21 December 2006</ref><ref name="hannah">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=hannahmontanaconcert.htm|سەردێڕ=Hannah Montana/Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert Tour (2008)&nbsp;– Weekend Box Office Results|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090416224408/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=hannahmontanaconcert.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="boratday">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=borat.htm|سەردێڕ=Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006)&nbsp;– Daily Box Office Results|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180429155032/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=borat.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="hannahday">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=hannahmontanaconcert.htm|سەردێڕ=Hannah Montana/Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert Tour (2008)&nbsp;– Daily Box Office Results|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090415154148/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=hannahmontanaconcert.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="secondweek">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2006-11/14/content_5326474.htm|سەردێڕ="Borat" makes benefit glorious with US$29 mln|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070827100608/http://news.xinhuanet.com/english/2006-11/14/content_5326474.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٠٧}}</ref><ref name="Best films of the noughties">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/dec/31/best-films-noughties-borat | سەردێڕ=Best films of the noughties | newspaper=The Guardian | ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| دوایین=Pulver |یەکەم= Andrew | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150121013010/http://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/dec/31/best-films-noughties-borat | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Twit">Queenan, Joe. [http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1955929,00.html 'The Honeymoon is Over' (Joe Queenan dismisses Borat as an odious twit.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016045523/http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1955929,00.html |date=16 October 2007}} The Guardian, 24 November 2006. Retrieved 9 March 2007.</ref><ref name="numberone">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Rich, Joshua|ناونیشان=https://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Borat Shocks Hollywood|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110607052314/http://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Oscars">[http://oscar.com/nominees/?pn=detail&nominee=BoratWritingAdaptedScreenplayNominee 79th Annual Academy Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228102012/http://www.oscar.com/nominees/?pn=detail&nominee=BoratWritingAdaptedScreenplayNominee |date=28 February 2007}}. OSCAR.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="Globe">[http://www.hfpa.org/nominations/index.html "Nominations & winners"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514022142/http://www.hfpa.org/nominations/index.html |date=14 May 2007}} , ''[[Hollywood Foreign Press Association]]'', 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="BFCA">[http://www.bfca.org/nomineesWinners.asp Winners 2006.] {{webarchive |url=https://archive.today/20051214135405/http://www.bfca.org/nomineesWinners.asp |date=14 December 2005}} BFCA.org. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="WGA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |سەردێڕ=''WGA Awards'' 2006 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100703004408/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503134650/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |date= ٣ی ئایاری ٢٠١٢ }} WGA.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="SFFCC">[http://sffcc.splicedwire.com/2006awards.html 2006 San Francisco Film Critics Circle Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519062820/http://sffcc.splicedwire.com/2006awards.html |date=19 May 2007}} , ''[[San Francisco Film Critics Circle]]'', 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="UFCAA">[http://www.altfg.com/awards/2006/utah-film-critics-association.htm Utah Film Critics Association Awards 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206113334/http://www.altfg.com/awards/2006/utah-film-critics-association.htm |date=6 February 2007}}. AltFG.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="TFC.com">[http://torontofilmcritics.com/blog/2006/12/20/tfca-awards-2006/ Torontofilmcritics.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930130441/http://torontofilmcritics.com/blog/2006/12/20/tfca-awards-2006/ |date=30 September 2007}} TFCA Awards 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="LAFCA">[http://www.lafca.net/Home/News/2006_lafca_awards_winners.html Los Angeles Film Critics announce 2006 award winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220014321/http://www.lafca.net/Home/News/2006_lafca_awards_winners.html |date=20 December 2006}} , ''[[Los Angeles Film Critics Association]]'', 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="LFCC">[http://www.altfg.com/awards/2006/london-film-critics-circle.htm 27th London Film Critics' Circle Awards&nbsp;– 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112173005/http://www.altfg.com/awards/2006/london-film-critics-circle.htm |date=12 January 2007}} AltFG.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="kill">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=David S |دوایین=Morgan |ناونیشان=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |سەردێڕ=Borat He Dead, I Kill Him, Gone |بڵاوکەرەوە=CBS News |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071229064415/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123051552/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ }}<ref name="smokinggun-Bamboozled">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ئیش=[[The Smoking Gun]]|سەردێڕ=Bamboozled By Borat?|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070322232920/http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="aIDbt">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat – Cultural Learnings of America For Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan |ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/borat-cultural-learnings-america-make-benefit-glorious-nation-kazakhstan-2006-0 |بڵاوکەرەوە=[[British Board of Film Classification]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140525200057/http://www.bbfc.co.uk/releases/borat-cultural-learnings-america-make-benefit-glorious-nation-kazakhstan-2006-0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="hFNkE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006) |ناونیشان=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf |بڵاوکەرەوە=[[British Film Institute]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141218092050/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="mRErY">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,305006,00.html|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|نووسەر=Gregorian, Dareh|سەردێڕ=Etiquette Expert Pranked in 'Borat' Sues|بڵاوکەرەوە=[[Fox News|Fox News Channel]]|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121026121544/http://www.foxnews.com/story/0,2933,305006,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="kMgtE">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/|سەردێڕ = Gay XXX Star, Stonie, Portrays Teen Son Of Borat|ڕێکەوت = ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان = ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە = gaywebmasters.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20110711080249/http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="uiKp0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter|سەردێڕ = Borat's Son Becomes Borat's Daughter!!!|ڕێکەوت = ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان = ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|نووسەر = Hilton, Perez|بەستەری نووسەر = Perez Hilton|بڵاوکەرەوە = [[Perez Hilton|perezhilton.com]]|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20110501050254/http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی ئایاری ٢٠١١|df = dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501050254/http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter |date= ١ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref><ref name="9xQ9Q">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jasoncurious.com/desk/2008/01/stonie-becomes-woman.html |سەردێڕ=Stonie Becomes A Woman |نووسەر=Sechrest, Jason |بەستەری نووسەر=Jason Sechrest |بڵاوکەرەوە=[[JasonCurious.com]] |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101208204059/http://www.jasoncurious.com/desk/2008/01/stonie-becomes-woman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref name="eo4pA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/|سەردێڕ = Meet Brittany Coxxx (a.k.a. Stonie)|ڕێکەوت = ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان = ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|نووسەر = Adams, JC|بەستەری نووسەر = JC Adams|بڵاوکەرەوە = The Adams Report (gayporntimes.com)|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20101023133843/http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df = dmy-all}}</ref><ref name="3zlXn">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php |سەردێڕ=Revealed: Borat's Son a Gay Porn Star |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[RadarOnline|radaronline.com]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110812052735/http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812052735/http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php |date=١٢ی ئابی ٢٠١١ }}</ref><ref name="UJJTr">Gonshor, Adam. [http://www.andpop.com/article/8351 Meet Actor Ken Davitian, the Real Azamat from Borat.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710201932/http://www.andpop.com/article/8351 |date=10 July 2007}} andPOP.com, 7 February 2007. Retrieved 16 March 2007.</ref><ref name="162cB">Strauss, Neil. [https://www.rollingstone.com/news/coverstory/sacha_baron_cohen_the_real_borat_finally_speaks/page/2 "The Man Behind The Mustache". p. 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061219060600/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/sacha_baron_cohen_the_real_borat_finally_speaks/page/2 |date=19 December 2006}} ''Rolling Stone'', 14 November 2006. Retrieved 9 March 2007.</ref><ref name="tWEh1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://articles.latimes.com/2006/dec/04/entertainment/et-borat4|سەردێڕ= ''Borat'' crew ends up shooting blanks in jail|یەکەم= Tony|دوایین= Perry|ڕێکەوت= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=[[Los Angeles Times]]|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140304050640/http://articles.latimes.com/2006/dec/04/entertainment/et-borat4|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="dUEIi">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.vulture.com/2016/03/sacha-baron-cohen-borat-porno.html|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen Recalls the Time Borat Tried to Help Make a Porno|یەکەم=Sean|دوایین=Fitz-Gerald|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=[[Vulture (magazine)|Vulture]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820110448/http://www.vulture.com/2016/03/sacha-baron-cohen-borat-porno.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="b2OTI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3301743,00.html|سەردێڕ= ''Borat'' satire turns to farce in Toronto|نووسەر= <!--Staff writer(s); no by-line. -->|ڕێکەوت= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|وێبگە= Ynetnews|بڵاوکەرەوە= Yedioth Internet|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140221223019/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3301743,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="56es2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=Haaretz|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/790394.html|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Posters advertising Borat movie sanitized for Israeli consumption|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070226204340/http://www.haaretz.com/hasen/spages/790394.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="wOYoJ">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/borat|ئیش=[[ڕاتن تۆمەیتۆز|Rotten Tomatoes]]|سەردێڕ=Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006)|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190519051526/https://www.rottentomatoes.com/m/borat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="1IE0z">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml |سەردێڕ=Metacritic: 2006 Film Critic Top Ten Lists |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100212130251/http://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="GV7il">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/movie/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan |سەردێڕ=Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan Reviews |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141205095657/http://www.metacritic.com/movie/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="3aNI5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ |سەردێڕ= BORAT (2006) B+ |ئیش= [[CinemaScore]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20181220122629/https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Fg4A7">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/03/kazakh_it_to_me/|یەکەم=Ty|دوایین=Burr|سەردێڕ=Scathingly funny 'Borat' skewers America and its complex values|newspaper=[[Boston Globe]]|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171210023134/http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/03/kazakh_it_to_me/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Travers">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|دوایین=Travers |یەکەم=Peter |بەستەری نووسەر=Peter Travers |سەردێڕ=Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan |ناونیشان=https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan-188690/ |وێبگە=[[Rolling Stone]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212325/https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan-188690/}}</ref><ref name="T0UUs">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین= Hirschorn |یەکەم= Michael |سەردێڕ= Thank You, YouTube: DIY video is making merely professional television seem stodgy, slow and hopelessly last century | journal = [[The Atlantic]] |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|پەڕە= ١٤٧}}</ref><ref name="qubAx">Hitchens, Christopher. [http://www.slate.com/id/2153578/ Kazakh Like Me.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308172913/http://www.slate.com/id/2153578/ |date=8 March 2007}} Slate.com, 13 November 2006. Retrieved 11 March 2007.</ref><ref name="d6u2I">Kaprāns, Mārtiņš (2011) [http://journals.culture-communication.unimelb.edu.au/platform/yecrea_2011_kaprans.html 'Did we ignore the social commentary? Responding to Borat on YouTube'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506052352/http://journals.culture-communication.unimelb.edu.au/platform/yecrea_2011_kaprans.html |date=6 May 2012}} , Platform: Journal of Media and Communication (November): 24–40. Retrieved 3 June 2012.</ref><ref name="baTm3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380|ئیش=Comingsoon.net|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Borat! Bigger Than Santa Clause!|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070930040846/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="bwqUD">[https://web.archive.org/web/20070823184402/http://www.sky-is-falling.co.uk/2006.html 2006.] Sky-is-falling.co.uk. Retrieved 12 March 2007.</ref><ref name="LlnRU">[https://web.archive.org/web/20070823184517/http://www.sky-is-falling.co.uk/openingweekends-alltime.html Openings&nbsp;– all time.] Sky-is-falling.co.uk. Retrieved 12 March 2007.</ref><ref name="N6v84">[https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm Box Office Mojo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625062837/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm |date=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢ }} – Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan. Retrieved 16 March 2007.</ref><ref name="AX0D3">[http://ofcs.rottentomatoes.com/pages/awards/2006awards Online Film Critics Society Awards 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302093855/http://ofcs.rottentomatoes.com/pages/awards/2006awards |date=2 March 2007}} Rotten Tomatoes. Retrieved 17 March 2007.</ref> <ref name="y8bhY">Carlson, Erin (13 November 2006), [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/13/AR2006111300329.html 'Borat' Victims Upset at Being Duped] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825072253/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/13/AR2006111300329.html |date=25 August 2017}}, ''washingtonpost.com''</ref> <ref name="9BW8y">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,226960,00.html | سەردێڕ=Dharma and … Borat? A 'Victim' Complains | بڵاوکەرەوە=Fox News Channel | ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070321062110/http://www.foxnews.com/story/0,2933,226960,00.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٠٧ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو | df=dmy-all}}</ref> <ref name="LmIsM">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان= http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD/MGArticle/RTD_BasicArticle&cid=1149191431187| سەردێڕ= 'Borat' roped in Va. crowd| ڕێکەوت= ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦| نووسەر= Kremer, Aaron|ئیش= excerpt-[[The Birmingham News]]| بڵاوکەرەوە= Richmond storyID=3544| ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20051121110246/http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD%2FMGArticle%2FRTD_BasicArticle| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥| ڕەوشی ناونیشان=مردوو| df= dmy-all}}</ref> <ref name="sd92G">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| دوایین = Sweetingham | یەکەم = Lisa | سەردێڕ = Etiquette expert is latest to lash out at 'Borat' creator, claiming humiliation | بڵاوکەرەوە = [[Court TV]] | ناونیشان = http://www.courttv.com/people/2006/1116/borat_ctv.html | ڕێکەوتی سەردان = ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20061120083559/http://www.courttv.com/people/2006/1116/borat_ctv.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦| df = dmy-all}}</ref> <ref name="xFKef">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/18/duped_by_borat_couple_rises_above_insults_and_has_a_laugh/ |سەردێڕ=Duped by Borat, couple rises above insults and has a laugh |ئیش=[[Boston Globe]] |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|یەکەم١=Joseph P. |دوایین١=Kahn |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070403130717/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/18/duped_by_borat_couple_rises_above_insults_and_has_a_laugh/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="jjXzT">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| نووسەر = Toms, Katie| سەردێڕ = Oh, Borat, you Bounder| ناونیشان = http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1934068,00.html|ئیش=The Guardian| ڕێکەوت = ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان = ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070228223818/http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1934068,00.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٨ی شوباتی ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="R7MGk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Amy|دوایین=Bonawitz|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/stories/2006/11/28/entertainment/main2211673.shtml|سەردێڕ=Did 'Borat' Cause Pam And Kid's Split?|بڵاوکەرەوە=[[سی بی ئێس|CBS]]|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101118044203/http://www.cbsnews.com/stories/2006/11/28/entertainment/main2211673.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="bhhOs">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.hollywood.com/news/Anderson_Kid_Rock_Was_Unhappy_About_Borat/3600336 | سەردێڕ = Anderson: "Kid Rock Was Unhappy About 'Borat'" |ئیش= Hollywood.com | ڕێکەوت = ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان = ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070427212347/http://www.hollywood.com/news/Anderson_Kid_Rock_Was_Unhappy_About_Borat/3600336 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Guardian-01Dec06">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1961870,00.html|ئیش=Guardian Unlimited Film|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Arab countries ban Borat|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|شوێن=London|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070121073059/http://film.guardian.co.uk/news/story/0%2C%2C1961870%2C00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="ali2006">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jaafar |دوایین=Ali |سەردێڕ='Borat' gross-outs fall flat in Mideast |ناونیشان=https://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ |ئیش=Variety |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116095912/http://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="kill"/> <ref name="NP9nJ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 |سەردێڕ=NYC Judge Questions Viability Of Villagers' 'Borat' Lawsuit |بڵاوکەرەوە=Abclocal.go.com |ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071116193006/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Bmuah">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat's Aftermath: A Romanian Town Seeks Damages|ناونیشان=http://independent-magazine.org/2009/11/carmen/|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Independent Magazine|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212220/https://independent-magazine.org/2009/11/23/carmen/}}</ref> <ref name="BBC-sueBorat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6136944.stm|سەردێڕ=US students sue over Borat film|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070316112240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6136944.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="esuit">Finn, Natalie. [http://www.eonline.com/uberblog/b54467_judge_nixes_borat_suit.html Judge Nixes Borat Suit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704213442/http://www.eonline.com/uberblog/b54467_Judge_Nixes_Borat_Suit.html |date=4 July 2009}}. E! Online 21 February 2007. Retrieved 7 March 2007.</ref> <ref name="smokinggun-Bamboozled">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ئیش=[[The Smoking Gun]]|سەردێڕ=Bamboozled By Borat?|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070322232920/http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="a75Gh">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6171305.stm Borat 'victims' fail to block DVD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127010813/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6171305.stm |date=27 January 2007}}. ''BBC News'', 12 December 2006. Retrieved 7 March 2007.</ref> <ref name="XbzMd">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= S.C. man sues after deleted ''Borat'' bathroom scene appears on cable, Internet|ناونیشان= http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml|ئیش= Florida Times-Union|agency= Associated Press|ڕێکەوت= ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٣ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070128174448/http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|df= dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128174448/http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml |date=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ }}</ref> <ref name="IvPkk">[https://www.bbc.co.uk/macedonian/news/story/2006/12/061207_borat.shtml Можна нова тужба за Борат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116095910/http://www.bbc.co.uk/macedonian/news/story/2006/12/061207_borat.shtml |date=16 January 2016}}. BBC Macedonian, 7 December 2006. Retrieved 19 March 2007.</ref> <ref name="sob5f">[http://www.theage.com.au/news/entertainment/singer-set-to-sue/2006/12/16/1166162360105.html Macedonian songstress to sue 'Borat' filmmakers.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061218044728/http://www.theage.com.au/news/entertainment/singer-set-to-sue/2006/12/16/1166162360105.html |date=18 December 2006}} The Age, 16 December 2006. Retrieved 19 March 2007.</ref> <ref name="pXZus">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ |سەردێڕ=Esma wins lawsuit against Sacha Cohen |بڵاوکەرەوە=MINA |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525114825/http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="FQKO5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chortle.co.uk/news/2007/07/11/5519/writs_go_crackers |سەردێڕ=Writs go crackers: Borat sued yet again |بڵاوکەرەوە=Chortle.co.uk |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090705011132/http://www.chortle.co.uk/news/2007/07/11/5519/writs_go_crackers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Past Deadline 2008">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=In New York, One 'Borat' Case Falls, Three to Go | وێبگە=Past Deadline | ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٠٨| ناونیشان=http://reporter.blogs.com/thresq/2008/02/posted-by-mat-5.html | ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170506225404/http://reporter.blogs.com/thresq/2008/02/posted-by-mat-5.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="ZXPt1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7128409.stm | سەردێڕ = Borat's driving instructor sues |ئیش= BBC News | ڕێکەوت = ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧| ڕێکەوتی سەردان = ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20090304235110/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7128409.stm | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی ئازاری ٢٠٠٩| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="RdZlo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2008-09-09-borat-lawsuit_N.htm|سەردێڕ= Glorious NYC lawsuit ruling for ''Borat'' filmmakers|نووسەر= <!--Staff writer(s); no by-line. -->|ڕێکەوت= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ئیش=[[USA Today]]|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140221065654/http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2008-09-09-borat-lawsuit_N.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="FkTHe">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7327892.stm |سەردێڕ=Entertainment &#124; Judge dismisses Borat legal case |ئیش=BBC News |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090403080858/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7327892.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="WY2rW">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://uk.eurosport.yahoo.com/blogs/world-of-sport/borat-anthem-played-mistake-medals-ceremony-112050453.html|سەردێڕ=borat anthem played by mistake at medals ceremony|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120326205959/http://uk.eurosport.yahoo.com/blogs/world-of-sport/borat-anthem-played-mistake-medals-ceremony-112050453.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name="HoJFk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17491344 |ئیش=BBC News | سەردێڕ=Borat anthem stuns Kazakh gold medallist in Kuwait | ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠١٢| ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718165835/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17491344 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Roma antiracism complaint">{{cite press release|title=Presse Erkl€ärung|publisher=[[European Center for Antiziganism Research]]|date=17 October 2006|url=http://www.ezaf.org/Borat.pdf|language=German|accessdate=8 March 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201150918/http://www.ezaf.org/Borat.pdf|archivedate=1 December 2006}}</ref> <ref name="GagD8">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.smh.com.au/news/film/now-gypsies-want-borat-banned/2006/10/18/1160850984396.html |سەردێڕ= Now Gypsies want Borat banned |ئیش= The Sydney Morning Herald |ڕێکەوت= ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070128192551/http://www.smh.com.au/news/film/now-gypsies-want-borat-banned/2006/10/18/1160850984396.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="LdwmD">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Roma und Sinti Verbände stoppen "Zigeuner" Kampagne zu Borat|بڵاوکەرەوە=Europäisches Zentrum für Antiziganismusforschung|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061128170215/http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061128170215/http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf |date=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ }}</ref> <ref name="a1RLE">[http://www.adl.org/PresRele/Mise_00/4898_00.htm Statement On The Comedy Of Sacha Baron Cohen, A.K.A. Borat.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080423/http://www.adl.org/PresRele/Mise_00/4898_00.htm |date=12 February 2007}} Ant-Defamation League, 28 September 2006. Retrieved 26 March 2007</ref> <ref name="z6xVc">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6153420.stm|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Cohen defends 'racist' Borat film|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070114001623/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6153420.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="sU9IM">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=Ynetnews|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3309866,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|سەردێڕ=ADL: Concerned over Borat's depiction of anti-Semitism|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070115003343/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3309866,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="faHm0">[http://www.spin.com/features/news/2006/10/061012_borat/ Don't Throw 'Borat' Soundtrack Down the Well.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324063350/http://www1.spin.com/features/news/2006/10/061012_borat/ |date=24 March 2007}} SPIN.com, 12 October 2006. Retrieved 11 March 2007.</ref> <ref name="IxQkR">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rubin|یەکەم=Rebecca|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen's 'Borat' Sequel Lands at Amazon Prime Video|ناونیشان=https://variety.com/2020/film/news/borat-sequel-amazon-1234786712/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=Variety|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212234/https://variety.com/2020/film/news/borat-sequel-amazon-1234786712/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="RNE2y">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2020/09/borat-2-sacha-baron-cohen-finished-shooting-1234585095/|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen Back for 'Borat 2' and Is Already Done Filming the Sequel— Report|بڵاوکەرەوە=indiewire.com|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201004120146/https://www.indiewire.com/2020/09/borat-2-sacha-baron-cohen-finished-shooting-1234585095/}}</ref> <ref name="Pevx3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/borat-2-sacha-baron-cohen-sequel-release-date-when-b420914.html|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen has reportedly filmed a Borat sequel in secret – and it's already been screened|ئیش=The Independent|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212230/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/borat-2-sacha-baron-cohen-sequel-release-date-when-b420914.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Y91Pc">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat Premieres the New Trailer for 'The Brothers Grimsby'|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=hcH0gPaMay8|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160207185605/https://www.youtube.com/watch?v=hcH0gPaMay8|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="kill2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=David S |دوایین=Morgan |ناونیشان=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |سەردێڕ=Borat He Dead, I Kill Him, Gone |ئیش=CBS News |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071229064415/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Hs7GT">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6101578.stm Baron Cohen 'gets £22 m film deal'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222101543/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6101578.stm |date=22 February 2007}}. BBC News, 31 October 2006. Retrieved 10 March 2007.</ref> <ref name="c0neM">[http://uk.reuters.com/article/topNews/idUKN0820626120070208 Sacha Baron Cohen signs for 'Borat 2'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225082721/http://uk.reuters.com/article/topNews/idUKN0820626120070208 |date=25 December 2007}}. Reuters, 8 February 2007. Retrieved 9 February 2007</ref> <ref name="HEJSW">[http://people.monstersandcritics.com/news/article_1247189.php/King_of_the_Globes_Sacha_kills_Borat King of the Globes Sacha kills Borat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204153412/http://people.monstersandcritics.com/news/article_1247189.php/King_of_the_Globes_Sacha_kills_Borat |date=4 February 2007}}. Monsters and Critics. 16 January 2007. Retrieved 9 February 2007.</ref> <ref name="Aoc8w">[http://www.theage.com.au/news/film/borat-sequel-put-on-hold/2007/02/09/1170524280667.html Borat sequel put on hold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212135352/http://www.theage.com.au/news/film/borat-sequel-put-on-hold/2007/02/09/1170524280667.html |date=12 February 2007}}. The Age, 9 February 2007. Retrieved 9 February 2007</ref> |٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|0443453}} * {{AllMovie title|id=347334}} * {{mojo title|borat}} * {{rotten-tomatoes|borat}} * {{metacritic film|borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan}} * [https://web.archive.org/web/20060401000000*/http://www.borat.tv وێبگەی فەرمیی بۆرات] (ئەرشیڤکراو) {{ساشا بارۆن کۆون}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٨٣٣٣٣٠|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|کازاخستان|ھۆڵیوود|چاند|دەیەی ٢٠٠٠|کۆمیدیا}} {{پۆلی کۆمنز|Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی ساشا بارۆن کۆون]] [[پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمی رێگاوبانی بەریتانیا]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە تەکساس لە ئەمریکا نمایش دەکرێن]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمە بەڕیتانییانەی لە شاری نیویۆرک داندراون]] [[پۆل:فیلمە تەنزئامێزە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە باشترین ئەکتەری مۆسیقی یان کۆمیدییان تێدایە کە خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی ماساشوستس وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:تولازی لە فیلم]] [[پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان]] [[پۆل:فیلمە وەچەرخانەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون]] [[پۆل:مشتومڕەکانی فیلم لە ڕووسیا]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئەتڵانتا داندراون]] pfz6k6yhqr3pc54ejvoqhjx9qz2b0v4 1591914 1591856 2026-06-19T09:02:18Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591914 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{short description|فیلمێکی دۆکیۆکۆمێدی ٢٠٠٦ لە دەرھێنانی لاری چارڵز}} {{Infobox film | name = بۆرات | image = Borat ver2.jpg | caption = پۆستەری سینەمایی | director = [[لاری چارڵز]] | producer = {{Plain list| * [[ساشا بارۆن کۆون]] * جەی ڕۆچ }} | screenplay = {{Plain list| * ساشا بارۆن کۆون * ئانتۆنی ھاینس * پیتەر بەینھام * دان مەیزەر }} | story = {{Plain list| * ساشا بارۆن کۆەن * پیتەر بەینھام * ئانتۆنی ھاینس * تۆد فیلیپس }} | based_on = {{Based on|بۆرات ساگدیێڤ|ساشا بارۆن کۆون}} | starring = {{Plain list| * ساشا بارۆن کۆون * [[کێن داڤیتیان]] * لێنێڵ * پامێڵا ئاندرسن }} | music = [[ئاران بارۆن کۆون]] | cinematography = {{Plain list| * ئانتۆنی ھاردویک * لوک گیسبولەر }} | editing = {{Plain list| * پیتەر تێشنەر * جەیمس تۆماس * کرەیگ ئالپێرت }} | production_companies = {{Plain list| * Four by Two Films * Everyman Pictures * Dune Entertainment * Major Studio Partners * One America Productions * Ingenious Media * Talkback * Channel 4 }} | distributor = [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]] | released = {{Film date|df=yes|٢٠٠٦|٠٨|٠٤|فێستیڤاڵی فیلمی تراڤێرس سیتی|٢٠٠٦|١١|٠٢|شانشینی یەکگرتوو|٢٠٠٦|١١|٠٣|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} | runtime = ٨٤ خولەک<!--کاتی سینەما: ٨٣:٤٢--><ref name="aIDbt"/> | country = {{Plainlist| * ویلایەتە یەکگرتووەکان * شانشینی یەکگرتوو<ref name="hFNkE"/> }} | language = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] {{efn|ھەرچەندە زۆربەی زمانەکە بریتییە لە ئینگلیزی، عیبری، ئەرمەنی، ڕۆمانی، ھەروەھا چەند وشەیەکی پۆڵەندیشی تێدایە.}} | budget = $١٨ ملیۆن<ref name="Mojo"/> | gross = $٢٦٢٫٦ ملیۆن<ref name="Mojo"/> }} '''''بۆرات: فێربوونە کولتوورییەکانی ئەمریکا بۆ سوودگەیاندن بە نەتەوەی مەزنی کازاخستان''''' ({{ئینگ|Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan}})، ناسراو بە '''''بۆرات''''' ({{ئینگ|Borat}}) فیلمێکی دۆکیۆکۆمێدیی ٢٠٠٦ە. لە دەرھێنانی [[لاری چارڵز]] و ڕۆڵگێڕانی سەرەکیی [[ساشا بارۆن کۆون]]. بارۆن کۆون ڕۆڵی سەرەکیی بۆرات ساگدیێڤ دەگێڕێت، کە ڕۆژنامەوانێکی [[کازاخەکان|کازاخستانی]]یە و گەشت بەنێو [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] دەکات بۆ دروستکردنی دۆکیۆمێنتارییەک کە بەرکەوتنی ڕاستەقینەی لەگەڵ ئەمریکییەکان تێدایە. زۆربەی فیلمەکە دیمەنی نەنووسراوی بۆراتە کە چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەمریکییەکان دەکات کە وا دەزانن گەشتیارە و لە دابونەریتە ئەمریکییەکان نازانێت.<ref name="Salon"/> دووەمی ئەو چوار فیلمەیە کە لە دەوروبەری کاراکتەرەکانی بارۆن کۆون لە ''بەرنامەکەی ئالی جی'' (٢٠٠٠–٢٠٠٤) دروست کراوە: یەکەمیان، ''Ali G Indahouse''، کە لە ٢٠٠٢ بڵاوکرایەوە، و کامیۆیەکی بۆراتی تێدا بوو؛ سێیەمیان، ''برونۆ''، لە ٢٠٠٩ بڵاوکرایەوە. بەشی دووەمی ''بۆرات'' لە ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە. ''بۆرات'' لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە ھەردوو شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکان، لەلایەن [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]]ەوە بڵاوکرایەوە. فیلمەکە زۆر بەباشی سەرکەوتوو بوو، لەڕووی ڕەخنەیی و بەبازاڕکردنەوە؛ بە بوودجەیەکی ١٨ ملیۆن دۆلاری، توانی ٢٦٢ ملیۆن دۆلار کۆبکاتەوە لە جیھان. بارۆن کۆون [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب]]ی بردەوە بۆ باشترین ئەکتەر لە وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدی، لەکاتێکدا فیلمەکە پاڵێورابوو بۆ باشترین وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدیش. ''بۆرات'' ھەروەھا پاڵێورا بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین سیناریۆی وەرگیراو. فیلمەکە ھەرا و ناکۆکی نایەوە دوای دەرکردنی، دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ھەندێک کەس قسەیان دژی دروستکەرانی کرد و تەنانەت داوای یاساییشیان تۆمارکرد. لە زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکان قەدەغەکرا، و حکوومەتی کازاخستان ڕەخنەی لە فیلمەکە گرت. لە ئازاری ٢٠٠٧ لەسەر [[دی ڤی دی]] بڵاوبووەوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، بەفەرمی دانی پێدانرا کە بەشی دووەمی فیلمەکە بە نھێنی وێنەگیراوە و تەواوکراوە، دوای چەند ھەفتەیەک لەوەی کە بارۆن کۆون بینرا بوو لە شێوەی بۆراتدا کە لۆرییەکی بارھەڵگری لە [[لۆس ئانجلەس]]دا لێخوڕی بوو. بەشی دووەمی لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، لەلایەن [[ستۆدیۆکانی ئەمازۆن|ستودیۆکانی ئەمازۆن]]ەوە بڵاوکرایەوە. == چیرۆک == بە فەرمانی وەزارەتی زانیاریی کازاخستان، ڕۆژنامەنووس بۆرات ساگدیێڤ [[کازاخستان]] بەجێدەھێڵێت بۆ «[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|یوو ئێس ئاند ئەی]]»، «مەزنترین وڵاتی جیھان»، بۆ دروستکردنی دۆکیۆمێنتارییەک دەربارەی کۆمەڵگە و کلتووری ئەمریکی. ھاوسەرەکەی، ئۆکسانا، بەجێدێڵێت؛ ھاوبەشەکانی بریتین لە بەرھەمھێنەرەکەی، ئازامات باگاتۆڤ، و مریشکێکی ماڵی. لە نیویۆرک سیتی، بۆرات ئەڵقەیەکی ''بەیواچ'' دەبینێت لە تەلەڤیزیۆن و دەکەوێتە داوی خۆشەویستیی کاراکتەرەکەی پامێڵا ئاندرسنەوە، کە سی جەی پارکەر. لە کاتی چاوپێکەوتن و گاڵتەکردن بە کۆمەڵێکی [[فێمینیزم|فێمینیست]]، دەربارەی ناوی خانمەکتەرەکە و شوێنی نیشتەجێبوونی دەزانێت کە [[کالیفۆرنیا]]یە. بۆرات بە تەلەگرامێکدا ئاگاداردەکرێتەوە کە ئۆکسانا لەلایەن ورچێکەوە کوژراوە. بە دڵخۆشییەوە، بڕیاردەدات بچێتە کالیفۆرنیا و پامێڵا بکاتە ھاوسەری تازەی. بڕیاردەدەن بە فڕین نەچن، نەکا «[[جوو]]ەکان [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|ھێرشەکەی ١١ی ئەیلوول]] دووبارە بکەنەوە». بۆرات وانەی شۆفێری دەخوێنێت و ئۆتۆمبێلێکی ئایس کرێمی تێکشکاو دەکڕێت بۆ گەشتەکە. لە گەشتەکەدا، نامیلکەیەکی ''بەیواچ'' دەکڕێت و ڤیدیۆی زیاتر دەگرێت بۆ دۆکیۆمێنتارییەکەی. چەندان بەشداربووی [[نمایشی شانازی|نمایشی شانازیی ھاوڕەگەزخوازان]]، سیاسەتوانان ئالان کیێس و بۆب بار، و چەند گەنجێکی ئەفریقیی ئەمریکی دەبینێت. بۆرات ھەروەھا لەلایەن تەلەڤیزیۆنێکی ناوخۆیییەوە چاوپێکەوتنی لەگەڵدا دەکرێت و ھەواڵەکانی کەشوھەوا تێکدەدات. لە سەردانیکردنی ڕۆدیۆیەکدا، بۆرات خەڵکەکە دەخاتە جۆش بە ئاماژەدانی جینگۆستی، و بەڵام سروودێکی نەتەوەیی کازاخیی خەیاڵی بە ئاوازی سروودی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەڵێت، و کاردانەوەیەکی نەرێنی دەبێت. لە خانووێکدا دەمێننەوە، بۆرات و ئازامات تێکدەچن کاتێک دەزانن خاوەن ماڵەکان جوولەکەن. ھەردووکیان ھەڵدێن دوای ھەڵدانی پارە بۆ دوو قالۆنچە، کە پێیان وایە خاوەن ماڵەکانن و شێوەیان گۆڕیوە. بۆرات ھەوڵدەدات دەمانچەیەک بکڕێت بۆ پارێزگاری، بەڵام ناتوانێت چونکە ھاووڵاتی ئەمریکی نییە، بۆیە ورچێک دەکڕێت. ڕاھێنەرێکی {{قت|ئەتەکێت}} پێشنیاری دەکات کە بۆرات بچێتە ژەمێکی ئێوارەی داخراو لە یانەیەکی خواردن لە [[باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان|باشوور]]. لە نانخواردنەکە، میوانەکانی تر بێزاردەکات کاتێک دەھێڵێت لێنێڵ، کە لەشفرۆشێکی ئەفریقی-ئەمریکییە، بێتە ماڵەکەوە و بۆ سەر مێزەکە: ھەردووکیان دەردەکرێن. بۆرات دەبێتە ھاوڕێی لێنێڵ، و لێنێڵ داوای پەیوەندیی خۆشەویستی لێدەکات، بەڵام بۆرات پێی دەڵێت کە لە خۆشەویستیدایە لەگەڵ کەسێکی تردا. بۆرات سەردانی فرۆشگایەکی ئەنتیک و بە دەبەنگی چەندان کەرەستەی میراتیی کۆنفیدراڵی دەشکێنێت. لە ئوتێلێکدا، بۆرات دەبینێت کە ئازامات [[دەستپەڕ]] لێ دەدات لەسەر وێنەیەکی پامێڵا ئاندرسن. بۆرات بە تووڕەیییەوە ھۆکاری گەشتەکەی بۆ کالیفۆرنیا ئاشکرادەکات. ئازامات بە بڕیارەکەی ھەڵدەچێت، و بارودۆخەکە سەرھەڵدەدات بۆ شەڕکردنی ھەردووکیان بە ڕووتی و دەکەونە ڕاڕەوەکە و ئەسانسۆرێکی قەرەباڵغ و ژوورێکی سەمای پڕ لە خەڵک. ئازامات بۆرات بە جێدێڵێت، پاسپۆرت و تەواوی پارەکەیان و ورچەکەش دەبات. ئۆتۆمبێلەکەی بۆرات بەنزینی تێدا نامێنێت، و بە پێ دەڕوات بۆ کالیفۆرنیا. دواتر لەلایەن چەند قوتابییەکی سەرخۆشی زانکۆی کارۆلینای باشوورەوە ھەڵدەگیرێت. کاتێک ھۆکاری گەشتەکەی دەزانن، ڤیدیۆی سێکسیی ''پام و تۆمی''ی پیشاندەدەن کە دەریدەخات پامێڵا پاکیزە نییە. بە بێتاقەتییەوە، بۆرات نامیلکەی ''بەیواچ''ەکە دەسووتێنێت و، بە ھەڵە، بلیتی گەڕانەوەکەی بۆ کازاخستانیش دەسووتێت. بۆرات دەچێتە کۆبوونەوەیەکی کڵێسای پێنتێکۆستاڵی یەکگرتوو، کە لەوێدا نێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکان چیپ پیکەرینگ و سەرۆکی دادی دادگای باڵای میسیسیپی جەیمس دەبلیوو سمیت جونیەر ئامادەن. ئیمانی خۆی وەردەگرێتەوە و لە ئازامات و پامێڵا خۆشدەبێت. ھاوبەشیی ئەندامانی کڵێساکە دەکات لە پاسێکدا بۆ لۆس ئانجلەس و لەوێ ئازامات لە جلێکدا لە شێوەی ئۆلیڤەر ھاردیدا دەدۆزێتەوە، کە بۆرات وا دەزانێت [[ئەدۆڵف ھیتلەر]]ە. ھەردووکیان یەک دەگرنەوە و ئازامات شوێنی دۆزینەوەی پامێڵا بە بۆرات دەڵێت. بۆرات لە کۆتاییدا ڕووبەڕوو پامێڵا دەبینێت لە مەراسیمێکی واژووکردنی کتێبدا لە مێگاستۆرێکی ڤیرجیندا. دوای پیشاندانی «کیسەی ھاوسەرگیرییە نەریتییەکەی» بە پامێڵا، بۆرات ڕاوی دەدووێ لە فرۆشگاکەدا لە ھەوڵی ئەوەی بیڕفێنێت، بەڵام پاسەوانەکان دەیگرن. بۆرات سەردانی لێنێڵ دەکات و پێکەوە دەڕۆنەوە بۆ کازاخستان. چەندان کلتوور و دابونەریتی ئەمریکی دەھێننەوە بۆ گوندەکە، وەک گۆڕانی ھەموو خەڵکەکە بۆ سەر ئایینی [[مەسیحی]] (کە وەشانە کازاخییەکە لەخاچدان و [[ئەشکەنجەدان]]ی جووەکانی تێدایە) و ھێنانی تەکنەلۆژیای کۆمپیوتەری، وەک [[ئایپۆد]]، کۆمپیوتەری [[لاپتۆپ]] و [[تەلەڤیزیۆن]]ی ڕێزۆلووشن بەرز. == کاست == [[پەڕگە:Borat in Cologne.jpg|وێنۆک|ساشا بارۆن کۆون وەک کاراکتەری بۆرات، لە پەخشی فیلمەکە لە [[کۆلن]].]] * [[ساشا بارۆن کۆون]] لە ڕۆڵی بۆرات ساگدیێڤ، ڕۆژنامەنووسێکی خەیاڵیی [[کازاخستان|کازاخی]]، کە بەھۆی دژایەتی [[جوو]] و دژایەتی [[دۆم]]ەکان و [[سێکسیزم]]ێکی بەھێزەوە چیادەکرێتەوە، کە لە نیشتمانەکەیەوە بۆی ماوەتەوە. بۆرات لە ڕەسەندا بۆ کاراکتەرێکی ''بەرنامەکەی ئالی جی'' دروست کرا و لە ھەموو ئەڵقەکانی بەرنامەکەدا دەرکەوت، لەگەڵ دەرکەوتن بە کامیۆ لە سپین-ئۆفی فیلمەکەدا. * [[کێن داڤیتیان]] لە ڕۆڵی ئازامات باگاتۆڤ، بەرھەمھێنەری دۆکیۆمێنتارییەکەی بۆرات. ئازامات کاراکتەرێکی نوێ بوو بۆ فیلمەکە دروست کرا. * لێنێڵ لە ڕۆڵی لێنێڵی لەشفرۆش؛ بۆ یەکەم جار ئەو کاتە دەردەکەوێت کە بۆرات بانگی دەکات بۆ نانی ئێوارە باشوورییەکە. دواتر لەگەڵ بۆراتدا دەگەڕێتەوە بۆ کازاخستان و ھاوسەرگیری دەکەن. * پامێڵا ئاندرسن وەک خۆی؛ ڕۆڵێکی ناوەندی لە فیلمەکەدا دەگێڕێت کە دەبێتە ھۆکاری گەشتە دوورودرێژەکەی ڕۆژنامەنووسەکە. ھەروەھا لە ڕاستیدا دەردەکەوێت لە کۆتایی فیلمەکەدا، لە ھەوڵێکی شکستخواردووی بۆرات بۆ «ھاوسەرگیریی» کلتووری.<ref name="postpam"/> * کاتێک بۆرات زانیاری لە ڕاھێنەرێکی {{قت|ئەتەکێت}} وەردەگرێت، چەند وێنەیەکی ڕووتی ھوویلویس ساگدیێڤی پیشان دەدات، کە کوڕە ھەرزەکارەکەیەتی.<ref name="mRErY"/> وێنەکان لە ڕاستیدا ھی پۆڕن ستاری [[گەی|ھاوڕەگەزخواز]]، ستۆنییە،<ref name="kMgtE"/><ref name="uiKp0"/><ref name="9xQ9Q"/><ref name="eo4pA"/> کە ھەڵبژێردرا چونکە بەرھەمھێنەرەکان «کەسێکیان دەویست کە لە تەمەنی ١٣ و ١٤ ساڵ بچێت بەڵام لە تەمەنێکی یاساییدا بێت بۆ دەرخستنی پێشەوەیان بە ڕووتی».<ref name="3zlXn"/> * سیاسەتوانان ئالان کیێس و بۆب بار لە فیلمەکەدا وەک دوو چاوپێکەوتنکاری بۆرات دەردەکەون. == بەرھەمھێنان == [[پەڕگە:Pam Anderson 2009.jpg|وێنۆک|خانمەکتەر و نمایشکار پامێڵا ئاندرسن یەکێک بوو لەو کەمە ئەکتەرانەی ناو فیلمەکە و دەربارەی گاڵتەکانی ناوی دەزانی.]] جگە لە بۆرات، ئازامات، لێنێڵ، و پامێڵا ئاندرسن، ھیچ کام لە کاراکتەرەکانی تر لەلایەن ئەکتەرەوە بەرجەستە نەکراون.<ref name="Salon"/><ref name="postpam"/><ref name="UJJTr"/> زۆربەی فیلمەکە بێ سیناریۆ کراوە.<ref name="Salon"/> لە زۆربەی بارەکاندا، ھیچ ئاگادارییەک نەدراوە بە بەشداربووەکان کە لە فیلمەکەدا دەبن جگە لە واژووکردنی فۆڕمێک بۆ قبووڵکردن لەسەر ئەوەی کە ھیچ سکاڵایەکی یاسایی دژی بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە نەکەن.<ref name="canttouchme"/> وێنەگرتنی سەرەکی لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥دا دەستیپێکرد، کە بارۆن کۆون خەریک بوو شەڕ و ھەرایەک دروستبکات کە بێگومان دیمەنی ڕۆدیۆکەیە لە فیلمەکەدا.<ref name="Rodeo"/> چاوپێکەوتنێک لەگەڵ بارۆن کۆون لەلایەن ''[[ڕۆلینگ ستۆن|ڕۆڵینگ ستۆن]]''ەوە ئاشکرایکرد کە ٤٠٠ کاتژمێر ڤیدیۆ وێنەگیراوە بۆ فیلمەکە.<ref name="162cB"/> === ناونیشان === ئەو شوێنەی کە بە کازاخستان لە فیلمەکەدا دانراوە ھیچ پەیوەندییەکی بە وڵاتە ڕاستەقینەکەوە نییە، و بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە بە ڕاشکاوانە نکۆڵی دەکەن لەوەی ھەوڵیان دابێت «سووکایەتی بە باوەڕ و کردەوە و سیفەتە ڕاستەقینەکانی ھەر کەسێک بکەن کە پەیوەندی بە کازاخستانەوە ھەیە» لە ئاگادارییەکی «ھەموو کەسێک خەیاڵییە» دا. ئەو دیمەنانەی بۆرات لە گوندەکەیدا پیشاندەدات لە گوندێکی [[ڕۆمانیا]]یی گلۆددا وێنەگیراوە، کە زۆربەی لە ڕۆمادایە.<ref name="killborat"/> ناوی دراوسێکەی بۆرات، نورسوڵتان توویاقبای، تێکەڵەی ناوەکانی سەرۆکی پێشووی کازاخی [[نوورسوڵتان نەزەربایێڤ]] و سیاسەتوانی ئۆپۆزسیۆن جارماحان توویاقبایییە. === زمان === ھیچ [[زمانی کازاخی|زمانێکی کازاخی]] لە فیلمەکەدا نابیسترێت. دراوسێکانی بۆرات لە کازاخستان لەلایەن [[دۆم|خەڵکانی ڕۆمانی]]یەوە ڕۆڵگێڕدراون، کە بێ ئاگا بوون لە بابەتی فیلمەکە تا دوای پریمیەرەکەی. [[ساشا بارۆن کۆون]] (بۆرات) بە گشتی لە نوو فیلمەکەدا بە [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەدەکات (بەھۆی ئەوەی دایکی ئیسرائیلییە و خۆشی باش لە زمانەکە دەزانێت)، لەگەڵ تێکەڵکردنی لەگەڵ چەند وشەیەکی پۆڵەندیدا. ڕۆمانیش لە سەرەتای فیلمەکەدا قسەی پێدەکرێت لە سەرەتای فیلمەکە لە شارۆچکە ڕۆمانییەکەدا. ئەلفوبێ سیریلیکەکە کە لە فیلمەکەدا بەکارھاتووە شێوازی ڕووسییە، نەک ھی کازاخی، ھەرچەندە زۆربەی وشەکان کە بە کازاخی نووسراوە (بە تایبەتی ناوە جوگرافییەکان)یا بە ھەڵە نووسراون یا وشەن کە مانایان نییە. وشە ئینگلیزییەکان بە تەختەکلیلێک نووسراون کە بە زمانی ڕووسی ڕێکخراوە. پیتەکانی سەر فڕۆکەی ڵۆکھید ئێلەکتراکە{{disambiguation needed|date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} لە سەرەتای فیلمەکەدا ئەنجامی پیتی ڕۆمانین کە ھەڵگێڕدراونەتەوە، لەکاتێکدا لە پۆستەرەکانی ڕێکلامدا بە «BORДT» نووسراوە بە پیتی «د»ی [[ئەلفوبێی سیرلیک|سیرلیکی]] کە شێوازی «A»ی سیرلیکی فاوکسی زیاتر بەکارھێنراوە تا دەرکەوتنێکی «ڕووسی» پێبدات. لەکاتێکدا بارۆن کۆون بە عیبری قسەدەکات لە فیلمەکەدا، کێن داڤیتیان (ئازامات) بە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] قسەدەکات.<ref name="theygetit"/> === دیمەنە سڕدراوەکان === [[دی ڤی دی]]یەکە چەندان دیمەنی سڕدراوەی فیلمەکەی تێدابوو، وەک دیمەنێک کە تێیدا بۆرات پرسیاری لێدەکرێت لەلایەن پۆلیسێکەوە لە وەستانێکی ترافیکدا، سەردانکردنی ئارامگەیەکی ئاژەڵان بۆ ھەڵگرتنەوەی سەگێک تا بۆرات لە جووەکان بپارێزێت، وەرگرتنی مەساجێک لە ئوتێلێک، سەردانیکردنی دکتۆرێکی ئەمریکی. ھەروەھا مۆنتاژێکی دیمەنە بڕدراوەکانی فیلمەکە ھەیە، وەک دیمەنێک کە تێیدا بۆرات کارێک وەردەگرێت لە ڕێستورانتی کریستاڵ و بەشداردەبێت لە ڕۆڵگێڕانەوەی [[شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا]]دا. خشتەی دیمەنە سڕدراوەکان ھەروەھا دیمەنێکی سوپەرمارکێتیشی تێدایە بە خاوەنێکی زۆر ئارامەوە (بۆرات دووبارە و دووبارە پرسیار لە بەرھەمێکی بەشی پەنیرەکانی فرۆشگاکە دەکات و خاوەنەکەش ھەر بە ھەمان شێوە وەڵام دەداتەوە: «ئەوە پەنیرە»)، ڕاپۆرتێکی ڕاستەقینەی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆیی سەبارەت بە گۆرانیوتنەکەی بۆرات لە ڕۆدیۆکەدا، و دیمەنێکی «کۆتایی دڵخۆش» دەربارەی بۆرات لە دەرکەوتنی بەرنامەیەکی کازاخی بە ناوی «''سێکسیدرۆونواچ''»، بەرنامەیەکی ھاوشێوەی ''بەیواچ'' کە ئازامات و لێنێڵ و ئەلێکساندرا پۆڵیشی تێدایە. دیمەنێکیش کە تێیدا بۆرات «وا خۆی دەردەخست کە دەستگیردەکرێت» وێنەگیرا، بەڵام لابرا دوای ھەڕەشەی سکاڵای یاسایی لەلایەن کاربەدەستانی زیندانەکەوە دوای ئەوەی زانیان کە «دۆکیۆمێنتارییەکە» تەنزە.<ref name="tWEh1"/> لە چاوپێکەوتنێکدا، یەکێک لە نووسەرانی فیلمەکە، دان مەیزەر، دانی پێدانا کە دیمەنێک ھەبووە بەڵام بڕدراوە کە تێیدا بۆرات دەچێتە وێنەگرتنی ڤیدیۆیەکی پۆرنۆگرافیی ڕاستەقینەوە لەگەڵ خانمەکتەر بڕوک بانەردا. مەیزەر وتی بۆیە دیمەنەکە سڕدراوەتەوە تا پێشبڕکێ لەگەڵ دیمەنی شەڕکردنە ڕووتەکەی ناو ئوتێلەکە نەکات، بەڵام وتی لەوانەیە لە دی ڤی دییەکەدا دابنرێت.<ref name="Mazer"/> لە چاوپێکەوتنێکی ٢٠١٦ لە ''کۆنان''، بارۆن کۆون باسی دیمەنەکەی کرد کە چووەتە فیلمێکی پۆرنۆگرافییەوە.<ref name="dUEIi"/> == بڵاوبوونەوە == [[پەڕگە:Borat ComicCon 2006.jpg|وێنۆک|ساشا بارۆن کۆون وەک بۆرات لە کۆمیککۆنی سان دیێگۆی ٢٠٠٦ لە کاتی باسکردنی فیلمەکە]] === پێشبینینەکان === کەمێکی ''بۆرات'' لە [[کۆمیک کۆنی سان دیێگۆ|کۆمیککۆنی نێودەوڵەتیی]] ٢٠٠٦ لە سان دیێگۆ، [[کالیفۆرنیا]] پیشاندرا، لە ڕێکەوتی ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٦.<ref name="Comiccon"/> یەکەم پەخشی بۆ ئەو بینەرانەی پارەیان داوە لە فێستیڤاڵی فیلمی تراڤێرس سیتیی ٢٠٠٦دا بوو،<ref name="Traverse"/> کە خەڵاتی «نایابیی لە فیلمسازی» دا بردەوە.<ref name="Traverseresults"/> یەکەم پەخشی فەرمیی فیلمەکە لە [[تۆرۆنتۆ|تۆرنتۆ]] لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦دا بوو، لە شانۆی زانکۆی ڕایەرسن لە [[فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی تۆرنتۆ]]. بارۆن کۆون وەک کاراکتەرەکە ئامادەبوو لە عەرەبانەیەکدا کە چەندان لە شێوەی جووتیاردا ڕایان دەکێشا. بیست خولەک بەسەر فیلمەکەدا ڕۆیشت و پڕۆجێکتەرەکە شکا. بارۆن کۆون نمایشێکی پلان دانەنراوی کرد تا بینەرەکان بھێڵێتەوە، بەڵام ھەموو ھەوڵەکان بۆ چاککردنەوەی پڕۆجێکتەرەکە شکستی ھێنا.<ref name="b2OTI"/><ref name="Scotsman"/> فیلمەکە بە سەرکەوتووی پەخشکرا بۆ شەوی دواتر، کە دەستن ھۆفمەنیش لەوێ ئامادەبوو.<ref name="USTODAYToronto"/> لە [[ئیسرائیل]]، پۆستەرەکەی کە بۆراتی لە سلینگ بیکنییەکدا تێدابوو ڕەتکرایەوە لەلایەن کۆمپانیای بازاڕکردنەکەی ئەوێوە و کرا بەو پۆستەرەی کە لە قاتدایە.<ref name="56es2"/> فیلمەکە یارمەتیدا زاراوەی «مانکینی» بەناوبانگ ببێت. === بڵاوبوونەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان === فیلمەکە بە ژمارە ١ لە بۆکس ئۆفیسدا دەستی بە پەخش کرد، و بۆ دوو ھەفتەی ڕێک لەوێدا مایەوە. فیلمەکە داھاتی زیاتری پەیداکرد لە ھەفتەی دووەمدا ($٢٨٫٢٩٦٫٩٠٠) وەکلە ھەفتەی یەکەم ($٢٦٫٤٥٥٫٤٦٣)، بەھۆی فراوانبوونی بۆ ٢٫٥٦٦ سینەما.<ref name="vps0j"/> === بڵاوبوونەوەی سینەمایی === بڵاوبوونەوەی گشتیی ''بۆرات'' لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا بوو لە [[بەلجیکا]]. لەگەڵ ھاتنی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا بڵاوبووبوەوە، لەگەڵ ١٤ وڵاتی دیکەی ئەورووپی. لەگەڵ بڵاوبوونەوەیدا، پارەیەکی زۆری پەیداکرد، بە کۆکردنەوەی ٢٦٫٣ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمیدا، کە بەرزترین بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدادا بۆ فیلمێک کە لە کەمتر لە ١٠٠٠ سینەمادا بڵاوکراوەتەوە<ref name="numberone"/> تا ''Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert'' لە ٢٠٠٨دا.<ref name="hannah"/> ھەرچۆنێک بێت، ڕۆژی یەکەمی (بە نزیکەیی $٩٫٢ ملیۆن)<ref name="boratday"/> گەورەتربوو لە کۆنسێرتەکەی ''Hannah Montana'' (بە نزیکەیی $٨٫٦ ملیۆن)،<ref name="hannahday"/> کە تۆماری بەرزترین داھاتی ھەفتەی یەکەمی فیلمێک کە لە کەمتر لە ١٠٠٠ سینەما بڵاوکراوەتەوەی دایە ''بۆرات''. لە کۆتایی ھەفتەی دووەمدا، ''بۆرات'' پەخشەکەی تێپەڕاند بە کۆی ٢٩ ملیۆن دۆلار.<ref name="secondweek"/> == پێشوازیکردن == === بیروڕای ڕەخنەگران === ''بۆرات'' دەستخۆشییەکی ڕەخنەگرانەی فراوانی لێکرا. لە [[ڕاتن تۆمەیتۆز]] فیلمەکە خاڵی %٩١ی ھەیە لەسەر پێداچوونەوەی ٢٢٢ ڕەخنەگر، لەگەڵ ھەڵسەنگاندنی گشتیی ٨٫٠٢/١٠. کورتەی پێداچوونەوەی وێبگەکە نووسراوە، «بەشێکی تەنزە، بەشێکی شۆکیۆمێنتارییە، ''بۆرات'' ھای-فایڤ لە ھەموو لایەکەوە وەردەگرێت بۆ پڕبوون لە [[سووکایەتی]] بە ھەزەلیترین شێوە. یاگشماش!»<ref name="wOYoJ"/> لە [[مێتاکریتیک]]، فیلمەکە خاڵی ٨٩ لە ١٠٠ی ھەیە لەسەر بیروڕای ٣٨ ڕەخنەگر، کە بووەتە «قایلبوونی گەردوونی».<ref name="GV7il"/> ئەو بینەرانەی لەلایەن سینەماسکۆرەوە تاقیکراونەتەوە پلەی B+یان داوە بە فیلمەکە لە ڕێژەی A بۆ Fدا.<ref name="3aNI5"/> تاێ بێر ئەرێنییانە دەربارەی فیلمەکە دوا لە پێداچوونەوەکەی بۆ ''بۆستن گڵۆب''، بە ناوھێنانی بە «گەمژەیی لە باشترین شێوەدا» و ئاماژەی دا کە ھەزەلیترین فیلمی ساڵە.<ref name="Fg4A7"/> پیتەر ترەیڤەرسی ''[[ڕۆلینگ ستۆن|ڕۆڵینگ ستۆن]]'' لەبارەیەوە نووسی: «نازانیت خۆشیی سەیر چییە تا سەیری بۆرات نەکەیت. ھای-فایڤ!»<ref name="Travers"/> لە وتارێکدا دەربارەی گۆڕینی ڕووی کۆمێدیا، گۆڤاری ''ئەتلانتیک'' وتی کە «لەوانەیە کۆمێدیترین فیلمی دەیەکە بێت».<ref name="T0UUs"/> ''[[گاردیان|گاردیەن]]'' فیلمەکەی خستە لیستی دە 'باشترین فیلمەکانی لاسارەکان' (٢٠٠٠–٢٠٠٩)<ref name="Best films of the noughties"/> یەک پێداچوونەوەی نەرێنی لەلایەن ڕەخنەگری ئەمریکی جۆو کوینانەوە ھات، تەنانەت ئەوەنە دوەر ڕۆیشت کە بە بارۆن کۆونی وت «پێچێکی خراپ».<ref name="Twit"/> لە وتارێکدا بۆ گۆڤاری ''سلەیت''، نووسەر کریستۆفەر ھیچنز داوای مشتومڕێکی کرد بۆ پێشنیارکردنی دژەئەمریکانیزم لە فیلمەکەدا. ھیچنز پێشنیاری کرد جگە لەوەی کە فیلمەکە لادانێکی سەرنجڕاکێشی نیشانداوە لەلایەن بابەتە نەزانراوەکانی فیلمەکەوە، و بە تایبەتی ئاماژەی بە کاردانەوەی میوانەکانی دیمەنی نانی ئێوارە باشوورییەکە بەرامبەر بە ھەڵسوکەوتەکانی بۆرات کرد.<ref name="qubAx"/> بە پۆستکردنی دیمەنەکانی فیلمەکە لە [[یووتیووب]]، ''بۆرات'' لە ئینتەرنێتیشدا دەرکەوت. ئەمانەش وتووێژی کردەوە سەبارەت بە ناسنامە نەتەوەیییە جیاوازەکان (کازاخی، ئەمریکی، پۆڵەندی، ڕۆمانیایی، جوو، بەریتانی) کە بارۆن کۆون بەکاریھێناون بۆ دروستکردنی کاراکتەری بۆرات.<ref name="d6u2I"/> === بۆکس ئۆفیس === بینەرانی ئەمریکی فیلمەکەیان پاراست، کە بۆ چەندان لەو بینەرانەی کە بلیتیان نەمابوو پەخشکرا لە کردنەوەکەیدا، لەکاتێکدا تەنھا لە ٨٣٧ سینەمادا پەخشکرا. ''بۆرات'' بە ژمارە ١ دەستی پێکرد لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمیدا، بە کۆی داھاتی $٢٦٫٤ ملیۆن،<ref name="numberone"/> و بەزاندنی پێشبڕکێکارەکانی ''Flushed Away'' و ''Santa Clause 3: The Escape Clause''. کۆی گشتی سینەما لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمیدا $٣١٫٥١١ بوو بە خەمڵێنراوی، کە پێشی ''Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith'' کەوت، بەڵام ھێشتا لە دوای ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest'' و ''[[پیاوی جاڵجاڵۆکە (فیلمی ٢٠٠٢)|پیاوی جاڵجاڵۆکە]]''و بوو.<ref name="baTm3"/> لە بەشی بەرزتریندا تا کۆتایی ھەفتەی دووەمیش مایەوە دوای فراوانبوونی بۆ ٢٫٥٦٦ سینەما، کە کۆی بۆکس ئۆفیسەکەی زیادکرد بۆ $٦٧٫٨ ملیۆن.<ref name="secondweek"/> لە شانشینی یەکگرتوو، ''بۆرات'' بە ژمارە ١ دەستیپێکرد، بە داھاتی ٦٫٢٤٢٫٣٤٤ یۆرۆ ($١١٫٩٣٥٫٩٨٦) لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمدا،<ref name="bwqUD"/> ٤٣ەم باشترین داھاتی ھەفتەی یەکەم لە شانشینی یەکگرتوو بەپێی ئازاری ٢٠٠٧.<ref name="LlnRU"/> لە کاتی بڵاوبوونەوەیەوە، ''بۆرات'' زیاتر لە $٢٦٠ ملیۆنی کۆکردووەتەوە لە جیھاندا.<ref name="N6v84"/> === خەڵات و پاڵاوتنەکان === ''بۆرات'' پاڵێورا بۆ ٧٩یەم خەڵاتەکانی ئۆسکار بۆ باشترین سیناریۆی ھەڵگیراوە، بەڵام خەڵاتەکە بەخشرایە ''The Departed''.<ref name="Oscars"/> ھەروەھا پاڵێورا بۆ [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|خەڵاتێکی گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدی، بەڵام دۆڕاندی بەرامبەر ''Dreamgirls''.<ref name="Globe"/> کۆمەڵەی ڕەخنەگرانی فیلمی برۆدکاست ناوی باشترین فیلمی کۆمێدیی ٢٠٠٦یان لێنا، و پاڵێورا بۆ خەڵاتی ڕێکخراوی نووسەرانی ئەمریکا بۆ باشترین سیناریۆی ھەڵگیراوە.<ref name="BFCA"/><ref name="WGA"/> بارۆن کۆون [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|خەڵاتێکی گۆڵدن گڵۆب]]ی بۆ باشترین ئەکتەر لە وێنەی جووڵاوی مۆسیقی یان کۆمێدی بردەوە.<ref name="Globe"/> خەڵاتی لە بازنەی ڕەخنەگرانی فیلمی سان فرانسیسکۆ، کۆمەڵەی ڕەخنەگرانی فیلمی ئوتا، کۆمەڵەی ڕەخنەگرانی فیلمی تۆرنتۆ، و کۆمەڵگەی ڕەخنەگرانی فیلمی ئۆنڵاین وەرگرت.<ref name="SFFCC"/><ref name="UFCAA"/><ref name="TFC.com"/><ref name="AX0D3"/> کۆمەڵەێ ڕەخنەگرانی فیلمی لۆس ئانجلەس خەڵاتی باشترین ئەکتەری دایە بارۆن کۆون و فۆرێست ویتەیکەر لە ''The Last King of Scotland'' پێکەوە. بارۆن کوۆن ھەروەھا پاڵێورا بۆ باشترین ئەکتەر لەلایەن بازنەی ڕەخنەگرانی فیلمی لەندەنەوە.<ref name="LAFCA"/><ref name="LFCC"/> === لە پێڕستەکانی ١٠ باشترینەکاندا === ''بۆرات'' لە چەندان پێڕستی ١٠ باشترینەکانی باشترین فیلمەکانی ٢٠٠٦ ھاتووە<ref name="1IE0z"/> {{div col}} * یەکەم – دێسۆن تۆمسن، ''[[واشینگتن پۆست]]'' * یەکەم – تای بێر، ''بۆستن گڵۆب'' * یەکەم – مارک مۆھان، ''پۆرتلاند ئۆریگۆنییەن'' * دووەم – ڕیچارد کۆرلیس، ''[[تایم (کۆوار)|تایم]]'' * دووەم – جەی. ھۆبەرمان، ''ڤیڵەج ڤۆیس'' * دووەم – لیسا شۆرزباوم، ''ئینتەرتەینمێنت ویکڵی'' * سێیەم – مایک ڕەسڵ، ''پۆرتلاند ئۆریگۆنییەن'' * چوارەم – لوو لومێنیک، ''نیویۆرک پۆست'' * چوارەم – دێنیس ھارڤی، ''[[ڤارایتی]]'' * پێنجەم – جاک ماتیوس، ''نیویۆرک دەیلی نیووز'' * شەشەم – مایکڵ فیلیپس، ''شیکاگۆ تریبیون'' * شەشەم – مایکڵ ڕێچتشافێن، ''[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]'' * شەشەم – ڕێنێ ڕۆدریگێز، ''مایامی ھێراڵد'' * حەوتەم – مایکڵ سراگۆو، ''بالتیمۆر سەن'' * حەوتەم – ستیفن ھەنتەر، ''[[واشینگتن پۆست]]'' * حەوتەم – میک لاساڵ، ''سان فرانسیسکۆ کرۆنیکڵ'' * حەوتەم – دەیڤد ئانسن، ''نیووزویک'' * ھەشتەم – پیتەر ترەیڤەرس، ''[[ڕۆلینگ ستۆن|ڕۆڵینگ ستۆن]]'' * ھەشتەم – فرانک شێک، ''[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]'' * ھەشتەم – پیتەر ھارتلۆب، ''سان فرانسیسکۆ کرۆنیکڵ'' * نۆیەم – وێسڵی مۆریس، ''بۆستن گڵۆب'' * دەیەم – کلۆدیا پوایگ، ''یو ئێس ئەی توودەی'' * دەیەم – ئێڵا تەیلەر، ''ئێڵ ئەی ویکڵی'' * دەیەم – مانۆلا دارگیس، ''نیویۆرک تایمز'' * ١٠ باشترینەکان (بە ئەلفبێیی ڕیزکراوە) – پیتەر ڕەینەر، ''کریسچن ساینس مۆنیتەر'' * ١٠ باشترینەکان (بە ئەلفبێیی ڕیزکراوە) – لیام لەیسی و ڕیک گرۆون، ''گڵۆب ئاند مەیڵ'' {{div col end}} == ناکۆکییەکان == === وەڵامی بەشداربووەکان === دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، دارما ئارتەر، بەرھەمھێنەری ھەواڵەکانی WAPT لە جاکسۆن، میسیسیپی، نامەیەکی بۆ ''نیووزویک'' کە تێیدا وتی کە دەرکەوتنی بۆرات لە دەزگای تەلەڤیزیۆنەکەدا بووەتە ھۆکاری نەمانی پیشەکەی: «بەھۆی ئەوەوە، بەڕێوەبەرەکەم بڕوای بە تواناکەم و پێشنیارەکانم کە دواتر دەمکرد نەما. چەند نائومێدانەیە کە پیاوێک کە ئەو ھەموو زیانە جێدەھێڵێت ستایش دەکرێت وەک لێزانی کۆمێدیا.» ھەرچەندە ئارتەر وتوویەتی کە لە بەرنامەکە دەرکراوە، بەڵام بە ''Associated Press''ی وت کە گرێبەستی لەگەڵ دەزگاکەدا کردووەتەوە.<ref name="y8bhY"/> وتی کە سەیری وێبسایتێکی گشتی کردووە کە بەرھەمھێنەرانی بۆرات داویانەتێ پێش ھێنانی بۆرات بۆ ناو بەرنامەکە.<ref name="9BW8y"/> لە ڕیپۆرتاژێکی ھەواڵدا لەسەر وێنەگرتنی دیمەنی ڕۆدیۆکە کە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ لدا پەخشکرا، بۆبی ڕاو، بەرھەمھێنەری ڕۆدیۆی سالێم، ڤیرجینا کە لە فیلمەکەدایە، ئاماژەی دا کە ھەستی کردووە قوربانییەکی گاڵتەیەکە. وتی کە «چەند مانگێک» پێش دەرکەوتنەکە کەسێک سەردانیکردووە لەلایەن «وەن ئەمێریکا، کۆمپانیایەکی فیلمی کالیفۆرنیایی کە دۆکیۆمێنتارییەکیان دەربارەی کۆچەرێکی ڕووسی دەکرد»؛ ڕاو قایل بوو کە ڕێگە بە «کۆچەرەکە» بدات کە دوای گوێگرتن لە سروودی نیشتمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بیڵێتەوە.<ref name="Rodeo"/> دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ڕاو وتی، «ھەندێک کەس دێن و دەڵێن، 'ھێی، ئیشێکی گەورەت کرد'؛ ئیشێکی گەورەم کرد، بەڵام بە ھیچ جۆرێک نەمویستووە.»<ref name="LmIsM"/> سیندی سترایت، ڕێنماییکاری ئەتەکێتییەکەی بۆرات، دوای ئەوە بریکاری پلە بەرز گلۆریا ئۆڵرێدی گرت، کە داوای لە دادیاری مافی گشتیی کالیفۆرنیا کرد تا لەو فێڵبازییە بکۆڵێتەوە کە لەلایەن بارۆن کۆون و بەرھەمھێنەرانی فیلمەکەوە کرابوو.<ref name="sd92G"/> وێبسایتی ھونەر و کات بەسەربردنی ''سالۆن'' ئاماژەی بە خێزانی بێھار (دوو ھاوسەرە جووەکە کە بۆرات و ئازامات لە ماڵەکەیاندا دەمێننەوە) کردووە کە فیلمەکەیان بە «بێھاوتا» ناوبردووە، و وتوویانە کە بارۆن کۆون کەسێکی «زۆر خۆشەویست و بە ئەدەبە» و «لێزانە».<ref name="Salon"/> ''بۆستن گڵۆب''یش چاوپێکەوتنی لەگەڵ دوو ھاوسەرەکەدا کرد، کە وتیان فیلمەکەیان بەلاوە زیاتر دژە موسڵمان و دژە سێمیتیک بووە و ترساون لەوەی بارۆن کۆون و ستافەکەی ڤیدیۆی پۆرنۆگرافی لە ماڵەکەیاندا وێنەبگرن.<ref name="xFKef"/> فێمینیستەکانی ڕێکخراوی فێمینیستە بەئەزموونەکانی ئەمریکا (VFA) ھەستیان کردووە کە فریودراون، بە «ھەستکردنی ڕوودانی شتێکی سەیر» پێش چاوپێکەوتنەکە و لە کاتی چاوپێکەوتنەکە لەگەڵ بۆراتدا. ''[[گاردیان|گاردیەن]]'' دواتر ڕاپۆرتی کرد کە ھیچ نەبێت یەکێک لە ژنەکان پێی وابووە کە فیلمەکە شایەنی بینین بووە لە سینەما.<ref name="jjXzT"/> ''نیویۆرک پۆست'' بڵاوی کردەوە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا کە پامێڵا ئاندرسن داوای جیابوونەوەی لە کید ڕۆکی ھاوسەری کردووە بەھۆی کاردانەوەی نەشیاوانەی دەربارەی فیلمەکە لە پەخشێکدا. وتارەکەی ''نیویۆرک پۆست'' بە وردی ئاماژەی پێداوە کە ھاوسەرەکەی دەربارەی ڕۆڵەکەی لە فیلمەکەدا وتوویەتی، «تۆ ھیچ نیت جگە لە سۆزانییەک! لەشفرۆشیت! چۆن توانیوتە ئەو فیلمە بکەیت؟»<ref name="R7MGk"/> لە چاوپێکەوتنێکدا لە ''The Howard Stern Show''، پامێڵا سەلماندی کە ھاوسەرەکەی دڵخۆش نەبووە سەبارەت بە بەشدارییەکەی لە فیلمەکەدا، بەڵام وتی باسی لەوە نەکرد کە ھۆکاری جیابوونەوەیان بووە.<ref name="bhhOs"/> === سکاڵای یاسایی لەلایەن بەشداربووەکانەوە === دانیشتووانی گوندی گلۆد، ڕۆمانیا، سکاڵای یاساییان دژی بەرھەمھێنەرانی ''بۆرات'' تۆمارکرد، بە گلەییکردن لەوەی لە بارەی سروشتی وێنەگرتنەکەوە درۆیان لەگەڵدا کراوە و وەک دواکەوتوو و ئینسێست پیشاندراون. ھەندێژیان وتیان کە تەنیا سێ لووی ڕۆمانییان (نزیکەی $١٫٢٨ لە ٢٠٠٤) وەرگرتووە، لەکاتێکدا ھەندێکی تریان ئاماژەیان دا کە ھەر یەکەیان لە نێوان $٧٠ بۆ $١٠٠یان وەرگرتووە، کە بە دڵی خۆیان نەبووە.<ref name="killborat"/> دانیشتووان داوای $٣٨ ملیۆنی قەرەبووی زیانەکانیان کرد.<ref name="kill"/> داوایەک لەلایەن دادوەری ناوچەی دەستداریی ویلایەتە یەکگرتووەکان لۆرێتا پرێسکاوە ھەڵدرایە دەرەوە، دوای بیستنی لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا کە لە بناغەکەوە بەڵگەکان لە سکاڵاکەدا زۆر ناڕوون بوون. جیا لەمە، نەیارەکان ویستیانەوە دووبارە شکات بکەنەوە.<ref name="NP9nJ"/> لە نیسانی ٢٠٠٨دا، دۆسیەکە دووبارە لابرایەوە، بەھۆی بەڵگەی ناتەواوەوە.<ref name="Bmuah"/> [[پەڕگە:Borat.png|وێنۆک|دیمەنێکی فیلمەکە لە گوندی گلۆد، ڕۆمانیا، کە وەک [[کازاخستان]] پیشاندراوە]] دوو لە قوتابییەکانی زانکۆی کارۆلینای باشوور کە لە فیلمەکەدا دەرکەوتبوون، جەستن سیی و کریستۆفەر ڕۆتێندا، سکاڵایان دژی بەرھەمھێنەرەکان کرد، بە ناوزڕاندن.<ref name="BBC-sueBorat"/><ref name="esuit"/><ref name="smokinggun-Bamboozled"/> داواکە لەلایەن سیی و ڕۆتێنداوە لە شوباتی ٢٠٠٧دا لابرا.<ref name="esuit"/> قوتابییەکان داوایان کرد کە ڕێگریی لە بڵاوبوونەوەی دی ڤی دیی فیلمەکە بکرێت، بەڵام ڕەتکرایەوە.<ref name="BBC-sueBorat"/><ref name="esuit"/><ref name="smokinggun-Bamboozled"/><ref name="a75Gh"/> داوایەکی تر لەلایەن دانیشتوویەکی کارۆلینای باشوورەوە کرا کە وتی بارۆن کۆون (وەک بۆرات) خۆی لێ خشاندووە لە تەوالێتێکی ڕێستۆرانتێکی خوارووی کۆڵومبیا، و ئەکتەرەکە قسەی لە بارەی ناوچە ھەستیارەکانی کەسەکەوە کردووە، بێ واژووکردنی ھیچ ڕێکەوتنێکی یاسایی. داواکە باسی لەوەش کرد کە ئەو دیمەنەیان لە دی ڤی دییەکاندا لابردووە و لە ئینتەرنێتیشدا سڕدراوەتەوە.<ref name="XbzMd"/> گۆرانیبێژی [[دۆم|ڕۆمانی]]ی [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونی]] ئێسما ڕێجێپۆڤا داوای دژی بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە تۆمارکرد، و ٨٠٠٫٠٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو داواکرد چونکە فیلمەکە گۆرانیی «Chaje Šukarije»ی ئەویان بەکارھێنابوو بێ ڕەزامەندی خۆی.<ref name="IvPkk"/><ref name="sob5f"/> دواتر، ڕێجێپۆڤا ٢٦٫٠٠٠ یۆرۆی سزای پارەی بردەوە، تا ئەو کاتەی دەرکەوت کە بارۆن کۆون ڕەزامەندیی بەکارھێنانی گۆرانییەکەی ئەوی وەرگرتووە لە تۆمارگەکەیدا، کە ئەوی لێ ئاگادار نەکراوەتەوە.<ref name="pXZus"/> فێلیکس سێدێنۆ، ئەمریکییەکی ٣١ ساڵ، داوایەکی تۆمارکرد دژی [[فۆکسی سەدەی ٢٠ەم]] بۆ $٢٫٢ ملیۆن، دوای ئەوەی لەو دیمەنەی کە مریشکێکی زیندوو لە جانتاکەی بۆراتدا ھەڵدێت لە میترۆکەدا وێنەگیرابوو. سێدێنۆ دواتر داواکەی داگرت و ھیچی وەرنەگرت<ref name="FQKO5"/><ref name="Past Deadline 2008"/> مایکڵ زێنیسکای دانیشتووی بالتیمۆر داوای زیاتر لە $١٠٠٫٠٠٠ی قەرەبووی زیانەکانی لە بارۆن کۆون و فۆکسی سەدەی ٢٠ەم و لایەنەکانی تر کرد. زێنیسکا—کە مامۆستایەکی بیرکاریی قوتابخانەیە و قوتابخانەیەکی شۆفێریشی ھەیە—بە قسەی خۆی $٥٠٠ی پێدرا تا وانەی شۆفێری بداتە ڕۆژنامەنووسە کازاخییەکەی بارۆن کۆون. لە داواکەیدا—کە لە دادگای ناوچەی دەستداریی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە مانھاتن تۆمارکراوە—ڕێنماییکاری شۆفێرییەکە وتی کە پێی وتراوە کە فیلمەکە «دۆکیۆمێنتارییەکە دەربارەی ھاوپەیوەست بوونی خەڵکی بیانی لەگەڵ شێوازی ژیانکردنی ئەمریکیدا»، و ئەگەر سروشتی ڕاستەقینەی فیلمەکەی بزانیبایا، ئەوا ھەرگیز بەشداری نەدەکرد. زێنیسکا وتی کە مافی زیانەکانی پێدرا چونکە داوالێکراوەکان وێنەی ئەویان بەکارھێناوە بۆ ڕێکلامکردنی فیلمەکە.<ref name="ZXPt1"/> دۆسیەکە لابرا لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨.<ref name="RdZlo"/> جێفری لێمێرۆند، کە دەرکەوتبوو کە ڕای دەکرد و ھاواری دەکرد، «دوورکەوەرەوە» لەکاتێکدا بۆرات ھەوڵیدەدا باوەش بە کەسانی نەناسراوی سەر شەقامێکی نیویۆرک بکات، دۆسیەیەکی یاسایی تۆمارکرد لەبەرئەوەی وێنەکەی بە نایاساییانە لە فیلمەکەدا بەکارھاتبوو، و تووشی «گاڵتەپێکردن و نزمکردنەوە و سووکایەتیی گشتی بووەتەوە» بەھۆیەوە. دۆسیەکە لابرا.<ref name="FkTHe"/> بارۆن کۆون کاردانەوەی ھەبوو بۆ داواکان و لێدوانی دا: «ھەندێک لە نامەکان کە بۆم دێن کەمێک نائاسایین، وەک دانەیەک کە پارێزەرەکە ئاگاداری کردبوومەوە کە داوای $١٠٠٫٠٠٠م لێدەکرێت و لە کۆتاییدا نووسیویەتی، 'ھەروەھا حەزم بە فیلمەکە بوو. دەتوانیت پۆستەرێک بۆ جێرێمیی کوڕم واژوو بکەیت؟'»<ref name="kill"/> === بەکارھێنانی ناڕێکەوتی سروودە نیشتمانییە ساختەکە === لە ئازاری ٢٠١٢دا، سروودە نیشتمانییە ساختەکەی ناو [[بۆرات (ساوندتراک)|ساوندتراکی فیلمەکە]]، کە باسی ھەناردەکردنی پۆتاسیۆمی کوالێتی بەرزی کازاخستان و دووەم پاکترین لەشفرۆشەکانی ھەرێمەکە دەکات، بە ھەڵە لە خەڵاتە مەزنەکانی ھەڵدانی نێودەوڵەتیی ئەمیری کووەیتدا لێدرا. براوەی مەدالیای ئاڵتوونی، ماریا دمیتریێنکۆ، بە پێوە بوو تا تەواوبوونی سروودەکە. تیمەکە گلەییان کرد، و مەراسیمی خەڵاتەکە دووبارەکرایەوە. ڕووداوەکە بەھۆی داونڵۆدکردنی گۆرانییەکی ھەڵە لە ئینتەرنێتەوە ڕوویدا.<ref name="WY2rW"/><ref name="HoJFk"/> === تاوانبارکردنی ناوزڕاندنە ڕەگەزییەکان === ناوەندی ئەورووپی لێکۆڵینەوەی دژەزیگمانیزم، کە کار دژی ھەڵسوکەوتە نەرێنییەکان بەرامبەر [[دۆم]]ەکان دەکات، سکاڵایەکی تۆمارکرد<ref name="Roma antiracism complaint"/> لەگەڵ چەند پارێزەرێکی گشتیی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]]دا لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا، لەسەر ئاماژەپێدانی بۆرات سەبارەت بە دۆمەکان لە فیلموکەدا. سکاڵاکە تاوانباری دەکات بە ناوزڕاندن و ئاماژەدانی توندوتیژی دژی کۆمەڵەیەکی ڕەگەز.<ref name="GagD8"/> سەرئەنجام، فۆکسی سەدەی ٢٠ەم ڕوونیکردەوە کە ھەموو دیمەنەکان کە ئاماژە بە دۆمەکان دەکات لە ترایلەرەکانی تەلەڤیزیۆنی ئەڵمانی و وێبسایتی فیلمەکەدا لادەبات.<ref name="LdwmD"/> پێش بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، یانەی بەرەنگاربوونەوەی ناوزڕاندن (ADL) پەیامێکی بڵاوکردەوە بە دەربڕینی گومان سەبارەت بە دژەسێمیتیزمە مۆرکییەکەی بۆرات.<ref name="a1RLE"/> ھەردوو بارۆن کۆون (کە جووە) و ADL ئاماژەیان دا کە فیلمەکە بۆرات بەکاردێنێت بۆ دەربڕینی ئەو پێشداوەری و سووکایەتییانەی لە کەسانی ترەوە بەرامبەر جووەکان کراوە،<ref name="z6xVc"/> بەڵام ADL دەری بڕی کە لەوانەیە ھەندێک بینەر نائاگاداربن سەبارەت بەم ڕوانگەیەی کۆمێدیای فیلمەکەوە، لەکاتێکدا «تەنانەت لەوانەیە ھەندێکیان وا بیبینن کە بەھێزکردنەوەی ڕقەکەیانە بۆیان».<ref name="sU9IM"/> === سانسۆرکردن لە جیھانی عەرەبدا === فیلمەکە لە تەواوی [[جیھانی عەرەب]]دا قەدەغەکرا جگە لە [[لوبنان]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] (کە فیلمەکەیان بە سانسۆرێکی زۆرەوە بڵاوکردەوە).<ref name="Guardian-01Dec06"/><ref name="ali2006"/> یووسف عەبدول حەمید، سانسۆرکارێکی [[دوبەی]] لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، فیلمەکەی بە «خراپ و قێزەون و زۆر بێمانا» ناوبرد. سانسۆرکارەکە وتی کە خۆی و ھاوپیشەکانی پێش تەواوبوونی پەخشی فیلمەکە ڕۆیشتوون، و تەنھا نیو کاتژمێری فیلمەکە ماوەتەوە دوای لابردنی ھەموو دیمەنە نەشیاوەکان.<ref name="ali2006"/> == ساوندتراک == {{سەرەکی|بۆرات (ساوندتراک)}} ساوندتراکی ''بۆرات'' لە ئایتیوونز ستۆر لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا بڵاوکرایەوە، و لە فرۆشگاکانیش لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا بڵاوکرایەوە. ئەلبومەکە پێکھاتبوو لە مۆسیقای ناو فیلمەکە، پێنج تراک بە ناوی «Dialoguing Excerpt from Moviefilm»، لەگەڵ گۆرانییە دژەسێمیتیزمەکەی «In My Country There Is Problem» لە ''بەرنامەکەی ئالی جی''.<ref name="faHm0"/> ئەو [[مۆسیقای فۆڵک|مۆسیقا فۆڵک]]ەی لە ساوندتراکەکەدایە ھیچ پەیوەندییەکی بە مۆسیقای تایبەتیی کازاخستانەوە نییە. ئەلبومەکە گۆرانی تێدایە کە لەلایەن گۆرانیبێژانی ڕۆمانی و بالکانییەوە وتراون (بە زۆری ئێمیر کوستوریکا و گۆران بێرگۆڤیچ) و مۆسیقای [[ئاران بارۆن کۆون]]، ئەندامی دامەزرێنەری سیستەمی دەنگیی زۆھار و برای ساشا بارۆن کۆون، ھەروەھا گۆرانیشی تێدایە کە ساشا بارۆن کۆون خۆی وتوویەتی لە شێوەی کاراکتەرەکەدا. == بەشی نوێ == لە ساڵی ٢٠٠٩، فیلمی برونۆ نمایشکرا. لە نووسینی ھاوبەش، بەرھەمھێنانی ھاوبەش ھەروەھا نواندنی بارۆن کۆون بوو، فیلمەکە لەسەر یەکێکی دیکە لە کەسایەتییەکانی ئەو بوو. برونۆ پەیامنێرێکی ھاوڕەگەزخواز-فاشنی نەمسایییە. وا باسدەکرا کە فیلمەکە بە تێچووی ٤٢ ملیۆن دۆلار ھاتبێتە بەرھەمھێنان.<ref name="Hs7GT"/> لە شوباتی ٢٠٠٧، [[ڕوپرت مرداک|ڕۆپرت مەردۆخ]] ئەوەی ڕاگەیاند کە ساشا بۆ کۆمپانیای فۆکس واژووی لەسەر فیلمێکی دیکە لە کەسایەتی بۆرات کردووە.<ref name="c0neM"/> بەڵام دواتر لەبەرنامەیەکدا، ساشا ئەو ھەواڵەی ڕەتکردەوە.<ref name="HEJSW"/> دواتر وتەبێژێک لە کۆمپانیای فۆکس ڕای گەیاند کە ھێشتا زووە بۆ قسەکردن لەسەر فیلمەکە، ھەر بۆیە ئەوان بیرۆکەی بەشی نوێی ئەم فیلمە بە کراوەیی جێدەھێڵن.<ref name="Aoc8w"/> دوابەدوای ئەوە، ساشا ئەوەی ڕاگەیاند کە ئەو ھەردوو کەسایەتی بۆرات و عەلی گی لە خۆیدا کوشتووە ئەمەش بەھۆی ئەوەی ئەوان ئەوەندە بەناوبانگ بوونە کە چیتر ناتوانن کەسی تر ھەڵبخەڵەتێنن. وێڕای ئەو بڕیارەی، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٤ ساشا بارۆن کۆھن کەسایەتی عەلی گی گەڕاندەوە بۆ زنجیرەی ئێف ئێکس ئێکس و عەلی گی:ڕێزورەکشن.<ref name="kill2"/> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، لە بەرنامەی جیمی کیمڵ لایڤ! ئەوا ساشا بەکەسایەتی بۆرات دەرکەوتەوە ئەمەش بۆ بەبازاڕکردن و ناساندنی فیلمی گریمسبای، کە خۆی ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕا.<ref name="Y91Pc"/> لە ئەیلوولی ٢٠٢٠، بەشێکی نوێ لە فیلمی بۆرات بڵاوکرایەوە. لەلایەن بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە ئەوە ئاشکرا کە فیلمەکە بەنھێنی وێنەگرتنی تەواوکراوە، فیلمەکە لە کاتی بڵاوبوونەوەی [[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩]] نمایشکرا.<ref name="RNE2y"/><ref name="Pevx3"/> ھەمان مانگ، [[ستۆدیۆکانی ئەمازۆن]] مافی بڵاوکردنەوەی فیلمەکەیان کڕییەوە و دواتر لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵ لە تۆڕی ئەمەزۆن پرایم ڤیدیۆ پەخشکرا.<ref name="IxQkR"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|refs== <ref name="vps0j">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0443453/business|بڵاوکەرەوە=[[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان|IMDb]]|سەردێڕ=Box Office and Business for Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070308233305/http://imdb.com/title/tt0443453/business|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Mojo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm |سەردێڕ=Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006) |وێبگە=[[Box Office Mojo]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112060658/https://www.boxofficemojo.com/release/rl2990966273/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Salon">Marchese, David and Paskin, Willa. [https://web.archive.org/web/20090220195735/http://www.salon.com/ent/feature/2006/11/10/guide_to_borat/print.html What's real in "Borat"?] ''Salon'', 10 November 2006. Retrieved 7 March 2007.</ref><ref name="postpam">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Larry|دوایین=Carroll|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml|بڵاوکەرەوە=[[MTV]]|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Was Pamela Anderson In On The Joke? A 'Borat' Investigation|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100828085039/http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="canttouchme">Engber, Daniel. [http://www.slate.com/id/2151865/ Borat Tricked Me! Can't I Sue Him or Something?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401104037/http://www.slate.com/id/2151865/ |date=1 April 2007}} Slate.com, 24 October 2006. Retrieved 14 March 2007.</ref><ref name="Rodeo">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rodeo in Salem gets unexpected song rendition|newspaper=The Roanoke Times|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|یەکەم=Laurence|دوایین=Hammack|ناونیشان=http://ww2.roanoke.com/news/roanoke%5C16655.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130410092259/http://ww2.roanoke.com/news/roanoke/16655.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410092259/http://ww2.roanoke.com/news/roanoke/16655.html |date=١٠ی نیسانی ٢٠١٣ }}</ref><ref name="killborat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://abcnews.go.com/International/Entertainment/story?id=2659018&page=2|ئیش=[[ABC News]]|سەردێڕ=If I See Borat, I Will Kill Him With My Own Hands|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080415034326/http://abcnews.go.com/International/Entertainment/story?id=2659018&page=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="theygetit">[http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1975928,00.html Secret of Borat's fluent Kazakh&nbsp;– it's Hebrew.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122201132/http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1975928,00.html |date=22 January 2007}} The Guardian, 20 December 2006. Retrieved 9 March 2007.</ref><ref name="Mazer">[https://web.archive.org/web/20061213201704/http://www.fantasymoguls.com/Video.aspx?bcpid=326858045&bclid=323642767&bctid=353579070 "Porn Scene Cut from Borat"], FantasyMoguls.com. Retrieved 18 January 2007</ref><ref name="Comiccon">[http://www.movieweb.com/news/06/13706.php MovieWeb.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060818133558/http://www.movieweb.com/news/06/13706.php |date=18 August 2006}}: "Comic-Con 2006: Fox Unveils Eragon", Reno 911 Miami, Borat and Pathfinder. Retrieved 21 December 2006</ref><ref name="Traverse">Snyder, Gabriel. [https://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ Variety.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109153415/https://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ |date=9 November 2018}}: "Moore takes the floor". Retrieved 21 December 2006</ref><ref name="Traverseresults">[http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm 2006 Traverse City Film Festival Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017195705/http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm |date=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ }} , ''Traverse City Record Eagle'', 7 August 2006. Retrieved 21 December 2006.</ref><ref name="Scotsman">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://news.scotsman.com/latest.cfm?id=1330352006 | سەردێڕ='Borat' satire turns to farce at Toronto festival |ئیش=The Scotsman | ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060912062843/http://news.scotsman.com/latest.cfm?id=1330352006 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref><ref name="USTODAYToronto">"[https://www.usatoday.com/life/movies/news/2006-09-08-live-toronto_x.htm What's happening at the Toronto Film Fest?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016054150/http://www.usatoday.com/life/movies/news/2006-09-08-live-toronto_x.htm |date=16 October 2011}}", ''USA Today'', 17 September 2006. Retrieved 21 December 2006</ref><ref name="hannah">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=hannahmontanaconcert.htm|سەردێڕ=Hannah Montana/Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert Tour (2008)&nbsp;– Weekend Box Office Results|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090416224408/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=weekend&id=hannahmontanaconcert.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="boratday">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=borat.htm|سەردێڕ=Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006)&nbsp;– Daily Box Office Results|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180429155032/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=borat.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="hannahday">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=hannahmontanaconcert.htm|سەردێڕ=Hannah Montana/Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert Tour (2008)&nbsp;– Daily Box Office Results|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090415154148/http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=daily&id=hannahmontanaconcert.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="secondweek">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2006-11/14/content_5326474.htm|سەردێڕ="Borat" makes benefit glorious with US$29 mln|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070827100608/http://news.xinhuanet.com/english/2006-11/14/content_5326474.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٠٧}}</ref><ref name="Best films of the noughties">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/dec/31/best-films-noughties-borat | سەردێڕ=Best films of the noughties | newspaper=The Guardian | ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| دوایین=Pulver |یەکەم= Andrew | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150121013010/http://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/dec/31/best-films-noughties-borat | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Twit">Queenan, Joe. [http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1955929,00.html 'The Honeymoon is Over' (Joe Queenan dismisses Borat as an odious twit.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016045523/http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1955929,00.html |date=16 October 2007}} The Guardian, 24 November 2006. Retrieved 9 March 2007.</ref><ref name="numberone">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Rich, Joshua|ناونیشان=https://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html|ئیش=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Borat Shocks Hollywood|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110607052314/http://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Oscars">[http://oscar.com/nominees/?pn=detail&nominee=BoratWritingAdaptedScreenplayNominee 79th Annual Academy Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228102012/http://www.oscar.com/nominees/?pn=detail&nominee=BoratWritingAdaptedScreenplayNominee |date=28 February 2007}}. OSCAR.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="Globe">[http://www.hfpa.org/nominations/index.html "Nominations & winners"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514022142/http://www.hfpa.org/nominations/index.html |date=14 May 2007}} , ''[[Hollywood Foreign Press Association]]'', 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="BFCA">[http://www.bfca.org/nomineesWinners.asp Winners 2006.] {{webarchive |url=https://archive.today/20051214135405/http://www.bfca.org/nomineesWinners.asp |date=14 December 2005}} BFCA.org. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="WGA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |سەردێڕ=''WGA Awards'' 2006 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100703004408/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503134650/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |date= ٣ی ئایاری ٢٠١٢ }} WGA.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="SFFCC">[http://sffcc.splicedwire.com/2006awards.html 2006 San Francisco Film Critics Circle Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519062820/http://sffcc.splicedwire.com/2006awards.html |date=19 May 2007}} , ''[[San Francisco Film Critics Circle]]'', 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="UFCAA">[http://www.altfg.com/awards/2006/utah-film-critics-association.htm Utah Film Critics Association Awards 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206113334/http://www.altfg.com/awards/2006/utah-film-critics-association.htm |date=6 February 2007}}. AltFG.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="TFC.com">[http://torontofilmcritics.com/blog/2006/12/20/tfca-awards-2006/ Torontofilmcritics.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930130441/http://torontofilmcritics.com/blog/2006/12/20/tfca-awards-2006/ |date=30 September 2007}} TFCA Awards 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="LAFCA">[http://www.lafca.net/Home/News/2006_lafca_awards_winners.html Los Angeles Film Critics announce 2006 award winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220014321/http://www.lafca.net/Home/News/2006_lafca_awards_winners.html |date=20 December 2006}} , ''[[Los Angeles Film Critics Association]]'', 2006. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="LFCC">[http://www.altfg.com/awards/2006/london-film-critics-circle.htm 27th London Film Critics' Circle Awards&nbsp;– 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112173005/http://www.altfg.com/awards/2006/london-film-critics-circle.htm |date=12 January 2007}} AltFG.com. Retrieved 17 March 2007.</ref><ref name="kill">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=David S |دوایین=Morgan |ناونیشان=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |سەردێڕ=Borat He Dead, I Kill Him, Gone |بڵاوکەرەوە=CBS News |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071229064415/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123051552/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ }}<ref name="smokinggun-Bamboozled">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ئیش=[[The Smoking Gun]]|سەردێڕ=Bamboozled By Borat?|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070322232920/http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="aIDbt">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat – Cultural Learnings of America For Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan |ناونیشان=https://www.bbfc.co.uk/releases/borat-cultural-learnings-america-make-benefit-glorious-nation-kazakhstan-2006-0 |بڵاوکەرەوە=[[British Board of Film Classification]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140525200057/http://www.bbfc.co.uk/releases/borat-cultural-learnings-america-make-benefit-glorious-nation-kazakhstan-2006-0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="hFNkE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006) |ناونیشان=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf |بڵاوکەرەوە=[[British Film Institute]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141218092050/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="mRErY">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,305006,00.html|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|نووسەر=Gregorian, Dareh|سەردێڕ=Etiquette Expert Pranked in 'Borat' Sues|بڵاوکەرەوە=[[Fox News|Fox News Channel]]|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121026121544/http://www.foxnews.com/story/0,2933,305006,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="kMgtE">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/|سەردێڕ = Gay XXX Star, Stonie, Portrays Teen Son Of Borat|ڕێکەوت = ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان = ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە = gaywebmasters.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20110711080249/http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="uiKp0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter|سەردێڕ = Borat's Son Becomes Borat's Daughter!!!|ڕێکەوت = ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان = ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|نووسەر = Hilton, Perez|بەستەری نووسەر = Perez Hilton|بڵاوکەرەوە = [[Perez Hilton|perezhilton.com]]|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20110501050254/http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی ئایاری ٢٠١١|df = dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501050254/http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter |date= ١ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref><ref name="9xQ9Q">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jasoncurious.com/desk/2008/01/stonie-becomes-woman.html |سەردێڕ=Stonie Becomes A Woman |نووسەر=Sechrest, Jason |بەستەری نووسەر=Jason Sechrest |بڵاوکەرەوە=[[JasonCurious.com]] |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101208204059/http://www.jasoncurious.com/desk/2008/01/stonie-becomes-woman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref><ref name="eo4pA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/|سەردێڕ = Meet Brittany Coxxx (a.k.a. Stonie)|ڕێکەوت = ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان = ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|نووسەر = Adams, JC|بەستەری نووسەر = JC Adams|بڵاوکەرەوە = The Adams Report (gayporntimes.com)|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20101023133843/http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df = dmy-all}}</ref><ref name="3zlXn">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php |سەردێڕ=Revealed: Borat's Son a Gay Porn Star |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[RadarOnline|radaronline.com]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110812052735/http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812052735/http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php |date=١٢ی ئابی ٢٠١١ }}</ref><ref name="UJJTr">Gonshor, Adam. [http://www.andpop.com/article/8351 Meet Actor Ken Davitian, the Real Azamat from Borat.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710201932/http://www.andpop.com/article/8351 |date=10 July 2007}} andPOP.com, 7 February 2007. Retrieved 16 March 2007.</ref><ref name="162cB">Strauss, Neil. [https://www.rollingstone.com/news/coverstory/sacha_baron_cohen_the_real_borat_finally_speaks/page/2 "The Man Behind The Mustache". p. 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061219060600/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/sacha_baron_cohen_the_real_borat_finally_speaks/page/2 |date=19 December 2006}} ''Rolling Stone'', 14 November 2006. Retrieved 9 March 2007.</ref><ref name="tWEh1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://articles.latimes.com/2006/dec/04/entertainment/et-borat4|سەردێڕ= ''Borat'' crew ends up shooting blanks in jail|یەکەم= Tony|دوایین= Perry|ڕێکەوت= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=[[Los Angeles Times]]|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140304050640/http://articles.latimes.com/2006/dec/04/entertainment/et-borat4|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="dUEIi">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.vulture.com/2016/03/sacha-baron-cohen-borat-porno.html|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen Recalls the Time Borat Tried to Help Make a Porno|یەکەم=Sean|دوایین=Fitz-Gerald|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=[[Vulture (magazine)|Vulture]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820110448/http://www.vulture.com/2016/03/sacha-baron-cohen-borat-porno.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="b2OTI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3301743,00.html|سەردێڕ= ''Borat'' satire turns to farce in Toronto|نووسەر= <!--Staff writer(s); no by-line. -->|ڕێکەوت= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|وێبگە= Ynetnews|بڵاوکەرەوە= Yedioth Internet|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140221223019/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3301743,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="56es2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=Haaretz|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/790394.html|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Posters advertising Borat movie sanitized for Israeli consumption|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070226204340/http://www.haaretz.com/hasen/spages/790394.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="wOYoJ">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/borat|ئیش=[[ڕاتن تۆمەیتۆز|Rotten Tomatoes]]|سەردێڕ=Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006)|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190519051526/https://www.rottentomatoes.com/m/borat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="1IE0z">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml |سەردێڕ=Metacritic: 2006 Film Critic Top Ten Lists |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100212130251/http://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="GV7il">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.metacritic.com/movie/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan |سەردێڕ=Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan Reviews |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141205095657/http://www.metacritic.com/movie/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="3aNI5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ |سەردێڕ= BORAT (2006) B+ |ئیش= [[CinemaScore]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20181220122629/https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Fg4A7">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/03/kazakh_it_to_me/|یەکەم=Ty|دوایین=Burr|سەردێڕ=Scathingly funny 'Borat' skewers America and its complex values|newspaper=[[Boston Globe]]|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171210023134/http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/03/kazakh_it_to_me/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Travers">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|دوایین=Travers |یەکەم=Peter |بەستەری نووسەر=Peter Travers |سەردێڕ=Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan |ناونیشان=https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan-188690/ |وێبگە=[[Rolling Stone]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212325/https://www.rollingstone.com/movies/movie-reviews/borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan-188690/}}</ref><ref name="T0UUs">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین= Hirschorn |یەکەم= Michael |سەردێڕ= Thank You, YouTube: DIY video is making merely professional television seem stodgy, slow and hopelessly last century | journal = [[The Atlantic]] |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|پەڕە= ١٤٧}}</ref><ref name="qubAx">Hitchens, Christopher. [http://www.slate.com/id/2153578/ Kazakh Like Me.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308172913/http://www.slate.com/id/2153578/ |date=8 March 2007}} Slate.com, 13 November 2006. Retrieved 11 March 2007.</ref><ref name="d6u2I">Kaprāns, Mārtiņš (2011) [http://journals.culture-communication.unimelb.edu.au/platform/yecrea_2011_kaprans.html 'Did we ignore the social commentary? Responding to Borat on YouTube'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506052352/http://journals.culture-communication.unimelb.edu.au/platform/yecrea_2011_kaprans.html |date=6 May 2012}} , Platform: Journal of Media and Communication (November): 24–40. Retrieved 3 June 2012.</ref><ref name="baTm3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380|ئیش=Comingsoon.net|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Borat! Bigger Than Santa Clause!|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070930040846/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="bwqUD">[https://web.archive.org/web/20070823184402/http://www.sky-is-falling.co.uk/2006.html 2006.] Sky-is-falling.co.uk. Retrieved 12 March 2007.</ref><ref name="LlnRU">[https://web.archive.org/web/20070823184517/http://www.sky-is-falling.co.uk/openingweekends-alltime.html Openings&nbsp;– all time.] Sky-is-falling.co.uk. Retrieved 12 March 2007.</ref><ref name="N6v84">[https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm Box Office Mojo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625062837/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm |date=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢ }} – Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan. Retrieved 16 March 2007.</ref><ref name="AX0D3">[http://ofcs.rottentomatoes.com/pages/awards/2006awards Online Film Critics Society Awards 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302093855/http://ofcs.rottentomatoes.com/pages/awards/2006awards |date=2 March 2007}} Rotten Tomatoes. Retrieved 17 March 2007.</ref> <ref name="y8bhY">Carlson, Erin (13 November 2006), [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/13/AR2006111300329.html 'Borat' Victims Upset at Being Duped] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825072253/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/13/AR2006111300329.html |date=25 August 2017}}, ''washingtonpost.com''</ref> <ref name="9BW8y">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/0,2933,226960,00.html | سەردێڕ=Dharma and … Borat? A 'Victim' Complains | بڵاوکەرەوە=Fox News Channel | ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070321062110/http://www.foxnews.com/story/0,2933,226960,00.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٠٧ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو | df=dmy-all}}</ref> <ref name="LmIsM">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان= http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD/MGArticle/RTD_BasicArticle&cid=1149191431187| سەردێڕ= 'Borat' roped in Va. crowd| ڕێکەوت= ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦| نووسەر= Kremer, Aaron|ئیش= excerpt-[[The Birmingham News]]| بڵاوکەرەوە= Richmond storyID=3544| ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20051121110246/http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD%2FMGArticle%2FRTD_BasicArticle| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥| ڕەوشی ناونیشان=مردوو| df= dmy-all}}</ref> <ref name="sd92G">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| دوایین = Sweetingham | یەکەم = Lisa | سەردێڕ = Etiquette expert is latest to lash out at 'Borat' creator, claiming humiliation | بڵاوکەرەوە = [[Court TV]] | ناونیشان = http://www.courttv.com/people/2006/1116/borat_ctv.html | ڕێکەوتی سەردان = ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20061120083559/http://www.courttv.com/people/2006/1116/borat_ctv.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦| df = dmy-all}}</ref> <ref name="xFKef">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/18/duped_by_borat_couple_rises_above_insults_and_has_a_laugh/ |سەردێڕ=Duped by Borat, couple rises above insults and has a laugh |ئیش=[[Boston Globe]] |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|یەکەم١=Joseph P. |دوایین١=Kahn |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070403130717/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/11/18/duped_by_borat_couple_rises_above_insults_and_has_a_laugh/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="jjXzT">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| نووسەر = Toms, Katie| سەردێڕ = Oh, Borat, you Bounder| ناونیشان = http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1934068,00.html|ئیش=The Guardian| ڕێکەوت = ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان = ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070228223818/http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,1934068,00.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٨ی شوباتی ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="R7MGk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Amy|دوایین=Bonawitz|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/stories/2006/11/28/entertainment/main2211673.shtml|سەردێڕ=Did 'Borat' Cause Pam And Kid's Split?|بڵاوکەرەوە=[[سی بی ئێس|CBS]]|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101118044203/http://www.cbsnews.com/stories/2006/11/28/entertainment/main2211673.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="bhhOs">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.hollywood.com/news/Anderson_Kid_Rock_Was_Unhappy_About_Borat/3600336 | سەردێڕ = Anderson: "Kid Rock Was Unhappy About 'Borat'" |ئیش= Hollywood.com | ڕێکەوت = ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦| ڕێکەوتی سەردان = ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20070427212347/http://www.hollywood.com/news/Anderson_Kid_Rock_Was_Unhappy_About_Borat/3600336 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Guardian-01Dec06">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,1961870,00.html|ئیش=Guardian Unlimited Film|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Arab countries ban Borat|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|شوێن=London|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070121073059/http://film.guardian.co.uk/news/story/0%2C%2C1961870%2C00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="ali2006">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jaafar |دوایین=Ali |سەردێڕ='Borat' gross-outs fall flat in Mideast |ناونیشان=https://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ |ئیش=Variety |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116095912/http://variety.com/2006/film/markets-festivals/borat-gross-outs-fall-flat-in-mideast-1117954832/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="kill"/> <ref name="NP9nJ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 |سەردێڕ=NYC Judge Questions Viability Of Villagers' 'Borat' Lawsuit |بڵاوکەرەوە=Abclocal.go.com |ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071116193006/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Bmuah">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat's Aftermath: A Romanian Town Seeks Damages|ناونیشان=http://independent-magazine.org/2009/11/carmen/|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Independent Magazine|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212220/https://independent-magazine.org/2009/11/23/carmen/}}</ref> <ref name="BBC-sueBorat">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6136944.stm|سەردێڕ=US students sue over Borat film|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070316112240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6136944.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="esuit">Finn, Natalie. [http://www.eonline.com/uberblog/b54467_judge_nixes_borat_suit.html Judge Nixes Borat Suit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704213442/http://www.eonline.com/uberblog/b54467_Judge_Nixes_Borat_Suit.html |date=4 July 2009}}. E! Online 21 February 2007. Retrieved 7 March 2007.</ref> <ref name="smokinggun-Bamboozled">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ئیش=[[The Smoking Gun]]|سەردێڕ=Bamboozled By Borat?|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070322232920/http://www.thesmokinggun.com/archive/1113061borat1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="a75Gh">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6171305.stm Borat 'victims' fail to block DVD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127010813/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6171305.stm |date=27 January 2007}}. ''BBC News'', 12 December 2006. Retrieved 7 March 2007.</ref> <ref name="XbzMd">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= S.C. man sues after deleted ''Borat'' bathroom scene appears on cable, Internet|ناونیشان= http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml|ئیش= Florida Times-Union|agency= Associated Press|ڕێکەوت= ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٣ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070128174448/http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|df= dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128174448/http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml |date=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ }}</ref> <ref name="IvPkk">[https://www.bbc.co.uk/macedonian/news/story/2006/12/061207_borat.shtml Можна нова тужба за Борат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116095910/http://www.bbc.co.uk/macedonian/news/story/2006/12/061207_borat.shtml |date=16 January 2016}}. BBC Macedonian, 7 December 2006. Retrieved 19 March 2007.</ref> <ref name="sob5f">[http://www.theage.com.au/news/entertainment/singer-set-to-sue/2006/12/16/1166162360105.html Macedonian songstress to sue 'Borat' filmmakers.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061218044728/http://www.theage.com.au/news/entertainment/singer-set-to-sue/2006/12/16/1166162360105.html |date=18 December 2006}} The Age, 16 December 2006. Retrieved 19 March 2007.</ref> <ref name="pXZus">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ |سەردێڕ=Esma wins lawsuit against Sacha Cohen |بڵاوکەرەوە=MINA |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525114825/http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="FQKO5">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chortle.co.uk/news/2007/07/11/5519/writs_go_crackers |سەردێڕ=Writs go crackers: Borat sued yet again |بڵاوکەرەوە=Chortle.co.uk |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090705011132/http://www.chortle.co.uk/news/2007/07/11/5519/writs_go_crackers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Past Deadline 2008">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=In New York, One 'Borat' Case Falls, Three to Go | وێبگە=Past Deadline | ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٠٨| ناونیشان=http://reporter.blogs.com/thresq/2008/02/posted-by-mat-5.html | ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170506225404/http://reporter.blogs.com/thresq/2008/02/posted-by-mat-5.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="ZXPt1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7128409.stm | سەردێڕ = Borat's driving instructor sues |ئیش= BBC News | ڕێکەوت = ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧| ڕێکەوتی سەردان = ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20090304235110/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7128409.stm | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی ئازاری ٢٠٠٩| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="RdZlo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2008-09-09-borat-lawsuit_N.htm|سەردێڕ= Glorious NYC lawsuit ruling for ''Borat'' filmmakers|نووسەر= <!--Staff writer(s); no by-line. -->|ڕێکەوت= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ئیش=[[USA Today]]|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20140221065654/http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2008-09-09-borat-lawsuit_N.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="FkTHe">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7327892.stm |سەردێڕ=Entertainment &#124; Judge dismisses Borat legal case |ئیش=BBC News |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090403080858/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7327892.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="WY2rW">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://uk.eurosport.yahoo.com/blogs/world-of-sport/borat-anthem-played-mistake-medals-ceremony-112050453.html|سەردێڕ=borat anthem played by mistake at medals ceremony|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120326205959/http://uk.eurosport.yahoo.com/blogs/world-of-sport/borat-anthem-played-mistake-medals-ceremony-112050453.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name="HoJFk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17491344 |ئیش=BBC News | سەردێڕ=Borat anthem stuns Kazakh gold medallist in Kuwait | ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠١٢| ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٨| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718165835/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17491344 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Roma antiracism complaint">{{cite press release|title=Presse Erkl€ärung|publisher=[[European Center for Antiziganism Research]]|date=17 October 2006|url=http://www.ezaf.org/Borat.pdf|language=German|accessdate=8 March 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201150918/http://www.ezaf.org/Borat.pdf|archivedate=1 December 2006}}</ref> <ref name="GagD8">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.smh.com.au/news/film/now-gypsies-want-borat-banned/2006/10/18/1160850984396.html |سەردێڕ= Now Gypsies want Borat banned |ئیش= The Sydney Morning Herald |ڕێکەوت= ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070128192551/http://www.smh.com.au/news/film/now-gypsies-want-borat-banned/2006/10/18/1160850984396.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="LdwmD">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Roma und Sinti Verbände stoppen "Zigeuner" Kampagne zu Borat|بڵاوکەرەوە=Europäisches Zentrum für Antiziganismusforschung|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061128170215/http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061128170215/http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf |date=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ }}</ref> <ref name="a1RLE">[http://www.adl.org/PresRele/Mise_00/4898_00.htm Statement On The Comedy Of Sacha Baron Cohen, A.K.A. Borat.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080423/http://www.adl.org/PresRele/Mise_00/4898_00.htm |date=12 February 2007}} Ant-Defamation League, 28 September 2006. Retrieved 26 March 2007</ref> <ref name="z6xVc">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6153420.stm|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Cohen defends 'racist' Borat film|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070114001623/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6153420.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="sU9IM">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=Ynetnews|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3309866,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|سەردێڕ=ADL: Concerned over Borat's depiction of anti-Semitism|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070115003343/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3309866,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="faHm0">[http://www.spin.com/features/news/2006/10/061012_borat/ Don't Throw 'Borat' Soundtrack Down the Well.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324063350/http://www1.spin.com/features/news/2006/10/061012_borat/ |date=24 March 2007}} SPIN.com, 12 October 2006. Retrieved 11 March 2007.</ref> <ref name="IxQkR">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rubin|یەکەم=Rebecca|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen's 'Borat' Sequel Lands at Amazon Prime Video|ناونیشان=https://variety.com/2020/film/news/borat-sequel-amazon-1234786712/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=Variety|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212234/https://variety.com/2020/film/news/borat-sequel-amazon-1234786712/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="RNE2y">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2020/09/borat-2-sacha-baron-cohen-finished-shooting-1234585095/|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen Back for 'Borat 2' and Is Already Done Filming the Sequel— Report|بڵاوکەرەوە=indiewire.com|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201004120146/https://www.indiewire.com/2020/09/borat-2-sacha-baron-cohen-finished-shooting-1234585095/}}</ref> <ref name="Pevx3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/borat-2-sacha-baron-cohen-sequel-release-date-when-b420914.html|سەردێڕ=Sacha Baron Cohen has reportedly filmed a Borat sequel in secret – and it's already been screened|ئیش=The Independent|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201226212230/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/borat-2-sacha-baron-cohen-sequel-release-date-when-b420914.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Y91Pc">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Borat Premieres the New Trailer for 'The Brothers Grimsby'|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=hcH0gPaMay8|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160207185605/https://www.youtube.com/watch?v=hcH0gPaMay8|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="kill2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=David S |دوایین=Morgan |ناونیشان=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |سەردێڕ=Borat He Dead, I Kill Him, Gone |ئیش=CBS News |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071229064415/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Hs7GT">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6101578.stm Baron Cohen 'gets £22 m film deal'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222101543/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6101578.stm |date=22 February 2007}}. BBC News, 31 October 2006. Retrieved 10 March 2007.</ref> <ref name="c0neM">[http://uk.reuters.com/article/topNews/idUKN0820626120070208 Sacha Baron Cohen signs for 'Borat 2'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225082721/http://uk.reuters.com/article/topNews/idUKN0820626120070208 |date=25 December 2007}}. Reuters, 8 February 2007. Retrieved 9 February 2007</ref> <ref name="HEJSW">[http://people.monstersandcritics.com/news/article_1247189.php/King_of_the_Globes_Sacha_kills_Borat King of the Globes Sacha kills Borat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204153412/http://people.monstersandcritics.com/news/article_1247189.php/King_of_the_Globes_Sacha_kills_Borat |date=4 February 2007}}. Monsters and Critics. 16 January 2007. Retrieved 9 February 2007.</ref> <ref name="Aoc8w">[http://www.theage.com.au/news/film/borat-sequel-put-on-hold/2007/02/09/1170524280667.html Borat sequel put on hold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212135352/http://www.theage.com.au/news/film/borat-sequel-put-on-hold/2007/02/09/1170524280667.html |date=12 February 2007}}. The Age, 9 February 2007. Retrieved 9 February 2007</ref> |٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|0443453}} * {{AllMovie title|id=347334}} * {{mojo title|borat}} * {{rotten-tomatoes|borat}} * {{metacritic film|borat-cultural-learnings-of-america-for-make-benefit-glorious-nation-of-kazakhstan}} * [https://web.archive.org/web/20060401000000*/http://www.borat.tv وێبگەی فەرمیی بۆرات] (ئەرشیڤکراو) {{ساشا بارۆن کۆون}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٨٣٣٣٣٠|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|کازاخستان|ھۆڵیوود|چاند|دەیەی ٢٠٠٠|کۆمیدیا}} {{پۆلی کۆمنز|Borat! Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی ساشا بارۆن کۆون]] [[پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمی رێگاوبانی بەریتانیا]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە تەکساس لە ئەمریکا نمایش دەکرێن]] [[پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمە بەڕیتانییانەی لە شاری نیویۆرک داندراون]] [[پۆل:فیلمە تەنزئامێزە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە باشترین ئەکتەری مۆسیقی یان کۆمیدییان تێدایە کە خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی ماساشوستس وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:تولازی لە فیلم]] [[پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان]] [[پۆل:فیلمە وەچەرخانەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون]] [[پۆل:مشتومڕەکانی فیلم لە ڕووسیا]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئەتڵانتا داندراون]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ٢٠٠٦]] 1hwvd1bx1sg9b1ucyqn6n1ggkx0nh4m 0 170685 1591619 1591430 2026-06-18T12:05:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591619 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''گوربانگولی مالیک-گەلییەڤیچ بێردیموھادۆو''' یان '''قوربانقولی مالیک-گەلییەڤیچ بێردی محەممەدۆف''' (لەدایکبووی ٢٩ی حوززەیرانی ١٩٥٧)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkmenistan: New President Shows Shades Of 'Turkmenbashi'|ناونیشان=http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/553cbfb1-46aa-4757-ae2b-2069350baf5f.html|ئیش=Radio Free Europe/Radio Liberty|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226021040/https://www.rferl.org/a/1077456.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیاسەتمەدارێکی [[تورکمان]]ە کەوا لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە سەرۆکایەتی [[تورکمانستان]] دەکات. بێردیموھادۆو کاری پیشەگەری خۆی [[پزیشکیی ددان|پزیشکی ددان]]ە، لەژێر کابینەی سەرۆکی پێشووی وڵات ساپارمورات نیازۆڤ وەک وەزیری تەندروستی لە ساڵی ١٩٩٧ دەستبەکار تا بووە جێگری سەرۆک لە ساڵی ٢٠٠١ و سەرۆکی وڵات لە ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای مردنی سەرۆکی پێش خۆی لەڕێگەی ھەڵبژاردنێکی تاکلایەنە و دوای ئەوە لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٢ و ٢٠١٧ش دووبارە دەرچووەتەوە و ھەردووجار ڕێژەی ٩٧٪ دەنگەکانی ھێناوەتەوە، بەڵام ھەردوو ھەڵبژاردنەکە بە ساختەکاری لە قەڵەمدراوە لەلایەن وڵاتانی جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkmen president sworn in for second term|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-02/17/c_131416863.htm|ئیش=xinhuanet.com}}</ref><ref>[http://www.rferl.org/a/berdymukhammedov-turkmenistan-presidential-election/28304657.html Turkmen President Extends Rule In Tightly Controlled Vote] [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (rferl.org). 13 February 2017. Retrieved on 24 February 2017.</ref> وەک سەرۆکی پێش خۆی، بێردیموھادۆو کەسایەتییەکی دیکتاتۆری ھەیە. بەپێی [[ھیومەن ڕایتس وۆچ]]، بێردیموھادۆو و خزمەکانی دەسەڵاتی بێ سنووریان ھەیە لە تەواوی وڵاتەکەدا.<ref name="MyUser_Hrw.org_January_28_2015c">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Report 2014: Turkmenistan|ناونیشان=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/turkmenistan|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|newspaper=Hrw.org}}</ref> بێردیموھادۆو نازناوی «ئارکاداگ» ی بۆخۆی ھەڵبژاردووە کە بە واتای «پارێزەر» دێت لە [[زمانی تورکمانی]]دا. [[File:Vladimir_Putin_in_Turkmenistan_23-24_April_2002-1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vladimir_Putin_in_Turkmenistan_23-24_April_2002-1.jpg|وێنۆک|بێردیموھادۆو{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AVladimir_Putin_in_Turkmenistan_23-24_April_2002-1.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D8%A8%DB%8E%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%85%D9%88%DA%BE%D8%A7%D8%AF%DB%86%D9%88 |date=ئابی ٢٠٢١ }} لەپاڵ [[ڤلادیمیر پوتین|ڤلادمیر پوتین]] لە فڕۆکەخانەی ئەسگەبات]] [[File:Dmitry_Medvedev_in_Turkmenistan_13_September_2009-1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dmitry_Medvedev_in_Turkmenistan_13_September_2009-1.jpg|وێنۆک|لەگەڵ{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3ADmitry_Medvedev_in_Turkmenistan_13_September_2009-1.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D9%84%DB%95%DA%AF%DB%95%DA%B5 |date=ئابی ٢٠٢١ }} سەرۆکی پێشووی وڵاتانی ڕووسیا [[دمیتری مێدڤێدێڤ|دیمیتری میدیڤ]] و کازاخستان [[نوورسوڵتان نەزەربایێڤ]].]] [[File:Gurbanguly_Berdimuhammedov_with_Obamas.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gurbanguly_Berdimuhammedov_with_Obamas.jpg|وێنۆک|لەگەڵ{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AGurbanguly_Berdimuhammedov_with_Obamas.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D9%84%DB%95%DA%AF%DB%95%DA%B5 |date=ئابی ٢٠٢١ }} سەرۆکی پێشووی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[باراک ئۆباما]] و خانمی یەکەم [[میشێل ئۆباما]].]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Gurbanguly Berdimuhamedow}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان]] [[پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] kgs7p0ia01um2bav75lwflkbrxkeys8 0 170766 1591837 1533492 2026-06-19T01:53:35Z Hivja 64112 /* */ 1591837 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox officeholder |name=کامڵا ھاریس |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |website={{url|harris.senate.gov |Senate website}} |education={{plainlist| * * [[زانکۆی ھاوەردس]] ([[بەکالۆریۆس لە ئاداب|BA]]) * [[زانکۆی کالیفۆرنیا، ھەیستینگس]] ([[Juris Doctor|JD]]) }} |relatives=[[مایا ھاریس]] (خوشک) |parents=[[شیامالا گۆپاڵان]] (دایک){{ھن}}دۆناڵد ھاریس (باوک) |children= |spouse={{marriage|[[دەگڵاس ئێمھۆف]]|٢٢ ئاب ٢٠١٤}} |party=[[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] |death_place= |death_date= |birth_place=[[ئۆکلند، کالیفۆرنیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |birth_date={{birth date and age|1964|10|20}} |birth_name=کامڵا دیڤای ھاریس | office = ٤٩ەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |president=[[جۆ بایدن]] |term_start=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_end=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |predecessor=[[مایک پێنس]] |successor=[[جەی. دی. ڤانس]] |successor3=[[جۆرج گاسکۆن]] |predecessor3=[[تێرێنس ھاڵینن]] |term_start3=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ |image=Senator Harris official senate portrait.jpg |office3=٢٧ەمین [[داواکاری گشتی سان فڕانسیسکۆ]] |successor2=[[خاڤیێر بێسێرا]] |predecessor2=[[جێری بڕاون]] |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |term_start2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |governor2=[[جێری بڕاون]] |office2=٣٢ەمین [[داواکاری گشتیی کالیفۆڕنیا]] |successor1=[[ئەلێکس پیدیا]] |predecessor1=[[باڕبڕا بۆکسەر]] |term_end1=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_start1=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |alongside1=[[دایان فاینستاین]] |state1=[[کالیفۆرنیا]] |jr/sr1=ئەندامی ئەنجومەنی ئەمریکا |signature=Kamala Harris Signature.svg}} '''کامڵا دێڤی ھاریس''' ({{ئینگ|Kamala Harris}}؛ لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤) سیاسەتوانێکی ئەمریکییە کە لە ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٥، وەک ٤٩یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆمار]]ی ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەتی کردووە لە حکوومەتی [[جۆ بایدن]]دا. ئەو ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، نوێنەری ویلایەتی [[کالیفۆڕنیا]] لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا]] بوو. لە ساڵی ٢٠١١ ھەتا ٢٠١٧، داواکاری گشتیی ویلایەتی کالیفۆڕنیا بووە. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، ھاریس ڕایگەیاند کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا دەپاڵێوێت لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠]]دا. دوای ئەوەی [[جۆ بایدن]] بووە نوێنەری حیزبی دیموکرات بۆ سەرۆکایەتی، ھاریسی وەک جێگری خۆی بۆ سەرۆکایەتی دەستنیشانکرد. == ژیانی سەرەتایی == ھاریس لە ئۆکلند، کالیفۆرنیادا لەدایکبووە. بە ڕەچەڵەک ھیندێکی تامیلی ئەمریکی و جامایکی ئەمەریکییە. دایک و باوکی ھاریس شیامالا و دۆناڵد، لە ساڵی ١٩٧١ جیابوونەتەوە و لە ساڵی ١٩٧٦، ھاریس لەگەڵ دایکی لە کەنەدا نیشتەجێ بووە. لەوێ چووەتە زانکۆی ھاوەرد و بڕوانامەکەی لە زانستی سیاسی ھێناوەتەوە، == خەباتی سیاسی == لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھاریس بووە پارێزەر دوای تەواوکردنی بەشی یاسا لە زانکۆی کالیفۆرنیا. سەرەتا لە نووسینگەی دادوەری گشتی ئالامێدا کاری کردووە لە ساڵی ١٩٩٠. لە ساڵی ١٩٩٨ چووەتە نووسینگەی داواکاری گشتی سان فرانسیسکۆ و لە ساڵی ٢٠٠٣ش کرایە داواکاری گشتی ناوچەی ناوبراو، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٧ وەک داواکاری گشتی کالیفۆرنیا کاری کردووە تا دواتر بووە ئەندامی ئەنجومەنی پیران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا|سیاسەت|ھیندستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamala Harris}} [[پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] [[پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] pzdcbat3bo2iwnjcpua1h5aradew4ok 1591838 1591837 2026-06-19T01:54:26Z Hivja 64112 /* */ 1591838 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox officeholder |name=کامڵا ھاریس |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |website={{url|harris.senate.gov |Senate website}} |education={{plainlist| * * [[زانکۆی ھاوەردس]] ([[بەکالۆریۆس لە ئاداب|BA]]) * [[زانکۆی کالیفۆرنیا، ھەیستینگس]] ([[Juris Doctor|JD]]) }} |relatives=[[مایا ھاریس]] (خوشک) |parents=[[شیامالا گۆپاڵان]] (دایک){{ھن}}دۆناڵد ھاریس (باوک) |children= |spouse={{marriage|[[دەگڵاس ئێمھۆف]]|٢٢ ئاب ٢٠١٤}} |party=[[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] |death_place= |death_date= |birth_place=[[ئۆکلند، کالیفۆرنیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |birth_date={{birth date and age|1964|10|20}} |birth_name=کامڵا دیڤای ھاریس | office = ٤٩ەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |president=[[جۆ بایدن]] |term_start=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_end=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |predecessor=[[مایک پێنس]] |successor=[[جەی. دی. ڤانس]] |successor3=[[جۆرج گاسکۆن]] |predecessor3=[[تێرێنس ھاڵینن]] |term_start3=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ |image=Senator Harris official senate portrait.jpg |office3=٢٧ەمین [[داواکاری گشتی سان فڕانسیسکۆ]] |successor2=[[خاڤیێر بێسێرا]] |predecessor2=[[جێری بڕاون]] |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |term_start2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |governor2=[[جێری بڕاون]] |office2=٣٢ەمین [[داواکاری گشتیی کالیفۆڕنیا]] |successor1=[[ئەلێکس پیدیا]] |predecessor1=[[باڕبڕا بۆکسەر]] |term_end1=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_start1=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |alongside1=[[دایان فاینستاین]] |state1=[[کالیفۆرنیا]] |jr/sr1=ئەندامی ئەنجومەنی ئەمریکا |signature=Kamala Harris Signature.svg}} '''کامڵا دێڤی ھاریس''' ({{ئینگ|Kamala Harris}}؛ لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤) سیاسەتوانێکی ئەمریکییە کە لە ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٥، وەک ٤٩یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆمار]]ی ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەتی کردووە لە حکوومەتی [[جۆ بایدن]]دا. ئەو ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، نوێنەری ویلایەتی [[کالیفۆڕنیا]] لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا]] بوو. لە ساڵی ٢٠١١ ھەتا ٢٠١٧، داواکاری گشتیی ویلایەتی کالیفۆڕنیا بووە. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، ھاریس ڕایگەیاند کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا دەپاڵێوێت لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠]]دا. دوای ئەوەی [[جۆ بایدن]] بووە نوێنەری حیزبی دیموکرات بۆ سەرۆکایەتی، ھاریسی وەک جێگری خۆی بۆ سەرۆکایەتی دەستنیشانکرد. == ژیانی سەرەتایی == ھاریس لە ئۆکلند، کالیفۆرنیادا لەدایکبووە. بە ڕەچەڵەک ھیندێکی تامیلی ئەمریکی و جامایکی ئەمەریکییە. دایک و باوکی ھاریس شیامالا و دۆناڵد، لە ساڵی ١٩٧١ جیابوونەتەوە و لە ساڵی ١٩٧٦، ھاریس لەگەڵ دایکی لە کەنەدا نیشتەجێ بووە. لەوێ چووەتە زانکۆی ھاوەرد و بڕوانامەکەی لە زانستی سیاسی ھێناوەتەوە، == خەباتی سیاسی == لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھاریس بووە پارێزەر دوای تەواوکردنی بەشی یاسا لە زانکۆی کالیفۆرنیا. سەرەتا لە نووسینگەی دادوەری گشتی ئالامێدا کاری کردووە لە ساڵی ١٩٩٠. لە ساڵی ١٩٩٨ چووەتە نووسینگەی داواکاری گشتی سان فرانسیسکۆ و لە ساڵی ٢٠٠٣ش کرایە داواکاری گشتی ناوچەی ناوبراو، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٧ وەک داواکاری گشتی کالیفۆرنیا کاری کردووە تا دواتر بووە ئەندامی ئەنجومەنی پیران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا|سیاسەت|ھیندستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamala Harris}} [[پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] [[پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] b5eq3vrk5ogxprw1vkcu9fpuhg5q0to 1591839 1591838 2026-06-19T01:54:40Z Hivja 64112 /* */ 1591839 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox officeholder |name=کامڵا ھاریس |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |website={{url|harris.senate.gov |Senate website}} |education={{plainlist| * * [[زانکۆی ھاوەردس]] ([[بەکالۆریۆس لە ئاداب|BA]]) * [[زانکۆی کالیفۆرنیا، ھەیستینگس]] ([[Juris Doctor|JD]]) }} |relatives=[[مایا ھاریس]] (خوشک) |parents=[[شیامالا گۆپاڵان]] (دایک){{ھن}}دۆناڵد ھاریس (باوک) |children= |spouse={{marriage|[[دەگڵاس ئێمھۆف]]|٢٢ ئاب ٢٠١٤}} |party=[[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] |death_place= |death_date= |birth_place=[[ئۆکلند، کالیفۆرنیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |birth_date={{birth date and age|1964|10|20}} |birth_name=کامڵا دیڤای ھاریس | office = ٤٩یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |president=[[جۆ بایدن]] |term_start=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_end=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |predecessor=[[مایک پێنس]] |successor=[[جەی. دی. ڤانس]] |successor3=[[جۆرج گاسکۆن]] |predecessor3=[[تێرێنس ھاڵینن]] |term_start3=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ |image=Senator Harris official senate portrait.jpg |office3=٢٧ەمین [[داواکاری گشتی سان فڕانسیسکۆ]] |successor2=[[خاڤیێر بێسێرا]] |predecessor2=[[جێری بڕاون]] |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |term_start2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |governor2=[[جێری بڕاون]] |office2=٣٢ەمین [[داواکاری گشتیی کالیفۆڕنیا]] |successor1=[[ئەلێکس پیدیا]] |predecessor1=[[باڕبڕا بۆکسەر]] |term_end1=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_start1=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |alongside1=[[دایان فاینستاین]] |state1=[[کالیفۆرنیا]] |jr/sr1=ئەندامی ئەنجومەنی ئەمریکا |signature=Kamala Harris Signature.svg}} '''کامڵا دێڤی ھاریس''' ({{ئینگ|Kamala Harris}}؛ لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤) سیاسەتوانێکی ئەمریکییە کە لە ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٥، وەک ٤٩یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆمار]]ی ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەتی کردووە لە حکوومەتی [[جۆ بایدن]]دا. ئەو ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، نوێنەری ویلایەتی [[کالیفۆڕنیا]] لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا]] بوو. لە ساڵی ٢٠١١ ھەتا ٢٠١٧، داواکاری گشتیی ویلایەتی کالیفۆڕنیا بووە. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، ھاریس ڕایگەیاند کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا دەپاڵێوێت لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠]]دا. دوای ئەوەی [[جۆ بایدن]] بووە نوێنەری حیزبی دیموکرات بۆ سەرۆکایەتی، ھاریسی وەک جێگری خۆی بۆ سەرۆکایەتی دەستنیشانکرد. == ژیانی سەرەتایی == ھاریس لە ئۆکلند، کالیفۆرنیادا لەدایکبووە. بە ڕەچەڵەک ھیندێکی تامیلی ئەمریکی و جامایکی ئەمەریکییە. دایک و باوکی ھاریس شیامالا و دۆناڵد، لە ساڵی ١٩٧١ جیابوونەتەوە و لە ساڵی ١٩٧٦، ھاریس لەگەڵ دایکی لە کەنەدا نیشتەجێ بووە. لەوێ چووەتە زانکۆی ھاوەرد و بڕوانامەکەی لە زانستی سیاسی ھێناوەتەوە، == خەباتی سیاسی == لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھاریس بووە پارێزەر دوای تەواوکردنی بەشی یاسا لە زانکۆی کالیفۆرنیا. سەرەتا لە نووسینگەی دادوەری گشتی ئالامێدا کاری کردووە لە ساڵی ١٩٩٠. لە ساڵی ١٩٩٨ چووەتە نووسینگەی داواکاری گشتی سان فرانسیسکۆ و لە ساڵی ٢٠٠٣ش کرایە داواکاری گشتی ناوچەی ناوبراو، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٧ وەک داواکاری گشتی کالیفۆرنیا کاری کردووە تا دواتر بووە ئەندامی ئەنجومەنی پیران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا|سیاسەت|ھیندستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamala Harris}} [[پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] [[پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] mf38axacra53dqprvuuykzpk9s099pc 1591841 1591839 2026-06-19T01:55:11Z Hivja 64112 /* */ 1591841 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox officeholder |name=کامڵا ھاریس |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |website={{url|harris.senate.gov |Senate website}} |education={{plainlist| * * [[زانکۆی ھاوەردس]] ([[بەکالۆریۆس لە ئاداب|BA]]) * [[زانکۆی کالیفۆرنیا، ھەیستینگس]] ([[Juris Doctor|JD]]) }} |relatives=[[مایا ھاریس]] (خوشک) |parents=[[شیامالا گۆپاڵان]] (دایک){{ھن}}دۆناڵد ھاریس (باوک) |children= |spouse={{marriage|[[دەگڵاس ئێمھۆف]]|٢٢ ئاب ٢٠١٤}} |party=[[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] |death_place= |death_date= |birth_place=[[ئۆکلند، کالیفۆرنیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |birth_date={{birth date and age|1964|10|20}} |birth_name=کامڵا دیڤای ھاریس | office = ٤٩یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |president=[[جۆ بایدن]] |term_start=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_end=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |predecessor=[[مایک پێنس]] |successor=[[جەی دی ڤانس]] |successor3=[[جۆرج گاسکۆن]] |predecessor3=[[تێرێنس ھاڵینن]] |term_start3=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ |image=Senator Harris official senate portrait.jpg |office3=٢٧ەمین [[داواکاری گشتی سان فڕانسیسکۆ]] |successor2=[[خاڤیێر بێسێرا]] |predecessor2=[[جێری بڕاون]] |term_end2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |term_start2=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |governor2=[[جێری بڕاون]] |office2=٣٢ەمین [[داواکاری گشتیی کالیفۆڕنیا]] |successor1=[[ئەلێکس پیدیا]] |predecessor1=[[باڕبڕا بۆکسەر]] |term_end1=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |term_start1=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |alongside1=[[دایان فاینستاین]] |state1=[[کالیفۆرنیا]] |jr/sr1=ئەندامی ئەنجومەنی ئەمریکا |signature=Kamala Harris Signature.svg}} '''کامڵا دێڤی ھاریس''' ({{ئینگ|Kamala Harris}}؛ لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤) سیاسەتوانێکی ئەمریکییە کە لە ٢٠٢١ ھەتا ٢٠٢٥، وەک ٤٩یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|جێگری سەرۆک کۆمار]]ی ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەتی کردووە لە حکوومەتی [[جۆ بایدن]]دا. ئەو ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، نوێنەری ویلایەتی [[کالیفۆڕنیا]] لە [[ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا]] بوو. لە ساڵی ٢٠١١ ھەتا ٢٠١٧، داواکاری گشتیی ویلایەتی کالیفۆڕنیا بووە. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، ھاریس ڕایگەیاند کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا دەپاڵێوێت لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠]]دا. دوای ئەوەی [[جۆ بایدن]] بووە نوێنەری حیزبی دیموکرات بۆ سەرۆکایەتی، ھاریسی وەک جێگری خۆی بۆ سەرۆکایەتی دەستنیشانکرد. == ژیانی سەرەتایی == ھاریس لە ئۆکلند، کالیفۆرنیادا لەدایکبووە. بە ڕەچەڵەک ھیندێکی تامیلی ئەمریکی و جامایکی ئەمەریکییە. دایک و باوکی ھاریس شیامالا و دۆناڵد، لە ساڵی ١٩٧١ جیابوونەتەوە و لە ساڵی ١٩٧٦، ھاریس لەگەڵ دایکی لە کەنەدا نیشتەجێ بووە. لەوێ چووەتە زانکۆی ھاوەرد و بڕوانامەکەی لە زانستی سیاسی ھێناوەتەوە، == خەباتی سیاسی == لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھاریس بووە پارێزەر دوای تەواوکردنی بەشی یاسا لە زانکۆی کالیفۆرنیا. سەرەتا لە نووسینگەی دادوەری گشتی ئالامێدا کاری کردووە لە ساڵی ١٩٩٠. لە ساڵی ١٩٩٨ چووەتە نووسینگەی داواکاری گشتی سان فرانسیسکۆ و لە ساڵی ٢٠٠٣ش کرایە داواکاری گشتی ناوچەی ناوبراو، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٧ وەک داواکاری گشتی کالیفۆرنیا کاری کردووە تا دواتر بووە ئەندامی ئەنجومەنی پیران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا|سیاسەت|ھیندستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamala Harris}} [[پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] [[پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] 03mjmlv6zekiyd9is29dyuqwggv4pk3 0 171087 1591846 1400056 2026-06-19T02:04:49Z Hivja 64112 1591846 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] * [[مارتین ڤان بەرن|ماڕتن ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر|میلارد فیلمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن|ڕیچارد نیکسن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] * [[جۆو بایدن|جۆسێف ئاڕ بایدن جونیەر]] (سەرۆکی ھەڵبژێدراو) == ئەو جێگرانەی ئێستا لە ژیاندا ماون == {| class="wikitable" !سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی جێگری سەرۆکایەتی |- |واڵتەر مۆندەیل |{{Birth date and age|1928|1|5}} |٤٢ |١٩٧٧&#x2013;١٩٨١ |- |[[دیک چەینی|دیک چەین]] |{{Birth date and age|1941|1|30}} |٤٦ |٢٠٠١&#x2013;٢٠٠٩ |- |[[جۆو بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٤٧ |٢٠٠٩&#x2013;٢٠١٧ |- |[[دان کوەیڵ]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |٤٤ |١٩٨٩&#x2013;١٩٩٣ |- |ئال گۆڕ |{{Birth date and age|1948|3|31}} |٤٥ |١٩٩٣&#x2013;٢٠٠١ |- |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٤٨ |٢٠١٧&#x2013;٢٠٢١ |- |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٤٩ |٢٠٢١&#x2013;٢٠٢٥ |- |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٥٠ |٢٠٢٥&#x2013;ئێستا |} <gallery> File:Walter Mondale 2014.jpg|[[Walter Mondale]] (age {{age|1928|1|5}}){{ھن}}since [[First inauguration of Ronald Reagan|1981]] File:Quayle2k11.tif|[[Dan Quayle]] (age {{age|1947|2|4}}){{ھن}}since [[First inauguration of Bill Clinton|1993]] File:Web Summit 2017 - Centre Stage Day 3 DF2 7600 (38288479191) (cropped).jpg|[[Al Gore]] (age {{age|1948|3|31}}){{ھن}}since [[First inauguration of George W. Bush|2001]] File:Cheney.tif|[[Dick Cheney]] (age {{age|1941|1|30}}){{ھن}}since [[First inauguration of Barack Obama|2009]] File:Joe Biden February 2020 crop.jpg|[[Joe Biden]] (age {{age|1942|11|20}}){{ھن}}since [[Inauguration of Donald Trump|2017]] </gallery> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 82ia74rxj55zpi6dmj2sxcz2zb455v0 1591847 1591846 2026-06-19T02:06:01Z Hivja 64112 1591847 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] * [[مارتین ڤان بەرن|ماڕتن ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر|میلارد فیلمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن|ڕیچارد نیکسن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] * [[جۆو بایدن|جۆسێف ئاڕ بایدن جونیەر]] (سەرۆکی ھەڵبژێدراو) == ئەو جێگرانەی ئێستا لە ژیاندا ماون == {| class="wikitable" !سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی جێگری سەرۆکایەتی |- |[[جۆ بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٤٧ |٢٠٠٩&#x2013;٢٠١٧ |- |[[دان کوەیڵ]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |٤٤ |١٩٨٩&#x2013;١٩٩٣ |- |ئال گۆڕ |{{Birth date and age|1948|3|31}} |٤٥ |١٩٩٣&#x2013;٢٠٠١ |- |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٤٨ |٢٠١٧&#x2013;٢٠٢١ |- |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٤٩ |٢٠٢١&#x2013;٢٠٢٥ |- |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٥٠ |٢٠٢٥&#x2013;ئێستا |} <gallery> File:Walter Mondale 2014.jpg|[[Walter Mondale]] (age {{age|1928|1|5}}){{ھن}}since [[First inauguration of Ronald Reagan|1981]] File:Quayle2k11.tif|[[Dan Quayle]] (age {{age|1947|2|4}}){{ھن}}since [[First inauguration of Bill Clinton|1993]] File:Web Summit 2017 - Centre Stage Day 3 DF2 7600 (38288479191) (cropped).jpg|[[Al Gore]] (age {{age|1948|3|31}}){{ھن}}since [[First inauguration of George W. Bush|2001]] File:Cheney.tif|[[Dick Cheney]] (age {{age|1941|1|30}}){{ھن}}since [[First inauguration of Barack Obama|2009]] File:Joe Biden February 2020 crop.jpg|[[Joe Biden]] (age {{age|1942|11|20}}){{ھن}}since [[Inauguration of Donald Trump|2017]] </gallery> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] cv4azrzr1nmp7lkxpagpyckho81lhs9 1591848 1591847 2026-06-19T02:08:19Z Hivja 64112 1591848 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] * [[مارتین ڤان بەرن|ماڕتن ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر|میلارد فیلمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن|ڕیچارد نیکسن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] * [[جۆو بایدن|جۆسێف ئاڕ بایدن جونیەر]] (سەرۆکی ھەڵبژێدراو) == ئەو جێگرانەی ئێستا لە ژیاندا ماون == {| class="wikitable" !سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی جێگری سەرۆکایەتی |- |[[دان کوەیڵ]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |٤٤ |١٩٨٩&#x2013;١٩٩٣ |- |[[ئەل گۆر]] |{{Birth date and age|1948|3|31}} |٤٥ |١٩٩٣&#x2013;٢٠٠١ |- |[[جۆ بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٤٧ |٢٠٠٩&#x2013;٢٠١٧ |- |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٤٨ |٢٠١٧&#x2013;٢٠٢١ |- |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٤٩ |٢٠٢١&#x2013;٢٠٢٥ |- |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٥٠ |٢٠٢٥&#x2013;ئێستا |} <gallery> File:Walter Mondale 2014.jpg|[[Walter Mondale]] (age {{age|1928|1|5}}){{ھن}}since [[First inauguration of Ronald Reagan|1981]] File:Quayle2k11.tif|[[Dan Quayle]] (age {{age|1947|2|4}}){{ھن}}since [[First inauguration of Bill Clinton|1993]] File:Web Summit 2017 - Centre Stage Day 3 DF2 7600 (38288479191) (cropped).jpg|[[Al Gore]] (age {{age|1948|3|31}}){{ھن}}since [[First inauguration of George W. Bush|2001]] File:Cheney.tif|[[Dick Cheney]] (age {{age|1941|1|30}}){{ھن}}since [[First inauguration of Barack Obama|2009]] File:Joe Biden February 2020 crop.jpg|[[Joe Biden]] (age {{age|1942|11|20}}){{ھن}}since [[Inauguration of Donald Trump|2017]] </gallery> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] hvetakadvvyweeqafonvgxmljjqb7jl 1591849 1591848 2026-06-19T02:10:10Z Hivja 64112 1591849 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] * [[مارتین ڤان بەرن|ماڕتن ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر|میلارد فیلمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن|ڕیچارد نیکسن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] * [[جۆو بایدن|جۆسێف ئاڕ بایدن جونیەر]] (سەرۆکی ھەڵبژێدراو) == ئەو جێگرانەی ئێستا لە ژیاندا ماون == {| class="wikitable" !سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی جێگری سەرۆکایەتی |- |[[دان کوەیل]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |٤٤ |١٩٨٩&#x2013;١٩٩٣ |- |[[ئەل گۆر]] |{{Birth date and age|1948|3|31}} |٤٥ |١٩٩٣&#x2013;٢٠٠١ |- |[[جۆ بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٤٧ |٢٠٠٩&#x2013;٢٠١٧ |- |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٤٨ |٢٠١٧&#x2013;٢٠٢١ |- |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٤٩ |٢٠٢١&#x2013;٢٠٢٥ |- |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٥٠ |٢٠٢٥&#x2013;ئێستا |} <gallery> File:Walter Mondale 2014.jpg|[[Walter Mondale]] (age {{age|1928|1|5}}){{ھن}}since [[First inauguration of Ronald Reagan|1981]] File:Quayle2k11.tif|[[Dan Quayle]] (age {{age|1947|2|4}}){{ھن}}since [[First inauguration of Bill Clinton|1993]] File:Web Summit 2017 - Centre Stage Day 3 DF2 7600 (38288479191) (cropped).jpg|[[Al Gore]] (age {{age|1948|3|31}}){{ھن}}since [[First inauguration of George W. Bush|2001]] File:Cheney.tif|[[Dick Cheney]] (age {{age|1941|1|30}}){{ھن}}since [[First inauguration of Barack Obama|2009]] File:Joe Biden February 2020 crop.jpg|[[Joe Biden]] (age {{age|1942|11|20}}){{ھن}}since [[Inauguration of Donald Trump|2017]] </gallery> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] rpy2geu2rdtgd0430rp5g5v54vtrl78 1591850 1591849 2026-06-19T02:20:10Z Hivja 64112 /* جێگرە زیندووەکان */ 1591850 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] * [[مارتین ڤان بەرن|ماڕتن ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر|میلارد فیلمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن|ڕیچارد نیکسن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] * [[جۆو بایدن|جۆسێف ئاڕ بایدن جونیەر]] (سەرۆکی ھەڵبژێدراو) == جێگرە زیندووەکان == {| class="wikitable" !ژ !وێنە !جێگری سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی جێگری سەرۆکایەتی |- |٤٤ |[[پەڕگە:Dan Quayle (cropped).jpg|30px]] |[[دان کوەیل]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |١٩٨٩&#x2013;١٩٩٣ |- |٤٥ |[[پەڕگە:Al Gore 1994.jpg|30px]] |[[ئەل گۆر]] |{{Birth date and age|1948|3|31}} |١٩٩٣&#x2013;٢٠٠١ |- |٤٧ |[[پەڕگە:Joe Biden official portrait 2013 (cropped) 3.jpg|30px]] |[[جۆ بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٢٠٠٩&#x2013;٢٠١٧ |- |٤٨ |[[پەڕگە:Mike Pence official Vice Presidential portrait (cropped).jpg|30px]] |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٢٠١٧&#x2013;٢٠٢١ |- |٤٩ |[[پەڕگە:Kamala Harris Vice Presidential Portrait (cropped).jpg|30px]] |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٢٠٢١&#x2013;٢٠٢٥ |- |٥٠ |[[پەڕگە:January 2025 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg|30px]] |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٢٠٢٥&#x2013;ئێستا |} ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] kxzoz8hmqeylhlbqyt3qeqnlrl84wu4 1591851 1591850 2026-06-19T02:21:29Z Hivja 64112 1591851 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن]] * [[مارتین ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش]] * [[جۆ بایدن]] == جێگرە زیندووەکان == {| class="wikitable" !ژ !وێنە !جێگری سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی جێگری سەرۆکایەتی |- |٤٤ |[[پەڕگە:Dan Quayle (cropped).jpg|30px]] |[[دان کوەیل]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |١٩٨٩&#x2013;١٩٩٣ |- |٤٥ |[[پەڕگە:Al Gore 1994.jpg|30px]] |[[ئەل گۆر]] |{{Birth date and age|1948|3|31}} |١٩٩٣&#x2013;٢٠٠١ |- |٤٧ |[[پەڕگە:Joe Biden official portrait 2013 (cropped) 3.jpg|30px]] |[[جۆ بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٢٠٠٩&#x2013;٢٠١٧ |- |٤٨ |[[پەڕگە:Mike Pence official Vice Presidential portrait (cropped).jpg|30px]] |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٢٠١٧&#x2013;٢٠٢١ |- |٤٩ |[[پەڕگە:Kamala Harris Vice Presidential Portrait (cropped).jpg|30px]] |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٢٠٢١&#x2013;٢٠٢٥ |- |٥٠ |[[پەڕگە:January 2025 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg|30px]] |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٢٠٢٥&#x2013;ئێستا |} ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 33y34zlnfigpej4sd9bvp9r1nzct5tl 1591852 1591851 2026-06-19T02:24:02Z Hivja 64112 /* جێگرە زیندووەکان */ 1591852 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی [[ئەنجومەنی پیران]]یش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[The Christian Science Monitor]] |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|یەکەم=Steve |دوایین=Weinberg |سەردێڕ='The American Vice Presidency' sketches all 47 men who held America's second-highest office |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191006061616/https://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2014/1014/The-American-Vice-Presidency-sketches-all-47-men-who-held-America-s-second-highest-office |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=USLegal.com |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Vice President |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The Vice President of the United States is the second highest executive officer of the United States government, after the President. |ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=USlegal-VP>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Executive Branch: Vice President|ئیش=The US Legal System| ناونیشان=https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| بڵاوکەرەوە=U.S. Legal Support| ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025034243/https://system.uslegal.com/executive-branch/vice-president/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک == لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی [[تۆماس جێفەرسۆن|تۆماس جێفەرسن]] و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، [[باراک ئۆباما|باڕاک ئۆباما]] و [[جۆو بایدن]]، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش]] و [[دیک چەینی]]، کە ھەردووکیان کۆماری بوون). == ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک == لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک: * [[جۆن ئادەمس]] * [[تۆماس جێفەرسۆن]] * [[مارتین ڤان بەرن]] * [[جۆن تایلەر]] * [[میلارد فلیمۆر]] * [[ئاندرو جۆنسن]] * [[چێستەر ئارسەر]] * تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت * کالڤین کولیج * ھاری ئێس ترومن * لیندن بی جۆنسن * [[ڕیچارد نیکسۆن]] * جێراڵد فۆرد * [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش]] * [[جۆ بایدن]] == جێگرە زیندووەکان == {| class="wikitable" !ژ !وێنە !جێگری سەرۆک !ڕێکەوتی لەدایکبوون !ماوە |- |٤٤ |[[پەڕگە:Dan Quayle (cropped).jpg|30px]] |[[دان کوەیل]] |{{Birth date and age|1947|2|4}} |١٩٨٩–١٩٩٣ |- |٤٥ |[[پەڕگە:Al Gore 1994.jpg|30px]] |[[ئەل گۆر]] |{{Birth date and age|1948|3|31}} |١٩٩٣–٢٠٠١ |- |٤٧ |[[پەڕگە:Joe Biden official portrait 2013 (cropped) 3.jpg|30px]] |[[جۆ بایدن]] |{{Birth date and age|1942|11|20}} |٢٠٠٩–٢٠١٧ |- |٤٨ |[[پەڕگە:Mike Pence official Vice Presidential portrait (cropped).jpg|30px]] |[[مایک پێنس]] |{{Birth date and age|1959|6|7}} |٢٠١٧–٢٠٢١ |- |٤٩ |[[پەڕگە:Kamala Harris Vice Presidential Portrait (cropped).jpg|30px]] |[[کامڵا ھاریس]] |{{Birth date and age|1964|10|20}} |٢٠٢١–٢٠٢٥ |- |٥٠ |[[پەڕگە:January 2025 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg|30px]] |[[جەی دی ڤانس]] |{{Birth date and age|1984|8|2}} |٢٠٢٥–ئێستا |} ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Vice Presidents of the United States}} [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] t99chl9wgz0ki0ceh3qkl17pepmp6le 1 172288 1591857 1322746 2026-06-19T06:31:44Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591857 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=739742 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130410092259/http://ww2.roanoke.com/news/roanoke/16655.html بۆ http://ww2.roanoke.com/news/roanoke%5C16655.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:١٠، ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٧ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842032 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130410092259/http://ww2.roanoke.com/news/roanoke/16655.html بۆ http://ww2.roanoke.com/news/roanoke%5C16655.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071123051552/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml بۆ http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141218092050/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf بۆ http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110501050254/http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter بۆ http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101023133843/http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/ بۆ http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110812052735/http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php بۆ http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071213004758/http://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml بۆ https://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181220122629/https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ بۆ https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20051121110246/http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD%2FMGArticle%2FRTD_BasicArticle بۆ http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD%2FMGArticle%2FRTD_BasicArticle&cid=1149191431187 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20061120083559/http://www.courttv.com/people/2006/1116/borat_ctv.html بۆ http://www.courttv.com/people/2006/1116/borat_ctv.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101118044203/http://www.cbsnews.com/stories/2006/11/28/entertainment/main2211673.shtml بۆ https://www.cbsnews.com/stories/2006/11/28/entertainment/main2211673.shtml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071116193006/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 بۆ http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070128174448/http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml بۆ http://www.jacksonville.com/apnews/stories/121206/D8LVEVMG1.shtml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190525114825/http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ بۆ http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20061128170215/http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf بۆ http://www.ezaf.org/Borat2de.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071123051552/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml بۆ http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876158 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120503134650/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 بۆ http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٣٧، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=965816 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/68hNhC1NV?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20120625062837/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm لە https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=borat.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٠٩، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=988862 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141218092050/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf بۆ http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٣٥، ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995300 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141218092050/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf بۆ http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110501050254/http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter بۆ http://perezhilton.com/2008-01-11-borats-son-becomes-borats-daughter زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110812052735/http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php بۆ http://www.radaronline.com/exclusives/2006/11/the-gay-porn-star-who-plays-borats-son.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181220122629/https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ بۆ https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20051121110246/http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD%2FMGArticle%2FRTD_BasicArticle بۆ http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD%2FMGArticle%2FRTD_BasicArticle&cid=1149191431187 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٥٤، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1017002 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070930040846/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380 بۆ https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٢، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1130735 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110607052314/http://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html بۆ https://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٥٥، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1222162 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100828085039/http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml بۆ http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٤٩، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1271218 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110711080249/http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/ بۆ http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٣٣، ١٥ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٤ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1322745 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.mtv.com/news/articles/1544909/20061103/story.jhtml *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.ew.com/ew/article/0,,1555093,00.html *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://explore.bfi.org.uk/4ce2b8bdeb6bf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121026121544/http://www.foxnews.com/story/0,2933,305006,00.html بۆ http://www.foxnews.com/story/0,2933,305006,00.html زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.gaywebmasters.com/news/pr/gay_xxx_star_stonie_portrays_teen_son_of_borat/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.gayporntimes.com/hardnews/2008/01/10/meet-brittany-coxxx-aka-stonie/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.metacritic.com/film/awards/2006/toptens.shtml *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.cinemascore.com/publicsearch/index/title/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17380 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070321062110/http://www.foxnews.com/story/0,2933,226960,00.html بۆ http://www.foxnews.com/story/0,2933,226960,00.html زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.timesdispatch.com/servlet/Satellite?pagename=RTD/MGArticle/RTD_BasicArticle&cid=1149191431187 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://abclocal.go.com/wabc/story?section=entertainment&id=4825647 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://macedoniaonline.eu/content/view/7678/19/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/12/22/movies/main3641923.shtml تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:١٥، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆرات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591856 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20080207194851/http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20061017195705/http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm لە http://www.record-eagle.com/2006/aug/08ff-awards.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٣١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) i9q59cq4e247kkpjgtm3musxdd61iba 0 173913 1591661 1397965 2026-06-18T14:20:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591661 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ئیلین ئاتکینز | honorific_suffix = | image = | caption = | birth_date = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٣٤|٦|١٦}} | birth_place = [[لەندەن]]، ئینگلتەرا | education = {{plainlist}} * Latymer's Grammar School * Guildhall School of Music and Drama {{endplainlist}} | years_active = ١٩٥٣–ئێستا | spouse = {{plainlist}} * {{ھاوسەرگیری|Julian Glover|١٩٥٧|١٩٦٦}} * {{ھاوسەرگیری|Bill Shepherd|١٩٧٨|٢٠١٦}} {{endplainlist}} | birthname = ئیلین جون ئاتکینز }} '''دەیم ئیلین جون ئاتکینز''' ({{بە ئینگلیزی|Dame Eileen June Atkins}}؛ لەدایکبووی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٣٤) ئەکتەرێکی ئینگلیزییە و کاری [[سیناریۆنووس]] کردووە. ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٣ بە بەردەوامی لە شانۆ، و فیلم و تەلەڤیزیۆندا کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٨، خەڵاتی تەلەڤیزیۆنی ئەکادیمی بەڕیتانی بۆ باشترین ئەکتەر. [[:en:Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Limited Series or Movie|خەڵاتی ئێمی پریمی بۆ ڕۆڵگێڕانی ئەکتەر زنجیرە و فلیم]] ھەروەھا سێ جار براوەی خەڵاتی ئۆلیڤیرە، بردنەوەی باشترین نمایشی پشتگیری لە ساڵی ١٩٨٨ (بۆ چەند ڕۆڵێک) و باشترین خانمەئەکتەر بۆ The Unexpected Man (١٩٩٩) و Honour (2004).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/ |ئیش=Olivier Awards |سەردێڕ=Past Nominees & Winners |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6CPBWCwzX?url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> ئاتکینز دیاری کرا بۆ خەڵاتی فەرمانی ئیمپراتۆرییەتی بەڕیتانی لە (١٩٩٠) و دەیم فەرماندەی فەرمانی ئیمپڕاتۆرییەتی بەڕیتانی کورتکراوەی (DBE) لە ساڵی ٢٠٠١. == ژیانی سەرەتایی == ئاتکینز لە نەخۆشخانەی دایکان لە خوارووی کلاپتۆن، لە نەخۆشخانەی منداڵبوونی سوپای ڕزگاری لە ڕۆژھەڵاتی [[لەندەن]] لەدایکبووە. دایکی، ئانی ئێلین لە باڕخانەبەک بوو. تەمەنی ٤٦ ساڵ بوو ئارسەر تۆماس ئاتکینز، کاری پێوانەی گازی دەکرد یان مەتری گاز ''(واتا: بۆ پێوانەکردنی قەبارەی گازە سوتەمەنیەکان وەک گازی سروشتی و نەوتی شل ماددە شلەکان)'' . کە پێشتر لەژێر شۆفێردا بوو، بۆ باڵیۆزی [[پورتوگال]]. ئەو سێیەم منداڵی ناو خێزانەکە بووە و کاتێک لە دایکبووە خێزانەکەی بەرەو ماڵی ئەنجومەن لە [[تۆتنھام]] گواستووەتەوە. لە ڕاستیدا باوکی نەیدەزانی چۆن لێبخووڕێتەوە و بەرپرس بووە، وەک شۆفێر، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پاککردنەوەی ئۆتۆمبێلەکە دانرابوو. دوای ئەوەی ئیلین لەدایکبوو، دایکی بە درێژایی ڕۆژ لە کارگەیەک کاری دەکرد و پاشان وەک باڕخانەیەک لە فیل و قەڵادا لە شەودا. کاتێک ئیلین سێ ساڵ بوو. [[دۆم]]ێک ھاتە بەر دەرگاکەیان و بەختی دەگرتەوە بەھۆی جۆرە ڕوەکێکەوە دەیکرد بە جلەوە. ئیلینی بچووکی بینی، و بە دایکی وت کە کچەکەی سەماکارێکی بەناوبانگ دەبێت. دایکی خێرا ئەوی لە پۆلی [[سەما|سەماکردن]]، ناونووس کرد. ھەرچەندە حەزی بەوە نەبوو، بەڵام لە تەمەنی ٣ بۆ ١٦ ساڵییەوە سەمای خوێند. لە تەمەنی ٧ تا ١٥ ساڵییەوە کە چوار ساڵی کۆتایی [[جەنگی جیھانی دووەم]]ی (١٩٤١–٤٥) لە خولەکانی ''یانەی پیاوانی ئیشکەر'' لە ١٥ خول بە دراوی شڵینگ، کە دراوێکی ئینگلیزی بوو جارێک وەک ''بەیبی ئیلین'' لە کاتی شەڕەکەدا لە لەندەنیش نمایشی کرد لە سجاند دۆر کەتین بۆ سەربازە ئەمریکییەکان و گۆرانی دەوت وەک ''یانکی دۆدل'' لەکاتێکدا ئەو لە ھەفتەیەکدا چوار پێنج جار بەشداری لە پۆلی سەمادا، سەمای دەکرد. کاتێک تەمەنی لەنێوان ١٤ بۆ ١٥ ساڵ بوو و ھێشتا لە لاتیمەر بوو، ساڵی دوو جار لەگەڵ ھەمان مامۆستا بەشداری دانیشتنەکانی «خۆپیشاندانی دراما» دەکرد. لەم کاتەدا (ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە دەڵێن ئەو ١٢ ساڵ بووە) یەکەم جار بەریەک کەوتنی لەگەڵ ڕۆبێرت ئاتکینز دا ڕوویدا . ھاتبوو بۆ بینینی بەرھەمی پاشا جۆن لە شانۆی ئاسمانی کراوەی پارکی ڕێجێنت کە ڕۆبێرت کاری نووسی و گوتی ئەو کوڕەی ڕۆڵی شازادە ئارتور دەکرد. پێی وت وەک پێویست باش نییە و دەتوانێت باشتر بکات ڕۆبێرت ئاتکینز نووسییەوە و داوای کرد کە بێتە بۆ بینینی ئەو ڕۆژەی چاویان بەیەک کەوت و پێی گوت کە بچۆرە قوتابخانەی دراما و لە کاتێکی تردا بێتەوە. ڕێڤ بورتن لەگەڵ دایک و باوکی ئیلین ڕێککەوتون کە ھەوڵ بدات بۆ ئەوەی، لە قوتابخانەیەک وانەی ھونەری تیایدا بوترێتەوە. دایک وباوکی لە قوتابخانەکە ھێشتیانەوە ھەتا ١٦ ساڵ کاتێک خوشکەکەی لە ١٤ ساڵی و براکەی لە ١٥ ساڵیدا بەجێی ھێشتبوە. ئایلین لە لاتیمەر بوو تا ١٦ لە ٣٠٠ داواکاری بۆ خوێندنی (RADA) بۆ سێ دانەی کۆتایی کەمبوویەوە بەڵام دەستنیشان نەکراوە، بۆیە لە قوتابخانەی میوزیک و درامای گویلھۆل کۆرسێکی سێ ساڵەی بۆ وانە وتنەوە ئەنجام دا بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە کۆرس دەیخوێند، بەڵام لە ساڵی ڕابردوودا لە سێ شانۆگەریدا بەشداری لە وانەکانی درامادا دەکرد ئەمە لە سەرەتای پەنجاکان بوو لە سێھەم و ساڵیدا دەبوایە ھەفتەی جارێک وانەی بڵێتەوە، ئەزموونێک کە دواتر ووتی حەزی بەوە نییە، لە ساڵی ١٩٥٣ لە دراما ی گیولھۆل تەواو بووە.<ref>Principal's General Report to the Board of Governors, Guildhall School of Music and Drama, 13 May 2013, p. 4.</ref> ھەر کە درامای گیولھۆل بەجێی ھێشت یەکەم کاری خۆی لەگەڵ ڕۆبێرت ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٣دا ئەنجامدا: وەک جاکوینتا لە ڕۆڵەکانی لۆڤ لە ھەمان شانۆی ئاسمانی پارکی کراوەی ڕێجێنت کە ساڵانێک پێش ئێستا ھێنرا بۆ بینینی ڕۆبێرت ئاتکینز کینگ جۆن. ھەروەھا زۆر بە کورتی، یاریدەدەری بەڕێوەبەری قۆناغی یاری ئۆکسفۆرد بوو تا ئەو کاتەی پیتەر ھال ئەوی دەرکرد بۆ خۆبەکەم بینین ھەروەھا ئەو بەشێک بوو لە کۆمپانیا پیلانبەدەستەکان کە لە کامپی پشووی بیلی بوتلین لە سکیگنس لە لینکۆلنشایەر نمایشیان دەکرد لەوێ بوو کاتێک چاوی بە جولیان گلۆڤەر کەوت. نۆ ساڵی خایاند (١٩٥٣–٦٢) پێش ئەوەی بە بەردەوامی کار بکات.<ref>"Regent's Park Open Air Theatre: Our History" in openairtheatre.org/history. Retrieved 1 December 2011 Carole Zucker, In The Company of Actors: Reflections on the Craft of Acting (London: A & C Black Publishers, 1999), p. 2. Retrieved from Google Books, 3 December 2011 Sally Vincent, "A class act," The Guardian (Saturday, 9 December 2000). Retrieved from www.guardian.co.uk on 2 December 2011 William Glover, "Eileen Atkins Stars in Another Ringing Triumph," The Evening News (26 February 1972). Retrieved from news.google.com on 2 December 2011 Jasper Rees, "Theartdesk Q&A: Actress Eileen Atkins," (24 December 2010) in www.theartdesk.com. Retrieved, 3 December 2011</ref><ref>interview with Jonathan Ross on Friday Night with Jonathan Ross, BBC1, 13 June 2008 Richard Digby Day, "Delightful Insight into Life of Actress," Newark Advertiser (23 October 2011, Palace Theatre, Newark) in www.newarkadvertiser.co.uk. Retrieved 30 November 2011 "Eileen Atkins" in The Telegraph (16 June 2001) at www.telegraph.co.uk. Retrieved 30 November 2011</ref> == ستەیج == ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٢دا بەشداری لە کۆمپانیای ڕێپێتۆری یاریزانانی گیوڵد لە شاری بانگۆر لە ھەرێمی داونی ئیرلەندای باکوور کرد بە ئەکتەرێکی پێشەنگ کەو وەک پەرستار لە ھارڤی لە شانۆی ڕێپێرتۆری بەنگۆر لە ساڵی ١٩٥٢ ڕۆڵی گێڕا.<ref>Eileen Atkins profile, filmreference.com; retrieved 20 December 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٥٣ وەک خزمەتکار لە خۆشەویستی لە شانۆی ئاسمانی کراوەی پارکی ڕێجێنت دا ڕۆڵی گێڕا.<ref>Eileen Atkins' profile, filmbug.com; retrieved 30 November 2011.</ref><ref>Atkins' profile, Contemporary Theatre, Film and Television (The Gale Group, Inc. , 2004); retrieved 4 December 2011.</ref> یەکەم دەرکەوتنی شانۆی لەندەنی لە ساڵی ١٩٥٣ بوو وەک کەسایەتی ''جاکوینتا'' لە شانۆی ڕۆبێرت ئاتکینز بۆ لەدەستچووی خۆشەویستی لە شانۆی ئاسمانی کراوە لە پارکی ئاتکینز ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی کرد بە کۆمپانیای شاھانەی شکسپیرەوە و بۆ ماوەی دوو وەرز مایەوە. ئیلین لەگەڵ ڤیکی بوو (لە مانگی شوبات بۆ نیسانی ١٩٦٢) دەرکەوت. ئاتکینز بە بەردەوامی گەڕایەوە بۆ نێو دنیای ئەکتەری و کاری ڤێرجینیا وڵف بۆ ئیلھامی پرۆفیشناڵ لە ڕۆڵگێڕانی پاتریک گارلاند ژووری تایبەت بە ئۆن و ھەروەھا لە ڤیتا و ڤێرجینیا. لە شانۆ ڕۆڵی خۆی دەنووسی، خەڵاتی یەک کەسی بردەوە لە دراما. == فیلم و تەلەڤیزیۆن == لە ھەر شەش ئەڵقەی فیلمی ''ھیلدا لێسێی ئارنۆڵد'' بێنێت لە ١٥ی ئایار تا ١٩ی حوزەیرانی ١٩٥٩ وەک ماگی کلایھانگەر ڕۆڵی گێڕا، کە لەلایەن BBC Midlands لەگەڵ جودی دێنچ و برایان سمیس بەرھەم ھێنراوە.<ref>[https://web.archive.org/web/20070503053730/http://www.bfi.org.uk/filmtvinfo/ftvdb/ Profile], ftvdb.bfi.org.uk; accessed 26 April 2014.</ref> لە بەرھەمھێنانی شکسپیری ١٩٦٠ دا تەمەنی پاشاکان. یارمەتی دروستکردنی دوو زنجیرەی تەلەفزیۆنی دا لەگەڵ خانمەکتەری ھاوڕێ، جین مارش، ئەو چەمکەی بۆ زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنی ڕەسەن دروست کرد، لە پشت دەرگای گرین بایزێ، کە بوو بە زنجیرەی ITV ی براوەی خەڵات لەسەرەوە، لە خوارەوە (١٩٧١–٧٥). مارش یاری بەخزمەتکار ڕۆز کرد بۆ ماوەی زنجیرەکە بەڵام ئاتکینز نەیتوانی بەشێک قبوڵ بکات بەھۆی پابەندبونی قۆناغەکە ھەروەھا ھەمان تیم بەرپرسی زنجیرەی بی بی سی ماڵی ئەلیتۆت (١٩٩١–٩٣) بوو. لە پاییزی ٢٠٠٧ دا لەگەڵ خاتوو جودی دێنچ و سێر مایکڵ گامبۆن لە درامای بی بی سی یەک کرانفۆرد ڕۆڵی ناوەندی خاتوو دیبۆرا جێنکینس دەبینێت. ئەم نمایشە خەڵاتی ساڵی ٢٠٠٨ی بافتای بۆ باشترین خانمەئەکتەر و ھەروەھا خەڵاتی ئێمی بۆ بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html|سەردێڕ=Television Awards Winners in 2008|بڵاوکەرەوە=Bafta.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110927135242/http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٧ دا لە وشیارکردنەوەی یاھرزەیتی مردوو (S6: E11 - 12) دا ڕۆڵی (ابیگائیل دوسۆنیاک) ی دەووت. لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئاتکینز لە بی بی سی دوو [[کۆمیدیای ڕەش]]دا ڕۆڵی پەرستاری خراپ ئێدوینا کێنچینگتۆنی بینی ئاتکینز لە فیلمی ڕۆبن ھود لە فیلمی جێی لەگەڵ ڤانسا ڕێدگرەیڤی گۆڕییەوە، کە لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٠دا لە بەریتانیا دەرچوو ھەمان ساڵ ڕۆڵی لویسای لە فیلمی کۆمیدی تاریکدا، گێڕا. ئەوە ئاشکرا بوو کە ئاتکینز بڕیاری داوە بەردەوام نەبێت لە وەرگرتنی ئەو بەشە لەکاتێکدا کە بە دەقەکان دڵخۆش نەبوو.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-14606953 "Dame Eileen Atkins leaves Upstairs Downstairs"], ''[[BBC News Online]]'', 21 August 2011.</ref> لە مانگی ٩ی ٢٠١١دا ئاتکینز چووە پاڵ پەخشی زنجیرە درامای کۆمێدی ای ڤی تی ڤی دۆک مارتن کە ڕۆڵی پوری بوو، ڕوت ئێلینگھام ئەو وەک پورە ڕوث گەڕایەوە بۆ زنجیرەی شەشەمی نمایشەکە لە ئەیلوولی ٢٠١٣، حەوتەمی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٥ و ھەشتەمی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئاتکینز لە ڕۆڵگێڕانی ''دافندو ماورییەر'' لە فیلمی سکەیپگۆت کە لە ئەیلوولی ٢٠١٢ لەگەڵ ماسیۆ ڕایس دا وەک خاتوو سپێنس بە ئەستێرە دایدەنێن دەرکەوتن.<ref name="thestage">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thestage.co.uk/news/newsstory.php/33868/eileen-atkins-to-star-in-itvs-the-scapegoat|سەردێڕ=Eileen Atkins to star in ITV&#039;s The Scapegoat|بڵاوکەرەوە=thestage.co.uk|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> لە دوو وێنەی شاژن بەشداری کردووە، لە فیلمی تەلەڤیزیۆنی (Bertie and Elizabeth) ساڵی ٢٠٠٢ و لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنی [[تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تاج]] لە بەرھەمی [[نێتفلیکس]] لە ساڵی ٢٠١٦. ئاتکینز لە فیلمی Wit (Wit) دا پرۆفیسۆری دەرچووی قوتابخانەی ناوەندی (ئێڤلین ئاشفۆرد) بۆ ڤیڤیان بیرینگ (ئێما تۆمپسۆن) بەرجەستە کردووە کە فیلمێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی ساڵی ٢٠٠١یە و لە دەرھێنانی مایک نیکۆڵسە. تێلێپلەیتی نیکۆڵس و ئێما تۆمپسۆن لەسەر بنەمای بردنەوەی خەڵاتی پولیتزەری ساڵی ١٩٩٩ بە ھەمان ناونیشان لەلایەن مارگرێت ئێدسۆنەوە سەرچاوەی دەگرێت فیلمەکە لە ٩ی شوباتی ٢٠٠١ لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی [[بەرلین]] نمایشکرا پێش ئەوەی لە ٢٤ی نیسان دا لەلایەن HBO پەخشی بکات. دواتر لە فیستیڤاڵی فیلمی ئێدینبۆرگ و فیستیڤاڵی فیلمی وارشۆ پەخشکرا. == ڕادیۆ == ئاتکینز لە چاوپێکەوتنێکدا، لە ڕادیۆی ([[بی بی سی]]) کە ناسراوە بە soap opera. لە ئەیلوولی ٢٠١٦ باسی ڕۆڵگێڕانی جاکی، ئەو سوێندخۆرەی کە ھاوڕیی دەستەی سوێندخۆران ڕازی دەکات. بۆ ئەوەی ھێلین تیتچێنەر (ئێنێ ئارچەر) بە تۆمەتی ھەوڵدان بۆ کوشتن و بریندارکردنی، بە نیازی مێردە خراپەکەی بەناوی ڕۆب.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/blogs/thearchers/entries/42f38cf9-d38f-4661-aad3-a9216d985949|ئیش=BBC Radio 4, The Archers |سەردێڕ=Dame Eileen Atkins, Nigel Havers and Catherine Tate to deliberate over Helen Titchener's fate |ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> == ژیانی تایبەتی == ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٧ لەگەڵ ئەکتەر جولیان گلۆڤەر ھاوسەرگیری کرد؛ لە ساڵی ١٩٦٦ جیابوونەو ڕۆژێک دوای جیابوونەوەی، گلۆڤەر شووی بە خانمەئەکتەری ژن کرد ئایسلا بلێر.<ref>Frances Hardy, "I stalked my lover's wife!" (22 July 2011); retrieved 30 November 2011.</ref> لە ٢ی شوباتی ١٩٧٨ دا ھاوسەرگیری لەگەڵ ھاوسەری دووەمی کرد بە ناوی بیل شپەرد شوان لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ کۆچی دوایی کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd |سەردێڕ=SHEPHERD – Deaths Announcements – Telegraph Announcements |بڵاوکەرەوە=Announcements.telegraph.co.uk |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210607024528/http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٩٧ سیناریۆکەی بۆ ''خاتوو داڵۆوی (فیلم)'' نووسی، بە ئەستێرەی ڤانسا ڕێدگرەیڤ. پێداچوونەوەی بەراوەوە وەرگرت بەڵام شکستی بۆکس ئۆفیس بوو کارەساتێکی دارایی بوو بۆ ئاتکینز و مێردەکەی کە لەو فیلمەدا وەبەرھێنانیان کردووە دەربارەی ئەم ڕووداوە گوتی: «پێویستە کار بکەم، ئەوە تۆ بۆ ماوەی کۆتایی ژیانت تووشی کێشە دەبووی. من مووچەی [[خانەنشینی]]م نییە لە ھەر بارێک بێت، کارکردن ئازاری من نادات پێم وایە زۆر باشە، لەڕاستیدا.»<ref name="hastings">Chris Hastings, "Eileen Atkins: I don't see why ageing can't be attractive" ''The Telegraph'' (5 July 2008); retrieved 8 December 2011.</ref> وتی «لە تەواوی ماوەی کارکردنمدا ھەوڵم داوە کاری نوێ و جیاواز بکەم، بەڵام لە کۆتایی کێشە ھەیە ئەوەندەی پەیوەندی بە کاری نوێ و ھەیە وەک شانۆگەرێک، لە بینینی ھەمان شانۆگەری کۆن بێزار دەبێت لەگەڵ [[ڤیڤیان لی]]، لەگەڵ گۆگی ویتەرس، لەگەڵ پێنلۆپی ویلتۆن و خۆمان گاڵتەمان کرد کاتێک ١٩ ساڵ بووم ناتوانم جارێکی تر خۆم ببینمەوە ئەوە خۆش بوو لەو بارەیەوە.<ref>Chris Hastings, "Eileen Atkins: I don't see why ageing can't be attractive" The Telegraph (5 July 2008); retrieved 8 December 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ دەرکەوت کە نەخۆشی [[شێرپەنجەی مەمک]]ی ھەیە بەڵام، چارەسەری بۆ کراو و چاک بووەوە.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3578477/Screen-queen-shakes-a-leg.html|سەردێڕ=Screen queen shakes a leg|ئیش=The Telegraph|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref> == فیلمسازی == === فیلم === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ !! ناونیشان !! ڕۆڵ !! تێبینییەکان |- | ١٩٦٨ || پەسەندکردنی بەڵگە || شیرلی || |- | ١٩٧٥ || ''بەیبی شارۆن'' || خوشکی ئەلبانا || |- | ١٩٧٧ || ''ئیکووس (فیلم)'' || ھێستەر سالۆمان || |- | ١٩٨٣ || ''درێسەرەکە'' (١٩٨٣ فیلم)|| ماج || |- | ١٩٩١ || ''با بیداتێ'' || لیلیان بێنتلی || |- | ١٩٩٤ || ''گورک (١٩٩٤ فیلم)'' || ماری || |- | rowspan=2|١٩٩٥ || جاک و سارا || فیل || |- | ''کێڵگەی ئاسودەیی سارد'' || جودیس|| |- | ١٩٩٨ || ''تۆڵەستێنەکان (١٩٩٨ فیلم)'' || ئالیس || |- | ١٩٩٩ || ''ژنەی قسە پیس دەکات'' || ئیمیلی بۆیل || |- | ٢٠٠١ || ''پارکی گۆسفۆرد' || خاتوو. کرۆفت || |- | ٢٠٠٢ || ''کاتژمێر فیلم'' || باربارە || |- | rowspan=2|٢٠٠٣ || ''چیای سارد (فیلم)'' || مادی || |- | ''چ کچێک دەیەوێت؟ (فیلم)'' || جۆسلین داشوود || |- | rowspan=2|٢٠٠٤ || ''پێشانگای بەئەمەکی (٢٠٠٤ فیلم)'' || خاتوون ماتیلدا کراولی || |- | ''شاژنی مروارییەکانی شیبا'' || ماترۆنی قوتابخانە || |- | ٢٠٠٥ || ''جەژنی گۆاز (فیلم)'' || پوورە ئەدێلینا || |- | rowspan=2|٢٠٠٦ || ''لە خۆڵەکە بپرسە (فیلم)'' || خاتوو ھارگرەیڤس || |- | ''دیمەنەکانی سروشتێکی سێکسی'' || ئاریس || |- | ٢٠٠٧ || ''ئێوارە (فیلم)'' || پەرستاری شەو || |- | ٢٠٠٨ || ''دوا چانس ھارڤی'' || ماگی || |- | rowspan=2|٢٠١٠ || ''ڕۆبن ھود (٢٠١٠ فیلم)'' || ئیلینۆری ئەکتەین || |- | ''ئامانجی کێوی'' || لویسا مەینارد || |- | ٢٠١٢ || ''سکەیپگۆت (٢٠١٢ فیلم)'' || خاتوو سپێنس || |- | ٢٠١٣ || ''بوونەوەرە جوانەکان (٢٠١٣ فیلم)'' || داپیرە || |- | ٢٠١٤ || ''جادوو لە تریفەی مانگ'' || پوورە ڤانێسا || |- | ٢٠١٧ || ''پادینگتۆن ٢''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chortle.co.uk/news/2017/10/03/38049/richard_ayoade_to_appear_in_paddington_2|سەردێڕ=Richard Ayoade to appear in Paddington 2: News 2017: Chortle: The UK Comedy Guide|یەکەم=Powder Blue Internet Business|دوایین=Solutions|وێبگە=www.chortle.co.uk}}</ref> || خانم کۆزلۆڤا || |- | ٢٠١٨ ||''ھیچ شتێک نییە وەک خاتوون'' || خۆی || دۆکیۆمێنتاری |} == شانۆ == == ڕێزلێنان == == خەڵات و پاڵێوراوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Eileen Atkins|ئیلین ئاتکینز}} * {{IMDb name|0040586}} * [http://www.tcm.com/tcmdb/person/6657%7C45704/Eileen-Atkins/ ئیلین ئاتکینز tcm.com] * {{IBDB name}} *[http://www.broadway.com/gen/Buzz_Story.aspx?ci=525231 Eileen Atkins چاوپێکەوتنی لەگەڵ بێس ستیڤنس دەربارەی پێشکەش کردن لە گومان لە برۆدوەی] *[http://www.cuny.tv/show/theatertalk/PR1007631 Eileen Atkins interviewed on Theater Talk about performing in Doubt on Broadway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201043526/http://www.cuny.tv/show/theatertalk/PR1007631 |date= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ }} *[http://www.bris.ac.uk/theatrecollection/search/people_sub_plays_all?forename=Eileen&surname=ATKINS&job=Actor&pid=1612&x=17&y=8 Performance details listed at the Theatre Collection archive, University of Bristol] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|لەندەن|شانۆ}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە.]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن]] [[پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بافتا (تەلەڤیزیۆن)]] [[پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی ئینگلیزی شکسپیر]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر]] lb1uusq6u49as010yjqfi0ybtkzukvv 1591769 1591661 2026-06-18T21:04:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591769 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ئیلین ئاتکینز | honorific_suffix = | image = | caption = | birth_date = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٣٤|٦|١٦}} | birth_place = [[لەندەن]]، ئینگلتەرا | education = {{plainlist}} * Latymer's Grammar School * Guildhall School of Music and Drama {{endplainlist}} | years_active = ١٩٥٣–ئێستا | spouse = {{plainlist}} * {{ھاوسەرگیری|Julian Glover|١٩٥٧|١٩٦٦}} * {{ھاوسەرگیری|Bill Shepherd|١٩٧٨|٢٠١٦}} {{endplainlist}} | birthname = ئیلین جون ئاتکینز }} '''دەیم ئیلین جون ئاتکینز''' ({{بە ئینگلیزی|Dame Eileen June Atkins}}؛ لەدایکبووی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٣٤) ئەکتەرێکی ئینگلیزییە و کاری [[سیناریۆنووس]] کردووە. ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٣ بە بەردەوامی لە شانۆ، و فیلم و تەلەڤیزیۆندا کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٨، خەڵاتی تەلەڤیزیۆنی ئەکادیمی بەڕیتانی بۆ باشترین ئەکتەر. [[:en:Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Limited Series or Movie|خەڵاتی ئێمی پریمی بۆ ڕۆڵگێڕانی ئەکتەر زنجیرە و فلیم]] ھەروەھا سێ جار براوەی خەڵاتی ئۆلیڤیرە، بردنەوەی باشترین نمایشی پشتگیری لە ساڵی ١٩٨٨ (بۆ چەند ڕۆڵێک) و باشترین خانمەئەکتەر بۆ The Unexpected Man (١٩٩٩) و Honour (2004).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/ |ئیش=Olivier Awards |سەردێڕ=Past Nominees & Winners |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6CPBWCwzX?url=http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> ئاتکینز دیاری کرا بۆ خەڵاتی فەرمانی ئیمپراتۆرییەتی بەڕیتانی لە (١٩٩٠) و دەیم فەرماندەی فەرمانی ئیمپڕاتۆرییەتی بەڕیتانی کورتکراوەی (DBE) لە ساڵی ٢٠٠١. == ژیانی سەرەتایی == ئاتکینز لە نەخۆشخانەی دایکان لە خوارووی کلاپتۆن، لە نەخۆشخانەی منداڵبوونی سوپای ڕزگاری لە ڕۆژھەڵاتی [[لەندەن]] لەدایکبووە. دایکی، ئانی ئێلین لە باڕخانەبەک بوو. تەمەنی ٤٦ ساڵ بوو ئارسەر تۆماس ئاتکینز، کاری پێوانەی گازی دەکرد یان مەتری گاز ''(واتا: بۆ پێوانەکردنی قەبارەی گازە سوتەمەنیەکان وەک گازی سروشتی و نەوتی شل ماددە شلەکان)'' . کە پێشتر لەژێر شۆفێردا بوو، بۆ باڵیۆزی [[پورتوگال]]. ئەو سێیەم منداڵی ناو خێزانەکە بووە و کاتێک لە دایکبووە خێزانەکەی بەرەو ماڵی ئەنجومەن لە [[تۆتنھام]] گواستووەتەوە. لە ڕاستیدا باوکی نەیدەزانی چۆن لێبخووڕێتەوە و بەرپرس بووە، وەک شۆفێر، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پاککردنەوەی ئۆتۆمبێلەکە دانرابوو. دوای ئەوەی ئیلین لەدایکبوو، دایکی بە درێژایی ڕۆژ لە کارگەیەک کاری دەکرد و پاشان وەک باڕخانەیەک لە فیل و قەڵادا لە شەودا. کاتێک ئیلین سێ ساڵ بوو. [[دۆم]]ێک ھاتە بەر دەرگاکەیان و بەختی دەگرتەوە بەھۆی جۆرە ڕوەکێکەوە دەیکرد بە جلەوە. ئیلینی بچووکی بینی، و بە دایکی وت کە کچەکەی سەماکارێکی بەناوبانگ دەبێت. دایکی خێرا ئەوی لە پۆلی [[سەما|سەماکردن]]، ناونووس کرد. ھەرچەندە حەزی بەوە نەبوو، بەڵام لە تەمەنی ٣ بۆ ١٦ ساڵییەوە سەمای خوێند. لە تەمەنی ٧ تا ١٥ ساڵییەوە کە چوار ساڵی کۆتایی [[جەنگی جیھانی دووەم]]ی (١٩٤١–٤٥) لە خولەکانی ''یانەی پیاوانی ئیشکەر'' لە ١٥ خول بە دراوی شڵینگ، کە دراوێکی ئینگلیزی بوو جارێک وەک ''بەیبی ئیلین'' لە کاتی شەڕەکەدا لە لەندەنیش نمایشی کرد لە سجاند دۆر کەتین بۆ سەربازە ئەمریکییەکان و گۆرانی دەوت وەک ''یانکی دۆدل'' لەکاتێکدا ئەو لە ھەفتەیەکدا چوار پێنج جار بەشداری لە پۆلی سەمادا، سەمای دەکرد. کاتێک تەمەنی لەنێوان ١٤ بۆ ١٥ ساڵ بوو و ھێشتا لە لاتیمەر بوو، ساڵی دوو جار لەگەڵ ھەمان مامۆستا بەشداری دانیشتنەکانی «خۆپیشاندانی دراما» دەکرد. لەم کاتەدا (ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە دەڵێن ئەو ١٢ ساڵ بووە) یەکەم جار بەریەک کەوتنی لەگەڵ ڕۆبێرت ئاتکینز دا ڕوویدا . ھاتبوو بۆ بینینی بەرھەمی پاشا جۆن لە شانۆی ئاسمانی کراوەی پارکی ڕێجێنت کە ڕۆبێرت کاری نووسی و گوتی ئەو کوڕەی ڕۆڵی شازادە ئارتور دەکرد. پێی وت وەک پێویست باش نییە و دەتوانێت باشتر بکات ڕۆبێرت ئاتکینز نووسییەوە و داوای کرد کە بێتە بۆ بینینی ئەو ڕۆژەی چاویان بەیەک کەوت و پێی گوت کە بچۆرە قوتابخانەی دراما و لە کاتێکی تردا بێتەوە. ڕێڤ بورتن لەگەڵ دایک و باوکی ئیلین ڕێککەوتون کە ھەوڵ بدات بۆ ئەوەی، لە قوتابخانەیەک وانەی ھونەری تیایدا بوترێتەوە. دایک وباوکی لە قوتابخانەکە ھێشتیانەوە ھەتا ١٦ ساڵ کاتێک خوشکەکەی لە ١٤ ساڵی و براکەی لە ١٥ ساڵیدا بەجێی ھێشتبوە. ئایلین لە لاتیمەر بوو تا ١٦ لە ٣٠٠ داواکاری بۆ خوێندنی (RADA) بۆ سێ دانەی کۆتایی کەمبوویەوە بەڵام دەستنیشان نەکراوە، بۆیە لە قوتابخانەی میوزیک و درامای گویلھۆل کۆرسێکی سێ ساڵەی بۆ وانە وتنەوە ئەنجام دا بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە کۆرس دەیخوێند، بەڵام لە ساڵی ڕابردوودا لە سێ شانۆگەریدا بەشداری لە وانەکانی درامادا دەکرد ئەمە لە سەرەتای پەنجاکان بوو لە سێھەم و ساڵیدا دەبوایە ھەفتەی جارێک وانەی بڵێتەوە، ئەزموونێک کە دواتر ووتی حەزی بەوە نییە، لە ساڵی ١٩٥٣ لە دراما ی گیولھۆل تەواو بووە.<ref>Principal's General Report to the Board of Governors, Guildhall School of Music and Drama, 13 May 2013, p. 4.</ref> ھەر کە درامای گیولھۆل بەجێی ھێشت یەکەم کاری خۆی لەگەڵ ڕۆبێرت ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٣دا ئەنجامدا: وەک جاکوینتا لە ڕۆڵەکانی لۆڤ لە ھەمان شانۆی ئاسمانی پارکی کراوەی ڕێجێنت کە ساڵانێک پێش ئێستا ھێنرا بۆ بینینی ڕۆبێرت ئاتکینز کینگ جۆن. ھەروەھا زۆر بە کورتی، یاریدەدەری بەڕێوەبەری قۆناغی یاری ئۆکسفۆرد بوو تا ئەو کاتەی پیتەر ھال ئەوی دەرکرد بۆ خۆبەکەم بینین ھەروەھا ئەو بەشێک بوو لە کۆمپانیا پیلانبەدەستەکان کە لە کامپی پشووی بیلی بوتلین لە سکیگنس لە لینکۆلنشایەر نمایشیان دەکرد لەوێ بوو کاتێک چاوی بە جولیان گلۆڤەر کەوت. نۆ ساڵی خایاند (١٩٥٣–٦٢) پێش ئەوەی بە بەردەوامی کار بکات.<ref>"Regent's Park Open Air Theatre: Our History" in openairtheatre.org/history. Retrieved 1 December 2011 Carole Zucker, In The Company of Actors: Reflections on the Craft of Acting (London: A & C Black Publishers, 1999), p. 2. Retrieved from Google Books, 3 December 2011 Sally Vincent, "A class act," The Guardian (Saturday, 9 December 2000). Retrieved from www.guardian.co.uk on 2 December 2011 William Glover, "Eileen Atkins Stars in Another Ringing Triumph," The Evening News (26 February 1972). Retrieved from news.google.com on 2 December 2011 Jasper Rees, "Theartdesk Q&A: Actress Eileen Atkins," (24 December 2010) in www.theartdesk.com. Retrieved, 3 December 2011</ref><ref>interview with Jonathan Ross on Friday Night with Jonathan Ross, BBC1, 13 June 2008 Richard Digby Day, "Delightful Insight into Life of Actress," Newark Advertiser (23 October 2011, Palace Theatre, Newark) in www.newarkadvertiser.co.uk. Retrieved 30 November 2011 "Eileen Atkins" in The Telegraph (16 June 2001) at www.telegraph.co.uk. Retrieved 30 November 2011</ref> == ستەیج == ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٢دا بەشداری لە کۆمپانیای ڕێپێتۆری یاریزانانی گیوڵد لە شاری بانگۆر لە ھەرێمی داونی ئیرلەندای باکوور کرد بە ئەکتەرێکی پێشەنگ کەو وەک پەرستار لە ھارڤی لە شانۆی ڕێپێرتۆری بەنگۆر لە ساڵی ١٩٥٢ ڕۆڵی گێڕا.<ref>Eileen Atkins profile, filmreference.com; retrieved 20 December 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٥٣ وەک خزمەتکار لە خۆشەویستی لە شانۆی ئاسمانی کراوەی پارکی ڕێجێنت دا ڕۆڵی گێڕا.<ref>Eileen Atkins' profile, filmbug.com; retrieved 30 November 2011.</ref><ref>Atkins' profile, Contemporary Theatre, Film and Television (The Gale Group, Inc. , 2004); retrieved 4 December 2011.</ref> یەکەم دەرکەوتنی شانۆی لەندەنی لە ساڵی ١٩٥٣ بوو وەک کەسایەتی ''جاکوینتا'' لە شانۆی ڕۆبێرت ئاتکینز بۆ لەدەستچووی خۆشەویستی لە شانۆی ئاسمانی کراوە لە پارکی ئاتکینز ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی کرد بە کۆمپانیای شاھانەی شکسپیرەوە و بۆ ماوەی دوو وەرز مایەوە. ئیلین لەگەڵ ڤیکی بوو (لە مانگی شوبات بۆ نیسانی ١٩٦٢) دەرکەوت. ئاتکینز بە بەردەوامی گەڕایەوە بۆ نێو دنیای ئەکتەری و کاری ڤێرجینیا وڵف بۆ ئیلھامی پرۆفیشناڵ لە ڕۆڵگێڕانی پاتریک گارلاند ژووری تایبەت بە ئۆن و ھەروەھا لە ڤیتا و ڤێرجینیا. لە شانۆ ڕۆڵی خۆی دەنووسی، خەڵاتی یەک کەسی بردەوە لە دراما. == فیلم و تەلەڤیزیۆن == لە ھەر شەش ئەڵقەی فیلمی ''ھیلدا لێسێی ئارنۆڵد'' بێنێت لە ١٥ی ئایار تا ١٩ی حوزەیرانی ١٩٥٩ وەک ماگی کلایھانگەر ڕۆڵی گێڕا، کە لەلایەن BBC Midlands لەگەڵ جودی دێنچ و برایان سمیس بەرھەم ھێنراوە.<ref>[https://web.archive.org/web/20070503053730/http://www.bfi.org.uk/filmtvinfo/ftvdb/ Profile], ftvdb.bfi.org.uk; accessed 26 April 2014.</ref> لە بەرھەمھێنانی شکسپیری ١٩٦٠ دا تەمەنی پاشاکان. یارمەتی دروستکردنی دوو زنجیرەی تەلەفزیۆنی دا لەگەڵ خانمەکتەری ھاوڕێ، جین مارش، ئەو چەمکەی بۆ زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنی ڕەسەن دروست کرد، لە پشت دەرگای گرین بایزێ، کە بوو بە زنجیرەی ITV ی براوەی خەڵات لەسەرەوە، لە خوارەوە (١٩٧١–٧٥). مارش یاری بەخزمەتکار ڕۆز کرد بۆ ماوەی زنجیرەکە بەڵام ئاتکینز نەیتوانی بەشێک قبوڵ بکات بەھۆی پابەندبونی قۆناغەکە ھەروەھا ھەمان تیم بەرپرسی زنجیرەی بی بی سی ماڵی ئەلیتۆت (١٩٩١–٩٣) بوو. لە پاییزی ٢٠٠٧ دا لەگەڵ خاتوو جودی دێنچ و سێر مایکڵ گامبۆن لە درامای بی بی سی یەک کرانفۆرد ڕۆڵی ناوەندی خاتوو دیبۆرا جێنکینس دەبینێت. ئەم نمایشە خەڵاتی ساڵی ٢٠٠٨ی بافتای بۆ باشترین خانمەئەکتەر و ھەروەھا خەڵاتی ئێمی بۆ بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html|سەردێڕ=Television Awards Winners in 2008|بڵاوکەرەوە=Bafta.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110927135242/http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٧ دا لە وشیارکردنەوەی یاھرزەیتی مردوو (S6: E11 - 12) دا ڕۆڵی (ابیگائیل دوسۆنیاک) ی دەووت. لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئاتکینز لە بی بی سی دوو [[کۆمیدیای ڕەش]]دا ڕۆڵی پەرستاری خراپ ئێدوینا کێنچینگتۆنی بینی ئاتکینز لە فیلمی ڕۆبن ھود لە فیلمی جێی لەگەڵ ڤانسا ڕێدگرەیڤی گۆڕییەوە، کە لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٠دا لە بەریتانیا دەرچوو ھەمان ساڵ ڕۆڵی لویسای لە فیلمی کۆمیدی تاریکدا، گێڕا. ئەوە ئاشکرا بوو کە ئاتکینز بڕیاری داوە بەردەوام نەبێت لە وەرگرتنی ئەو بەشە لەکاتێکدا کە بە دەقەکان دڵخۆش نەبوو.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-14606953 "Dame Eileen Atkins leaves Upstairs Downstairs"], ''[[BBC News Online]]'', 21 August 2011.</ref> لە مانگی ٩ی ٢٠١١دا ئاتکینز چووە پاڵ پەخشی زنجیرە درامای کۆمێدی ای ڤی تی ڤی دۆک مارتن کە ڕۆڵی پوری بوو، ڕوت ئێلینگھام ئەو وەک پورە ڕوث گەڕایەوە بۆ زنجیرەی شەشەمی نمایشەکە لە ئەیلوولی ٢٠١٣، حەوتەمی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٥ و ھەشتەمی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئاتکینز لە ڕۆڵگێڕانی ''دافندو ماورییەر'' لە فیلمی سکەیپگۆت کە لە ئەیلوولی ٢٠١٢ لەگەڵ ماسیۆ ڕایس دا وەک خاتوو سپێنس بە ئەستێرە دایدەنێن دەرکەوتن.<ref name="thestage">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thestage.co.uk/news/newsstory.php/33868/eileen-atkins-to-star-in-itvs-the-scapegoat|سەردێڕ=Eileen Atkins to star in ITV&#039;s The Scapegoat|بڵاوکەرەوە=thestage.co.uk|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> لە دوو وێنەی شاژن بەشداری کردووە، لە فیلمی تەلەڤیزیۆنی (Bertie and Elizabeth) ساڵی ٢٠٠٢ و لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنی [[تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تاج]] لە بەرھەمی [[نێتفلیکس]] لە ساڵی ٢٠١٦. ئاتکینز لە فیلمی Wit (Wit) دا پرۆفیسۆری دەرچووی قوتابخانەی ناوەندی (ئێڤلین ئاشفۆرد) بۆ ڤیڤیان بیرینگ (ئێما تۆمپسۆن) بەرجەستە کردووە کە فیلمێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی ساڵی ٢٠٠١یە و لە دەرھێنانی مایک نیکۆڵسە. تێلێپلەیتی نیکۆڵس و ئێما تۆمپسۆن لەسەر بنەمای بردنەوەی خەڵاتی پولیتزەری ساڵی ١٩٩٩ بە ھەمان ناونیشان لەلایەن مارگرێت ئێدسۆنەوە سەرچاوەی دەگرێت فیلمەکە لە ٩ی شوباتی ٢٠٠١ لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی [[بەرلین]] نمایشکرا پێش ئەوەی لە ٢٤ی نیسان دا لەلایەن HBO پەخشی بکات. دواتر لە فیستیڤاڵی فیلمی ئێدینبۆرگ و فیستیڤاڵی فیلمی وارشۆ پەخشکرا. == ڕادیۆ == ئاتکینز لە چاوپێکەوتنێکدا، لە ڕادیۆی ([[بی بی سی]]) کە ناسراوە بە soap opera. لە ئەیلوولی ٢٠١٦ باسی ڕۆڵگێڕانی جاکی، ئەو سوێندخۆرەی کە ھاوڕیی دەستەی سوێندخۆران ڕازی دەکات. بۆ ئەوەی ھێلین تیتچێنەر (ئێنێ ئارچەر) بە تۆمەتی ھەوڵدان بۆ کوشتن و بریندارکردنی، بە نیازی مێردە خراپەکەی بەناوی ڕۆب.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/blogs/thearchers/entries/42f38cf9-d38f-4661-aad3-a9216d985949|ئیش=BBC Radio 4, The Archers |سەردێڕ=Dame Eileen Atkins, Nigel Havers and Catherine Tate to deliberate over Helen Titchener's fate |ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> == ژیانی تایبەتی == ئاتکینز لە ساڵی ١٩٥٧ لەگەڵ ئەکتەر جولیان گلۆڤەر ھاوسەرگیری کرد؛ لە ساڵی ١٩٦٦ جیابوونەو ڕۆژێک دوای جیابوونەوەی، گلۆڤەر شووی بە خانمەئەکتەری ژن کرد ئایسلا بلێر.<ref>Frances Hardy, "I stalked my lover's wife!" (22 July 2011); retrieved 30 November 2011.</ref> لە ٢ی شوباتی ١٩٧٨ دا ھاوسەرگیری لەگەڵ ھاوسەری دووەمی کرد بە ناوی بیل شپەرد شوان لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ کۆچی دوایی کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd |سەردێڕ=SHEPHERD – Deaths Announcements – Telegraph Announcements |بڵاوکەرەوە=Announcements.telegraph.co.uk |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210607024528/http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٩٧ سیناریۆکەی بۆ ''خاتوو داڵۆوی (فیلم)'' نووسی، بە ئەستێرەی ڤانسا ڕێدگرەیڤ. پێداچوونەوەی بەراوەوە وەرگرت بەڵام شکستی بۆکس ئۆفیس بوو کارەساتێکی دارایی بوو بۆ ئاتکینز و مێردەکەی کە لەو فیلمەدا وەبەرھێنانیان کردووە دەربارەی ئەم ڕووداوە گوتی: «پێویستە کار بکەم، ئەوە تۆ بۆ ماوەی کۆتایی ژیانت تووشی کێشە دەبووی. من مووچەی [[خانەنشینی]]م نییە لە ھەر بارێک بێت، کارکردن ئازاری من نادات پێم وایە زۆر باشە، لەڕاستیدا.»<ref name="hastings">Chris Hastings, "Eileen Atkins: I don't see why ageing can't be attractive" ''The Telegraph'' (5 July 2008); retrieved 8 December 2011.</ref> وتی «لە تەواوی ماوەی کارکردنمدا ھەوڵم داوە کاری نوێ و جیاواز بکەم، بەڵام لە کۆتایی کێشە ھەیە ئەوەندەی پەیوەندی بە کاری نوێ و ھەیە وەک شانۆگەرێک، لە بینینی ھەمان شانۆگەری کۆن بێزار دەبێت لەگەڵ [[ڤیڤیان لی]]، لەگەڵ گۆگی ویتەرس، لەگەڵ پێنلۆپی ویلتۆن و خۆمان گاڵتەمان کرد کاتێک ١٩ ساڵ بووم ناتوانم جارێکی تر خۆم ببینمەوە ئەوە خۆش بوو لەو بارەیەوە.<ref>Chris Hastings, "Eileen Atkins: I don't see why ageing can't be attractive" The Telegraph (5 July 2008); retrieved 8 December 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ دەرکەوت کە نەخۆشی [[شێرپەنجەی مەمک]]ی ھەیە بەڵام، چارەسەری بۆ کراو و چاک بووەوە.<ref name="telegraph">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3578477/Screen-queen-shakes-a-leg.html|سەردێڕ=Screen queen shakes a leg|ئیش=The Telegraph|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref> == فیلمسازی == === فیلم === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ !! ناونیشان !! ڕۆڵ !! تێبینییەکان |- | ١٩٦٨ || پەسەندکردنی بەڵگە || شیرلی || |- | ١٩٧٥ || ''بەیبی شارۆن'' || خوشکی ئەلبانا || |- | ١٩٧٧ || ''ئیکووس (فیلم)'' || ھێستەر سالۆمان || |- | ١٩٨٣ || ''درێسەرەکە'' (١٩٨٣ فیلم)|| ماج || |- | ١٩٩١ || ''با بیداتێ'' || لیلیان بێنتلی || |- | ١٩٩٤ || ''گورک (١٩٩٤ فیلم)'' || ماری || |- | rowspan=2|١٩٩٥ || جاک و سارا || فیل || |- | ''کێڵگەی ئاسودەیی سارد'' || جودیس|| |- | ١٩٩٨ || ''تۆڵەستێنەکان (١٩٩٨ فیلم)'' || ئالیس || |- | ١٩٩٩ || ''ژنەی قسە پیس دەکات'' || ئیمیلی بۆیل || |- | ٢٠٠١ || ''پارکی گۆسفۆرد' || خاتوو. کرۆفت || |- | ٢٠٠٢ || ''کاتژمێر فیلم'' || باربارە || |- | rowspan=2|٢٠٠٣ || ''چیای سارد (فیلم)'' || مادی || |- | ''چ کچێک دەیەوێت؟ (فیلم)'' || جۆسلین داشوود || |- | rowspan=2|٢٠٠٤ || ''پێشانگای بەئەمەکی (٢٠٠٤ فیلم)'' || خاتوون ماتیلدا کراولی || |- | ''شاژنی مروارییەکانی شیبا'' || ماترۆنی قوتابخانە || |- | ٢٠٠٥ || ''جەژنی گۆاز (فیلم)'' || پوورە ئەدێلینا || |- | rowspan=2|٢٠٠٦ || ''لە خۆڵەکە بپرسە (فیلم)'' || خاتوو ھارگرەیڤس || |- | ''دیمەنەکانی سروشتێکی سێکسی'' || ئاریس || |- | ٢٠٠٧ || ''ئێوارە (فیلم)'' || پەرستاری شەو || |- | ٢٠٠٨ || ''دوا چانس ھارڤی'' || ماگی || |- | rowspan=2|٢٠١٠ || ''ڕۆبن ھود (٢٠١٠ فیلم)'' || ئیلینۆری ئەکتەین || |- | ''ئامانجی کێوی'' || لویسا مەینارد || |- | ٢٠١٢ || ''سکەیپگۆت (٢٠١٢ فیلم)'' || خاتوو سپێنس || |- | ٢٠١٣ || ''بوونەوەرە جوانەکان (٢٠١٣ فیلم)'' || داپیرە || |- | ٢٠١٤ || ''جادوو لە تریفەی مانگ'' || پوورە ڤانێسا || |- | ٢٠١٧ || ''پادینگتۆن ٢''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chortle.co.uk/news/2017/10/03/38049/richard_ayoade_to_appear_in_paddington_2|سەردێڕ=Richard Ayoade to appear in Paddington 2: News 2017: Chortle: The UK Comedy Guide|یەکەم=Powder Blue Internet Business|دوایین=Solutions|وێبگە=www.chortle.co.uk}}</ref> || خانم کۆزلۆڤا || |- | ٢٠١٨ ||''ھیچ شتێک نییە وەک خاتوون'' || خۆی || دۆکیۆمێنتاری |} == شانۆ == == ڕێزلێنان == == خەڵات و پاڵێوراوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Eileen Atkins|ئیلین ئاتکینز}} * {{IMDb name|0040586}} * [http://www.tcm.com/tcmdb/person/6657%7C45704/Eileen-Atkins/ ئیلین ئاتکینز tcm.com] * {{IBDB name}} *[http://www.broadway.com/gen/Buzz_Story.aspx?ci=525231 Eileen Atkins چاوپێکەوتنی لەگەڵ بێس ستیڤنس دەربارەی پێشکەش کردن لە گومان لە برۆدوەی] *[http://www.cuny.tv/show/theatertalk/PR1007631 Eileen Atkins interviewed on Theater Talk about performing in Doubt on Broadway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201043526/http://www.cuny.tv/show/theatertalk/PR1007631 |date= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ }} *[http://www.bris.ac.uk/theatrecollection/search/people_sub_plays_all?forename=Eileen&surname=ATKINS&job=Actor&pid=1612&x=17&y=8 Performance details listed at the Theatre Collection archive, University of Bristol] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|لەندەن|شانۆ}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە.]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن]] [[پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بافتا (تەلەڤیزیۆن)]] [[پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی ئینگلیزی شکسپیر]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا]] ft33rbjnu9oh0ckq7qkhls44190ufj9 0 174354 1591721 1563870 2026-06-18T17:47:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591721 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ئەرمەنییەکان{{ھن}}Հայեր | population = {{circa}} '''٧'''<ref>different sources: * {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Dennis J.D. Sandole|سەردێڕ=Peace and Security in the Postmodern World: The OSCE and Conflict Resolution|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٤٥٧١-٣|پەڕە=١٨٢|وتەگێڕانەوە=The nearly 3 million Armenians in Armenia (and 3–4&nbsp;million in the Armenian Diaspora worldwide) "perceive" the nearly 8&nbsp;million Azerbaijanis in Azerbaijan as "Turks."}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=McGoldrick|editor1-first=Monica|editor2-last=Giordano|editor2-first=Joe|editor3-last=Garcia-Preto|editor3-first=Nydia|سەردێڕ=Ethnicity and Family Therapy, Third Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/ethnicityfamilyt00mcgo_103|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Guilford Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٦٢٣-٧٩٤-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/ethnicityfamilyt٠٠mcgo_١٠٣/page/n٤٥٨ ٤٣٩]|edition=3|وتەگێڕانەوە=The impact of such a horror on a group who presently number approximately 6 million, worldwide, is incalculable.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Gevorg|دوایین١=Sargsyan|یەکەم٢=Ani|دوایین٢=Balabanyan|یەکەم٣=Denzel|دوایین٣=Hankinson|سەردێڕ=From Crisis to Stability in the Armenian Power Sector: Lessons Learned from Armenia's Energy Reform Experience|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=World Bank Publications|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢١٣-٦٥٩٠-٨|پەڕە=١٨|edition=illustrated|وتەگێڕانەوە=The country's estimated 3–6&nbsp;million diaspora represent a major source of foreign direct investment in the country.|ناونیشان=https://archive.org/details/fromcrisistostab00sarg/page/18}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Arthur G. Sharp|سەردێڕ=The Everything Guide to the Middle East: Understand the people, the politics, and the culture of this conflicted region|ناونیشان=https://archive.org/details/everythingguidet0000shar|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Adams Media|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٥-٢٩١٢-٢|پەڕە=[https://archive.org/details/everythingguidet٠٠٠٠shar/page/١٣٧ ١٣٧]|وتەگێڕانەوە=Since the newly independent Republic of Armenia was declared in 1991, nearly 4 million of the world's 6&nbsp;million Armenians have been living on the eastern edge of their Middle Eastern homeland.}}</ref>–'''١٠ ملیۆن کەس'''<ref>different sources: * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Von Voss|یەکەم=Huberta|سەردێڕ=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World|ناونیشان=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse|ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Berghahn Books|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥٤٥-٢٥٧-٥|پەڕە=xxv|وتەگێڕانەوە=...there are some 8 million Armenians in the world...}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freedman|یەکەم=Jeri|سەردێڕ=The Armenian genocide|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Rosen Publishing Group|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٤٢-١٨٢٥-٣|پەڕە=٥٢|وتەگێڕانەوە=In contrast to its population of 3.2&nbsp;million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the America and Russia.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٩٠٨-٥|نووسەر=Guntram H. Herb, David H. Kaplan|پەڕە=١٧٠٥|وتەگێڕانەوە=A nation of some 8 million people, about 3&nbsp;million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historical dictionary of the Russian Federation|ناونیشان=https://archive.org/details/historicaldictio00saun|ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|شوێن=Lanham, Maryland|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٥٤٧٥-٨|نووسەر=Robert A. Saunders, Vlad Struko|پەڕە=[https://archive.org/details/historicaldictio٠٠saun/page/٥٠ ٥٠]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Philander|یەکەم=S. George|سەردێڕ=Encyclopedia of global warming and climate change|ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=SAGE|شوێن=Los Angeles|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٢٩-٥٨٧٨-٣|پەڕە=[https://archive.org/details/encyclopediaglob٠٠phil/page/n١٢٦ ٧٧]|وتەگێڕانەوە=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country...}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historical dictionary of the Russian Federation|ناونیشان=https://archive.org/details/historicaldictio00saun|ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|شوێن=Lanham, Maryland|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٧٤٦٠-٢|نووسەر=Robert A. Saunders, Vlad Strukov|پەڕە=[https://archive.org/details/historicaldictio٠٠saun/page/٥١ ٥١]|وتەگێڕانەوە=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2&nbsp;million reside in the Republic of Armenia.}}</ref> [[پەڕگە:Map of the Armenian Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]] | popplace= {{flag|Armenia}}{{nbsp|5}}٢٫٩٦١٫٥١٤<ref>[http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf] հոկտեմբերի 12-21-ը Հայաստանի Հանրապետությունում անցկացված մարդահամարի արդյունքները (The results of the census conducted in October 2011 in the Republic of Armenia). pp 6-7. {{in lang|hy}}</ref><ref>Ministry of Culture of Armenia [http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc "The ethnic minorities in Armenia. Brief information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html "National minority"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=١٦ی شوباتی ٢٠١٧ }}.</ref> | region1 = {{flag|Russia}} | pop1 = ١٫١٨٢٫٣٨٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|سەردێڕ=National makeup of the population of the Russian Federation ''(Национальный состав населения Российской Федерации)''|بڵاوکەرەوە=[[Russian Federal State Statistics Service]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|زمان=ru|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160105043245/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>–٢٫٩٠٠٫٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historical dictionary of the Russian Federation|ناونیشان=https://archive.org/details/historicaldictio00saun|ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|شوێن=Lanham, Maryland|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٥٤٧٥-٨|نووسەر=Robert A. Saunders, Vlad Struko|پەڕە=[https://archive.org/details/historicaldictio٠٠saun/page/٥٠ ٥٠]}}</ref> | region2 = {{flag|United States}} | pop2 = ١٫٠٠٠٫٣٦٦<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2011 American Community Survey 1-Year Estimates|ناونیشان=https://archive.org/details/2011AmericanCommunitySurveyAncestry|بڵاوکەرەوە=United States Census Bureau|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref>–١٫٥٠٠٫٠٠٠<ref>*{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|سەردێڕ=Barack Obama on the Importance of US-Armenia Relations|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Armenian National Committee of America]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.armenianweekly.com/2012/05/20/kim-kardashian-urges-support-for-telethon/|سەردێڕ=Kim Kardashian Urges Support for Telethon|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١٢|agency=[[The Armenian Weekly]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Milliken|یەکەم=Mary|سەردێڕ=Armenian-American clout buys genocide breakthrough|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ئیش=[[Reuters]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = ٢٥٠٫٠٠٠<ref name="Thon">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thon|یەکەم=Caroline|سەردێڕ=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success|ناونیشان=https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=LIT Verlag Münster|شوێن=Berlin|ژپنک=٩٧٨-٣-٦٤٣-٩٠٢٢٦-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/armeniansinhambu٠٠٠٠thon/page/٢٥ ٢٥]}}</ref>–٧٥٠٫٠٠٠<ref name="Taylor">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Tony|سەردێڕ=Denial: history betrayed|ناونیشان=https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Melbourne University Pub.|شوێن=Carlton, Victoria|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٢-٨٥٤٨٢-٤|پەڕە=[https://archive.org/details/denialhistorybet٠٠٠٠tayl/page/٤ ٤]}}</ref> | region5 = {{flag|Georgia}}{{ھن}}{{•}} {{flag|Abkhazia}}{{refn|{{Abkhazia-note}}|group="note"}} | pop5 = ١٦٨٫١٩١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |سەردێڕ=National Statistics Office of Georgia |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170205175903/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}٤١٫٨٦٤<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=ru:В Абхазии объявили данные переписи населения |ناونیشان=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926|سەردێڕ=В Абхазии объявили данные переписи населения|newspaper=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣|زمان=ru}} (According to the 2011 census).</ref> | region6 = {{flag|Azerbaijan}}{{ھن}}{{•}} {{flag|Artsakh}}{{refn|The Republic of Artsakh is ''de facto'' independent and mainly integrated into Armenia, however, it is internationally recognized as ''de jure'' part of [[Azerbaijan]].|group="note"}} | pop6 ={{ھن}}١٤٦٫٥٧٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://gov.nkr.am/en/regions/|سەردێڕ=Population estimates of NKR as of 01.01.2013|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤|نووسەر=Republic of Artsakh|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191023134823/http://gov.nkr.am/en/regions/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region7 = {{flag|Lebanon}} | pop7 = ١٥٠٫٠٠٠<ref name="Gibney">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gibney|یەکەم=Matthew J.|سەردێڕ=Immigration and asylum: from 1900 to the present|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٧٩٦-٢|پەڕە=[https://archive.org/details/immigrationasylu٠٠matt/page/١٣ ١٣]|ناونیشان=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13}}</ref> | region8 = {{flag|Iran}} | pop8 = ١٢٠٫٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|سەردێڕ=ԻՐԱՆԱՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔ. ՃԱՄՊՐՈՒԿԱՅԻՆ ՏՐԱՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ|script-title=hy:Իրանահայ համայնք. ճամպրուկային տրամադրություններ|trans-title=The Iranian-Armenian community|دوایین=Vardanyan|یەکەم=Tamara|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Noravank Foundation]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|زمان=hy}}</ref> | region9 = {{flag|Germany}} | pop9 = ٩٠٫٠٠٠–١١٠٫٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Գերմանիաիի հայ համայնքը [Armenian community of Germany]|یەکەم=Babken|دوایین=Sargsyan|ناونیشان=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|زمان=hy}}</ref> | region10 = {{flag|Syria}}{{refn|The number of Syrian Armenians is estimated to be far lower due to the [[Syrian Civil War]], as these are pre-war figures. Many fled to [[Lebanon]], [[Armenia]], and [[Western world|the West]] respectively. |group="note"}} | pop10 = ١٠٠٫٠٠٠<ref name="Arm. Min. Diaspora">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |سەردێڕ=The Virtual Museum of Armenian Diaspora |بڵاوکەرەوە=Ministry of [[Armenian diaspora|Diaspora]] of the Republic of Armenia |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref> | region11 = {{flag|Ukraine}} | pop11 = ١٠٠٫٠٠٠<ref name="Ukraine 2001 Census">{{بیرخستنەوە |ناونیشان=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |سەردێڕ=The distribution of the population by nationality and mother tongue |ساڵ=٢٠٠١ |بڵاوکەرەوە=State Statistics Committee of Ukraine |شوێن=Kiev |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070315192333/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1+&n_page=2 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region12 = {{flag|Brazil}} | pop12 = ١٠٠٫٠٠٠<ref>[http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 Comunidade armênia prospera no Brasil, mas não abandona luta pela memória do massacre]. By Breno Salvador. ''[[O Globo]]'', 24 April 2015</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Federal Senate of Brazil Recognizes Armenian Genocide|ناونیشان=http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|agency=Armenian Weekly|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> | region13 = {{flag|Greece}} | pop13 = ٨٠٫٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Հունաստանի հայ համայնքը պատրաստվում է Հայաստանի նախագահի հետ հանդիպմանը [Armenian community of Greece preparing for the meeting with the Armenian president]|یەکەم=Astghik|دوایین=Bedevyan|ناونیشان=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |agency=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|زمان=hy}}</ref> | region14 = {{flag|Argentina}} | pop14 = ٧٠٫٠٠٠{{sfn|Ayvazyan|2003|p=١٠٠}} | region15 = {{flag|Turkey}} | pop15 = ٦٠٫٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey|ناونیشان=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|newspaper=[[Today's Zaman]]|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140125105053/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region16 = {{flag|Canada}} | pop16 = ٥٥٫٧٤٠<ref>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|سەردێڕ=Canada National Household Survey|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Statistics Canada|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣}}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | region18 = {{flag|Poland}} | pop18 = ٥٠٫٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480,Charakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html |سەردێڕ=Narodowy Spis Powszechny 2011 (Polish Census of 2011) |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Główny Urząd Statystyczny (Polish Central Statistical Office) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151017060215/http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480%2CCharakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> | region19 = {{چینی ناوەند}}''see [[Armenian diaspora#Population by country|Armenian population by country]] for other regions''{{کۆتایی}} | languages = [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] | religions = '''†''' [[مەسیحییەت]] | related = [[خەڵکی ھەمشین|ھەمشین]]، [[Cherkesogai]], [[Hayhurum]], [[ئەرمەنی-تات]], [[Hidden Armenians]] | footnotes = }} '''خەڵکی ئەرمەنی''' یان '''ئەرمەنییەکان''' ({{بە ئەرمەنی|հայեր}}) نەتەوەیەکی نیشتەجێ لە [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]، لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]ن. ژمارەی ئەرمەنییەکان لە جیھاندا لە شەش تا ھەشت ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندایە و گەلێکن کە میراتێکی کولتووری کۆنیان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Armenia: Ancient and premodern Armenia |وێبگە=[[Encyclopædia Britannica Online]] |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Armenia/Administration-and-social-conditions#ref481320 |بڵاوکەرەوە=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|وتەگێڕانەوە=The Armenians, an Indo-European people, first appear in history shortly after the end of the 7th century BCE[, d]riving some of the ancient population to the east of Mount Ararat […]}}</ref><ref>Von Voss، Huberta (2007). Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World. New York: Berghahn Books. ص. xxv. ISBN 9781845452575. ...there are some 8 million Armenians in the world... Freedman، Jeri (2008). The Armenian genocide. New York: Rosen Publishing Group. ص. 52. ISBN 9781404218253. In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the America and Russia.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210721235541/https://archive.org/details/historicaldictio00saun</ref><ref>https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil</ref><ref>https://archive.org/details/historicaldictio00saun</ref><ref>https://archive.org/details/nationsnationali00herb</ref> ئەرمەنییەکان دانیشتووانی سەرەکی [[ئەرمەنستان]] و [[ئارتساخ]]ی سەربەخۆی دیفاکتۆ پێکدەھێنن. کۆچێکی بەرفراوان ھەیە کە نزیکەی ٥ ملیۆن کەسن کە بە ڕەچەڵەک تەواو یان بەشێکیان ئەرمەنییە و لە دەرەوەی [[ئەرمەنستان]] دەژین. ئەمڕۆ زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنەکان لە [[ڕووسیا]]، [[ئەمریکا]]، [[فەڕەنسا]]، [[گورجستان]]، [[ئەڵمانیا]]، [[ئۆکرانیا]]، [[لوبنان]]، [[بەڕازیل]] و [[سووریا]]یە. جگە لە [[تورکیا]] و [[ئێران]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو، کۆچی ئەرمەنی لە ئێستادا بە شێوەیەکی سەرەکی دەرئەنجامی کۆمەڵکووژی ئەرمەنەکانە.<ref>ڕیچارد ھۆڤانیسیان, The Armenian people from ancient to modern times: the fifteenth century to the twentieth century, Volume 2, p. 427, Palgrave Macmillan, 1997.</ref> == ئایین == زۆربەی ئەرمەنییەکان سەر بە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنستانن، کە کڵێسایەکی نا چلسیدۆنییە، کە ھاوکات کۆنترین کڵێسای نیشتمانییە لە جیھاندا. ئایینی کریستیان لە ئەرمەنستان دوای ماوەیەکی کەم لە خاچدانی [[عیسا]] دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد، ئەمەش بەھۆی ھەوڵی دوو لە نێردراوانی ئەو بوو، سانت تادیۆس و سانت بارتۆلۆمیۆ. لە سەرەتای سەدەی چوارەمدا شانشینی ئەرمەنستان بووە یەکەم وڵات کە [[مەسیحییەت|ئایینی کریستیان]]ی وەک ئایینی وڵات وەرگرتووە. کڵێسای ئەرمەنی ڕێوڕەسمی تایبەتی خۆی ھەیە کە لە شارستانیەت و کۆمەڵگەی ئەرمەنییەوە سەرچاوەی گرتووە و کڵێسای ئەرمەنیش ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پاراستنی کولتوور و ناسنامەی ئەرمەنیدا ھەبووە.<ref>https://web.archive.org/web/20171010061557/http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf</ref><ref>see Hastings، Adrian (2000). A World History of Christianity. Wm. B. Eerdmans Publishing. ص. 289. ISBN 978-0-8028-4875-8.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110106104636/http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html</ref> == زمانی ئەرمەنی == {{سەرەکی|زمانی ئەرمەنی}} [[پەڕگە:Map-of-speakers-of-armenian.png|وێنۆک|upright=1.5| {{legend|#023858|زمانی فەرمی کە زۆرینە قسەی پێدەکەن}} {{legend|#0570b0|زمانی بە کەمینە ناسراو}} {{legend|#74a9cf|ژمارەیەکی بەرچاو لە وتەبێژەکان}} ]] زمانی ئەرمەنی [[ھیندوئەورووپی (زمان)|زمانێکی ھیندووئەورووپی]]یە کە ئەرمەنییەکان قسەی پێدەکەن. ئەرمەنی [[زمانی فەرمی]]ی [[ئەرمەنستان|کۆماری ئەرمەنستان]] و ناوچەی [[ناگۆرنۆ-قەرەباغ]]ە. زمانی ئەرمەنی بە [[ئەلفوبێی ئەرمەنی]] دەنووسرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Armenian-language|سەردێڕ=Armenian language|وێبگە=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[زمانی ئەرمەنی]] دوو شێوەی چەمکی و نووسراوی ھەیە: ئەرمەنی ڕۆژھەڵات، کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[ئەرمەنستان]]، [[ئارتساخ]]، [[ئێران]] و کۆمارەکانی پێشووی سۆڤییەت قسەی پێدەکرێت. و ئەرمەنی ڕۆژاوا، کە لە ئەرمەنستانی ڕۆژاوایی مێژووییدا و دوای کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان، بە پلەی یەکەم لە کۆچی ئەرمەنستاندا بەکارھاتووە. ئەلفوبێی ناوازەی ئەرمەنی لە ساڵی ٤٠٥ی [[زایینی]] لەلایەن مەسرۆپ مەشدۆتسەوە داھێنراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190426130529/https://www.britannica.com/topic/Armenian-people</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200926032939/https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe</ref><ref>Rayfield، Donald (2000). The Literature of Georgia : A History (ط. 2nd rev.). Surrey: Curzon Press. ص. 19. ISBN 0700711635.</ref><ref>Grenoble، Lenore A. (2003). Language policy in the Soviet Union. Dordrecht [u.a.]: Kluwer Acad. Publ. ص. 116. ISBN 1402012985.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191216213305/https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe/page/289</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[زمانی ئەرمەنی]] == تێبنییەکان == <references group="note"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز|Armenians|خەڵکی ئەرمەنی}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان]] [[پۆل:خەڵکی ئەرمەنستان]] [[پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا]] i9wjnu3sx5m22y2utkavn30k20njmuk 0 174890 1591612 1591479 2026-06-18T12:04:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591612 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Absolute increase in global population per year, OWID.svg|link=[[:en:File:Absolute increase in global population per year, OWID]].svg|وێنۆک|زۆربوونێکی ڕەھا لە ژمارەی دانیشتووانی جیھان لە ھەرساڵێک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Absolute increase in global population per year|ناونیشان=https://ourworldindata.org/grapher/absolute-increase-global-population|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=Our World in Data|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210228152809/https://ourworldindata.org/grapher/absolute-increase-global-population|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>]] '''گەشەی دانیشتووان''' بریتییە لە بەرزبوونەوەی ژمارەی تاکەکەسەکان لە کۆمەڵگا. لە ١٨٠٠وە ژمارەی دانیشتووان لە ١ بلیۆنەوە زیادبووە بۆ ٧٬٨ بلیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Population Prospects 2017|ناونیشان=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/index.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|زمان=en}}</ref>لە ٢٠٢٠ ھێشتا چاوەرێی زیاتر بوونی ژمارەکە دەکرێت، و بەپێی خەمڵاندنەکان ژمارەی دانیشتووان دەگات بە ٨٫٧ لە ناوەراستی ٢٠٣٠، ٩٫٨ بلیۆن لە ناوەراستی ٢٠٥٠ و ١١٫٢ بلیۆن لە نزیکی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Population Prospects: The 2017 Revision: Key Findings and Advance Tables|ناونیشان=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|پەڕە=٢}}</ref>لەوانەیە ئەو نەتەوانەی ژمارەی دانیشتووانیان زۆر بێت شێوازی ژیانیان زەحمەت بێت و کوالێتییەکی خراپی ژیانیان ھەبێت، بە پێچەوانەشەوە لەوانەیە نەتەوانەی کەم دانیشتوون کوالێتی و ژیانێکی باشتر دابین بکەن بۆ خەڵکەکانیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Population Reference Bureau|سەردێڕ=2013 World Population Factsheet|ناونیشان=http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=prb.org|بڵاوکەرەوە=Population Reference Bureau|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180218233032/http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == [[دانیشتووانی جیھان]] بەبەردەوامی لە زۆربوون دایە دوای کۆتایی ھاتنی مردنی ڕەش لە نێوان ساڵی ١٣٥٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Black death 'discriminated' between victims|ناونیشان=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref> ژمارەی دانیشتووان دەستی بە گەورە بوون کرد بە شێوەیەکی فراوان لە جیھانی ڕۆژاوا لەساتی [[شۆرشی پیشەسازی]] زۆرترین زۆربوون کە بەرچاو بوبێت بەشێوەی جیھانی لە کاتی ١٩٥٠کان بووە، بەشێوەیەکی سەرەکی بەھۆکاری پێشکەوتنی دەرمان سازی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|بڵاوکەرەوە=Philosophical Transactions of the Royal Society|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|pmc=٤٠٢٤٢٢٦|دوایین١=Greenwood|یەکەم١=B.|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|بەرگ=٣٦٩|issue=1645|پەڕەکان=٢٠١٣٠٤٣٣|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmid=٢٤٨٢١٩١٩}}</ref>و زیادبوون لە بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی<ref>Armelagos, George J. , Alan H. Goodman, and Kenneth H. Jacobs. "The origins of agriculture: Population growth during a period of declining health." Population and Environment 13.1 (1991): 9-22.</ref> === پرۆسەی ھابەر === بەشێوەی دراماتیکی، کاریگەری توانای مرۆڤ لەسەر بەرھەمھێنان و گەشەپێدانی خۆراک پڕۆسەی ھابەر، ناویلێنرا دوای ناوی لێنرا دوای داھێنەرەکان: کیمیازانی ئەڵمانی فریتز ھابەر کە خزمەتیکردووە وەک |تەقێنەرەوەی تەقینەوەی دانیشتووانی جیھان کە ڕێگای خۆشکرد بۆ دانیشتووانی جیھان بۆ ئەوەی گەشە بکەن لە ١٬٦ بلیۆن لە ١٩٠٠ بۆ ٧٬٧ بلیۆن لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩<ref name="Smil 1999">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Smil|یەکەم١=Vaclav|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=Detonator of the population explosion|ناونیشان=http://www.vaclavsmil.com/wp-content/uploads/docs/smil-article-1999-nature7.pdf|journal=Nature|بەرگ=٤٠٠|issue=6743|پەڕە=٤١٥|bibcode=1999Natur.400..415S|doi=10.1038/22672|s2cid=4301828|ڕێکەوتی سەردان= ٦ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210122190517/http://vaclavsmil.com/wp-content/uploads/docs/smil-article-1999-nature7.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Population growth|گەشەی دانیشتووان}} {{تووڵی دەروازە|ئامار|جوگرافیا|ئابووری}} {{کۆلکە}} [[پۆل:زۆربوونی مرۆڤ]] bpoz8vqcc7vrym06b2djqxvfna7byfm 0 175357 1591636 1547636 2026-06-18T12:08:05Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591636 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q254032|پێڕستی ڕەش=زمانی زگماکی، زمانی زگماکی، Described at URL, Hair color,Eye color، زمانەکانی ئاخاوتن،}}'''ئۆلگا ناوۆجا تۆکارچوک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Stowarzyszenie Kulturalne Góry Babel|ناونیشان=https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=Krajowy Rejestr Sądowy|via=Rejestr.io|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010133131/https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|url-status=dead}}</ref>''' (لە دایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢) نووسەر، چالاکوان و ڕۆشەنبیری [[پۆڵەندا|پۆلەندییە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Nobelove ceny za literatúru sú známe: Laureátom za rok 2018 je Olga Tokarczuková, za rok 2019 Peter Handke|trans-title=Nobel prizes in literature are known: Olga Tokarczuk for 2018, Peter Handke for 2019|ناونیشان=https://style.hnonline.sk/kultura/2021350-nobelove-ceny-za-literaturu-su-zname-laureatom-za-rok-2018-je-olga-tokarczukova-za-rok-2019-peter-handke|وێبگە=style.hnonline.sk|زمان=sk}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/books/2018/may/22/olga-tokarczuk-flights-wins-man-booker-international-prize-polish|سەردێڕ=Olga Tokarczuk's 'extraordinary' Flights wins Man Booker International prize|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> لە پۆلەندا بەیەکێک لە دیارترین و سەرکەوتووترین نووسەرانی سەردەمی خۆی دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٠|سەردێڕ=Bestsellery 2009|trans-title=List of Polish bestsellers 2009|ناونیشان=http://www.rp.pl/artykul/436816.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش=Rzeczpospolita|زمان=pl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140202175311/http://www.rp.pl/artykul/436816.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Nike2008">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[Gazeta Wyborcza]]|یەکەم=Roman|دوایین=Pawłowski|سەردێڕ=Nike 2008 dla Olgi Tokarczuk — "Bieguni" książką roku|زمان=pl|trans-title=Nike Award 2008 for Olga Tokarczuk — "Flights" is the book of the year|ناونیشان=http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081006125215/http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> خەڵاتی بووکەری نێونەتەوەیی پێدرا بەھۆی نووسینی ڕۆمانی ''گەشتەکان (Flights).<ref name=":0"/>'' لە ساڵی ٢٠١٩، ئۆلگا [[خەڵاتی نۆبێل]]ی لە وێژە بۆ ساڵی ٢٠١٨ پێدرا.<ref name="NYT-20191010">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Marshall|یەکەم١=Alex|دوایین٢=Alter|یەکەم٢=Alexandra|سەردێڕ=Olga Tokarczuk and Peter Handke Awarded Nobel Prizes in Literature|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/10/10/books/nobel-literature.html|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olga Tokarczuk and Peter Handke win Nobel prizes in literature|ناونیشان=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prizes-in-literature-olga-tokarczuk-peter-handke-2019-2018|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://kultura.pravda.sk/kniha/clanok/528786-nobelove-ceny-za-literaturu-budu-vyhlasene-dve/|ئیش=Pravda|زمان=sk|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Nobelove ceny za literatúru získali Olga Tokarczuková a Peter Handke}}</ref> شێوازی نووسینی [[میتۆلۆژیا]]یی لە نووسینەکانی ئۆلگا ھەستی پێدەکرێت، ئەو وەکو [[دەروونناسی|دەرووناسێک]] لە زانکۆی وارشۆ ڕاھێنانی پێ کراوە. لەماوەی ژیانیدا چەند کتێبێک، ڕۆمان، شیعر و [[پەخشان]]ی نووسیوە. ڕۆمانی گەشتەکانی ئۆلگا خەڵاتی نایکی پێدراوە، کە بەرزترین خەڵاتی وێژەیە لە پۆلەندا. ئۆلگا کەسێکی چەپ، سەوزەخۆر، [[بێدین]] و ھەروەھا فێمێنیستە.<ref name="Tokarczuk laureatka GW">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wodecka|یەکەم=Dorota|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Olga Tokarczuk, laureatka Nike 2015: Ludzie, nie bójcie się!|trans-title=Olga Tokarczuk, the laureate of Nike 2015: People, don't be afraid!|ناونیشان=http://wyborcza.pl/1,75410,18999849,olga-tokarczuk-laureatka-nike-2015-ludzie-nie-bojcie-sie.html|ئیش=[[Gazeta Wyborcza]]|زمان=pl}}</ref><ref name="theguardian.com">[http://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/olga-tokarczuk-the-dreadlocked-feminist-winner-the-nobel-needed "Olga Tokarczuk: the dreadlocked feminist winner the Nobel needed"], ''The Guardian''.</ref><ref>Shotter, J. (2020, February 14). Nobel laureate Olga Tokarczuk: why populist nostalgia will pass. Retrieved from https://www.ft.com/content/36cfd978-4c1a-11ea-95a0-43d18ec715f5</ref> ئەو لەلایەن گرووپێکەوە تۆمەتبارکراوە بە دژە کریستیان و دژە نیشتماپەروەری ھەروەھا تۆمەتبارکراوە بە ڕێگەخۆشکردن بۆ دامەزراندنی ژینگەیەکی تیرۆر.<ref name="theguardian.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Connolly|یەکەم=Kate|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Agnieszka Holland: Pokot reflects divided nature of Polish society|زمان=en-GB|ئیش=The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2017/feb/16/agnieszka-holland-pokot-reflects-divided-nature-of-polish-society|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|issn=0261-3077}}</ref> ئۆلگا لەبەرامبەر ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردووەتەوە و وتوویەتی کە ئەو کەسێکی تەواو نیشتمانپەروەرە، ھەروەھا ڕەخنەی لەو گرووپانە گرتووە بەوەی ئەم کارانەیان دەبێتە ھۆی ترساندنی خەڵکی بیانی بۆ پۆلەندییەکان و بەمەش ناوبانگی پۆلەندا لە ئاستی نێونەتەوەیی ناشرین دەبێت.<ref name="I am a patriot">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Piekarska|یەکەم=Magda|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Olga Tokarczuk: To ja jestem patriotką, a nie nacjonalista palący kukłę Żyda|trans-title=I am a patriot, not the nationalist who burns an effigy of a Jew|ناونیشان=http://wroclaw.wyborcza.pl/wroclaw/1,142076,19325258,olga-tokarczuk-to-ja-jestem-patriotka-a-nie-nacjonalista-palacy.html|ئیش=Gazeta Wyborcza|زمان=pl}}</ref><ref name="polityka historyczna">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Piekarska|یەکەم=Magda|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Nowa polityka historyczna wg PiS. Żądają odebrania Tokarczuk obywatelstwa Nowej Rudy|trans-title=A new historical politics according to PiS. They demand that Nowa Ruda revokes Tokarczuk's citizenship|ناونیشان=http://wyborcza.pl/1,75475,19347868,nowa-polityka-historyczna-wg-pis-zadaja-odebrania-tokarczuk.html|ئیش=Gazeta Wyborcza|زمان=pl}}</ref><ref name="Czapliński list otwarty">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Czapliński|یەکەم=Przemysław|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Czapliński: list otwarty do senatora Waldemara Bonkowskiego|trans-title=Czapliński: an open letter to Senator Waldemar Bonkowski|ناونیشان=http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego|بڵاوکەرەوە=[[Krytyka Polityczna]]|زمان=pl|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160420094031/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Olga Tokarczuk|ئۆلگا تۆکارچوک}} {{خەڵاتی نۆبێل لە وێژە |state=collapsed}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|وێژە|پۆڵەندا|ڕۆمانەکان}} [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی نێونەتەوەیی مەن بووکەر]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] la9f99uwjx4l8knysnejiu4r7uymme8 1 175378 1591637 1483741 2026-06-18T12:08:17Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591637 wikitext text/x-wiki [[پۆل:گشت پەڕەکانی پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] [[پۆل:وتارەکانی ساڵی ٢٠٢١ لە پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئۆلگا تۆکارچوک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=846714 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140202175311/http://www.rp.pl/artykul/436816.html بۆ http://www.rp.pl/artykul/436816.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئۆلگا تۆکارچوک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1321812 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140202175311/http://www.rp.pl/artykul/436816.html بۆ http://www.rp.pl/artykul/436816.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٥٤، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئۆلگا تۆکارچوک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1483740 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160420094031/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego بۆ http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٠٨، ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئۆلگا تۆکارچوک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591636 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191010133131/https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel بۆ https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٢:٠٨، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) nmwvrv7k0t83fz28kh3r7o20rk9d3q2 0 175624 1591693 1446593 2026-06-18T16:06:55Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591693 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q80137|پێڕستی ڕەش=وەرزش، بواری کار ،Hair color، زمانەکانی ئاخاوتن، Time period ، ھاوسەر ئەندامی حیزبی سیاسی، خوشک و برا، زمانی زگماکی، خوێندنەوەی ئای پی ئەی، Lifestyle، دانیشتووی، ناسناو، بەشێکە لە، Present in work، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کۆتایی ساڵانی چالاکی}}'''ئێمیلی برۆنتی''' (بە [[زمانی ئینگلیزی]]: Emily Brontë؛ ٣٠ی تەممووزی ١٨١٨ - ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٨)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The New Encyclopædia Britannica, Volume 2|بڵاوکەرەوە=Encyclopædia Britannica, Inc|ساڵ=١٩٩٢|پەڕە=٥٤٦}}</ref> ژنە [[شاعیر]] و [[ڕۆماننووس|ڕۆماننووسی]] [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] بوو، ئەو زیاتر بەهۆی تاکە ڕۆمانەکەی، بەرزاییەکانی ''وتەرینگ'' (''Wuthering Heights)'' ناسراوە، کە بەیەکێک لە بەرهەمە کلاسیکییەکانی [[وێژەی ئینگلیزی]] دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Moretti|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Emily's Brontë's guide to literary immortality|ناونیشان=https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Steve Moretti|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418135708/https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide|url-status=dead}}</ref> ئەو لەگەڵ خووشکەکانی [[شارلۆت برۆنتی|شارلۆت]] و [[ئان برۆنتی|ئان]] بەیەکەوە کتێبێکی شیعریان بڵاوکردەوە لە ژێر ناونیشانی (''Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell)،'' کتێبەکە لە ساڵی ١٨٤٨ بڵاوکرایەوە.<ref>[https://www.historyextra.com/period/victorian/bronte-sisters-anne-charlotte-emily-who-were-they-house-famous-write-books/ The Brontës: the unfortunate and unlikely tale of the world’s “greatest literary sisters”]، ماڵپەڕی هیستری ئێکسرا، ڕۆژی ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ بڵاوکراوەتەوە.</ref> ئیمێلی لە ژێرناوی ئێلیس بێڵ شیعرەکانی بڵاودەکردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mireles|یەکەم=Flor|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Women’s History Month: A look at female authors who published under male pen names|ناونیشان=https://nsucurrent.nova.edu/2021/03/02/womens-history-month-a-look-at-female-authors-who-published-under-male-pen-names/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Current|زمان=en-US}}</ref> ئێمیلی برۆنتی لە ڕۆژی ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٨، لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|وێژە|مێژوو|شانشینی یەکگرتوو|ڕۆمانەکان|شیعر}} {{پۆلی کۆمنز|Emily Brontë}} [[پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرانی مەسیحی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٤٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٨]] [[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] 2ioo3x3pfp0vz6lgh5sriianijmgf8s 1 175641 1591694 763619 2026-06-18T16:07:06Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591694 wikitext text/x-wiki [[پۆل:گشت پەڕەکانی پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] [[پۆل:وتارەکانی ساڵی ٢٠٢١ لە پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئێمیلی برۆنتی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591693 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210418135708/https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide بۆ https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٠٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) c66mlmz0rr026d7t8d0l79uryjsvjps 1 180153 1591722 1415334 2026-06-18T17:47:56Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591722 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵکی ئەرمەنی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=787640 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012 بۆ https://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٠٠، ٢١ی ئایاری ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵکی ئەرمەنی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=792625 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191023134823/http://gov.nkr.am/en/regions/ بۆ http://gov.nkr.am/en/regions/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=841765 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012 بۆ https://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171010074805/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf بۆ http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html بۆ http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150120014516/http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480,Charakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html بۆ http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480,Charakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٦:٣٢، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876117 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://www.webcitation.org/6DSOLhXIG?url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 بۆ http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 بۆ http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٥٧، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=944319 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls بۆ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=965776 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/6DSOLhXIG?url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 لە http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٤١، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160105043245/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls بۆ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 بۆ http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012 بۆ https://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140125105053/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 بۆ http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٣٠، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1055131 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/5wQJe0KAo?url=http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20110106104636/http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html لە http://www.ncccusa.org/news/01news36a.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٤١، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1069431 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191023134823/http://gov.nkr.am/en/regions/ بۆ http://gov.nkr.am/en/regions/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٤٥، ٢١ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1117561 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html بۆ http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤٧، ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٦ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1322242 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls بۆ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130117011402/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 بۆ http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 بۆ http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480,Charakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٨، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1415333 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070315192333/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1+&n_page=2 بۆ http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٢٢، ٦ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591721 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html بۆ http://mincult.am/national_minority.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٤٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qqngn7pwi9z40xbmor62rdq3wphe98l 0 186329 1591882 1493702 2026-06-19T07:29:21Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591882 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=بیونگ جونگ سوو|image=Byun Jung-soo, 2011 (cropped).jpg|birth_date={{birth date and age|1974|4|15}}|birth_place=کۆریای باشوور|occupation=مۆدێل, خانمەکتەر|years_active=١٩٩٥ بۆ ئێستا|education=[[زانکۆی گاچۆن|زانکۆی کیونگوۆن]] - Textile Art|agent=SP Entertainment|spouse=Andrew Liu <!--Ryu Yong-woon--> (m. 1997)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Byeon Jeong-soo's handsome husband|ناونیشان=http://www.hancinema.net/byeon-jeong-soo-s-handsome-husband-42482.html|وێبگە=[[Hancinema]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref>|children=Liu Chae-won<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Byeon Jeong-soo and her two daughters in dresses|ناونیشان=http://www.hancinema.net/byeon-jeong-soo-and-her-two-daughters-in-dresses-50504.html|وێبگە=[[Hancinema]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> <br/> Liu Jung-won|family=[[:ko:변정민|Byun Jung-min]] <small>(sister)</small>}}'''بیون جونگ-سوو''' (لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٧٤) خانمەکتەر و مۆدێلی کۆریای باشوورە لە دەیەی ١٩٩٠ دەستی بە کاری مۆدێل کرد، لە ٢٠٠٢ دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە درامای تەلەڤیزیۆنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Han|یەکەم١=Sang-hee|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=''Last Scandal'': A New Drama of Strong Spirited Ajumma|ناونیشان=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/03/201_20043.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141217200444/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/03/201_20043.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Korea Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Manny has its love triangle|ناونیشان=http://www.dramabeans.com/2011/03/manny-has-its-love-triangle/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=Dramabeans}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Byeon Jeong-soo "I almost quit acting"|ناونیشان=http://www.hancinema.net/byeon-jeong-soo-i-almost-quit-acting-37974.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Hancinema]]}}</ref><ref name="class">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cho|یەکەم١=Ines|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Model turned designer brings class to TV shopping|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2614597|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Korea Joongang Daily]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218000823/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2614597|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hwang|یەکەم١=You-mee|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Herald Interview: Model watch: All-around player going strong|ناونیشان=http://www.hancinema.net/herald-interviewmodel-watch-all-around-player-going-strong-6936.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Korea Herald]] via [[Hancinema]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Trends 2006: Starlets Turn to Fashion|ناونیشان=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/12/28/2006122861009.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Chosun Ilbo]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cho|یەکەم١=Ines|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Come buy, I want to be famous and rich|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2873087|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Korea Joongang Daily]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Lee|یەکەم١=Eun-joo|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Stars are taking turns starting their own businesses on the side|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2886352|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Korea Joongang Daily]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Han|یەکەم١=Sang-hee|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Stars Offer Trendy Tips Through Programs|ناونیشان=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/07/135_27995.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Korea Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Pregnant Model Shows off New Curves|ناونیشان=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/06/23/2006062361031.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Chosun Ilbo]]}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://cafe.daum.net/VioletLove Byun Jung-soo Fan Cafe] at [[:en:Daum_Kakao|Daum]] {{in lang|ko}} * {{HanCinema person}} * {{KMDb person|00036033|Byun Jung-soo}} * {{IMDb name|2188884|Byun Jung-soo}} * {{IMDb name|5093742|Byun Jung-soo}} {{authority control}}{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|تەلەڤیزیۆن|ژن|ژیاننامە|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Byun Jung-soo}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی کاچۆن]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی گاچۆن]] [[پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سێئول]] [[پۆل:خەڵکی سێئول]] [[پۆل:مۆدێلەکانی سێئول]] 7wkgm2s07l8cmo18uh61qttg38zvvb9 0 186526 1591610 1591486 2026-06-18T12:04:00Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591610 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=ھۆنگ ئیون ھی|image=Hong Eun-hee.jpg|birth_date={{birth date and age|1980|2|17}}|birth_place=[[جیۆنگئیوپ]], [[باکوری پارێزگای جیۆلا|باکووری جیۆلا]], [[کۆریای باشوور]]|occupation=[[خانمەکتەر]]|years_active=١٩٩٨ بۆ ئێستا|alma_mater=[[زانکۆی ھونەرەکانی سێئول]]|agent=[[Namoo Actors]]}}'''ھۆنگ ئیون-ھی''' (لەدایکبووی ١٧ی شووباتی ١٩٨٠) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Hong Eun-hee Favorite Actress of Middle-Aged Women|ناونیشان=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=418|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=KBS Global|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141221051803/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=418|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hong Eun-hee to Step In as Female Lead of KBS Drama|ناونیشان=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/11/27/2012112700603.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=[[The Chosun Ilbo]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Sunwoo|یەکەم١=Carla|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Park Joo-mi replaced by Hong Eun-hee|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2962930|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=[[Korea JoongAng Daily]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140729214835/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2962930|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Twitter}} {{in lang|ko}} * [http://www.namooactors.com/star/hongeunhee/ Hong Eun-hee] at [[:en:Namoo_Actors|Namoo Actors]] {{in lang|ko}} * {{HanCinema person}} * {{IMDb name|2080026|Hong Eun-hee}} * {{KMDb person|00015858|Hong Eun-hee}} {{authority control}}{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|تەلەڤیزیۆن|ژن|ژیاننامە|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Hong Eun-hee}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرە منالەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم]] 21v0u57gqmloqf3jqy9gy9y89acmcxu 0 187607 1591725 1347936 2026-06-18T17:50:25Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591725 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''[[ئەرژەنتین]]''' یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''[[یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ھاوینەی ٢٠٢١|ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]''' لە [[تۆکیۆ]]. ١٧٤ وەرزشوان (١١٩ پیاو، ٥٣ ژن) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان دەکەن لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە لەوانە مەلەوانی و گۆڕەپان و مەیدان، جۆدۆ، تەقەکردن، تۆپی پێ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref>، تۆپی دەست، تێنس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Explica .co – Latest news from around the world|ناونیشان=https://www.explica.co/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.explica.co|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210726021604/https://www.explica.co/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>، تێنسی سەرمێز، بالە، گۆڵف لە گەڵ چەندین یاری دیکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Joint Statement from the International Olympic Committee and the Tokyo 2020 Organising Committee - Olympic News|ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/joint-statement-from-the-international-olympic-committee-and-the-tokyo-2020-organising-committee|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=International Olympic Committee|زمان=en}}</ref> ئەمە بیست و پێنجەمین بەشداربووی ئەرژەنتینە بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٠٠. بە شێوەیەکی گشتی یاریزانانی ئەرژەنتین لە زۆربەی ساڵەکان بەشداریان کردووە تەنھا لە ساڵەکانی ١٩٠٤، ١٩١٢، ١٩٨٠. بەشداریان تێدانەکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Selección Mayor: los 15 convocados por el sueño olímpico {{!}} CAB|ناونیشان=https://www.argentina.basketball/ver/noticia/seleccion-los-15-convocados-por-el-sueno-olimpico|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.argentina.basketball|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604132734/https://www.argentina.basketball/ver/noticia/seleccion-los-15-convocados-por-el-sueno-olimpico|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref>لە سەرجەم بەشدارییەکانی پێشووی لە ئڵمپیادی هاویینە توانیویەتی ٧٤ مەدالیای جۆاروجۆر بەدەست بهێنێت لە ناویاندا ٢١ مەدالیای زێڕ . == یارییەبەشداربووەکان == لیستی ئەو یارییانەی کە یاریزانانی ئەرژەنتین ڕکابەری دەکەن لە پێناو بردنەوەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیاد {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! width="180" |وەرزش ! width="55" |پیاو ! width="55" |ژن ! width="55" |گشتی |- | align="left" |[[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |٣ |٢ |٥ |- | align="left" |[[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |١٢ |٠ |١٢ |- | align="left" |[[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |٣ |٠ |٣ |- | align="left" |[[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] |٣ |١ |٤ |- | align="left" |[[Cycling at the 2020 Summer Olympics|Cycling]] |٢ |١ |٣ |- | align="left" |[[Equestrian at the 2020 Summer Olympics|Equestrian]] |١ |TBD |٣ |- | align="left" |[[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] |٠ |١ |١ |- | align="left" |[[Field hockey at the 2020 Summer Olympics|Field hockey]] |١٦ |١٦ |٣٢ |- | align="left" |[[Football at the 2020 Summer Olympics|Football]] |١٨ |٠ |١٨ |- | align="left" |[[Golf at the 2020 Summer Olympics|Golf]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Gymnastics at the 2020 Summer Olympics|Gymnastics]] |٠ |١ |١ |- | align="left" |[[Handball at the 2020 Summer Olympics|Handball]] |١٤ |٠ |١٤ |- | align="left" |[[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |١ |١ |٢ |- | align="left" |[[Modern pentathlon at the 2020 Summer Olympics|Modern pentathlon]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |٠ |٢ |٢ |- | align="left" |[[Rugby sevens at the 2020 Summer Olympics|Rugby sevens]] |١٢ |٠ |١٢ |- | align="left" |[[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |٤ |٧ |١١ |- | align="left" |[[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |٢ |٢ |٤ |- | align="left" |[[Surfing at the 2020 Summer Olympics|Surfing]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |١ |٤ |٥ |- | align="left" |[[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] |٢ |٠ |٢ |- | align="left" |[[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Tennis at the 2020 Summer Olympics|Tennis]] |٦ |١ |٧ |- | align="left" |[[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] |١٤ |١٤ |٢٨ |- | align="left" |[[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] |١ |٠ |١ |- !گشتی !١١٩ !٥٣ !١٧٤ |} == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|وەرزش}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Argentina at the 2020 Summer Olympics}} [[پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] 4qshuy90kq9tg4xy9g07dqqwdsaqm8i 1 187751 1591662 1321991 2026-06-18T14:20:21Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591662 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیلین ئاتکینز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=814623 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171201043526/http://www.cuny.tv/show/theatertalk/PR1007631 بۆ http://www.cuny.tv/show/theatertalk/PR1007631 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٣٧، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیلین ئاتکینز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=896713 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110927135242/http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html بۆ http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:١١، ١ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیلین ئاتکینز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1089468 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210607024528/http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd بۆ http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٠٣، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[ئیلین ئاتکینز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1321990 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141222221402/http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/ بۆ http://www.olivierawards.com/about/previous-winners/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110927135242/http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html بۆ http://www.bafta.org/awards/television/latest-winners-and-nominees,91,BA.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210607024528/http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd بۆ http://announcements.telegraph.co.uk/deaths/204319/shepherd زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٢٦، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیلین ئاتکینز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591661 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20070503053730/http://www.bfi.org.uk/filmtvinfo/ftvdb/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20070503053730/http://www.bfi.org.uk/filmtvinfo/ftvdb/ لە http://www.bfi.org.uk/filmtvinfo/ftvdb/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٢٠، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) pg8y81dfug278junzqpnmvfkpab92rm 0 188435 1591624 1591372 2026-06-18T12:06:10Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591624 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Cate Natalie Campbell | image = Cate Campbell - Kazan 2015 - Victory Ceremony 100m freestyle.jpg | alt = | caption = Cate Campbell at the [[2015 World Aquatics Championships]] | fullname = Cate Natalie Campbell | nicknames = | strokes = [[Freestyle swimming|Freestyle]] | club = [[Commercial Swimming Club|Commercial]] | coach = Simon Cusack<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.swimvortex.com/emily-seebohm-riding-golden-wave-to-rio-with-a-159-australian-200-back-record/ |سەردێڕ=Emily Seebohm Riding Golden wave To Rio With A 1:59 Australian 200 Back S/C Record |یەکەم١=Craig |دوایین١=Lord |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Swimvortex |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208121253/http://www.swimvortex.com/emily-seebohm-riding-golden-wave-to-rio-with-a-159-australian-200-back-record/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | collegeteam = | birth_date = {{Birth date and age|1992|05|20|df=y}} | birth_place = [[Blantyre]], [[Malawi]] | death_date = | death_place = | height = {{convert|186|cm|ftin}}<ref name="fina">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cate Campbell |ناونیشان=http://www.fina.org/athletes/cate-campbell |وێبگە=fina.org |بڵاوکەرەوە=[[FINA]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125181857/https://www.fina.org/athletes/cate-campbell |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | weight = 74 kg<ref name="fina"/> | medaltemplates = {{MedalCount |total=yes |[[Swimming at the Summer Olympics|Olympic Games]]|4|1|3 |[[FINA World Aquatics Championships|World Championships (LC)]]|4|5|3 |[[Pan Pacific Swimming Championships|Pan Pacific Championships]]|9|0|0 |[[Swimming at the Commonwealth Games|Commonwealth Games]]|6|2|0 |[[Swimming at the Summer Universiade|Universiade]]|1|0|1 }} {{MedalSport|Women's swimming}} {{MedalCountry| {{AUS}}}} {{MedalCompetition|[[Swimming at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} {{MedalGold|[[Swimming at the 2012 Summer Olympics|2012 London]]|[[Swimming at the 2012 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|[[Swimming at the 2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]]|[[Swimming at the 2016 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|[[Swimming at the 2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]]|[[Swimming at the 2020 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|2020 Tokyo|[[Swimming at the 2020 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metre medley relay|٤×100 m medley]]}} {{MedalSilver|2016 Rio de Janeiro|[[Swimming at the 2016 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metre medley relay|٤×100 m medley]]}} {{MedalBronze|[[Swimming at the 2008 Summer Olympics|2008 Beijing]]|[[Swimming at the 2008 Summer Olympics – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalBronze|2008 Beijing|[[Swimming at the 2008 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalBronze | 2020 Tokyo | [[Swimming at the 2020 Summer Olympics – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalCompetition|[[Swimming at the World Aquatics Championships|World Championships (LC)]]}} {{MedalGold|[[2013 World Aquatics Championships|2013 Barcelona]]|[[Swimming at the 2013 World Aquatics Championships – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalGold|[[2015 World Aquatics Championships|2015 Kazan]]|[[Swimming at the 2015 World Aquatics Championships – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|[[2019 World Aquatics Championships|2019 Gwangju]]|[[Swimming at the 2019 World Aquatics Championships – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|2019 Gwangju|[[Swimming at the 2019 World Aquatics Championships – 4 × 100 metre mixed medley relay|٤×100 m mixed medley]]}} {{MedalSilver|2013 Barcelona|[[Swimming at the 2013 World Aquatics Championships – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalSilver|2013 Barcelona|[[Swimming at the 2013 World Aquatics Championships – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalSilver|2013 Barcelona|[[Swimming at the 2013 World Aquatics Championships – Women's 4 × 100 metre medley relay|٤×100 m medley]]}} {{MedalSilver|2019 Gwangju|[[Swimming at the 2019 World Aquatics Championships – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalSilver|2019 Gwangju|[[Swimming at the 2019 World Aquatics Championships – Women's 4 × 100 metre medley relay|٤×100 m medley]]}} {{MedalBronze|[[2009 World Aquatics Championships|2009 Rome]]|[[Swimming at the 2009 World Aquatics Championships – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalBronze|2015 Kazan|[[Swimming at the 2015 World Aquatics Championships – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalBronze|2019 Gwangju|[[Swimming at the 2019 World Aquatics Championships – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalCompetition|[[Pan Pacific Swimming Championships|Pan Pacific Championships]]}} {{MedalGold|[[2014 Pan Pacific Swimming Championships|2014 Gold Coast]]|[[2014 Pan Pacific Swimming Championships – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalGold|2014 Gold Coast|[[2014 Pan Pacific Swimming Championships – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalGold|2014 Gold Coast|[[2014 Pan Pacific Swimming Championships – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|2014 Gold Coast|[[2014 Pan Pacific Swimming Championships – Women's 4 × 100 metre medley relay|٤×100 m medley]]}} {{MedalGold| [[2018 Pan Pacific Swimming Championships|2018 Tokyo]] | 50 m freestyle}} {{MedalGold| 2018 Tokyo | 100 m freestyle}} {{MedalGold| 2018 Tokyo | 4×100 m freestyle}} {{MedalGold| 2018 Tokyo | 4×100 m medley}} {{MedalGold| 2018 Tokyo | 4×100 m mixed medley}} {{MedalCompetition|[[Swimming at the Commonwealth Games|Commonwealth Games]]}} {{MedalGold|[[Swimming at the 2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]]|[[Swimming at the 2014 Commonwealth Games – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalGold|2014 Glasgow|[[Swimming at the 2014 Commonwealth Games – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalGold|2014 Glasgow|[[Swimming at the 2014 Commonwealth Games – Women's 4 × 100 metre medley relay|٤×100 m medley]]}} {{MedalGold|[[Swimming at the 2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]]|[[Swimming at the 2018 Commonwealth Games – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalGold|2018 Gold Coast|[[Swimming at the 2018 Commonwealth Games – Women's 50 metre butterfly|50 m butterfly]]}} {{MedalGold|2018 Gold Coast|[[Swimming at the 2018 Commonwealth Games – Women's 4 × 100 metre freestyle relay|٤×100 m freestyle]]}} {{MedalSilver|2014 Glasgow|[[Swimming at the 2014 Commonwealth Games – Women's 50 metre freestyle|50 m freestyle]]}} {{MedalSilver|2018 Gold Coast|[[Swimming at the 2018 Commonwealth Games – Women's 100 metre freestyle|100 m freestyle]]}} {{MedalCompetition|[[Swimming at the Summer Universiade|Universiade]]}} {{MedalGold|[[Swimming at the 2011 Summer Universiade|2011 Shenzhen]]|4×100 m freestyle}} {{MedalBronze|2011 Shenzhen|50 m freestyle}} }} '''کەیت کامپبێڵ''' (بە ئینگلیزی :Cate Campbell، لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٩٩٢) خانمە مەلەزانی پێشبڕکێکاری ئوسترالییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cate Campbell|ناونیشان=https://www.olympics.com.au/olympians/cate-campbell/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Australian Olympic Committee|زمان=en-AU}}</ref> لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨]] دا دوو مەدالیای برۆنز، و لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢]] مەدالیایەکی زێر و ھەروەھا مەدالیایەکی زێر و مەدالیایەکی زێوی لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦]] و دوو مەدالیای زێری لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ بەدەست ھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cate Campbell {{!}} Swimming Australia|ناونیشان=https://www.swimming.org.au/athletes/cate-campbell|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Cate Campbell breaks world record on return to pool|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2017-10-27/cate-campbell-breaks-world-record-on-return-to-pool/9091828|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.abc.net.au|زمان=en-AU}}</ref> لەکاتی نمایشی ھاتنە ناوەوەی وڵاتان لە مەراسیمی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵمپیادی ٢٠٢٠ ی تۆکیۆ ئاڵاھەڵگری وڵاتەکەی بوو لە پاڵ وەرزشوانی یاری باسکەی ئوسترالیا پاتی میلس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mcphee|یەکەم=Eliza|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Patty Mills and Cate Campbell lead Australian team at Tokyo Olympics|ناونیشان=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9818345/Patty-Mills-Cate-Campbell-proudly-lead-Australian-team-Tokyo-Olympics-opening-ceremony.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Mail Online}}</ref> == ژیانی سەرەتایی == کەیت لە شاری پلانتایەری ولاتی [[مالاوی]] لە ٢٠ی ئایاری ١٩٩٢ لەدایک بووە. یەکەم منداڵی ناو بنەماڵەکەی ئێرکی ژمێریار و جێنی پەرستارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Campbell: Top Of The World|ناونیشان=https://www.insidesport.com.au/news/campbell-top-of-the-world-421969|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Inside Sport}}</ref> سێ خوشک و برایەکی لە خۆی بچووکتر ھەیە براکەی نەخۆشی شەلەل دەماغی ھەیە و لە ژێرچاودێریدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Swimming sisters Cate and Bronte Campbell carry Aussie hopes at Glasgow Games|ناونیشان=https://heraldsun.com.au/sport/swimming-sisters-cate-and-bronte-campbell-carry-aussie-hopes-at-glasgow-games/news-story/b462c4d061f3e929caf766124437393f|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Fox Sports|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dailytelegraph.com.au {{!}} Subscribe to The Daily Telegraph for exclusive stories|ناونیشان=https://dsf.newscorpaustralia.com/dailytelegraph/subscription/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-AU}}</ref> جێنی دایکی پێشتر مەلەزان بووە بۆیە ھەرچوار کچەکەی فێری مەلەوانی کرد لە حەوزی ماڵەکەی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Sport on Saturdays: Meet Cate Campbell, Olympic swimmer.|ناونیشان=https://www.mamamia.com.au/meet-cate-campbell-olympic-swimmer/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Mamamia|زمان=en-AU|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801225009/https://www.mamamia.com.au/meet-cate-campbell-olympic-swimmer/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>ھەروەھا ھەر بەمەبەستی مەلەکردن ڕوویاندەکردە دەریاچەیەکی نیزک لە خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Who are... Cate and Bronte Campbell". NBC Olympics. Retrieved 7 August 2017.|ناونیشان=https://www.nbcolympics.com/news/who-are-cate-and-bronte-campbell|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180827010954/http://www.nbcolympics.com/news/who-are-cate-and-bronte-campbell}}</ref>بۆیە لە منداڵییەوە فێری مەلەکردن بوون. لەلایەن دایکیانەوە کتێبی پیرۆزیان بۆ دەخوێندرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=Bronte and Cate Campbell talk about life in and out of pool|ناونیشان=http://www.zwemza.com/?p=31867|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=ZwemZa|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210801225009/http://www.zwemza.com/?p=31867|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کەیتی لە ماڵیکی گەورە دەژیان کە بێ تەلەڤیزیۆن بوو. بەلام ئاژەلی ماڵیان زۆر بوو لەوانە: قەل، بەراز، پشیلە و مریشک. بەخێویان دەکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Subscribe to The Australian {{!}} Newspaper home delivery, website, iPad, iPhone & Android apps|ناونیشان=https://dsf.newscorpaustralia.com/theaustralian/subscription/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-AU}}</ref> لە کاتی خوێندنی قوتابخانەیدا نە بەھەرەی لە گۆرانیوتن ھەبوو نە لە سەما کردن بەلام توانایەکی باشی لە مەلەکردن ھەبوو کە لە ھەمانکاتدا یەکێک لە ئارەزووەکانی بوو. ھەروەھا وەک خۆی ڕایگەیاندبوو لە قوتابخانە خوێندکارێکی ئاست مام ناوەند بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Cooke|یەکەم=Richard|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Making a splash: Cate Campbell, 22, swimmer|ناونیشان=https://www.thesaturdaypaper.com.au/sport/swimming/2014/07/12/making-splash-cate-campbell-22-swimmer/1405087200|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Saturday Paper|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201041239/https://www.thesaturdaypaper.com.au/sport/swimming/2014/07/12/making-splash-cate-campbell-22-swimmer/1405087200|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سالی ٢٠٠١ کەیتی لەگەڵ خانەوادەی لە مەلاوییەوە گواستیانەوە بۆ ئوسترالیا. لەوێ درێژەی بە خوێندن دا لە ھەمانکاتیش بەشداری چەندین پاڵاوانێتی لەسەر ئاستی قوتابخانەکان کرد ھەروەھا بەھۆی تواناکانی بانگێشتی تیمی مەلەوانی ئوسترالیا کرا. ھەروەھا خوشکەکەشی برۆنتی کامپبێڵ بەھەمان شێوە بانگێشتی تیمی مەلەوانی ئوسترالیا کرا و پێکەوە بەشداری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ ی لەندەن بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=London 2012 - Campbell sisters to swim in London|ناونیشان=http://london2012.olympics.com.au/news/campbell-sisters-to-swim-in-london|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141104182954/http://london2012.olympics.com.au/news/campbell-sisters-to-swim-in-london|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ٢٠٠٧ بەشداری فیستیڤاڵی ئۆڵمپیادی لاوانی ئوسترالیای لە [[سیدنی]] کرد و توانی دوو مەدالیای زێڕی لە مەلەوانی ٥٠ مەتری تاکی ئازاد و مەلەوانی ٤ × ١٠٠ مەتری ئازاد بباتەوە ھەروەھا لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ی پەکین توانی مەدالیای بڕۆنز لە مەلەوانی ٥٠ مەتری ئازاد بەدەست بھێنیت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Cate Campbell: Queen Of 100 Meters Freestyle Swimming|ناونیشان=https://www.womenfitness.net/cate-campbell-swimming/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Women Fitness|زمان=en-US}}</ref> == بەشدارییەکان == === ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ === کەیت یەکێک بوو لە خانمە یاریزانە بەرشداربووەکانی ئوسترالیا لە یارییەکانی ھاوینەی ٢٠٠٨ لە پەکین. ئەمە یەکەم بەشداری بوو لە ئۆڵمپیاد. کەیت خێراترین ئەنجامی بۆ گەیستن بە چارەکی کۆتایی لە ڕکابەری ٥٠ مەتری ئازاد تۆمارکرد کاتێک توانی ٢٤٫٢٠ چرکە تەواو بکات. لە ڕکابەرییەکانی پێش کۆتایی توانی بە ٢٤٫٤٢ چرکە بگاتە قۆناغی کۆتایی لە قۆناغی کۆتایی پلەی سێیەم و مەدالیای بڕۆنزی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی بە ٢٤٫١٧ چرکە گەیشتە ھێلی کۆتایی. ھەروەھا توانی مەدالیای بڕۆنز وەک بەشێک لە تیمی ٤ × ١٠٠ مەتری خانمان بەدەست بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=May 1992Blantyre|یەکەم=Full name Cate Natalie CampbellClub CommercialHeight 1 86 mNational team AustraliaCoach Simon CusackWeight 67 kgSport SwimmingName Cate CampbellEducation Ken State High SchoolStrokes FreestyleRole SwimmerSiblings Bronte CampbellBorn 20|دوایین٢=Campbell|یەکەم٢=MalawiParents Eric|دوایین٣=Campbell|یەکەم٣=Jenny CampbellSimilar People Bronte|دوایین٤=McKeon|یەکەم٤=Emma|دوایین٥=Seebohm|یەکەم٥=Emily|دوایین٦=Coutts|یەکەم٦=Alicia|دوایین٧=SchlangerProfilesTwitter|یەکەم٧=Melanie|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=Cate Campbell - Alchetron, The Free Social Encyclopedia|ناونیشان=https://alchetron.com/Cate-Campbell|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Alchetron.com|زمان=en-US}}</ref> === پاڵەوانییەتی جیھانی ٢٠٠٩ === لە دوای تەواو بوونی یارییەکانی ھاوینەی ٢٠٠٨ی پەکین کەیت بەردەوامبوو لە بەشداریکردن لە پالاوانیتییە جیاجیاکان تایبەت بە مەلەوانی لە ساڵی ٢٠٠٩ بەشداری پاڵاوانێتی جیھانی مەلەوانی کرد کە لە ڕۆمای ئیتالیا بەرێوەچوو، توانی پلەی سێیەم لە ٥٠ مەتری ئازادی خانمان بەدەست بھێنێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_133_Finals_1_Women_50_Free.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090806181703/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_133_Finals_1_Women_50_Free.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ === کەیت ئەندامی تیمی ئوسترالی بوو کە مەدالیای زێڕی بردەوە لە مەلەوانی ٤ × ١٠٠ مەتری ئازادی لەسەر ئاستی خانمان لە یاری [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢|ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢]] لە لەندەن. لە ئاستی تاکی بەشداری کێبرکێی مەلەوانی ٥٠ مەتری ئازادی کرد لەگەڵ برۆنتی خوشکی بەلام لە قۆناغی کۆتایی نەیانتوانی ئەنجامێکی باش بەدەست بھێنێت (کەیت پلەی ١٠، برۆنتی پلەی ٩ بەدەست ھێنا)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=IOC|سەردێڕ=London 2012 50m freestyle women Results - Olympic swimming|ناونیشان=https://olympics.com/en/olympic-games/london-2012/results/swimming/50m-freestyle-women|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Olympics.com|زمان=en}}</ref> === ٢٠١٣ === لە پالاوانێتی مەلەوانی ئوسترالیای ٢٠١٣ کەیت بەشداری کرد لە ھەردوو پێشبرکێی ٥٠ مەتری ئازاد و ١٠٠ مەتری ئازاد مەدالیای زێری بردەوە ھەروەھا لە لە پاڵەوانییەتی جیھانی بۆ یارییە ئاوییەکان کە لە [[بارسێلۆنا]] پایتەختی [[کەتەلۆنیا|ھەرێمی کەتەلۆنیا]] بەرێوەچوو لەگەڵ برۆنتی خوشکی و ئیما ماکیۆن و ئالیسیا کۆتس لە مەلەوانی ٤ × ١٠٠ مەتری ئازاد مەدالیای زیویان بردەوە، لە دوای تیمی ئەمریکی ەوە بوون بە جیاوازی ٠٬١٢ چرکە، لە شەشەمین ڕۆژی پێشبڕکێدا کەیتی لە مەلەوانی ١٠٠ مەتری ئازاد بە ماوەی ٥٢٫٣٤ گەیشتە ھێلی کۆتایی و مەدالیای زێڕی بەدەست ھێنا و ڕیکۆردێکی نوێ لەم یارییە تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=15th FINA WORLD CHAMPIONSHIPS|ناونیشان=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020101003302FFFFFFFFFFFF02|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1 5 CAMPBELL Cate AUS 0.75 (1) 24.85 52.34|ناونیشان=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020101001502FFFFFFFFFFFF02|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٢٠١٥ === [[پەڕگە:Kazan 2015 - Victory Ceremony Campbell sisters 100m freestyle.JPG|وێنۆک|کەیت کامپبێڵ (چەپ) و برۆنتی خوشکی لە پاڵاوانێتی جیھانی ٢٠١٥ بۆ یارییە ئاوییەکان]] لە پاڵەوانییەتی جیھانی یارییە ئاوییەکانی ساڵی ٢٠١٥ لە [[کازان]]، لە مەلەوانی ٤ × ١٠٠ مەتری ئازاد دا، توانیان بە پێش ھەردوو تیمی ھۆڵەندی و ئەمریکا بکەون و مەدالیای زێر بەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=16th FINA World Championships Kazan (RUS) July 24 - August 9, 2015|ناونیشان=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010F020001003302FFFFFFFFFFFF02|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Swimming at the 2015 World Aquatics Championships – Women's 100 metre freestyle|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Swimming_at_the_2015_World_Aquatics_Championships_–_Women%27s_100_metre_freestyle&oldid=1009389017|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> و لە پێشبرکێی مەلەوانی ١٠٠ مەرتی ئازاد کەوتە دوای برینی خوشکی و سارای مەلەزانی سویدی. پلەی سێیەم و مەدالیای بڕۆنزی بەدەست ھێنا. لە پاڵاوانێتی ئوسترالیا بۆ مەلەوانی کورت بۆ ساڵی ٢٠١٥ لە سیدنی، توانی لە یاریی ١٠٠ مەتری ئازاد دا ڕیکۆردێکی جیھانی تۆماربکات کە بە (٥٠٫٩١) ٥٠ چرکە و ٩١ لە ھەزاری چرکە بگاتە ھێلی کۆتایی بووە یەکم خانم ئەو پێشبڕکێیە لە خوار ٥١ چرکە کۆتایی پێبھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2015 Australia Short Course Championships: Day 4 - Meet Results - Swimming World|ناونیشان=https://www.swimmingworldmagazine.com/results/2015-australia-short-course-championships-day-4/international-elite/2015/November/25|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.swimmingworldmagazine.com}}</ref> === ٢٠١٦ === لە پالاوانێتی مەلەوانی ئوسترالیای ٢٠١٦ سەرکەوتوبوو لە ١٠٠مەتری ئازاد بۆ گەیشتن بە یارییەکانی مەلەوانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦، و لە پێشبڕکێی ٥٠ مەتری ئازاد خولی پێش کۆتایی توانی ڕیکۆردێکی نوێ تۆمار بکات کاتێک توانی بە (٢٣٬٩٣) چەرکە یارییەکە بباتەوە؛ و بەردەوام بوو لە سەرکەوتن لە قۆناغی کۆتایی گەیشتە یارییەکانی ئۆڵمپیاد لە ٥٠ مەتری ئازاد دا. لەگەڵ ئەوەشدا کەیتی سەرکەوتوو بوو لە گەیشتن بە تیمی ئوسترالیا بۆ پێبڕکێی ٤ × ١٠٠ مەتری ئازاد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Cate Campbell Breaks World Textile Tie With Fran Halsall With 23.93 CR Dash Mark|ناونیشان=http://www.swimvortex.com/cate-campbell-cracks-world-textile-commonwealth-dash-mark-in-23-93-in-semis/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160421060253/http://www.swimvortex.com/cate-campbell-cracks-world-textile-commonwealth-dash-mark-in-23-93-in-semis/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Cate Campbell Swims 23.84 in Final, Moves to #2 All-Time|ناونیشان=https://swimswam.com/cate-campbell-swims-23-84-in-final-moves-to-2-all-time/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=SwimSwam|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=2016 Australian Olympic Swimming Team selected {{!}} AUS Team {{!}} Rio 2016|ناونیشان=http://rio2016.olympics.com.au/news/2016-australian-olympic-swimming-team-selected|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161011063212/http://rio2016.olympics.com.au/news/2016-australian-olympic-swimming-team-selected|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ === بۆ جاری سێیەم لەسەر یەک کەیتی بەشداری یارییەکانی ئۆڵمپیای کردەوە بە ھاوبەشی لەگەڵ تیمی ئوسترالیا. لەگەڵ تیمی مەلەوانی خانمانی ئوسترالیای لە پێشبڕکێی ٤ × ١٠٠مەتری ئازادا توانی مەدالیای زێر بەدەست بھێنن بە ٣:٣٠٫٦٥ دەقە یارییەکەیان بردەوە و ڕیکۆردێکی نوێیان لەم یارییە لە ئۆڵمپیاد تۆمار کرد. ھاوکات برێتی خوشکیشی ئەندامی تیمەکە بوو. تیمی ئەمریکا دووەم و تیمی کەنەدا سێیەم بوون. ھەروەھا لە پێشبڕکێی ٤ × ١٠٠مەتری جۆراوجۆر توانیان مەدالیای زێو بەدەست بھێن. تیمی ئەمریکا مەدالیای زێڕ و تیمی دانیمارک مەدالیای بڕۆنزیان بەدەست ھێنا. کەیتی لە پێشبڕکێی ١٠٠ مەتری ئازاد و ٥٠ مەتری ئازاد بەشداری کرد بەلام نەیتوانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت لە پلەکانی دواوەوە مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Cate Campbell misses medals in stunning Rio upset|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2016-08-12/cate-campbell-misses-medals-in-stunning-rio-upset/7723202|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.abc.net.au|زمان=en-AU}}</ref> === ٢٠١٧ === لە دوای کۆتایی ھاتنی ئۆڵمپیاد کەیتی بەمەبەستی پشوودان بۆماوەیەک لە مەلەوانی دوورکەوتەوە، ویستی لەو ڕێگایەوە مێشک و دەروونی ئارامبکاتەوە کە ماوەیەکی زۆر بەھۆی ڕاھێنان و خۆئامادەکردنەکان فەرامۆشی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Clark|یەکەم=Laine|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Cate Campbell caps stunning return with national record at trials|ناونیشان=https://www.smh.com.au/sport/swimming/cate-campbell-caps-stunning-return-with-national-record-at-trials-20180303-p4z2q6.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Sydney Morning Herald|زمان=en}}</ref> دوای پشووەکەی گەرایەوە ڕاھێنانەکان و بەشداری لە پالاوانێتی مەلەوانی ئوسترالیا کرد و گەیشتە ژمارەی پێوانەی جیھانی لە پێشبرکێی ١٠٠ مەتری ئازاد کاتێک بە ٥٠٫٢٥ چرکە پێشبرکێکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|last=readApril 6|first=MIKE COLMAN8 min|last2=comments)</span>`; }); });|first2=2018-6:57PM/* global newscorpau */ fetch then then innerHTML = `${data} comments`; document querySelector innerHTML += ` <span>}|date=2018-04-06|title=Mum’s depression fears for Cate after Rio|url=https://www.couriermail.com.au/sport/commonwealth-games/swimming/cate-campbells-mum-jenny-reveals-her-depression-fears-for-cate-after-rio-olympics-struggle/news-story/c539eeaed9e8a5851ff0274a2d01575b|access-date=2021-08-01|website=couriermail|language=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=RACE VIDEO: Cate Campbell Takes Back 100 Free SCM World Record at Australian Championships|ناونیشان=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/cate-campbell-takes-back-100-free-scm-world-record-at/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Swimming World News|زمان=en-US}}</ref> === ٢٠١٨ === کەیتی گەرایەوە پێشبرکێکان، لە یارییەکانی گەلانی کۆمۆنوێلت ٢٠١٨ کە لە [[گۆڵد کۆست]] ی ئوسترالیا بەڕیوەدەچوو بەشداری کرد. لە پێشبڕکێی ٤ × ١٠٠ مەتری ئازاد لەسەر ئاستی خانمان پاڵ خوشکەکەی برۆنتی ھەروەھا ئیما ماکیۆن و شەینا جاک توانیان مەدالیای زێربەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Campbell sisters power Australia to swimming world record|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/uk-games-commonwealth-relay-idUKKCN1HC1I5|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en|یەکەم=Greg|دوایین=Stutchbury}}</ref> پاشان توانی مەدالیای زێر لە پێشبڕکێی ٥٠ مەتری ئازاد لەسەر ئاستی خانمان بەدەست بھێنێت ژمارەی پێوانەی تۆمار کرد لە یارییەکانی کۆمۆنوێلت کاتێک توانی ٢٣٫٧٨ چرکە مەوادی پێشبڕکێکە ببڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lutton|یەکەم=Phil|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=No nerves, no doubts; Cate Campbell delivers when it counts in 50m free triumph|ناونیشان=https://www.smh.com.au/sport/commonwealth-games-2018/no-nerves-no-doubts-cate-campbell-delivers-when-it-counts-in-50m-free-triumph-20180407-p4z8cf.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Sydney Morning Herald|زمان=en}}</ref> ھەروەھا مەدالیای زێڕیشی لە ٥٠ مەتری شێوازی پەپوولەی بەدەست ھێنا؛ و یەک مەدالیای زیوی لە ١٠٠ مەتری ئازادیشی بەدەست ھێنا. کاتێک بە ٥٢٫٦٩ مەودای پێشبرکێکەی تەواو کرد بە چەند چرکەیەک کەمتر لە دواوەوەی خوشکەکەی کە پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا ٥٢٫٢٧ مەوداکەی تەواو کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Easy as 1-2-3 for Cate and Mitch|ناونیشان=https://www.goldcoastbulletin.com.au/sport/commonwealth-games/cate-campbell-and-mitch-larkin-both-salute-in-their-50m-events-at-the-commonwealth-games/news-story/c74a35a58693bbbfb7b6491f4ce9d207|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goldcoastbulletin.com.au|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Commonwealth Games 2018: Bronte Campbell beats sister Cate to claim gold in 100m freestyle|ناونیشان=https://foxsports.com.au/commonwealth-games/commonwealth-games-2018-bronte-campbell-beats-sister-cate-to-claim-gold-in-100m-freestyle/news-story/7dcd9c806585215d637bc0a56629c184|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Fox Sports|زمان=en}}</ref> === ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ === کەیتی بۆجاری چوارەم لەسەریەک توانی بگاتە یارییەکانی ئۆڵمپیاد شیاوبونی بۆ بەشداری لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠|ئۆڵمپیادی ٢٠٢٠ی]] [[تۆکیۆ]] بەدەست ھێنا. بووە سێیەم خانمە مەلەوانی ئوسترالی ئەو دەستکەوتە بەدەست بھێنێت دوای لیسل جۆنس و ئیمیلی سیبۆم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Patty Mills, Cate Campbell named Australia's Tokyo Olympics flag-bearers|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2021-07-07/patty-mills-cate-campbell-australias-tokyo-olympics-flag-bearers/100274230|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.abc.net.au|زمان=en-AU}}</ref> لە ٧ ی تەممووزی ٢٠٢١ وەک یەکێک لە ئاڵاھەڵگرەکانی ئوسترالیا بۆ ئاھەنگی کردنەوە یارییەکانی ئۆڵمپیادی ٢٠٢٠ تۆکیۆ ڕاگەیەنرا، شان بەشانی یاریزانی باسکەی ئوسترالیا پاتی مێلس. بەمەش بووە یەکەم خانمە مەلەوانی ئوسترالی ئەو کارەی پێ بسپێردرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Women’s relay team smash own world record for Australia’s first Tokyo 2020 Olympics gold|ناونیشان=http://www.theguardian.com/sport/2021/jul/25/australian-swimming-team-makes-strong-tokyo-2020-start-as-brendon-smith-wins-bronze|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian|زمان=en}}</ref> لە پاڵ ھەریەکە لە ئیما ماککون و مێگن ھاریس و برۆنتی خوشکی لە ٤ × ١٠٠مەتری گۆڕینی ئازاد لەسەر ئاستی خانمان بۆ جارێکی دیکە توانیان مەدالیای زێر بەدەست بھێنن و ژمارەی پێوانەی پێشوویان شکاندەوە، کەیتی بۆ سێیەم جار لەسەر یەک توانی لە ھەمان پێشبڕکێدا مەدالیای زێر بەدەست بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McPhee|یەکەم=Sam|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Australia's Emma McKeon wins GOLD at Tokyo Olympics in 100m freestyle|ناونیشان=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9841849/Australias-Emma-McKeon-wins-GOLD-Cate-Campbell-bronze-100m-freestyle-Tokyo-Olympics.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Mail Online}}</ref> لە پێشبڕکێی ١٠٠م ئازاد دا پلەی سێیەم و مەدالیای بڕۆنزی بردەوە. لە ڕۆژی نۆیەمی ئۆڵمپیادە کە لە پێشبرکێی ٥٠ مەتری ئازاد توانی خۆی بگەیەنێتە قۆناغی کۆتایی بەلام نەیتوانی سەرکەوتوبێت و لە پلەی حەوتەمی بەدەست ھێنا. بەلام نیوسەعات دواتر. لە ٤ × ١٠٠مەتری شێوازی جۆراوجۆر توانی بە ھاوبەشی لەگەڵ تیمی ئوسترلیا مەدالیای زێر بەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stevens|یەکەم=Kylie|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Emma McKeon wins her third gold medal with an Olympic record|ناونیشان=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9848383/Tokyo-Olympics-Emma-McKeon-wins-gold-medal-Olympic-record-50m-freestyle.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Mail Online}}</ref> == ژیانی تاکەکەسی == == ژمارە پێوانەیییەکان == {| | style="vertical-align:top; text-align:left;" | {| class="wikitable" ! colspan="4" style="background: #add8e6;" |Long course |- !ڕووداو !کات !رێکەوت !شوێن |- |50 m freestyle | style="text-align:right;" |23.78 '''CR''' |٠٧ی نیسانی ٢٠١٨ |Southport, Australia |- |100 m freestyle | style="text-align:right;" |52.03 '''CR''' |١٠ی ئابی ٢٠١٨ |[[تۆکیۆ]], Japan<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cate Campbell Breaks 100 Free World Record By .01 Seconds|ناونیشان=https://swimswam.com/campbell-sets-100-free-commonwealth-record-with-2-swim-of-all-time/|بڵاوکەرەوە=swimswam.com|نووسەر=James Sutherland|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> |- |50 m butterfly | style="text-align:right;" |25.47 '''OC''' |٠١ی ئازاری ٢٠١٨ |Gold Coast, Australia<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cate Campbell Rocks New 50 Fly Australian National Record|ناونیشان=https://swimswam.com/cate-campbell-rocks-new-50fly-australian-national-record/|بڵاوکەرەوە=swimswam.com|نووسەر=Loretta Race|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> |} | valign="top" align="left" | {| class="wikitable" ! colspan="4" style="background: #add8e6;" |Short course |- !ڕووداو !کات !رێکەوت !شوێن |- |50 m freestyle | style="text-align:right;" |23.19 '''CR''' |٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |Adelaide, Australia |- |100 m freestyle | style="text-align:right;" |50.25 '''WR''' |٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |Adelaide, Australia |} |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ژن|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Cate Campbell}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:ئوسترالیا براوەکانی مەدالیای زێڕ]] [[پۆل:ئوسترالیا براوەکانی مەدالیای زیو]] [[پۆل:ئوسترالیا براوەکانی مەدالیای بڕۆنز]] [[پۆل:براوەکانی مەدالیای زێری ئۆڵمپیاد لە مەلەوانی]] [[پۆل:براوەکانی مەدالیای زیوی ئۆڵمپیاد لە مەلەوانی]] [[پۆل:براوەکانی مەدالیای بڕۆنزی ئۆڵمپیاد لە مەلەوانی]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیاد لە ئوسترالیا]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠١٦]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠٠٨]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠١٢]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی یارییەکانی زانکۆ بۆ ھاوینەی ٢٠١١]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦]] [[پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] nk24gwviwyw9loww1syt42zc16nk653 0 189010 1591595 1591567 2026-06-18T12:01:30Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591595 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕێکخستن|date=ئاب ٢٠٢١}} }} [[پەڕگە:Eritrea_at_the_2020_Summer_Olympics_Parade_of_Nations.jpg|وێنۆک]] '''ئاڵاھەڵگرانی وڵات لە ئۆڵمپیادی ھاویینەی ٢٠٢٠''' یەکێک لە بڕگە سەرەکییەکانی ئاھەنگی کردنەوەی ئۆڵمپیاد بریتییە لە ڕێپێوان یاخود نمایشی ھاتنەناوەوەی وەرزشوانانی وڵاتە بەشداربووەکانە بۆ ناو یاریگا. لە ئاھەنگی کردنەوەی ئۆڵمپیاد کە لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١. وەرزشوانان و بەرپرسانی تیمەکان بە سڵاوکردن و دەربرینی دڵخوشی خۆیان لە دوای ئاڵای ولاتەکەیان کە لەلایەن کەسێک یان دووکەسەوە ھەڵدەگیرێت پۆل پۆل دەچنە ناو یاریگاوە. بۆیەکەم جاریش لە ئۆڵمپیاد ڕێگا درا کە دووکەس (یەک نێر، یەک مێ)ببنە ئاڵاھەڵگری ولاتەکەیان. ئەو وەرزشوانانەی لە ھەفتەی یەکەم ڕکابەری دەکەن لەسەر مەدالیاکان ھاتنە ناو یاریگا و و ئەو وەرزشوانانەی لە ھەفتەی کۆتای ئۆڵمپیاد ڕکابەری دەکەن لە ڕۆژی ڕێورەسمی داخستنی ئۆڵمپیاد دێنەناو یاریگاوە. یارییەکانی ئۆڵمپیاد بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ٢٤ی تەممووزەی ٢٠٢٠ دواخرا بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١. == ڕیزبەندی == وەک وڵاتی ئەنجامدەری ئۆڵمپیاد یۆنان یەکەم وڵات بوو ھاتنە ناو یاریگاوە پاشان تیمی لێژنەی ئۆڵمپی نێودەوڵەتی کە لەوەرزشوانە پەنابەراەکان پێک ھاتبوون ھاتنە ناو یاریگاوە. بریاردرا فەرەنسا وەک ولاتی میوانداری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤، ئەمریکا وەک میوانداری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨ لە کۆتاییدا بێنە ناویاریگاوە. دواین وەفدیش وەرزشوانانی ژاپۆن بوون وەک ولاتی میوانداری ئۆڵمپیاد. ناوی سەرجەم وڵاتە بەشداربووەکان یەکەم جار بە زمانی فەرەنسی پاشان ئینگلیزی ئینجا بە ژاپۆنی خوێندرانەوە == تیم و ئاڵاھەڵگر == لە ٢٤ی مارسی ٢٠٢٠ لێژنەی ئۆڵمپی نێودەولەتی ڕایگەیەند کە بژاردەی ئەوە دراوە بە وڵاتەکان دووکەس (یەک نێر، یەک مێ) ببنە ئاڵاھەڵگری وڵاتەکانیان. ئەمەش وەک ھەواڵیک بۆ برەودان بە یەکسانی نێوان ڕەگەزەکان. لەم لیستەدا ناوی وڵاتەکان بەپێی حەرفی ئینگلیزی ڕیزبەند کراوە (جکە لە یۆنان و تیمی لێژنەی ئۆڵمپی نێودەولەَتی، فەرەنسا، ئەمریکا، ژاپۆن) ھەروەھا ناوی، ولات بە ژاپۆنی و ناوی ئاڵاھەڵگران و پیشەی وەرزشیان. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |+ |- ! ژمارە ! وڵات ! بە ژاپۆنی<ref name="flag bearer">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://stillmed.olympics.com/media/Documents/News/2021/07/Tokyo-2020-Opening-Ceremony-Flag-bearers-Marching-order.pdf?_ga=2.102815936.153545534.1628010172-585795398.1627155169|سەردێڕ=Tokyo 2020 Opening Ceremony Flag bearers Marching order|بڵاوکەرەوە=IOC |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> ! [[ڕۆماجی|خوێندنەوەی ژاپۆنی]] !class="unsortable" width=170|ئاڵاھەڵگر (کان) !width=110|وەرزش (ەکان) !class="unsortable" |سەرچاوەکان |- |align=center rowspan=2| 1 || rowspan=2| {{flagIOCteam|GRE|2020 Summer}} || rowspan=2| ギリシャ || rowspan=2| Girisha || [[Anna Korakaki]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Korakaki and Petrounias to lead Parade of Nations at Tokyo Olympics |ناونیشان=https://www.ekathimerini.com/news/1163748/korakaki-and-petrounias-to-lead-parade-of-nations-at-tokyo-olympics/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=www.ekathimerini.com |زمان=en}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- | [[Eleftherios Petrounias]] || [[Gymnastics at the 2020 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center rowspan=2| 2 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|EOR|2020 Summer}} ||rowspan=2| 難民選手団 ||rowspan=2| Nanmin Senshu-dan{{efn|Short name ''Équipe olympique des réfugiés/Refugee Olympic Team/難民選手団'' on the panels and as announced.<ref>https://news.kbs.co.kr/news/view.do?ncd=5241167</ref>}} || [[Yusra Mardini]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eurosport.com/olympics/tokyo-2020/2020/refugee-olympic-team-who-are-the-athletes-at-the-tokyo-olympics-opening-ceremony-and-what-countries-_sto8430962/story.shtml|سەردێڕ=Refugee Olympic Team: Who Are the Athletes at the Tokyo Olympics Opening Ceremony and What Countries Do They Come From?|یەکەم=Dan|دوایین=Gibbs|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- | [[Tachlowini Gabriyesos]]|| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 3 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ISL|2020 Summer}} ||rowspan=2| アイスランド ||rowspan=2| Aisurando || [[Snæfríður Jórunnardóttir]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fánaberar á setningarhátíð ÓL í Tókýó|trans-title=Flag bearers at the inauguration ceremony of the Olympic Games in Tokyo|زمان=is|ناونیشان=https://www.isi.is/frettir/frett/2021/07/22/Fanaberar-a-setningarhatid-OL-i-Tokyo/|بڵاوکەرەوە=[[National Olympic and Sports Association of Iceland|Icelandic Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210722211516/https://www.isi.is/frettir/frett/2021/07/22/Fanaberar-a-setningarhatid-OL-i-Tokyo/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- |[[Anton McKee]] |- |align=center rowspan=2| 4 || rowspan=2| {{flagIOCteam|IRL|2020 Summer}} || rowspan=2| アイルランド || rowspan=2| Airurando || [[Kellie Harrington]] || rowspan=2| [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] || rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Two Team Ireland flagbearers selected for Tokyo 2020 opening ceremony|ناونیشان=https://olympics.ie/two-team-ireland-flagbearers-selected-for-tokyo-2020-opening-ceremony/|ئیش=Olympic Federation of Ireland|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- |[[Brendan Irvine]] |- |align=center rowspan=2| 5 || rowspan=2| {{flagIOCteam|AZE|2020 Summer}} || rowspan=2| アゼルバイジャン || rowspan=2| Azerubaijan || [[Farida Azizova]]|| [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] || rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rustam Orujov to bear Azerbaijani flag in Tokyo |ناونیشان=https://www.azernews.az/sports/180574.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Azernews |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tokyo 2020: Farida Azizova will also be flagbearer together with Rustam Orujov |ناونیشان=https://apa.az/en/xeber/olympiad/tokyo-2020-farida-azizova-will-also-be-flagbearer-together-with-rustam-orujov-353772 |وێبگە=Apa.az |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=en}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- |[[Rustam Orujov|Rüstəm Orucov]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 6 || rowspan=2| {{flagIOCteam|AFG|2020 Summer}} || rowspan=2| アフガニスタン || rowspan=2| Afuganisutan || [[Farzad Mansouri]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] ||rowspan=2|<ref name="flag bearer"/> |- |[[Kamia Yousufi]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 7 || {{flagIOCteam|UAE|2020 Summer}} || アラブ首長国連邦 || Arabu Shuchōkoku Renpō || [[Yousuf Al-Matrooshi]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || |- |align=center rowspan=2| 8 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ALG|2020 Summer}} ||rowspan=2| アルジェリア ||rowspan=2| Arujeria || [[Amel Melih]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO-2020: Mohamed Flissi et Amel Melih porte-drapeaux de la délégation algérienne |ناونیشان=https://www.aps.dz/sport/124899-jo-2020-mohamed-flissi-et-amel-melih-porte-drapeaux-de-la-delegation-algerienne |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١|agency=Algerie Presse Service |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=fr}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- |[[Mohamed Flissi]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 9 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ARG|2020 Summer}} ||rowspan=2| アルゼンチン ||rowspan=2| Aruzenchin || [[Cecilia Carranza]] ||rowspan=2| [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lange y Carranza serán los abanderados en Tokio|trans-title=Lange and Carranza will be the flag bearers in Tokyo|ناونیشان=https://www.ole.com.ar/poli/juegos-olimpicos-abanderados_0_Zum7ggGoL.html|ئیش=[[Olé (sports newspaper)|Olé]]|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=es}}</ref><ref name="flag bearer"/> |- |[[Santiago Lange]] |- |align=center rowspan=2| 10 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ARU|2020 Summer}} ||rowspan=2| アルバ ||rowspan=2| Aruba || [[Allyson Ponson]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- |[[Mikel Schreuders]] |- |align=center rowspan=2| 11 || rowspan=2| {{flagIOCteam|ALB|2020 Summer}} || rowspan=2| アルバニア || rowspan=2| Arubania || [[Luiza Gega]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- |[[Briken Calja]]||[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center rowspan=2| 12 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ARM|2020 Summer}} ||rowspan=2| アルメニア ||rowspan=2| Arumenia || [[Varsenik Manucharyan]]{{ھن}}|| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tokyo 2020: Swimmer Manucharyan, boxer Bachkov to be Armenia flag bearers|زمان=en|ناونیشان=https://sport.news.am/eng/news/123745/tokyo-2020-swimmer-manucharyan-boxer-bachkov-to-be-armenia-flag-bearers.html|بڵاوکەرەوە=Armenia News - NEWS.am|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Hovhannes Bachkov]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 13 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ANG|2020 Summer}} ||rowspan=2| アンゴラ ||rowspan=2| Angora || [[Natália Bernardo]] || [[Handball at the 2020 Summer Olympics|Handball]]||rowspan=2| |- |[[Matias Montinho]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 14 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ANT|2020 Summer}} ||rowspan=2| アンティグア・バーブーダ ||rowspan=2| Antigua Bābūda || [[Samantha Roberts]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- |[[Cejhae Greene]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 15 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|AND|2020 Summer}} ||rowspan=2| アンドラ ||rowspan=2| Andora || [[Mònica Dòria]]{{ھن}}|| [[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=La palista Mònica Dòria será la abanderada de Andorra en Tokio 2021 |trans-title=Canoeist Mònica Dòria will be Andorra's flag bearer in Tokyo 2020|ناونیشان=https://www.europapress.es/catalunya/andorra-01111/noticia-palista-monica-doria-sera-abanderada-andorra-tokio-2021-20210625153440.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[Europa Press (news agency)|Europa Press]]}}</ref> |- |[[Pol Moya]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 16 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|YEM|2020 Summer}} ||rowspan=2| イエメン ||rowspan=2| Iemen || [[Yasameen Al Raimi]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2| |- |[[Ahmed Ayash]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 17 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ISR|2020 Summer}} ||rowspan=2| イスラエル ||rowspan=2| Isuraeru || [[Hanna Knyazyeva-Minenko]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel selects its Tokyo Olympic flag bearers|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-selects-its-tokyo-olympic-flag-bearers/|ئیش=[[Times of Israel]]|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Yakov Toumarkin]]||[[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 18 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ITA|2020 Summer}} ||rowspan=2| イタリア ||rowspan=2| Itaria || [[Jessica Rossi]]{{ھن}}|| [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rossi and Viviani to make history as first dual Italian flagbearers at Tokyo 2020|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1108041/tokyo-2020-olympics-italy-flagbearer|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[Inside the Games]] |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Elia Viviani]] ||[[Cycling at the 2020 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center rowspan=2| 19 || rowspan=2|{{flagIOCteam|IRQ|2020 Summer}} ||rowspan=2| イラク ||rowspan=2| Iraku || [[Fatimah Al-Kaabi]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan=2| |- |[[Mohammed Al-Khafaji]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center rowspan=2| 20 || rowspan=2| {{flagIOCteam|IRI|name=Islamic Republic of Iran|2020 Summer}} ||rowspan=2| イラン・イスラム共和国 || rowspan=2|Iran Isuramu Kyōwakoku || [[Hanieh Rostamian]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Woman shooter Rostamian named Iran's flagbearer in Tokyo|ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/462904/Woman-shooter-Rostamian-named-Iran-s-flagbearer-in-Tokyo|ئیش=Tehran Times|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Samad Nikkhah Bahrami]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center rowspan=2| 21 || rowspan=2|{{flagIOCteam|IND|2020 Summer}} ||rowspan=2| インド ||rowspan=2| Indo || [[Mary Kom]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tokyo Olympics: Huge honour to be named flag bearer alongside incredible Mary Kom, says Manpreet|ناونیشان=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/tokyo-olympics-huge-honour-to-be-named-flag-bearer-alongside-incredible-mary-kom-says-manpreet/articleshow/84145053.cms|ئیش=[[The Times of India]]|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Manpreet Singh (field hockey)|Manpreet Singh]] || [[Field hockey at the 2020 Summer Olympics|Field hockey]] |- |align=center | 22 || {{flagIOCteam|INA|2020 Summer}} || インドネシア || Indoneshia || [[Rio Waida]]{{efn|Originally, weightlifter [[Nurul Akmal]] was also chosen as co-flagbearer during the opening ceremony.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Ayudiana |یەکەم١=Syofi |دوایین٢=Khairany |یەکەم٢=Rr. Cornea |سەردێڕ=Rio Waida dan Nurul Akmal akan jadi pembawa bendera di Olimpiade Tokyo |trans-title=Rio Waida and Nurul Akmal will be flag bearers at the Tokyo Olympics |ناونیشان=https://www.antaranews.com/berita/2256074/rio-waida-dan-nurul-akmal-akan-jadi-pembawa-bendera-di-olimpiade-tokyo |وێبگە=Antara |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|زمان=id |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723052533/https://www.antaranews.com/berita/2256074/rio-waida-dan-nurul-akmal-akan-jadi-pembawa-bendera-di-olimpiade-tokyo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> In fact, Rio eventually became the sole flagbearer.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Begini Tampilan Kontingen Indonesia dalam upacara Pembukaan Olimiade Tokyo|ناونیشان=https://sport.tempo.co/read/1486600/begini-tampilan-kontingen-indonesia-dalam-upacara-pembukaan-olimpiade-tokyo|ئیش=Tempo.co|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠٢١}}</ref>}} || [[Surfing at the 2020 Summer Olympics|Surfing]] || |- |align=center rowspan=2| 23 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|UGA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ウガンダ ||rowspan=2| Uganda || [[Kirabo Namutebi]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan=2| |- | [[Shadiri Bwogi]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 24 || rowspan=2| {{flagIOCteam|UKR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ウクライナ ||rowspan=2| Ukuraina || [[Olena Kostevych]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Прапор України на відкритті Олімпіади в Токіо будуть нести Олена Костевич і Богдан Нікішин|trans-title=The flag of Ukraine at the opening of the Olympics in Tokyo will be carried by Elena Kostevich and Bogdan Nikishin |زمان=uk|ناونیشان=https://www.unn.com.ua/uk/news/1937284-prapor-ukrayini-na-vidkritti-olimpiadi-v-tokio-budut-nesti-olena-kostevich-i-bogdan-nikishin|بڵاوکەرەوە=Українські національні новини (Ukrainian National News)|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Bohdan Nikishyn]] || [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center rowspan=2| 25 || rowspan=2|{{flagIOCteam|UZB|2020 Summer}} ||rowspan=2| ウズベキスタン ||rowspan=2| Uzubekisutan || [[Oksana Chusovitina]] || [[Gymnastics at the 2020 Summer Olympics|Gymnastics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Флаг Узбекистана в Токио понесут Оксана Чусовитина и Бобо-Усмон Батуров|trans-title=Oksana Chusovitina and Bobo-Usmon Baturov will carry the flag of Uzbekistan in Tokyo|ناونیشان=https://nuz.uz/sport/1203664-flag-uzbekistana-v-tokio-ponesut-oksana-chusovitina-i-bobo-usmon-baturov.html|ئیش=nuz.uz|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=ru|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210717165225/https://nuz.uz/sport/1203664-flag-uzbekistana-v-tokio-ponesut-oksana-chusovitina-i-bobo-usmon-baturov.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Bobo-Usmon Baturov]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 26 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|URU|2020 Summer}} ||rowspan=2| ウルグアイ ||rowspan=2| Uruguai || [[Déborah Rodríguez]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Inzaurralde |یەکەم١=Luis Eduardo |سەردێڕ=Cetraro y Déborah Rodríguez serán los abanderados de Uruguay en los JJOO de Tokio 2020 |ناونیشان=https://www.elobservador.com.uy/nota/cetraro-y-deborah-rodriguez-seran-los-abanderados-de-uruguay-en-los-jjoo-de-tokio-2020-202178155459 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=El Observador}}</ref> |- | [[Bruno Cetraro]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center rowspan=2| 27 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GBR|2020 Summer}} ||rowspan=2| 英国 ||rowspan=2| Eikoku || [[Hannah Mills]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sailor Mills and rower Sbihi named as Britain's flagbearers for Tokyo 2020|زمان=en|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1110579/mills-and-sbihi-carry-gb-flag-at-tokyo|بڵاوکەرەوە=[[Inside the Games]]|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Moe Sbihi]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center rowspan=2| 28 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|IVB|name=Virgin Islands, British|2020 Summer}} ||rowspan=2| 英領バージン諸島 ||rowspan=2| Ei-ryō Bājin Shotō || [[Elinah Phillip]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=McMaster, Malone & Phillip to rep VI @ Olympic Games in Tokyo {{!}} Virgin Islands News Online |ناونیشان=http://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/mcmaster-malone-phillip-to-rep-vi-olympic-games-in-tokyo |وێبگە=www.virginislandsnewsonline.com |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Kyron McMaster]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 29 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ECU|2020 Summer}} ||rowspan=2| エクアドル ||rowspan=2| Ekuadoru || [[Neisi Dajomes]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Neisi Dajomes y Julio Castillo, los abanderados de Ecuador para Tokio 2020|trans-title=Neisi Dajomes and Julio Castillo will be Ecuador's flag bearer in Tokyo 2020|زمان=es|ناونیشان=https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/neisi-dajomes-y-julio-castillo-los-abanderados-de-ecuador-para-tokio-2020|ئیش=[[Olympics]]|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210630024326/https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/neisi-dajomes-y-julio-castillo-los-abanderados-de-ecuador-para-tokio-2020|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Julio Castillo]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 30 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|EGY|2020 Summer}} ||rowspan=2| エジプト ||rowspan=2| Ejiputo || [[Hedaya Malak]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] || rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hedaya Malak, Alaa Abouelkassem to Carry Egypt's Flag at Tokyo 2020 Olympics|ناونیشان=https://egyptianstreets.com/2021/07/20/hedaya-malak-alaa-abouelkassem-to-carry-egypts-flag-at-tokyo-2020-olympics/}}</ref> |- | [[Alaaeldin Abouelkassem]] || [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center rowspan=2| 31 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|EST|2020 Summer}} ||rowspan=2| エストニア ||rowspan=2| Esutonia || [[Dina Ellermann]] || [[Equestrian at the 2020 Summer Olympics|Equestrian]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Eesti lippu kannavad OM-i avatseremoonial Ellermann ja Endrekson|زمان=Estonian|trans-title=Ellermann and Endrekson will fly the Estonian flag at the OG opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[Estonian Olympic Committee]]|ناونیشان=https://www.eok.ee/organisatsioon/uudised/eesti-lippu-kannavad-om-i-avatseremoonial-ellermann-ja-endrekson|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Tõnu Endrekson]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center rowspan=2| 32 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SWZ|2020 Summer}} ||rowspan=2| エスワティニ ||rowspan=2| Esuwatini || [[Robyn Young (swimmer)|Robyn Young]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan=2| |- |[[Thabiso Dlamini]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center | 33 || {{flagIOCteam|ETH|2020 Summer}} || エチオピア || Echiopia || [[Abdelmalik Muktar]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || |- |align=center rowspan=2| 34 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ERI|2020 Summer}} ||rowspan=2| エリトリア ||rowspan=2| Eritoria || [[Nazret Weldu]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- |[[Ghirmai Efrem]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 35 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ESA|2020 Summer}} ||rowspan=2| エルサルバドル ||rowspan=2| Erusarubadoru || [[Celina Márquez]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Team ESA: abanderados y últimos preparativos a JJOO Tokio 2020|زمان=es|trans-title=Team ESA: flag bearers and final preparations for Tokyo 2020 Olympics|ئیش=ContraPunto El Salvador|ناونیشان=https://www.contrapunto.com.sv/team-esa-abanderados-y-ultimos-preparativos-a-jjoo-tokio-2020/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Enrique Arathoon]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 36 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|AUS|2020 Summer}} ||rowspan=2| オーストラリア ||rowspan=2| Ōsutoraria || [[Cate Campbell]]||[[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Australian Olympic Team Flagbearers Announced|ناونیشان=https://www.olympics.com.au/news/australian-olympic-team-flagbearers-announced/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[Australian Olympic Committee]]}}</ref> |- |[[Patty Mills]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center rowspan=2| 37 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|AUT|2020 Summer}} ||rowspan=2| オーストリア ||rowspan=2| Ōsutoria || [[Tanja Frank]] ||rowspan=2| [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Unsere Fahnenträger für Tokyo 2020|trans-title=Our flagbearers for Tokyo 2020|ناونیشان=https://www.olympia.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=30223&DDate=05072021|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[Austrian Olympic Committee]]|زمان=de}}</ref> |- |[[Thomas Zajac]] |- |align=center | 38 || {{flagIOCteam|OMA|2020 Summer}} || オマーン || Omān || [[Issa Al-Adawi]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Adawi to be flag-bearer at Tokyo Olympics|بڵاوکەرەوە=[[Muscat Daily]]|ناونیشان=https://muscatdaily.com/Sports/391272/Adawi-to-be-flag-bearer-at-Tokyo-Olympics|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709183706/https://muscatdaily.com/Sports/391272/Adawi-to-be-flag-bearer-at-Tokyo-Olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |align=center rowspan=2| 39 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NED|2020 Summer}} ||rowspan=2| オランダ ||rowspan=2| Oranda || [[Keet Oldenbeuving]] || [[Skateboarding at the 2020 Summer Olympics|Skateboarding]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Martina en 'Skatekeet' Oldenbeuving vlaggendragers tijdens Olympische Spelen|زمان=nl|trans-title=Martina and skateboarder Oldenbeauving will carry the flag at the Games|بڵاوکەرەوە=[[Nederlandse Omroep Stichting]]|ناونیشان=https://nos.nl/artikel/2387552-martina-en-skatekeet-oldenbeuving-vlaggendragers-tijdens-olympische-spelen|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Churandy Martina]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 40 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GHA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ガーナ ||rowspan=2| Gāna || [[Nadia Eke]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tokyo 2020: Nadia Eke to lead Team Ghana as flagbearer at Opening Ceremony|ناونیشان=http://www.businessghana.com/site/news/sports/241936/Tokyo-2020:-Nadia-Eke-to-lead-Team-Ghana-as-flagbearer-at-Opening-Ceremony|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=BusinessGhana}}</ref> |- | [[Sulemanu Tetteh]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 41 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CPV|2020 Summer}} ||rowspan=2| カーボベルデ ||rowspan=2| Kāboberude || [[Jayla Pina]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] || rowspan=2| |- |[[Jordin Andrade]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 42 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GUY|2020 Summer}} ||rowspan=2| ガイアナ ||rowspan=2| Gaiana || [[Chelsea Edghill]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] || rowspan=2| |- |[[Andrew Fowler (swimmer)|Andrew Fowler]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 43 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KAZ|2020 Summer}} ||rowspan=2| カザフスタン ||rowspan=2| Kazafusutan || [[Olga Rypakova]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Kazakh President Meets with Members of National Olympic Team|ئیش=The Astana Times|ناونیشان=https://astanatimes.com/2021/07/kazakh-president-meets-with-members-of-national-olympic-team/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Kamshybek Kunkabayev]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 44 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|QAT|2020 Summer}} ||rowspan=2| カタール ||rowspan=2| Katāru || [[Tala Abujbara]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Tala Abu Jubara and Mohamed Al Rumaihi to raise Qatar's flags at Olympics Opening Ceremony|ئیش=iloveqatar.net|ناونیشان=https://www.iloveqatar.net/news/sports/tala-abu-jubara-mohamed-al-rumaihi-qatar-flags-tokyo-2020-olympics-opening-ceremony|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Mohammed Al-Rumaihi]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center rowspan=2| 45 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CAN|2020 Summer}} ||rowspan=2| カナダ ||rowspan=2| Kanada || [[Miranda Ayim]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Miranda Ayim, Nathan Hirayama named Canada's flag-bearers at Tokyo Olympics opening ceremony|ئیش=[[Toronto Star]]|شوێن=Toronto, Ontario, Canada|ناونیشان=https://www.thestar.com/sports/olympics/2021/07/19/miranda-ayim-nathan-hirayama-named-canadas-flagbearers-at-tokyo-olympics-opening-ceremony.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nichols|یەکەم=Paula|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ayim and Hirayama to be Team Canada's Opening Ceremony flag bearers for Tokyo 2020|ناونیشان=https://olympic.ca/2021/07/19/ayim-and-hirayama-to-be-team-canadas-opening-ceremony-flag-bearers-for-tokyo-2020/|وێبگە=www.olympic.ca/|بڵاوکەرەوە=[[Canadian Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Nathan Hirayama]] || [[Rugby sevens at the 2020 Summer Olympics|Rugby sevens]] |- |align=center rowspan=2| 46 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GAB|2020 Summer}} ||rowspan=2| ガボン ||rowspan=2| Gabon || [[Aya Mpali|Aya Girard de Langlade Mpali]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Anthony Obame|Anthony Mylann Obame]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] |- |align=center rowspan=2| 47 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CMR|2020 Summer}} ||rowspan=2| カメルーン ||rowspan=2| Kamerūn || [[Joseph Essombe]] || [[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2021 Olympics: Cameroon challenges team to bring back medals|بڵاوکەرەوە=Journal du Cameroun|ناونیشان=https://www.journalducameroun.com/en/2021-olympics-cameroon-challenges-team-to-bring-back-medals/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709184146/https://www.journalducameroun.com/en/2021-olympics-cameroon-challenges-team-to-bring-back-medals/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Albert Mengue Ayissi]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 48 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GAM|name=Gambia|2020 Summer}} ||rowspan=2| ガンビア ||rowspan=2| Ganbia || [[Gina Bass]] || rowspan=2|[[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- |[[Ebrima Camara]] |- |align=center rowspan=2| 49 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CAM|2020 Summer}} ||rowspan=2| カンボジア ||rowspan=2| Kanbojia || [[Kheun Bunpichmorakat]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- |[[Pen Sokong]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 50 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MKD|2020 Summer}} ||rowspan=2| 北マケドニア ||rowspan=2| Kita Makedonia || [[Arbresha Rexhepi]] || rowspan=2|[[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Георгиевски ќе го носи македонското знаме во Токио|زمان=mk|trans-title=Georgievski will carry the Macedonian flag in Tokyo|بڵاوکەرەوە=[[Nova Makedonija]]|ناونیشان=https://www.novamakedonija.com.mk/sport/sportovi/георгиевски-ќе-го-носи-македонското-з/?fbclid=IwAR3l3HgYbxAdHLyZneZ24uX3jC2GUq5AO-l4TRIWXBrlILxj1L4ycu7ubfY|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Dejan Georgievski]] |- |align=center | 51 || {{flagIOCteam|GUI|2020 Summer}} || ギニア || Ginia || Games Volunteer || N/A || |- |align=center rowspan=2| 52 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GBS|2020 Summer}} ||rowspan=2| ギニアビサウ ||rowspan=2| Giniabisau || [[Taciana Cesar]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] ||rowspan=2| |- |[[Augusto Midana]] || [[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center rowspan=2| 53 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CYP|2020 Summer}} ||rowspan=2| キプロス ||rowspan=2| Kipurosu || [[Andri Eleftheriou]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Οι 15 πρεσβευτές μας στην Ολυμπιάδα του Τόκιο|ناونیشان=https://city.sigmalive.com/article/2021/7/8/oi-15-presbeutes-mas-sten-olumpiada-tou-tokio/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=sigmalive.com|زمان=en}}</ref> |- |[[Pavlos Kontides]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 54 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CUB|2020 Summer}} ||rowspan=2| キューバ ||rowspan=2| Kyūba || [[Yaime Pérez]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Mijaín López y Yaimé Pérez abanderados olímpicos de Cuba|trans-title=Mijaín López and Yaimé Pérez as Cuba's Olympic flag bearers|بڵاوکەرەوە=[[Prensa Latina]]|ناونیشان=https://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=461188&SEO=mijain-lopez-y-yaime-perez-abanderados-olimpicos-de-cuba|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210710004534/https://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=461188&SEO=mijain-lopez-y-yaime-perez-abanderados-olimpicos-de-cuba|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |[[Mijaín López]] || [[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center rowspan=2| 55 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KIR|2020 Summer}} ||rowspan=2| キリバス ||rowspan=2| Kiribasu || [[Kinaua Biribo]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]]||rowspan=2| |- |[[Ruben Katoatau]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center rowspan=2| 56 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KGZ|2020 Summer}} ||rowspan=2| キルギス ||rowspan=2| Kirugisu || [[Kanykei Kubanychbekova]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Olympics-Mask-shy Kyrgyzstan, Tajikistan rain on COVID-compliant opening parade|بڵاوکەرەوە=[[Reuters]]|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-olympics-2020-ceremony-kyrgyzstan-idUSKBN2ET1CA|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Denis Petrashov]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 57 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GUA|2020 Summer}} ||rowspan=2| グアテマラ ||rowspan=2| Guatemara || [[Mirna Ortiz]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Mirna Ortiz y Juan Ignacio Maegli serán los abanderados de Guatemala para Tokio|trans-title=Mirna Ortiz and Juan Ignacio Maegli will be Guatemala's flag bearers for Tokyo|بڵاوکەرەوە=[[ESPN]]|ناونیشان=https://www.espn.com.ar/futbol/guatemala/nota/_/id/8821155/mirna-ortiz-juan-ignacio-maegli-abanderados-guatemala-tokio|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[Juan Ignacio Maegli]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 58 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GUM|2020 Summer}} ||rowspan=2| グアム ||rowspan=2| Guamu || [[Regine Tugade]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- |[[Joshter Andrew]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 59 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KUW|2020 Summer}} ||rowspan=2| クウェート ||rowspan=2| Kuwēto || [[Lara Dashti]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan=2| |- | [[Talal Al-Rashidi]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center rowspan=2| 60 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|COK|2020 Summer}} ||rowspan=2| クック諸島 ||rowspan=2| Kukku Shotō || [[Kirsten Fisher-Marsters]] || rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan=2| |- | [[Wesley Roberts (swimmer)|Wesley Roberts]] |- |align=center rowspan=2| 61 || rowspan=2| {{flagIOCteam|GRN|2020 Summer}} ||rowspan=2| グレナダ ||rowspan=2| Gurenada || [[Kimberly Ince]] ||rowspan=2|[[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Delron Felix]] |- |align=center rowspan=2| 62 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CRO|2020 Summer}} ||rowspan=2| クロアチア ||rowspan=2| Kuroachia || [[Sandra Perković]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Croatia announces flag bearers for Olympic Games in Tokyo|ناونیشان=https://www.croatiaweek.com/croatia-announces-flag-bearers-for-olympic-games-in-tokyo/|ئیش=Croatia Week|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Josip Glasnović]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center rowspan=2| 63 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CAY|2020 Summer}} ||rowspan=2| ケイマン諸島 ||rowspan=2| Keiman Shotō || [[Jillian Crooks]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cayman Islands Olympic Committee|زمان=en|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CRlxLZcH2iu/|بڵاوکەرەوە=[[Cayman Islands Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Brett Fraser]] |- |align=center rowspan=2| 64 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KEN|2020 Summer}} ||rowspan=2| ケニア ||rowspan=2| Kenia || [[Mercy Moim]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Kenyan flag-bearers at Tokyo 2020 opening ceremony confirmed|ئیش=Xinhuanet|ناونیشان=http://www.xinhuanet.com/english/africa/2021-07/17/c_1310067617.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210717160800/http://www.xinhuanet.com/english/africa/2021-07/17/c_1310067617.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |[[Andrew Amonde]] || [[Rugby sevens at the 2020 Summer Olympics|Rugby sevens]] |- |align=center rowspan=2| 65 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CIV|name=Côte d'Ivoire|2020 Summer}} ||rowspan=2| コートジボワール ||rowspan=2| Kōtojibowāru || [[Marie-Josée Ta Lou]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO de Tokyo: Ta Lou Marie-Josée porte drapeau de la Côte d'Ivoire|زمان=fr|trans-title=Tokyo Olympics: Marie-Josée Ta Lou will be Côte d'Ivoire's flag bearer|بڵاوکەرەوە=Mondialsport.ci|ناونیشان=https://mondialsport.ci/jo-de-tokyo-ta-lou-marie-josee-porte-drapeau-de-la-cote-d-ivoire-15172.sport|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Cheick Sallah Cissé]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] |- |align=center rowspan=2| 66 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CRC|2020 Summer}} ||rowspan=2| コスタリカ ||rowspan=2| Kosutarika || [[Andrea Vargas]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Andrea Vargas será la quinta mujer abanderada de Costa Rica en Juegos Olímpicos|زمان=es|trans-title=Andrea Vargas will be Costa Rica's fifth female flag bearer at the Olympics|بڵاوکەرەوە=Delfino.cr|ناونیشان=https://delfino.cr/2021/06/andrea-vargas-sera-la-quinta-mujer-abanderada-de-costa-rica-en-juegos-olimpicos|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Ian Sancho Chinchila]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 67 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KOS|2020 Summer}} ||rowspan=2| コソボ ||rowspan=2| Kosobo || [[Majlinda Kelmendi]] ||rowspan=2| [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=11 sportistët që do të përfaqësojnë Kosovën në Tokio 2020|زمان=sq|بڵاوکەرەوە=[[Kallxo]]|ناونیشان=https://kallxo.com/sport/11-sportistet-qe-do-te-perfaqesojne-kosoven-ne-tokio-2020/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Akil Gjakova]] |- |align=center rowspan=2| 68 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|COM|2020 Summer}} ||rowspan=2| コモロ ||rowspan=2| Komoro || [[Amed Elna]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Fadane Hamadi]] |- |align=center rowspan=2| 69 || rowspan=2| {{flagIOCteam|COL|2020 Summer}} || rowspan=2| コロンビア || rowspan=2| Koronbia || [[Caterine Ibargüen]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=International Olympic Committee |بەستەری نووسەر١=International Olympic Committee |سەردێڕ=The flagbearers for the Tokyo 2020 Opening Ceremony |ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/the-flagbearers-for-the-tokyo-2020-opening-ceremony |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Yuberjen Martínez]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center | 70 || {{flagIOCteam|CGO|name=Congo|2020 Summer}} || コンゴ || Kongo || [[Natacha Ngoye Akamabi]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Franck Elemba ne sera pas le Porte-drapeau du Congo aux JO de Tokyo |ناونیشان=https://congomediatime.com/franck-elemba-ne-sera-pas-le-porte-drapeau-du-congo-aux-jo-de-tokyo/ |وێبگە=Congo Media Time |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢١ |زمان=fr-FR |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210710125730/https://congomediatime.com/franck-elemba-ne-sera-pas-le-porte-drapeau-du-congo-aux-jo-de-tokyo/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |align=center rowspan=2| 71 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|COD|name=D.R. Congo|2020 Summer}} ||rowspan=2| コンゴ民主共和国 ||rowspan=2| Kongo Minshu Kyōwakoku || [[Marcelat Sakobi Matshu]] ||rowspan=2| [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] ||rowspan=2| |- | [[David Tshama|David Tshama Mwenekabwe]] |- |align=center rowspan=2| 72 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KSA|2020 Summer}} ||rowspan=2| サウジアラビア ||rowspan=2| Saujiarabia || [[Tahani Alqahtani]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] ||rowspan=2| |- | [[Husein Alireza]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center | 73 || {{flagIOCteam|SAM|2020 Summer}} || サモア || Samoa || [[Alex Rose (athlete)|Alex Rose]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Michigan's Alex Rose honors father's heritage as Olympic flag-bearer for Samoa|ناونیشان=https://www.mlive.com/sports/2021/07/michigans-alex-rose-honors-fathers-heritage-as-olympic-flag-bearer-for-samoa.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=MLive.com|زمان=en-EN}}</ref> |- |align=center rowspan=2| 74 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|STP|2020 Summer}} ||rowspan=2| サントメ・プリンシペ ||rowspan=2| Santome Purinshipe || [[D'Jamila Tavares]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Buly Da Conceição Triste]] || [[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center rowspan=2| 75 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ZAM|2020 Summer}} ||rowspan=2| ザンビア ||rowspan=2| Zanbia || [[Tilka Paljk]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Everisto Mulenga]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 76 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SMR|2020 Summer}} ||rowspan=2| サンマリノ ||rowspan=2| Sanmarino || [[Arianna Valloni]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Olimpiadi: Arianna Valloni e Myles Amine Mularoni i portabandiera di San Marino|زمان=it-IT|وێبگە=San Marino RTV|ناونیشان=https://www.sanmarinortv.sm/sport/sport-sammarinese-c16/olimpiadi-arianna-valloni-e-myles-amine-mularoni-i-portabandiera-di-san-marino-a208463|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Myles Amine]] || [[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center rowspan=2| 77 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ROC|2020 Summer}} ||rowspan=2| ロシアオリンピック委員会 ||rowspan=2| Roshia Orinpikku Iinkai{{efn|The panel displayed the name "ROC"<ref>https://www.themoscowtimes.com/2021/08/07/a-short-history-of-soviet-and-russian-olympic-fashion-a74712</ref> but the ROC was announced with its full name ''Comité olympique russe/Russian Olympic Committee/ロシアオリンピック委員会''}}{{efn|ROC was sorted based on its French abbreviation ''COR'', in Japanese ''Shī Ō Āru''.}}|| [[Sofya Velikaya]]|| [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Russian Olympic chief says national team's extended roster for Tokyo Games approved|ئیش=TASS (Russian News Agency)|ناونیشان=https://tass.com/sport/1308505|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709183559/https://tass.com/sport/1308505|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Maksim Mikhaylov]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center rowspan=2| 78 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SLE|2020 Summer}} ||rowspan=2| シエラレオネ ||rowspan=2| Shierareone || [[Maggie Barrie]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Frederick Harris (judoka)|Frederick Harris]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center | 79 || {{flagIOCteam|DJI|2020 Summer}} || ジブチ || Jibuchi || [[Aden-Alexandre Houssein]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || |- |align=center rowspan=2| 80 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|JAM|2020 Summer}} ||rowspan=2| ジャマイカ ||rowspan=2| Jamaika || [[Shelly-Ann Fraser-Pryce]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Shelly- Ann Fraser Pryce and Ricardo Brown will be Jamaica's flag bearers for Tokyo 2020. 🇯🇲💯|زمان=en|بڵاوکەرەوە=[[Jamaica Olympic Association|Jamaican Olympic Committee]]|ناونیشان=https://twitter.com/jaolympic/status/1417577993619320834/photo/1|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Ricardo Brown (boxer)|Ricardo Brown]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 81 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GEO|2020 Summer}} ||rowspan=2| ジョージア ||rowspan=2| Jōjia || [[Nino Salukvadze]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Summer Olympics: the Georgian athletes competing for glory in Tokyo|ئیش=Agenda.ge|ناونیشان=https://agenda.ge/en/news/2021/1955|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Lasha Talakhadze]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center rowspan=2| 82 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SYR|name=Syrian Arab Republic|2020 Summer}} ||rowspan=2| シリア・アラブ共和国 ||rowspan=2| Shiria Arabu Kyōwakoku || [[Hend Zaza]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]]|| rowspan="2" | |- | [[Ahmad Hamcho]] || [[Equestrian at the 2020 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center rowspan=2| 83 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SGP|2020 Summer}} ||rowspan=2| シンガポール ||rowspan=2| Shingapōru || [[Yu Mengyu]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=All systems go for Team Singapore at the Tokyo Olympic Games|ناونیشان=https://www.singaporeolympics.com/all-systems-go-for-team-singapore-at-the-tokyo-olympic-games/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[Singapore National Olympic Council]]}}</ref> |- | [[Loh Kean Yew]] || [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center rowspan=2| 84 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ZIM|2020 Summer}} ||rowspan=2| ジンバブエ ||rowspan=2| Jinbabue || [[Donata Katai]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Peter Purcell-Gilpin]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center rowspan=2| 85 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SUI|2020 Summer}} ||rowspan=2| スイス ||rowspan=2| Suisu || [[Mujinga Kambundji]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Tokyo 2020: Mujinga Kambundji et Max Heinzer porte-drapeaux pour la Suisse|زمان=fr|trans-title=Tokyo 2020: Mujinga Kambundji and Max Heinzer flag bearers for Switzerland|بڵاوکەرەوە=[[Radio Télévision Suisse]]|ناونیشان=https://www.rts.ch/sport/jo/tokyo-2020/12364095-tokyo-2020-mujinga-kambundji-et-max-heinzer-portedrapeaux-pour-la-suisse.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Max Heinzer]] || [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center rowspan=2| 86 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SWE|2020 Summer}} ||rowspan=2| スウェーデン ||rowspan=2| Suwēden || [[Sara Algotsson Ostholt]] || [[Equestrian at the 2020 Summer Olympics|Equestrian]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Max Salminen och Sara Algotsson Ostholt svenska fanbärare|trans-title=Max Salminen and Sara Algotsson Ostholt swedish flag bearers|ناونیشان=https://sverigesradio.se/artikel/max-salminen-och-sara-algotsson-ostholt-svenska-fanbarare|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[Sveriges Radio]]|زمان=sv}}</ref> |- | [[Max Salminen]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 87 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SUD|2020 Summer}} ||rowspan=2| スーダン ||rowspan=2| Sūdan || [[Esraa Khogali]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] ||rowspan=2| |- | [[Abobakr Abass]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 88 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ESP|2020 Summer}} ||rowspan=2| スペイン ||rowspan=2| Supein || [[Mireia Belmonte]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Saúl Craviotto y Mireia Belmonte serán los abanderados españoles en Tokio inaugurando la fórmula mixta|trans-title=Saúl Craviotto and Mireia Belmonte will be Spain's inaugural mixed pair of flag bearers in Tokyo|ناونیشان=https://www.rtve.es/deportes/20210512/craviotto-belmonte-abanderados-tokio-2020/2089669.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[RTVE]]|زمان=es}}</ref> |- | [[Saúl Craviotto]] || [[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center | 89 || {{flagIOCteam|SUR|2020 Summer}} || スリナム || Surinamu || [[Renzo Tjon-A-Joe]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || |- |align=center rowspan=2| 90 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SRI|2020 Summer}} ||rowspan=2| スリランカ ||rowspan=2| Suriranka || [[Milka Gehani|Milka Gehani de Silva]]|| [[Gymnastics at the 2020 Summer Olympics|Gymnastics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Weerawansa|یەکەم=Dinesh|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Judoka and gymnast to hoist the Lion as Sri Lanka Olympic captains|ئیش=[[Sunday Observer (Sri Lanka)|Sunday Observer]]|شوێن=Colombo, Sri Lanka|ناونیشان=http://www.sundayobserver.lk/2021/07/04/sports/judoka-and-gymnast-hoist-lion-sri-lanka-olympic-captains|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Chamara Dharmawardana]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 91 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SVK|2020 Summer}} ||rowspan=2| スロバキア ||rowspan=2| Surobakia || [[Zuzana Rehák-Štefečeková]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=So slovenskou zástavou na otváracom ceremoniáli OH v Tokiu pôjdu Zuzana Rehák Štefečeková a Matej Beňuš|trans-title=Zuzana Rehák Štefečeková and Matej Beňuš will go with the Slovak flag at the opening ceremony of the Olympic Games in Tokyo|ناونیشان=https://www.olympic.sk/clanok/so-slovenskou-zastavou-na-otvaracom-ceremoniali-oh-v-tokiu-pojdu-zuzana-rehak-stefecekova|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=olympic.sk|زمان=sk}}</ref> |- | [[Matej Beňuš]] || [[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center rowspan=2| 92 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SLO|2020 Summer}} ||rowspan=2| スロベニア ||rowspan=2| Surobenia || [[Eva Terčelj]] || [[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] || rowspan="2" | |- | [[Bojan Tokić]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center rowspan=2| 93 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SEY|2020 Summer}} ||rowspan=2| セーシェル ||rowspan=2| Sēsheru || [[Felicity Passon]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Seychelles' Olympians receive special send-off ahead of travels to Tokyo|ئیش=Seychelles News Agency|ناونیشان=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/15137/Seychelles%27+Olympians+receive+special+send-off+ahead+of+travels+to+Tokyo|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Rodney Govinden]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 94 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GEQ|2020 Summer}} ||rowspan=2| 赤道ギニア ||rowspan=2| Sekidō Ginia || [[Alba Mbo Nchama]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Benjamín Enzema]] |- |align=center rowspan=2| 95 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SEN|2020 Summer}} ||rowspan=2| セネガル ||rowspan=2| Senegaru || [[Jeanne Boutbien]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Judoka and swimmer picked as Senegal's Tokyo 2020 flagbearers|زمان=en|بڵاوکەرەوە=[[Inside the Games]]|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1110565/senegal-flagbearers-tokyo-2020|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Mbagnick Ndiaye]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 96 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SRB|2020 Summer}} ||rowspan=2| セルビア ||rowspan=2| Serubia || [[Sonja Vasić]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sonja Vasić i Filip Filipović nose zastavu Srbije na otvaranju Olimpijskih igara|زمان=sr|trans-title=Sonja Vasić and Filip Filipović will carry the Serbian at the Olympic opening ceremonies|ئیش=www.rts.rs|بڵاوکەرەوە=[[Radio Television of Serbia]]|ناونیشان=https://www.rts.rs/page/sport/sr/story/129/ostali-sportovi/4428369/sonja-vasic-filip-filipovic-zastava-srbija-otvaranje-olimpijske-igre-tokio.html|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Filip Filipović (water polo)|Filip Filipović]] || [[Water polo at the 2020 Summer Olympics|Water polo]] |- |align=center rowspan=2| 97 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SKN|2020 Summer}} ||rowspan=2| セントクリストファー・ネービス ||rowspan=2| Sentokurisutofā Nēbisu || [[Amya Clarke]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Jason Rogers (sprinter)|Jason Rogers]] |- |align=center | 98 || {{flagIOCteam|VIN|2020 Summer}} || セントビンセント及びグレナディーン諸島 || Sentobinsento oyobi Gurenadīn Shotō || [[Shafiqua Maloney]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || |- |align=center rowspan=2| 99 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LCA|2020 Summer}} ||rowspan=2| セントルシア ||rowspan=2| Sentorushia || [[Levern Spencer]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Jean-Luc Zephir]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 100 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SOM|2020 Summer}} ||rowspan=2| ソマリア ||rowspan=2| Somaria || [[Ramla Ali]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] ||rowspan=2| |- | [[Ali Idow Hassan]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 101 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SOL|2020 Summer}} ||rowspan=2| ソロモン諸島 ||rowspan=2| Soromon Shotō || [[Sharon Firisua]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" | |- | [[Edgar Iro]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 102 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|THA|2020 Summer}} ||rowspan=2| タイ ||rowspan=2| Tai || [[Naphaswan Yangpaiboon]] ||rowspan=2| [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=สองนักแม่นปืนถือธงไตรรงค์นำทัพนักกีฬาไทยเปิด 'โตเกียวเกมส์'|زمان=th|ئیش=Thaipost|ناونیشان=https://www.thaipost.net/main/detail/110455|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Savate Sresthaporn]] |- |align=center rowspan=2| 103 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|KOR|name=Republic of Korea|2020 Summer}} ||rowspan=2| 大韓民国 ||rowspan=2| Daikanminkoku || [[Kim Yeon-koung]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Volleyball star Kim Yeon-koung, teen swimmer Hwang Sun-woo named S. Korean flag-bearers at Tokyo Olympics|زمان=en|ئیش=[[Yonhap News Agency]]|ناونیشان=https://en.yna.co.kr/view/AEN20210707008500315|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Hwang Sun-woo]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 104 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TPE|2020 Summer}} ||rowspan=2| チャイニーズ・タイペイ ||rowspan=2| Chainīzu Taipei{{efn|Chinese Taipei was sorted based on the Japanese script order for the name, ''Taiwan'' or ''Taipei'', instead of Chinese Taipei.}} || [[Kuo Hsing-chun]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=66名選手前進東奧 盧彥勳、郭婞淳任開幕掌旗官 {{!}} tw.news.yahoo.com|زمان=zh|ئیش=tw.news.yahoo.com|ناونیشان=https://tw.news.yahoo.com/66名選手前進東奧-盧彥勳-郭婞淳任開幕掌旗官-085656998.html/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Lu Yen-hsun]] || [[Tennis at the 2020 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 105 || {{flagIOCteam|TJK|2020 Summer}} || タジキスタン || Tajikisutan || [[Temur Rakhimov]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || |- |align=center| 106 || {{flagIOCteam|TAN|2020 Summer}} || タンザニア連合共和国 || Tanzania Rengō Kyōwakoku || Games Volunteer || N/A || |- |align=center rowspan=2| 107 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CZE|2020 Summer}} ||rowspan=2| チェコ共和国 ||rowspan=2| Cheko Kyōwakoku || [[Petra Kvitová]] || [[Tennis at the 2020 Summer Olympics|Tennis]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Poprvé ve dvou! Českou vlajku ponesou tenistka Kvitová a basketbalista Satoranský olympijskytym|زمان=cs|trans-title=First time with two! The Czech flag will be carried by tennis player Kvitova and basketball player Satoransky|بڵاوکەرەوە=[[Czech Olympic Committee]]|ناونیشان=https://www.olympijskytym.cz/article/poprve-ve-dvou-ceskou-vlajku-ponesou-tenistka-kvitova-a-basketbalista-satoransky?utm_medium=organic&utm_source=twitter&utm_campaign=tokio2020&utm_content=clanek-vlajkonosi-tokio-kvitova-satoransky-210722|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Tomáš Satoranský]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center rowspan=2| 108 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CHA|2020 Summer}} ||rowspan=2| チャド ||rowspan=2| Chado || [[Demos Memneloum]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] ||rowspan=2| |- | [[Bachir Mahamat]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 109 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CAF|2020 Summer}} ||rowspan=2| 中央アフリカ共和国 ||rowspan=2| Chūō Afurika Kyōwakoku || [[Chloe Sauvourel]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Francky Mbotto]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 110 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CHN|name=People's Republic of China|2020 Summer}} ||rowspan=2| 中華人民共和国 ||rowspan=2| Chūka Jinmin Kyōwakoku || [[Zhu Ting (volleyball)|Zhu Ting]] ||[[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Zhu Ting, Zhao Shuai named China's flag-bearers at Tokyo 2020 opening ceremony|ئیش=Xinhuanet|ناونیشان=http://www.xinhuanet.com/english/2021-07/17/c_1310067634.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210717170728/http://www.xinhuanet.com/english/2021-07/17/c_1310067634.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Zhao Shuai]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] |- |align=center rowspan=2| 111 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TUN|2020 Summer}} ||rowspan=2| チュニジア ||rowspan=2| Chunijia || [[Inès Boubakri]] || [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Tunisie: Deux porte-drapeaux aux Jeux Olympiques|ئیش=www.kawarji.com|ناونیشان=https://www.kawarji.com/actu-66912-tunisie-deux-porte-drapeaux-aux-jeux-olympiques.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Mehdi Ben Cheikh]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center rowspan=2| 112 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|CHI|2020 Summer}} ||rowspan=2| チリ ||rowspan=2| Chiri || [[Francisca Crovetto]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Chile ya tiene abanderados para los Juegos Olímpicos de Tokio|زمان=es|trans-title=Chile has assigned the flag bearers for the Tokyo Olympics|ئیش=[[Diario AS]]|ناونیشان=https://as.com/juegos_olimpicos/2021/07/02/noticias/1625243533_564550.html|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Marco Grimalt]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center rowspan=2| 113 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TUV|2020 Summer}} ||rowspan=2| ツバル ||rowspan=2| Tsubaru || [[Matie Stanley]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Karalo Maibuca]] |- |align=center rowspan=2| 114 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|DEN|2020 Summer}} ||rowspan=2| デンマーク ||rowspan=2| Denmāku || [[Sara Slott Petersen]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Fire atleter skal bære Dannebrog ind på det olympiske stadion|زمان=da|trans-title=Four athletes will carry the Danish flag into the Olympic Stadium|بڵاوکەرەوە=[[National Olympic Committee and Sports Confederation of Denmark]]|ناونیشان=https://www.dif.dk/da/elite/nyheder/viaritzauelite/presse/2021/6/20210624_fireatleterskalbredannebrogindpdetolympiskestadion|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Jonas Warrer]] || [[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center rowspan=2| 115 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|GER|2020 Summer}} ||rowspan=2| ドイツ ||rowspan=2| Doitsu || [[Laura Ludwig]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ludwig und Hausding tragen die Fahne ins Stadion|زمان=de|trans-title=Ludwig and Hausding carry the flag into the stadium|بڵاوکەرەوە=[[German Olympic Sports Confederation|Deutscher Olympischer Sportbund]]|ناونیشان=https://www.dosb.de/sonderseiten/news/news-detail/news/ludwig-und-hausding-tragen-die-fahne-ins-stadion|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210722083142/https://www.dosb.de/sonderseiten/news/news-detail/news/ludwig-und-hausding-tragen-die-fahne-ins-stadion|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Patrick Hausding]] || [[Diving at the 2020 Summer Olympics|Diving]] |- |align=center rowspan=2| 116 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TOG|2020 Summer}} ||rowspan=2| トーゴ ||rowspan=2| Tōgo || [[Claire Ayivon]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Togo – List of athletes at the Tokyo 2020 Olympic Games|ناونیشان=https://icilome.com/2021/07/togo-list-of-athletes-at-the-tokyo-2020-olympic-games/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=Icilome}}</ref> |- | [[Dodji Fanny]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center rowspan=2| 117 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|DMA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ドミニカ ||rowspan=2| Dominika || [[Thea LaFond]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Dennick Luke]] |- |align=center rowspan=2| 118 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|DOM|2020 Summer}} ||rowspan=2| ドミニカ共和国 ||rowspan=2| Dominika Kyōwakoku || [[Prisilla Rivera]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Priscilla Rivera y Rodrigo Marte, abanderados para los Juegos Olímpicos|زمان=es|trans-title=Priscilla Rivera and Rodrigo Marte will carry the flag at the Olympics|بڵاوکەرەوە=[[Listín Diario]]|ناونیشان=https://listindiario.com/el-deporte/2021/07/01/677447/priscilla-rivera-y-rodrigo-marte-abanderados-para-los-juegos-olimpicos|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Rodrigo Marte]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 119 || {{flagIOCteam|TTO|2020 Summer}} || トリニダード・トバゴ || Torinidādo Tobago || [[Kelly-Ann Baptiste]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || |- |align=center rowspan=2| 120 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TKM|2020 Summer}} ||rowspan=2| トルクメニスタン ||rowspan=2| Torukumenisutan || [[Gulbadam Babamuratova]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] ||rowspan=2|<ref>[https://turkmenportal.com/blog/38385/sbornaya-turkmenistana-prinyala-uchastie-v-ceremonii-otkrytiya-olimpiady Сборная Туркменистана приняла участие в церемонии открытия Олимпиады]</ref> |- | [[Merdan Ataýew]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 121 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TUR|2020 Summer}} ||rowspan=2| トルコ ||rowspan=2| Toruko || [[Merve Tuncel]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Tokyo 2020'de Türk bayrağını Merve Tuncel ile Berke Saka taşıyacak|زمان=tk|trans-title=Merve Tuncel and Berke Saka will carry the Turkish flag in Tokyo 2020|بڵاوکەرەوە=[[Fanatik (Turkey)|Fanatik]]|ناونیشان=https://www.fanatik.com.tr/tokyo-2020de-turk-bayragini-merve-tuncel-ile-berke-saka-tasiyacak-2232545|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Berke Saka]] |- |align=center rowspan=2| 122 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TGA|2020 Summer}} ||rowspan=2| トンガ ||rowspan=2| Tonga || [[Malia Paseka (taekwondo)|Malia Paseka]] ||rowspan=2| [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] ||rowspan=2| |- | [[Pita Taufatofua]] |- |align=center rowspan=2| 123 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NGR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ナイジェリア ||rowspan=2| Naijeria || [[Odunayo Adekuoroye]] || [[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ifetoye|یەکەم=Samuel|سەردێڕ=Adekuoroye is Team Nigeria's flag bearer at Tokyo 2020 Olympics|ئیش=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|شوێن=[[Nigeria]]|ناونیشان=https://guardian.ng/sport/adekuoroye-is-team-nigerias-flag-bearer-at-tokyo-2020-olympics/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210710035522/https://guardian.ng/sport/adekuoroye-is-team-nigerias-flag-bearer-at-tokyo-2020-olympics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Quadri Aruna]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center rowspan=2| 124 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NRU|2020 Summer}} ||rowspan=2| ナウル ||rowspan=2| Nauru || [[Nancy Genzel Abouke]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] ||rowspan=2| |- | [[Jonah Harris]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 125 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NAM|2020 Summer}} ||rowspan=2| ナミビア ||rowspan=2| Namibia || [[Maike Diekmann]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] ||rowspan=2| |- | [[Jonas Jonas]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 126 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NCA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ニカラグア ||rowspan=2| Nikaragua || [[Sema Ludrick]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] ||rowspan=2| |- | [[Edwin Barberena]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center rowspan=2| 127 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NIG|2020 Summer}} ||rowspan=2| ニジェール ||rowspan=2| Nijēru || [[Roukaya Mahamane]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Abdoul Razak Issoufou]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] |- |align=center rowspan=2| 128 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NZL|2020 Summer}} ||rowspan=2| ニュージーランド ||rowspan=2| Nyūjīrando || [[Sarah Hirini]] || [[Rugby sevens at the 2020 Summer Olympics|Rugby sevens]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=New Zealand's flag bearers for Tokyo Olympics announced|ناونیشان=https://www.nzherald.co.nz/sport/new-zealands-flag-bearers-for-tokyo-olympics-announced/PC7AJD3EGCYPPR4GGPGXODW42I/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ئیش=[[The New Zealand Herald]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210628150130/https://www.nzherald.co.nz/sport/new-zealands-flag-bearers-for-tokyo-olympics-announced/PC7AJD3EGCYPPR4GGPGXODW42I/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tokyo Olympics 2020: Hamish Bond forced to hand over flagbearer duties to David Nyika for Opening Ceremony|ناونیشان=https://www.nzherald.co.nz/sport/tokyo-olympics-2020-hamish-bond-forced-to-hand-over-flagbearer-duties-to-david-nyika-for-opening-ceremony/7C6BD4LGPLA4XR2DY7ZFJRFRSE/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[New Zealand Herald]]|زمان=en-NZ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723095044/https://www.nzherald.co.nz/sport/tokyo-olympics-2020-hamish-bond-forced-to-hand-over-flagbearer-duties-to-david-nyika-for-opening-ceremony/7C6BD4LGPLA4XR2DY7ZFJRFRSE/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[David Nyika]]{{efn|He replaced [[Hamish Bond]].}} || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 129 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NEP|2020 Summer}} ||rowspan=2| ネパール ||rowspan=2| Nepāru || [[Gaurika Singh]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Barker, Philip|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Swimmer Gaurika Singh to lead Nepal as flagbearer at Tokyo 2020|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1110427/gaurika-singh-nepal-tokyo-2020-olympics|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Inside the Games}}</ref> |- | [[Alexander Shah]] |- |align=center rowspan=2| 130 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|NOR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ノルウェー ||rowspan=2| Noruwē || [[Anne Vilde Tuxen]] || [[Diving at the 2020 Summer Olympics|Diving]] || rowspan="2" | |- | [[Tomoe Zenimoto Hvas]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 131 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BRN|2020 Summer}} ||rowspan=2| バーレーン ||rowspan=2| Bārēn || [[Noor Yussuf Abdulla]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Husain Al-Sayyad]] || [[Handball at the 2020 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center rowspan=2| 132 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|HAI|2020 Summer}} ||rowspan=2| ハイチ ||rowspan=2| Haichi || [[Sabiana Anestor]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Meyer|یەکەم١=Guerby|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=JO 2021: Sabiana Anestor, porte-drapeau d'Haïti !|ناونیشان=https://www.haititempo.com/jo-2021-sabiana-anestor-porte-drapeau-dhaiti/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Haiti-Tempo}}</ref> |- | [[Darrelle Valsaint]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 133 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PAK|2020 Summer}} ||rowspan=2| パキスタン ||rowspan=2| Pakisutan || [[Mahoor Shahzad]] || [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|Badminton]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Khalil, Mahoor to carry Pakistan's flag at Tokyo Olympics opening ceremony|زمان=en|بڵاوکەرەوە=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|ناونیشان=https://dailytimes.com.pk/794595/khalil-mahoor-to-carry-pakistans-flag-at-tokyo-olympics-opening-ceremony/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210730011814/https://dailytimes.com.pk/794595/khalil-mahoor-to-carry-pakistans-flag-at-tokyo-olympics-opening-ceremony/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Muhammad Khalil Akhtar]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center rowspan=2| 134 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PAN|2020 Summer}} ||rowspan=2| パナマ ||rowspan=2| Panama || [[Atheyna Bylon]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cardenas|یەکەم١=Henry|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Edward y Bylon serán los abanderados de Panamá para los Juegos Olímpicos|ناونیشان=https://www.prensa.com/deportes/bylon-y-edward-seran-los-abanderados-de-panama-para-los-juegos-olimpicos/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=La Prensa|زمان=es}}</ref> |- | [[Alonso Edward]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 135 || {{flagIOCteam|VAN|2020 Summer}} || バヌアツ || Banuatsu || [[Rio Rii]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Abel|یەکەم١=Jason|سەردێڕ=VASANOC announces flag bearer for the 2020Tokyo Olympics event|ناونیشان=https://dailypost.vu/vanuatu_sports/vasanoc-announces-flag-bearer-for-the-2020tokyo-olympics-event/article_459d9bee-e2a4-11eb-a459-1324daf0f607.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Vanuatu Daily Post|زمان=en}}</ref> |- |align=center rowspan=2| 136 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BAH|2020 Summer}} ||rowspan=2| バハマ ||rowspan=2| Bahama || [[Joanna Evans (swimmer)|Joanna Evans]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Donald Thomas (high jumper)|Donald Thomas]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 137 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PNG|2020 Summer}} ||rowspan=2| パプアニューギニア ||rowspan=2| Papuanyūginia || [[Loa Dika Toua]] ||rowspan=2|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] ||rowspan=2| |- | [[Morea Baru]] |- |align=center| 138 || {{flagIOCteam|BER|2020 Summer}} || バミューダ || Bamyūda || [[Dara Alizadeh]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Dara Alizadeh Named Bermuda's Flag Bearer|ئیش=[[Bernews]]|ناونیشان=https://bernews.com/2021/07/dara-alizadeh-named-bermudas-flag-bearer/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |align=center rowspan=2| 139 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PLW|2020 Summer}} ||rowspan=2| パラオ ||rowspan=2| Parao || [[Osisang Chilton]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Adrian Ililau]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 140 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PAR|2020 Summer}} ||rowspan=2| パラグアイ ||rowspan=2| Paraguai || [[Verónica Cepede]] || [[Tennis at the 2020 Summer Olympics|Tennis]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fabrizio Zanotti y Verónica Cepede, los abanderados de Paraguay para Tokio 2020|trans-title=Fabrizio Zanotti and Verónica Cepede will be Paraguay's flag bearers for Tokyo 2020|ناونیشان=https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/fabrizio-zanotti-y-veronica-cepede-los-abanderados-de-paraguay-para-tokio-2020|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[Olympics]]|زمان=es|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210711185250/https://olympics.com/tokyo-2020/es/noticias/fabrizio-zanotti-y-veronica-cepede-los-abanderados-de-paraguay-para-tokio-2020|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Fabrizio Zanotti]] || [[Golf at the 2020 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center rowspan=2| 141 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BAR|2020 Summer}} ||rowspan=2| バルバドス ||rowspan=2| Barubadosu || [[Danielle Titus]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Alex Sobers]] |- |align=center rowspan=2| 142 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PLE|2020 Summer}} ||rowspan=2| パレスチナ ||rowspan=2| Paresuchina || [[Dania Nour]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Mohammed Hamada]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center rowspan=2| 143 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|HUN|2020 Summer}} ||rowspan=2| ハンガリー ||rowspan=2| Hangarī || [[Aida Mohamed]] || [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Tokió 2020: Cseh László és Mohamed Aida viszi a magyar zászlót a megnyitón|زمان=hu|trans-title=Tokyo 2020: László Cseh and Aida Mohamed will carry the Hungarian flag at the opening|ئیش=[[Nemzeti Sport]]|ناونیشان=https://www.nemzetisport.hu/tokio-2020/tokio-2020-cseh-laszlo-es-mohamed-aida-viszi-a-magyar-zaszlot-a-megnyiton-2836401|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- |[[László Cseh]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 144 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BAN|2020 Summer}} ||rowspan=2| バングラデシュ ||rowspan=2| Banguradeshu || [[Diya Siddique]] || [[Archery at the 2020 Summer Olympics|Archery]] ||rowspan=2| |- | [[Mohammed Ariful Islam (swimmer)|Mohammed Ariful Islam]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 145 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|TLS|name=Timor-Leste|2020 Summer}} ||rowspan=2| 東ティモール民主共和国 ||rowspan=2| Higashi Timōru Minshu Kyōwakoku || [[Imelda Ximenes]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Felisberto de Deus]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 146 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|FIJ|2020 Summer}} ||rowspan=2| フィジー ||rowspan=2| Fijī || [[Rusila Nagasau]]||rowspan=2| [[Rugby sevens at the 2020 Summer Olympics|Rugby sevens]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Jerry and Rusila are team Fiji's flag bearers|ناونیشان=https://www.fijitimes.com/jerry-and-rusila-are-team-fijis-flag-bearers/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=[[The Fiji Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Tuwai and Nagasau are Fiji's flag bearers at Olympics|ناونیشان=https://www.fbcnews.com.fj/sports/tuwai-and-nagasau-are-fijis-flag-bearers-at-olympics/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=FBC News|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210706190324/https://www.fbcnews.com.fj/sports/tuwai-and-nagasau-are-fijis-flag-bearers-at-olympics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Jerry Tuwai]] |- |align=center rowspan=2| 147 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PHI|2020 Summer}} ||rowspan=2| フィリピン ||rowspan=2| Firipin || [[Kiyomi Watanabe]]|| [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Obiena, Watanaba named PH flagbearers for Tokyo Games|ئیش=Tiebreaker Times|ناونیشان=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/obiena-watanaba-named-ph-flagbearers-for-tokyo-games/212662|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Eumir Marcial]]{{efn|[[EJ Obiena]] was originally chosen, but he was replaced by men's middleweight boxer [[Eumir Marcial]] because of a new protocol that required flagbearers to be in Tokyo 48 hours before the opening ceremony. Obiena is scheduled to arrive on 23 July, the exact day of the opening ceremony.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Satumbaga-Villar |یەکەم١=Kristel |سەردێڕ=EJ Obiena 'disheartened' after pullout as PH male flag bearer due to scheduling conflict |ناونیشان=https://mb.com.ph/2021/07/14/ej-obiena-disheartened-after-sudden-pullout-as-ph-male-flag-bearer-due-to-scheduling-conflict1/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=Manila Bulletin |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Marcial replaces Obiena as Philippine flagbearer for Olympics |ناونیشان=https://www.philstar.com/sports/2021/07/15/2112733/marcial-replaces-obiena-philippine-flagbearer-olympics |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=The Philippine Star |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref>}}||[[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 148 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|FIN|2020 Summer}} ||rowspan=2| フィンランド ||rowspan=2| Finrando || [[Satu Mäkelä-Nummela]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ari-Pekka Liukkonen ja Satu Mäkelä-Nummela Suomen joukkueen lipunkantajina|ناونیشان=https://www.olympiakomitea.fi/2021/07/21/ari-pekka-liukkonen-ja-satu-makela-nummela-suomen-joukkueen-lipunkantajina/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=Suomen Olympiakomitea}}</ref> |- | [[Ari-Pekka Liukkonen]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 149 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BHU|2020 Summer}} ||rowspan=2| ブータン ||rowspan=2| Būtan || [[Karma Karma]] || [[Archery at the 2020 Summer Olympics|Archery]] ||rowspan=2| |- | [[Sangay Tenzin]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 150 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PUR|2020 Summer}} ||rowspan=2| プエルトリコ ||rowspan=2| Puerutoriko || [[Adriana Díaz (table tennis)|Adriana Díaz]] ||rowspan=2| [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Adriana Díaz y Brian Afanador serán los abanderados de la delegación boricua en Tokio 2020|زمان=es|trans-title=Adriana Díaz and Brian Afanador will be the flag bearers for the Puerto Rican delegation at Tokyo 2020|بڵاوکەرەوە=[[WKAQ-TV]]|ناونیشان=https://www.telemundopr.com/noticias/puerto-rico/copur-anuncia-que-adriana-diaz-y-brian-afanador-seran-los-abanderados-de-la-delegacion-boricua-en-tokio-2020/2231255/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Brian Afanador]] |- |align=center rowspan=2| 151 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BRA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ブラジル ||rowspan=2| Burajiru || [[Ketleyn Quadros]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ketleyn Quadros, do judô, e Bruninho, do vôlei, serão os porta-bandeiras do Brasil nos Jogos Olímpicos Tóquio 2020|زمان=pt|trans-title=Ketleyn Quadros, from judo and Bruninho, from volleyball, will be the flag bearers of Brazil at Tokyo 2020 Olympic Games|بڵاوکەرەوە=[[Brazilian Olympic Committee]]|ناونیشان=https://www.cob.org.br/pt/galerias/noticias/ketleyn-quadros-do-judo-e-bruninho-do-volei-serao-os-portabandeiras-do-brasil-nos-jogos-olimpicos-toquio-2020/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Bruno Rezende]] || [[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center rowspan=2| 152 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BUL|2020 Summer}} ||rowspan=2| ブルガリア ||rowspan=2| Burugaria || [[Maria Grozdeva]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=42 athletes set to represent Bulgaria at Tokyo Olympics|زمان=en|ئیش=bnr.bg|ناونیشان=https://bnr.bg/en/post/101492029/42-athletes-set-to-represent-bulgaria-at-tokyo-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Josif Miladinov]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 153 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BUR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ブルキナファソ ||rowspan=2| Burukinafaso || [[Angelika Ouedraogo]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Hugues Fabrice Zango porte-drapeau du Burkina Faso à la cérémonie d'ouverture des Jeux Olympiques de Tokyo|زمان=fr|trans-title=Hugues Fabrice Zango, Burkina Faso's flag bearer at the opening ceremony of the Tokyo Olympic Games|بڵاوکەرەوە=[[L'Équipe]]|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Athletisme/Actualites/Hugues-fabrice-zango-porte-drapeau-du-burkina-faso-a-la-ceremonie-d-ouverture-des-jeux-olympiques-de-tokyo/1271179|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Hugues Fabrice Zango]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 154 || {{flagIOCteam|BRU|name=Brunei Darussalam|2020 Summer}} || ブルネイ・ダルサラーム || Burunei Darusarāmu || [[Muhammad Isa Ahmad]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] || |- |align=center rowspan=2| 155 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BDI|2020 Summer}} ||rowspan=2| ブルンジ ||rowspan=2| Burunji || [[Ornella Havyarimana]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] ||rowspan=2| |- | [[Belly-Cresus Ganira]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 156 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ASA|2020 Summer}} ||rowspan=2| 米領サモア ||rowspan=2| Bei-ryō Samoa || [[Tilali Scanlan]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Tanumafili Malietoa Jungblut]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center rowspan=2| 157 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ISV|ame=Virgin Islands, US|2020 Summer}} ||rowspan=2| 米領バージン諸島 ||rowspan=2| Bei-ryō Bājin Shotō || [[Natalia Kuipers]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Adriel Sanes]] |- |align=center rowspan=2| 158 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|VIE|2020 Summer}} ||rowspan=2| ベトナム ||rowspan=2| Betonamu || [[Quách Thị Lan]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=VĐV Quách Thị Lan và Nguyễn Huy Hoàng cầm cờ Đoàn thể thao Việt Nam tại Olympic Tokyo 2020|زمان=vi|trans-title=Athletes Quach Thi Lan and Nguyen Huy Hoang hold the flags of the Vietnamese sports delegation at the Tokyo 2020 Olympics|بڵاوکەرەوە=Báo Đồng Nai|ناونیشان=http://baodongnai.com.vn/thethao/202107/vdv-quach-thi-lan-va-nguyen-huy-hoang-cam-co-doan-the-thao-viet-nam-tai-olympic-tokyo-2020-3067271/index.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Nguyễn Huy Hoàng (swimmer)|Nguyễn Huy Hoàng]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 159 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BEN|2020 Summer}} ||rowspan=2| ベナン ||rowspan=2| Benan || [[Nafissath Radji]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>[[Odile Ahouanwanou]] was initially selected but, for Covid reasons rules, she was then replaced {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lawson|یەکەم١=Benjamin|سەردێڕ=JO de Tokyo: Odile Ahouanwanou porte-drapeau du Bénin à la cérémonie d'ouverture|agency=La Nouvelle Tribune|ناونیشان=https://lanouvelletribune.info/2021/06/jo-de-tokyo-odile-ahouanwanou-porte-drapeau-du-benin-a-la-ceremonie-douverture/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Privel Hinkati]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |- |align=center| 160 || {{flagIOCteam|VEN|2020 Summer}} || ベネズエラ || Benezuera ||[[Antonio Díaz (karateka)|Antonio Díaz]]{{efn|[[Yulimar Rojas]] was selected and set to be flag bearer with Díaz,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zeigler|یەکەم=Cyd|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Meet the 6 out LGBTQ flag bearers in the Tokyo Olympics Opening Ceremony|ناونیشان=https://www.outsports.com/2021/7/22/22574902/flag-bearer-opening-ceremony-tokyo-list-lgbtq-athletes|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Outsports}}</ref> but was not at the opening ceremony. [[Karen León]] walked alongside Díaz at the opening ceremony, but did not carry the flag,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tokyo Olympics: Best images from an Opening Ceremony like no other|ناونیشان=https://uk.finance.yahoo.com/photos/tokyo-olympics-best-images-from-an-opening-ceremony-like-none-other-140538366/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Yahoo|پەڕە=٢٥/٣٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802161820/https://uk.finance.yahoo.com/photos/tokyo-olympics-best-images-from-an-opening-ceremony-like-none-other-140538366/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> and Díaz was named as the nation's only opening flagbearer in a later interview.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Karate star Antonio Diaz bears flag for Venezuela at Opening Ceremony|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1111031/antonio-diaz-venezuela-flagbearer|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[insidethegames.biz]]}}</ref>}} || [[Karate at the 2020 Summer Olympics|Karate]]||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Antonio Díaz y Yulimar Rojas serán los abanderados en los JJOO de Tokio|ناونیشان=https://www.vtv.gob.ve/antonio-diaz-y-yulimar-rojas-seran-los-abanderados-en-los-jjoo-de-tokio/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=vtv.gob.ve|زمان=es}}</ref> |- |align=center rowspan=2| 161 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BLR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ベラルーシ ||rowspan=2| Berarūshi || [[Hanna Marusava]] || [[Archery at the 2020 Summer Olympics|Archery]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Анна Марусова и Никита Цмыг выступят знаменосцами на церемонии открытия Игр|ئیش=The First News|ناونیشان=https://noc.by/news/anna-marusova-i-nikita-tsmyg-vystupyat-znamenostsami-na-tseremonii-otkrytiya-igr/5|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Mikita Tsmyh]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 162 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BIZ|2020 Summer}} ||rowspan=2| ベリーズ ||rowspan=2| Berīzu || [[Samantha Dirks]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Shaun Gill]] |- |align=center rowspan=2| 163 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|PER|2020 Summer}} ||rowspan=2| ペルー ||rowspan=2| Perū || [[Daniella Rosas]] ||rowspan=2| [[Surfing at the 2020 Summer Olympics|Surfing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=¡Arriba Perú! Daniella Rosas y Lucca Mesinas son los abanderados peruanos para Tokio 2020|ناونیشان=https://elperuano.pe/noticia/123842-arriba-peru-daniella-rosas-y-lucca-mesinas-son-los-abanderados-peruanos-para-tokio-2020|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=El Peruano|زمان=es}}</ref> |- | [[Lucca Mesinas]] |- |align=center rowspan=2| 164 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BEL|2020 Summer}} ||rowspan=2| ベルギー ||rowspan=2| Berugī || [[Nafissatou Thiam]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=JO 2020: Nafi Thiam et Felix Denayer porteront le drapeau belge lors de la cérémonie d'ouverture|زمان=fr|trans-title=OLYMPIC GAMES 2020: Nafi Thiam and Felix Denayer will carry the Belgian flag at the opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[RTBF]]|ناونیشان=https://www.rtbf.be/sport/jo/detail_jo-2020-nafi-thiam-et-felix-denayer-porteront-le-drapeau-belge-lors-de-la-ceremonie-d-ouverture?id=10806167|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Félix Denayer]] || [[Field hockey at the 2020 Summer Olympics|Field hockey]] |- |align=center rowspan=2| 165 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|POL|2020 Summer}} ||rowspan=2| ポーランド ||rowspan=2| Pōrando || [[Maja Włoszczowska]] || [[Cycling at the 2020 Summer Olympics|Cycling]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Flag-bearers of Poland team at Tokyo Olympics opening announced|ئیش=The First News|ناونیشان=https://www.thefirstnews.com/article/flag-bearers-of-poland-team-at-tokyo-olympics-opening-announced-23265|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210713111955/https://www.thefirstnews.com/article/flag-bearers-of-poland-team-at-tokyo-olympics-opening-announced-23265|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Paweł Korzeniowski]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 166 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BIH|2020 Summer}} ||rowspan=2| ボスニア・ヘルツェゴビナ ||rowspan=2| Bosunia Herutsegobina || [[Larisa Cerić]]||[[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Radiosarajevo.ba|سەردێڕ=Poznato ko će nositi zastavu BiH na otvaranju Olimpijskih igara u Tokiju|ناونیشان=https://radiosarajevo.ba/sport/ostali-sportovi/poznato-ko-ce-nositi-zastavu-bih-na-otvaranju-olimpijskih-igara-u-tokiju/424100|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Radio Sarajevo}}</ref> |- | [[Amel Tuka]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 167 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BOT|2020 Summer}} ||rowspan=2| ボツワナ ||rowspan=2| Botsuwana || [[Amantle Montsho]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Rajab Otukile Mahommed]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 168 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|BOL|2020 Summer}} ||rowspan=2| ボリビア ||rowspan=2| Boribia || [[Karen Torrez]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Avendaño|یەکەم١=Marcelo|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=El equipo olímpico recibe la tricolor que flameará en Tokio|ناونیشان=https://premiumsportsbo.com/el-equipo-olimpico-recibe-la-tricolor-que-flameara-en-tokio/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=PREMIUM BOLIVIA|زمان=es}}</ref> |- | [[Gabriel Castillo]] |- |align=center rowspan=2| 169 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|POR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ポルトガル ||rowspan=2| Porutogaru || [[Telma Monteiro]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Telma Monteiro e Nélson Évora são os porta-estandarte em Tóquio|زمان=pt|ئیش=www.dn.pt|ناونیشان=https://www.dn.pt/desporto/telma-monteiro-e-nelson-evora-sao-os-porta-estandarte-em-toquio-13898856.html|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Nelson Évora]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 170 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|HKG|name=Hong Kong, China|2020 Summer}} ||rowspan=2| ホンコン・チャイナ ||rowspan=2| Honkon Chaina || [[Tse Ying Suet]] || [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|Badminton]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Chan|یەکەم١=Kin Wa|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Fencer Cheung, badminton's Tse Olympic flag bearers for Hong Kong|زمان=en|ئیش=South China Morning Post|ناونیشان=https://www.scmp.com/sport/hong-kong/article/3140373/fencer-cheung-ka-long-and-badminton-player-tse-ying-suet-carry-hong|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Cheung Ka Long]] || [[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center rowspan=2| 171 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|HON|2020 Summer}} ||rowspan=2| ホンジュラス ||rowspan=2| Honjurasu || [[Keyla Ávila]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Delegación hondureña en Tokio 2020 será la más pequeña de los últimos cuatro Juegos Olímpicos|ناونیشان=https://www.radiohrn.hn/delegacion-hondurena-en-tokio-2020-sera-la-mas-pequena-de-los-ultimos-cuatro-juegos-olimpicos|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Radio HRN - Del Grupo Emisoras Unidas|زمان=es}}</ref> |- | [[Julio Horrego]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 172 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MHL|2020 Summer}} ||rowspan=2| マーシャル諸島 ||rowspan=2| Māsharu Shotō || [[Colleen Furgeson]] ||rowspan=2| [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Phillip Kinono]] |- |align=center rowspan=2| 173 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MAD|2020 Summer}} ||rowspan=2| マダガスカル ||rowspan=2| Madagasukaru || [[Damiella Nomenjanahary]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Jeux olympiques: six athletes malagasy à Tokyo|ناونیشان=https://www.newsmada.com/2021/07/03/jeux-olympiques-six-athletes-malagasy-a-tokyo/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=newsmada.com|زمان=fr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210711193657/https://www.newsmada.com/2021/07/03/jeux-olympiques-six-athletes-malagasy-a-tokyo/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Éric Andriantsitohaina]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center rowspan=2| 174 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MAW|2020 Summer}} ||rowspan=2| マラウイ ||rowspan=2| Maraui || [[Jessica Makwenda]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Areneo David]] || [[Archery at the 2020 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 175 || {{flagIOCteam|MLI|2020 Summer}} || マリ || Mari || [[Seydou Fofana]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] || |- |align=center rowspan=2| 176 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MLT|2020 Summer}} ||rowspan=2| マルタ ||rowspan=2| Maruta || [[Eleanor Bezzina]]|| [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Maltese Olympic Committee announces its flag-bearers for forthcoming Olympic Games|ئیش=TASS (Maltese Olympic Committee)|ناونیشان=https://nocmalta.org/maltese-olympic-committee-announces-its-flag-bearers-for-forthcoming-olympic-games/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Andrew Chetcuti]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 177 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MAS|2020 Summer}} ||rowspan=2| マレーシア ||rowspan=2| Marēshia || [[Goh Liu Ying]] ||rowspan=2| [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|Badminton]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=OCM break with tradition, pick Liu Ying, Khairul Anuar as Tokyo Olympic flag-bearers|ئیش=The Malaysian Reserve|ناونیشان=https://themalaysianreserve.com/2021/05/03/ocm-break-with-tradition-pick-liu-ying-khairul-anuar-as-tokyo-olympic-flag-bearers/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210504203529/https://themalaysianreserve.com/2021/05/03/ocm-break-with-tradition-pick-liu-ying-khairul-anuar-as-tokyo-olympic-flag-bearers/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Lee Zii Jia]]{{efn|[[Khairul Anuar Mohamad]] was originally chosen, but requested to be replaced to focus for the archery competition a day after the ceremony.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Tan |یەکەم١=Ming Wai |سەردێڕ=Zii Jia to replace Khairul Anuar as male flagbearer from Malaysia in Tokyo Olympics |ناونیشان=https://www.thestar.com.my/sport/others/2021/07/06/zii-jia-to-replace-khairul-anuar-as-male-flagbearer-from-malaysia-in-tokyo-olympics |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=The Star}}</ref>}} |- |align=center rowspan=2| 178 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|FSM|name=Micronesia|2020 Summer}} ||rowspan=2| ミクロネシア連邦 ||rowspan=2| Mikuroneshia Renpō || [[Taeyanna Adams]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Scott Fiti]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center rowspan=2| 179 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|RSA|2020 Summer}} ||rowspan=2| 南アフリカ ||rowspan=2| Minami Afurika || [[Phumelela Mbande]] || [[Field hockey at the 2020 Summer Olympics|Field hockey]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Le Clos, Mbande to carry SA flag at opening ceremony|زمان=en|بڵاوکەرەوە=[[South African Sports Confederation and Olympic Committee|South African Olympic Committee]]|ناونیشان=https://www.teamsa.co.za/le-clos-mbande-to-carry-sa-flag-at-opening-ceremony-1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Chad le Clos]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 180 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|SSD|2020 Summer}} ||rowspan=2| 南スーダン ||rowspan=2| Minami Sūdan || [[Lucia Moris]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Abraham Guem]] |- |align=center rowspan=2| 181 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MYA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ミャンマー ||rowspan=2| Myanmā || [[Thet Htar Thuzar]] || [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|Badminton]] ||rowspan=2| |- | [[Ye Tun Naung]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center rowspan=2| 182 || rowspan=2| {{flagIOCteam|MEX|2020 Summer}} || rowspan=2| メキシコ || rowspan=2| Mekishiko || [[Gaby López|Gabriela López]] || [[Golf at the 2020 Summer Olympics|Golf]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gaby López y Rommel Pacheco serán los abanderados de México en JJ.OO. de Tokio|ناونیشان=https://palabrasclaras.mx/deportes/gaby-lopez-y-rommel-pacheco-seran-los-abanderados-de-mexico-en-jj-oo-de-tokio/|ئیش=Palabras Claras|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210629005806/https://palabrasclaras.mx/deportes/gaby-lopez-y-rommel-pacheco-seran-los-abanderados-de-mexico-en-jj-oo-de-tokio/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Rommel Pacheco]] || [[Diving at the 2020 Summer Olympics|Diving]] |- |align=center rowspan=2| 183 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MRI|2020 Summer}} ||rowspan=2| モーリシャス ||rowspan=2| Mōrishasu || [[Roilya Ranaivosoa]] || [[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|Weightlifting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tokyo 2020: Le binôme pour porter le drapeau mauricien connu|بڵاوکەرەوە=Inside News|ناونیشان=https://inside.news/2021/06/24/tokyo-2020-le-binome-pour-porter-le-drapeau-mauricien-connu/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210629111459/https://inside.news/2021/06/24/tokyo-2020-le-binome-pour-porter-le-drapeau-mauricien-connu/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Richarno Colin]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 184 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MTN|2020 Summer}} ||rowspan=2| モーリタニア ||rowspan=2| Mōritania || [[Houlèye Ba]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Abidine Abidine]] |- |align=center rowspan=2| 185 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MOZ|2020 Summer}} ||rowspan=2| モザンビーク ||rowspan=2| Mozanbīku || [[Rady Adosinda Gramane]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] ||rowspan=2| |- | [[Kevin Loforte]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 186 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MON|2020 Summer}} ||rowspan=2| モナコ ||rowspan=2| Monako || [[Quentin Antognelli]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Xiaoxin Yang, porte-drapeau d'une délégation de six athlètes monégasques aux JO de Tokyo|زمان=fr-FR|ئیش=Monaco Tribune|ناونیشان=https://www.monaco-tribune.com/2021/07/xiaoxin-yang-porte-drapeau-dune-delegation-de-six-athletes-monegasques-aux-jo-de-tokyo/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Xiaoxin Yang]] || [[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center rowspan=2| 187 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MDV|2020 Summer}} ||rowspan=2| モルディブ ||rowspan=2| Morudibu || [[Fathimath Nabaaha Abdul Razzaq]] || [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|Badminton]] ||rowspan=2| |- | [[Mubal Azzam Ibrahim]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 188 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MDA|name=Republic of Moldova|2020 Summer}} ||rowspan=2| モルドバ共和国 ||rowspan=2| Morudoba Kyōwakoku || [[Alexandra Mîrca]] ||rowspan=2| [[Archery at the 2020 Summer Olympics|Archery]] ||rowspan=2|<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Dan Olaru și Alexandra Mîrca vor purta drapelul Republicii Moldova la Jocurile Olimpice de la Tokyo 2020|زمان=ro|trans-title=Dan Olaru and Alexandra Mîrca will carry the flag of the Republic of Moldova at the Tokyo 2020 Olympic Games|بڵاوکەرەوە=[[National Olympic Committee of the Republic of Moldova|Moldovan Olympic Committee]]|ناونیشان=https://olympic.md/dan-olaru-si-alexandra-mirca-vor-purta-drapelul-republicii-moldova-la-jocurile-olimpice-de-la-tokyo-2020-2/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Dan Olaru]] |- |align=center rowspan=2| 189 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MAR|2020 Summer}} ||rowspan=2| モロッコ ||rowspan=2| Morokko || [[Oumaïma Belahbib]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Oumaïma Bel Habib et Ramzi Boukhiam, porte-drapeau du Maroc|زمان=fr|trans-title=Oumaïma Bel Habib and Ramzi Boukhiam, flag bearers of Morocco|بڵاوکەرەوە=[[Le Matin (Morocco)]]|ناونیشان=https://lematin.ma/journal/2021/oumai-bel-habib-ramzi-boukhiam-porte-drapeau-maroc/361526.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Ramzi Boukhiam]] || [[Surfing at the 2020 Summer Olympics|Surfing]] |- |align=center rowspan=2| 190 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MGL|2020 Summer}} ||rowspan=2| モンゴル ||rowspan=2| Mongoru || [[Onolbaatar Khulan]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Токио-2020: Монголын тугчаар Ө. Дүүрэнбаяр, О. Хулан нар сонгогдов {{!}} News.MN|زمان=mn|ئیش=News.MN|ناونیشان=https://news.mn/r/2451593/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Duurenbayar Ulziibayar]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 191 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|MNE|2020 Summer}} ||rowspan=2| モンテネグロ ||rowspan=2| Monteneguro || [[Jovanka Radičević]] || [[Handball at the 2020 Summer Olympics|Handball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Marković|یەکەم١=Ana|سەردێڕ=Najvažnije vijesti svakog dana|ناونیشان=https://www.pobjeda.me/clanak/i-srecna-i-privilegovana?fbclid=IwAR3lsMSV1K4rbhy61HzP0dLrfcMUdWHM5yqHknYLTIv7pP3Tkx9uWofRfK8|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Pobjeda}}</ref> |- | [[Draško Brguljan]] || [[Water polo at the 2020 Summer Olympics|Water polo]] |- |align=center rowspan=2| 192 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|JOR|2020 Summer}} ||rowspan=2| ヨルダン ||rowspan=2| Yorudan || [[Julyana Al-Sadeq]] || [[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] ||rowspan=2| |- | [[Zeyad Ishaish]] || [[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center rowspan=2| 193 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LAO|name=Lao P.D.R.|2020 Summer}} ||rowspan=2| ラオス人民民主共和国 ||rowspan=2| Raosu Jinmin Minshu Kyōwakoku || [[Silina Pha Aphay]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Santisouk Inthavong]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 194 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LAT|2020 Summer}} ||rowspan=2| ラトビア ||rowspan=2| Ratobia || [[Jeļena Ostapenko]] || [[Tennis at the 2020 Summer Olympics|Tennis]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ostapenko būs otra karognesēja Latvijas delegācijā Tokijas olimpisko spēļu atklāšanā|ناونیشان=https://www.lsm.lv/raksts/sports/olimpiska-kustiba/ostapenko-bus-otra-karogneseja-latvijas-delegacija-tokijas-olimpisko-spelu-atklasana.a413284/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=/lsm.lv|زمان=lv}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Latvijas karogu Tokijas OS atklāšanas ceremonijā nesīs Agnis Čavars|ناونیشان=https://sportacentrs.com/tokija_2021/05072021-latvijas_karogu_tokijas_os_atklasanas_cer|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=/sportacentrs.com|زمان=lv}}</ref> |- | [[Agnis Čavars]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center rowspan=2| 195 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LTU|2020 Summer}} ||rowspan=2| リトアニア ||rowspan=2| Ritoania || [[Sandra Jablonskytė]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Šiais metais pirmą kartą olimpinių žaidynių istorijoje vėliavą neš ir sportininkas, ir sportininkė. Lietuvos trispalvė atidarymo ceremonijoje patikėta plaukikui @giedrius_titenis ir dziudo imtynininkei @karaliussandra|زمان=lt|trans-title=This year, for the first time in the history of the Olympic Games, the flag will be carried by both an athlete and a female athlete. The Lithuanian tricolour was entrusted to swimmer @giedrius_titenis and judo wrestler @karaliussandra at the opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[National Olympic Committee of Lithuania|Lithuanian Olympic Committee]]|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CRbclygD1Ag/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Giedrius Titenis]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center| 196 || {{flagIOCteam|LBA|2020 Summer}} || リビア || Ribia || [[Al-Hussein Gambour]] || [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] || |- |align=center rowspan=2| 197 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LIE|2020 Summer}} ||rowspan=2| リヒテンシュタイン ||rowspan=2| Rihitenshutain || [[Julia Hassler]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[Raphael Schwendinger]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 198 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LBR|2020 Summer}} ||rowspan=2| リベリア ||rowspan=2| Riberia || [[Ebony Morrison]] ||rowspan=2| [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] ||rowspan=2| |- | [[Joseph Fahnbulleh]] |- |align=center rowspan=2| 199 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|ROU|2020 Summer}} ||rowspan=2| ルーマニア ||rowspan=2| Rūmania || [[Simona Radiș]]{{efn|[[Simona Halep]] was originally chosen, but had to withdraw due to injury.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Walker-Roberts |یەکەم١=James |سەردێڕ=SIMONA HALEP FOLLOWS SERENA WILLIAMS, RAFAEL NADAL AND DOMINIC THIEM IN WITHDRAWING FROM TOKYO OLYMPICS |ناونیشان=https://www.eurosport.co.uk/tennis/tokyo-2020/2021/simona-halep-follows-serena-williams-rafael-nadal-and-dominic-thiem-in-withdrawing-from-tokyo-olympi_sto8394685/story.shtml |وێبگە=www.eurosport.com |بڵاوکەرەوە=Eurosport |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref>}}{{efn|[[Mădălina Bereș]] was chosen to replace Halep, but passed the opportunity to her partner in [[Rowing at the 2020 Summer Olympics – Women's double sculls|the doubles]].}}|| [[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Pohoata, Narcis|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Cine este Mădălina Bereș, canotoarea care va purta drapelul României la Tokyo. Mama sportivei, cu lacrimi în ochi la aflarea veștii: "Nu mai am cuvinte"|trans-title=Who is Mădălina Bereș, the rower who will carry the Romanian flag in Tokyo. The athlete's mother, with tears in her eyes when she heard the news: "I have no words"|ناونیشان=https://www.prosport.ro/alte-sporturi/cine-este-madalina-beres-va-purta-drapelul-romaniei-la-tokyo-19288304|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=ProSport|زمان=Romanian}}</ref> |- | [[Robert Glință]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 200 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LUX|2020 Summer}} ||rowspan=2| ルクセンブルク ||rowspan=2| Rukusenburuku || [[Christine Majerus]] || [[Cycling at the 2020 Summer Olympics|Cycling]] || rowspan="2" |<ref>[[Bob Bertemes]] was initially chosen as flag bearer: {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=COMPOSITION DU TEAM LËTZEBUERG POUR LES32es JEUX OLYMPIQUES TOKYO 2020|ناونیشان=https://download.rtl.lu/2021/07/02/bee3dfaaef0cfa82adcae8b3d14373a9.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=rtl.lu}}</ref> |- | [[Raphaël Stacchiotti]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |- |align=center rowspan=2| 201 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|RWA|2020 Summer}} ||rowspan=2| ルワンダ ||rowspan=2| Ruwanda || [[Alphonsine Agahozo]] || [[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] ||rowspan=2| |- | [[John Hakizimana]] || [[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 202 || {{flagIOCteam|LES|2020 Summer}} || レソト || Resoto || Games Volunteer || N/A || |- |align=center rowspan=2| 203 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|LBN|2020 Summer}} ||rowspan=2| レバノン ||rowspan=2| Rebanon || [[Ray Bassil]] || [[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lebanese Judo Federation Instagram|ناونیشان=https://www.instagram.com/p/CRT51tfLg8P/}}</ref> |- | [[Nacif Elias]] || [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |- |align=center rowspan=2| 204 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|USA|name=United States of America|2020 Summer}} ||rowspan=2| アメリカ合衆国 ||rowspan=2| Amerika Gasshūkoku || [[Sue Bird]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Sue Bird, Eddy Alvarez will be U.S. flag bearers at Tokyo Olympics|agency=[[Today (American TV program)|TODAY]]|ناونیشان=https://www.today.com/news/sue-bird-eddy-alvarez-will-be-u-s-flag-bearers-t226024|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Eddy Alvarez]] || [[Baseball at the 2020 Summer Olympics|Baseball]] |- |align=center rowspan=2| 205 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|FRA|2020 Summer}} ||rowspan=2| フランス ||rowspan=2| Furansu || [[Clarisse Agbegnenou]]|| [[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Clarisse Agbegnenou et Samir Ait-Saïd porte-drapeaux de la délégation française aux Jeux Olympiques de Tokyo|ئیش=L'Équipe|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Tous-sports/Actualites/Clarisse-agbegnenou-et-samir-ait-said-porte-drapeaux-de-la-delegation-francaise-aux-jeux-olympiques-de-tokyo/1268345|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> |- | [[Samir Aït Saïd]] || [[Gymnastics at the 2020 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center rowspan=2| 206 ||rowspan=2| {{flagIOCteam|JPN|2020 Summer}} ||rowspan=2| 日本 ||rowspan=2| Nihon || [[Yui Susaki]] || [[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] || rowspan="2" |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Hachimura, Susaki named flagbearers for Japan's Olympic team|agency=Kyodo News|ناونیشان=https://english.kyodonews.net/tokyo/news/2021/07/5c8e6f0cdcf1-hachimura-susaki-named-flagbearers-for-japans-olympic-team.html|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210705144239/https://english.kyodonews.net/tokyo/news/2021/07/5c8e6f0cdcf1-hachimura-susaki-named-flagbearers-for-japans-olympic-team.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | [[Rui Hachimura]] || [[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |} == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئۆڵۆمپیا|وەرزش|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|کایەی ڤیدیۆیی|بەڕازیل|ژاپۆن|تۆکیۆ|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠}} {{پۆلی کۆمنز|2020 Summer Olympics Parade of Nations}} [[پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] 75u4tu3xxy7nm78pap9g8qm13i9pe32 0 191023 1591594 1591571 2026-06-18T12:01:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591594 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕێکخستن|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} }} {{داتابۆکس}} یەکێک لە بڕگە سەرەکیەکانی ئاهەنگی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینە هاتنە ناوەوەی وەرزشوانان و بەرپرسانە بە ئالای خۆیانەوە بۆ ناو یاریگا . یەکێک لە وەرزشوانان دەبێتە ئالاهەڵگر ، لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپی ولاتەی هەڵدەبژێردێت . یۆنان وەک وەک ولاتی یارییە کۆنەکان و نوێکان یەکەم جار هاتە ناو یاریگاوە . بەڕازیل ولاتی خانەخوێ لە کۆتایی هاتە ناو یاریگا . ولاتەکانی دیکە بە پیچی ئەلف و بێی ئینگلیزی ڕیزبەندی کران . ولاتی پرتووگال وەک بە شێک لە شاندی لێژنەی ئۆڵمپی بەشداریکرد . ناوی ولاتە بەشداربووەکان لە کاتی هاتنە ناویاریگاوە بە پێی ڕێنمایەکانی لێنەی ئۆڵمپی نێودەوڵەتی یەکەم جار بە زمانی فەڕەنسی پاشان ئینگلیزی (ئەم دوو زمانە زمانی فەرمی ئۆڵۆمپیادن) وە دواتر پرتوگالی بە یاوەری مۆسقایەکی تایبەت خوێندرانەوە . == ولاتە بەشداربووەکان و ئاڵاهەڵگران == [[File:Burkina Faso at the 2016 Summer Olympics.jpg|thumb]] [[File:Phelps carries Stars & Stripes (28726351981).jpg|thumb]] [[File:2016 Summer Olympics opening ceremony 1035369-olimpiadas abertura-2902.jpg|thumb]] [[File:Iran 2016 Summer Olympics Parade 01.jpg|thumb]] <!-- Deleted image removed: [[File:Refugee Team.jpg|thumb|right|The Refugee Olympic Team during the parade]] --> [[File:A scene from the Rio 2016 Olympic Games Opening Ceremony (28213110473).jpg|thumb]] {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" |- !width=25| ژمارە !width=300|وڵات !width=230|بە زمانی پورتوگالی !width=170|ئاڵاھەڵگر !width=110|وەرزش |- |align=center| 1 || {{flagIOCteam|GRE|2016 Summer}} || Grécia || {{sort|Bekatorou, Sofia|[[Sofia Bekatorou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bekatorou to become first female flag bearer in Greek Olympic history|ناونیشان=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2016-07/06/content_38817008.htm|بڵاوکەرەوە=[[China Internet Information Center]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || Sailing |- |align=center| 2 || {{flagIOCteam|AFG|2016 Summer}} || Afeganistão || {{sort|Bakhshi, Mohammad Tawfiq|[[Mohammad Tawfiq Bakhshi]]}}<ref name="IOC list">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Flagbearers for the Rio 2016 Opening Ceremony|ناونیشان=https://www.olympic.org/news/the-flagbearers-for-the-rio-2016-opening-ceremony|بڵاوکەرەوە=[[International Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 3 || {{flagIOCteam|RSA|2016 Summer}} || África do Sul || {{sort|van Niekerk, Wayde|[[Wayde van Niekerk]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wayde, Zanele named as SA flag bearer at Rio send off|ناونیشان=http://www.sascoc.co.za/2016/07/22/wayde-zanele-named-as-sa-flagbearers-at-rio-send-off/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[SASCOC]]|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629160920/http://www.sascoc.co.za/2016/07/22/wayde-zanele-named-as-sa-flagbearers-at-rio-send-off/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 4 || {{flagIOCteam|ALB|2016 Summer}} || Albânia || {{sort|Gega, Luiza|[[Luiza Gega]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rio 2016: Albania to participate with only a handful of athletes|ناونیشان=http://www.tiranatimes.com/?p=128442|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Tirana Times]]|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 5 || {{flagIOCteam|GER|2016 Summer}} || Alemanha || {{sort|Boll, Timo|[[Timo Boll]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympische Eröffnungsfeier: Tischtennisspieler Boll trägt die deutsche Fahne|trans-title=Olympic opening ceremony: Table tennis player Boll will carry the German flag|زمان=de|ناونیشان=http://www.spiegel.de/sport/sonst/olympia-2016-timo-boll-wird-deutscher-fahnentraeger-a-1106141.html|بڵاوکەرەوە=[[Der Spiegel]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 6 || {{flagIOCteam|AND|2016 Summer}} || Andorra || {{sort|Salles, Laura|[[Laura Sallés]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Laura Sallés serà l'abanderada dels Jocs Olímpics a Rio|trans-title=Laura Sallés will be the flag bearer at the Rio Olympics|ناونیشان=http://www.ara.ad/societat/Laura-Salles-Jocs-Olimpics-Rio_0_1621038078.html|زمان=ca|بڵاوکەرەوە=[[Ara (newspaper)|Ara]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 7 || {{flagIOCteam|ANG|2016 Summer}} || Angola || {{sort|Kiala, Luísa|[[Luísa Kiala]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Luisa Kiala pode ser porta-bandeira no Rio de Janeiro|trans-title=Luisa Kiala will be the flag bearer in Rio de Janeiro|زمان=pt|ناونیشان=http://www.angop.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2016/6/27/Luisa-Kiala-pode-ser-porta-bandeira-Rio-Janeiro,ba4680ce-994a-4ea0-88ac-0433a466191a.html|بڵاوکەرەوە=[[ANGOP]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155206/http://www.angop.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2016/6/27/Luisa-Kiala-pode-ser-porta-bandeira-Rio-Janeiro,ba4680ce-994a-4ea0-88ac-0433a466191a.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 8 || {{flagIOCteam|ANT|2016 Summer}} || Antígua e Barbuda || {{sort|Bailey, Daniel|[[Daniel Bailey]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 9 || {{flagIOCteam|KSA|2016 Summer}} || Arábia Saudita || {{sort|Hamad, Sulaiman|[[Sulaiman Hamad]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 10 || {{flagIOCteam|ALG|2016 Summer}} || Argélia || {{sort|Asselah, Sonia|[[Sonia Asselah]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO-2016: la judokate Sonia Asselah porte-drapeau à Rio|trans-title=2016 Olympics: Sonia Asselah will be the flag bearer in Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.aps.dz/sport/44738-jo-2016-la-judokate-sonia-asselah-porte-drapeau-%C3%A0-rio|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160726221324/http://www.aps.dz/sport/44738-jo-2016-la-judokate-sonia-asselah-porte-drapeau-%C3%A0-rio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|agency=[[Algérie Presse Service]]|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 11 || {{flagIOCteam|ARG|2016 Summer}} || Argentina || {{sort|Scola, Luis|[[Luis Scola]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Argentina's Olympic Committee selects Scola as country's flag-bearer at Rio 2016|ناونیشان=http://www.fiba.com/olympics/2016/news/argentinas-olympic-committee-selects-scola-as-countrys-flag-bearer-at-rio-2016|بڵاوکەرەوە=[[FIBA]]|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161224114103/http://www.fiba.com/olympics/2016/news/argentinas-olympic-committee-selects-scola-as-countrys-flag-bearer-at-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Basketball at the 2016 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center| 12 || {{flagIOCteam|ARM|2016 Summer}} || Armênia || {{sort|Mkhitaryan, Vahan|[[Vahan Mkhitaryan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Swimmer Vahan Mkhitaryan to be Armenia's flag bearer at Rio 2016|ناونیشان=https://armenpress.am/eng/news/854918/swimmer-vahan-mkhitaryan-to-be-armenia%E2%80%99s-flag-bearer-at-rio-2016.html|بڵاوکەرەوە=[[Armenpress]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|شوێن=Yerevan}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 13 || {{flagIOCteam|ARU|2016 Summer}} || Aruba || {{sort|van der Velden, Nicole|[[Nicole van der Velden]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 14 || {{flagIOCteam|IOA|2016 Summer|name=Independent Olympic Athletes}} || {{sortname|Atletas Olímpicos|Independentes|nolink=1}} || Volunteer<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 15 || {{flagIOCteam|AUS|2016 Summer}} || Austrália || {{sort|Meares, Anna|[[Anna Meares]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Anna Meares named 2016 Australian Olympic Team Flagbearer|ناونیشان=http://rio2016.olympics.com.au/news/anna-meares-named-2016-australian-olympic-team-flagbearer|بڵاوکەرەوە=[[Australian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160707202427/http://rio2016.olympics.com.au/news/anna-meares-named-2016-australian-olympic-team-flagbearer|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 16 || {{flagIOCteam|AUT|2016 Summer}} || Áustria || {{sort|Liu, Jia|[[Liu Jia]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Liu Jia führt ÖOC-Aufgebot an|trans-title=Liu Jia leads the Austrian Olympic team|زمان=de|ناونیشان=http://oeoc.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=16677|بڵاوکەرەوە=[[Austrian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160731142903/http://oeoc.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=16677|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 17 || {{flagIOCteam|AZE|2016 Summer}} || Azerbaijão || {{sort|Mammadov, Teymur|[[Teymur Mammadov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Details of selecting boxer Teymur Mammadov as a flag bearer of Azerbaijani team unveiled |ناونیشان=http://report.az/en/olympics-2016/details-on-selecting-a-boxer-teymur-mammadov-a-flag-bearer-of-azerbaijan-team/ |بڵاوکەرەوە=[[Report Information Agency]] |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160629120239/http://report.az/en/olympics-2016/details-on-selecting-a-boxer-teymur-mammadov-a-flag-bearer-of-azerbaijan-team/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 18 || {{flagIOCteam|BAH|2016 Summer}} || Bahamas || {{sort|Miller, Shaunae|[[Shaunae Miller]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Shaunae to carry the flag for Team Bahamas|ناونیشان=http://www.thenassauguardian.com/sports/66803-shaunae-to-carry-the-flag-for-team-bahamas|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=The Nassau Guardian|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805160139/http://www.thenassauguardian.com/sports/66803-shaunae-to-carry-the-flag-for-team-bahamas|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 19 || {{flagIOCteam|BAN|2016 Summer}} || Bangladesh || {{sort|Rahman, Siddikur|[[Siddikur Rahman]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Siddikur to wave the red and green in Rio|ناونیشان=http://www.thedailystar.net/sports/golf/siddikur-wave-the-red-and-green-rio-1253893|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|شوێن=[[Bangladesh]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Golf at the 2016 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center| 20 || {{flagIOCteam|BAR|2016 Summer}} || Barbados || {{sort|Gittens, Ramon|[[Ramon Gittens]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gittens will be flag bearer in Rio|ناونیشان=http://www.nationnews.com/nationnews/news/84162/gittens-flag-bearer-rio|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Nation (Barbados)|The Daily Nation]]|شوێن=[[Barbados]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155645/http://www.nationnews.com/nationnews/news/84162/gittens-flag-bearer-rio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 21 || {{flagIOCteam|BRN|2016 Summer}} || Bareine || {{sort|Saleh, Farhan|[[Farhan Saleh]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Saleh to carry Bahrain flag at Rio opening|ناونیشان=http://www.gdnonline.com/Details/104989/Saleh-to-carry-Bahrain-flag-at-Rio-opening|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Gulf Daily News]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155255/http://www.gdnonline.com/Details/104989/Saleh-to-carry-Bahrain-flag-at-Rio-opening|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 22 || {{flagIOCteam|BLR|2016 Summer}} || Belarus || {{sort|Kiryienka, Vasil|[[Vasil Kiryienka]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://eng.belta.by/sport/view/vasily-kiriyenko-named-belarus-olympic-flag-bearer-93329-2016/|سەردێڕ=Vasil Kiryienka named Belarus' Olympic flag bearer|بڵاوکەرەوە=[[Belarusian Telegraph Agency]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 23 || {{flagIOCteam|BEL|2016 Summer}} || Bélgica || {{sort|Borlée, Olivia|[[Olivia Borlée]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Team Belgium duidt zijn vlaggendraagster aan !|trans-title=Team Belgium appoints its flag bearer!|زمان=nl|ناونیشان=http://teambelgium.be/nl/artikel/team-belgium-duidt-zijn-vlaggendraagster-aan|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Belgian Olympic Committee]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 24 || {{flagIOCteam|BIZ|2016 Summer}} || Belize || {{sort|Jones, Brandon|[[Brandon Jones (athlete)|Brandon Jones]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Off to The Olympics|ناونیشان=http://7newsbelize.com/sstory.php?nid=37150|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Tropical Vision Limited|7 News]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 25 || {{flagIOCteam|BEN|2016 Summer}} || Benim || {{sort|Apithy, Yemi|[[Yémi Apithy]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Le Côte-d'Orien Yémi Apithy sera le porte-drapeau du Bénin à Rio !|trans-title=Côte-d'Orien's Yémi Apithy will be Bénin's flag bearer in Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.bienpublic.com/sport-national/2016/08/01/le-cote-d-orien-yemi-apithy-sera-le-porte-drapeau-du-benin-a-rio|بڵاوکەرەوە=[[Le Bien Public]]|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 26 || {{flagIOCteam|BER|2016 Summer}} || Bermudas || {{sort|Smith, Tyrone|[[Tyrone Smith (athlete)|Tyrone Smith]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Long Jumper Tyrone Smith to Carry Bermuda Flag|ناونیشان=http://www.olympics.bm/news/128-long-jumper-tyrone-smith-to-carry-bermuda-flag|بڵاوکەرەوە=Bermuda Olympic Association|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190531032424/http://www.olympics.bm/news/128-long-jumper-tyrone-smith-to-carry-bermuda-flag|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 27 || {{flagIOCteam|BOL|2016 Summer}} || Bolívia || {{sort|Castro, Angela|[[Ángela Castro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ángela Castro será la abanderada de Bolivia en los Juegos Olímpicos de Río 2016|trans-title=Angela Castro will be Bolivia's flag bearer at the 2016 Rio Olympics|ناونیشان=http://panamericana.bo/index.php/2016/07/13/angela-castro-sera-la-abanderada-de-bolivia-en-los-juegos-olimpicos-de-rio-2016/|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Radio Panamericana|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160910012849/http://panamericana.bo/index.php/2016/07/13/angela-castro-sera-la-abanderada-de-bolivia-en-los-juegos-olimpicos-de-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 28 || {{flagIOCteam|BIH|2016 Summer}} || Bósnia-Herzegovina || {{sort|Tuka, Amel|[[Amel Tuka]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Amel Tuka nosi bh. zastavu na otvorenju Olimpijskih igara|trans-title=Amel Tuka will carry the Bosnian flag at the Olympic opening ceremonies|زمان=bs|ناونیشان=http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|بڵاوکەرەوە=[[N1 (television)|N1]]|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170802124905/http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 29 || {{flagIOCteam|BOT|2016 Summer}} || Botsuana || {{sort|Amos, Nijel|[[Nijel Amos]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 30 || {{flagIOCteam|BRU|2016 Summer|name=Brunei Darussalam}} || Brunei Darussalam || {{sort|Ismail, Mohamed Fakhri|[[Mohamed Fakhri Ismail]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Yee |یەکەم=Chun Leong |سەردێڕ=Fakhri Brunei's flag bearer at Rio Olympics opening ceremony |ناونیشان=http://www.bt.com.bn/sports-national/2016/08/05/fakhri-brunei%E2%80%99s-flag-bearer-rio-olympics-opening-ceremony |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Brunei Times]] |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805133329/http://www.bt.com.bn/sports-national/2016/08/05/fakhri-brunei%E2%80%99s-flag-bearer-rio-olympics-opening-ceremony |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 31 || {{flagIOCteam|BUL|2016 Summer}} || Bulgária || {{sort|Lalova, Ivet|[[Ivet Lalova-Collio]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ивет Лалова ще е българският знаменосец в Рио|trans-title=Ivet Lalova will be Bulgaria's flag bearer in Rio|زمان=bg|ناونیشان=http://www.dnevnik.bg/sport/rio2016/2016/07/27/2802063_ivet_lalova_shte_e_bulgarskiiat_znamenosec_v_rio/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Dnevnik (Bulgarian newspaper)|Dnevnik]]|شوێن=[[Bulgaria]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 32 || {{flagIOCteam|BUR|2016 Summer}} || Burkina Faso || {{sort|Sidibe, Rachid|[[Rachid Sidibé]]}}<ref name=porte-drapeau>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO 2016: les porte-drapeaux africains à Rio|trans-title=2016 Olympics: African flag bearers for Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.rfi.fr/sports/20160804-jo-2016-porte-drapeaux-africains-rio-jeux-olympiques-ceremonie-ouverture|بڵاوکەرەوە=[[Radio France Internationale]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 33 || {{flagIOCteam|BDI|2016 Summer}} || Burundi || {{sort|Irabaruta, Olivier|[[Olivier Irabaruta]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 34 || {{flagIOCteam|BHU|2016 Summer}} || Butão || {{sort|Karma|[[Karma (archer)|Karma]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 35 || {{flagIOCteam|CPV|2016 Summer}} || Cabo Verde || {{sort|Andrade, Maria|[[Maria Andrade]]}}<ref name="IOC list" /> || تایکواندۆ |- |align=center| 36 || {{flagIOCteam|CMR|2016 Summer}} || Camarões || {{sort|Ntsengue, Wilfried|[[Wilfried Ntsengue]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Agé de 18 ans, le boxeur Wilfried Seyi désigné porte-étendard du Cameroun aux JO|trans-title=At age 18, boxer Wilfried Seyi assigned as Cameroons flag bearer at the Olympics|زمان=fr|ناونیشان=https://www.237online.com/article-32075-ag-eacute--de-18-ans-le-boxeur-wilfried-seyi-d-eacute-sign-eacute--porte-eacute-tendard-du-cameroun-aux-jo.html|بڵاوکەرەوە=L'ouverture sur le Cameroun|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160717155143/https://www.237online.com/article-32075-ag-eacute--de-18-ans-le-boxeur-wilfried-seyi-d-eacute-sign-eacute--porte-eacute-tendard-du-cameroun-aux-jo.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 37 || {{flagIOCteam|CAM|2016 Summer}} || Camboja || {{sort|Sorn, Seavmey|[[Sorn Seavmey]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.insidethegames.biz/articles/1036539/seavmey-makes-cambodian-history-with-success-at-asian-taekwondo-olympic-qualification-tournament |سەردێڕ=Seavmey makes Cambodian history with success at Asian Taekwondo Olympic Qualification Tournament |دوایین١=Etchells|یەکەم١=Daniel|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Insidethegames |بڵاوکەرەوە=Dunsar Media Company Limited |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> ||تایکواندۆ |- |align=center| 38 || {{flagIOCteam|CAN|2016 Summer}} || Canadá || {{sort|MacLennan, Rosannagh|[[Rosannagh MacLennan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Asif|دوایین=Hossain|سەردێڕ=MacLennan to lead Team Canada as flag bearer at Rio 2016 Opening Ceremony|ناونیشان=http://olympic.ca/2016/07/21/maclennan-to-lead-team-canada-as-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony/|بڵاوکەرەوە=[[Canadian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref>|| [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 39 || {{flagIOCteam|QAT|2016 Summer}} || Catar || {{sort|al-Thani, Sheikh Ali|[[Sheikh Ali al-Thani Hamad]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 40 || {{flagIOCteam|KAZ|2016 Summer}} || Cazaquistão || {{sort|Zhaparov, Ruslan|[[Ruslan Zhaparov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Знамя Казахстана на Олимпиаде в Рио понесёт Руслан Жапаров|trans-title=Ruslan Zhaparov will be Kazakhstan's flag bearer at the Olympics|زمان=ru|ناونیشان=http://informburo.kz/novosti/znamya-sbornoy-kazahstana-na-olimpiade-v-rio-ponesyot-ruslan-zhaparov.html|بڵاوکەرەوە=Informburo.kz|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 41 || {{flagIOCteam|CAY|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Cayman|nolink=1}} || {{sort|Forbes, Ronald|[[Ronald Forbes]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kevin|دوایین=Morales|ناونیشان=http://cayman27.ky/2016/08/forbes-to-serve-as-caymans-flag-bearer-at-rio-2016/|سەردێڕ=Forbes to serve as Cayman's flag bearer at Rio 2016|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Cayman 27|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805133628/http://cayman27.ky/2016/08/forbes-to-serve-as-caymans-flag-bearer-at-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 42 || {{flagIOCteam|CAF|2016 Summer}} || {{sortname|República|Centroafricana|nolink=1}} || {{sort|Sauvourel, Chloe|[[Chloe Sauvourel]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 43 || {{flagIOCteam|CHA|2016 Summer}} || Chade || {{sort|Ali Taher, Bibiro|[[Bibiro Ali Taher]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.paris-normandie.fr/sport/jeux-olympiques--a-sotteville-rio-a-l-accent-africain-EB6452754#.V5441ZN94ch|سەردێڕ=Jeux Olympiques : à Sotteville, Rio a l'accent africain|trans-title=Olympics: Sotteville, African athletes are Rio-bound|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Paris-Normandie|زمان=fr}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 44 || {{flagIOCteam|CHI|2016 Summer}} || Chile || {{sort|Olivera, Érika|[[Érika Olivera]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Erika Olivera será la abanderada de Chile Río 2016|trans-title=Erika Olivera will be Chile's flag bearer for Rio 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/06/656-685917-9-erika-olivera-sera-la-abanderada-de-chile-rio-2016.shtml|بڵاوکەرەوە=[[La Tercera]]|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160824102619/http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/06/656-685917-9-erika-olivera-sera-la-abanderada-de-chile-rio-2016.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ||گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 45 || {{flagIOCteam|CHN|2016 Summer|name=People's Republic of China}} || {{sortname|República Popular da|China|nolink=1}}|| {{sort|Lei, Sheng|[[Lei Sheng]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2016-08/03/c_135561533.htm|سەردێڕ=Fencing champion Lei Sheng named China's flag-bearer at Rio Olympics|بڵاوکەرەوە=[[Xinhuanet]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 46 || {{flagIOCteam|CYP|2016 Summer}} || Chipre || {{sort|Kontides, Pavlos|[[Pavlos Kontides]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=el:Η κυπριακή αποστολή στο Ρίο και ημερομηνίες των αγωνισμάτων|trans-title=Presentation of the Cypriot delegation and the schedule of events|زمان=el|ناونیشان=http://www.reporter.com.cy/sports/other-sports/article/86702/i-kypriaki-apostoli-sto-rio-kai-imerominies-ton-agnismaton|سەردێڕ=Η κυπριακή αποστολή στο Ρίο και ημερομηνίες των αγωνισμάτων|بڵاوکەرەوە=Reporter.com.cy|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011022146/http://www.reporter.com.cy/sports/other-sports/article/86702/i-kypriaki-apostoli-sto-rio-kai-imerominies-ton-agnismaton|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 47 || {{flagIOCteam|COL|2016 Summer}} || Colômbia || {{sort|Alvear, Yuri|[[Yuri Alvear]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.antena2.com.co/juegos-ol%C3%ADmpicos/noticias/yudoca-yuri-alvear-ser%C3%A1-abanderada-de-colomb|سەردێڕ=La yudoca Yuri Alvear será la abanderada de Colombia|trans-title=Judoka Yuri Alvear will be Colombia's flag bearer|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[RCN Radio|Antena 2]]|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060535/http://www.antena2.com.co/juegos-ol%C3%ADmpicos/noticias/yudoca-yuri-alvear-ser%C3%A1-abanderada-de-colomb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 48 || {{flagIOCteam|COM|2016 Summer}} || Comores || {{sort|Andhumdine, Nazlati Mohamed|[[Nazlati Mohamed Andhumdine]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 49 || {{flagIOCteam|CGO|2016 Summer|name=Congo}} || Congo || {{sort|Elemba, Franck|[[Franck Elemba]]}}<ref name=porte-drapeau/> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|گۆڕەپان و مەیدان]] |- |align=center| 50 || {{flagIOCteam|COD|2016 Summer|name=Democratic Republic of the Congo}} || {{sortname|República Democrática do|Congo|nolink=1}} || {{sort|Keleku, Rosa|[[Rosa Keleku]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jeux Olympiques 2016: Rosa Keleku désignée porte-étendard de la RDC|trans-title=2016 Olympics: Rosa Keleku will be the flag bearer for DRC|ناونیشان=http://www.radiookapi.net/2016/07/31/actualite/sport/jeux-olympiques-2016-rosa-keleku-designee-porte-etendard-de-la-rdc|بڵاوکەرەوە=[[Radio Okapi]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 51 || {{flagIOCteam|COK|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Cook|nolink=1}} || {{sort|Nicholas, Ella|[[Ella Nicholas]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tauranga woman flagbearer at Olympics|ناونیشان=https://www.sunlive.co.nz/news/131047-tauranga-woman-flagbearer-at-olympics.html|وێبگە=sunlive.co.nz|بڵاوکەرەوە=[[Sun Media Ltd]]|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 52 || {{flagIOCteam|KOR|2016 Summer|name=Republic of Korea}} || {{sortname|República da|Coreia|nolink=1}} || {{sort|Gu Bon-gil|[[Gu Bon-gil]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160719000293|سەردێڕ=Fencer named Korean flag bearer at Rio Olympics|بڵاوکەرەوە=[[The Korea Herald]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 53 || {{flagIOCteam|CIV|2016 Summer|name=Côte d’Ivoire}} || Costa do Marfim || {{sort|Ahoure, Murielle|[[Murielle Ahouré]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Guillaume|دوایین=Ahoutou|ناونیشان=http://linfodrome.com/sport/28065-jeux-olympiques-2016-murielle-ahoure-porte-drapeau-de-la-cote-d-ivoire|سەردێڕ=Jeux Olympiques 2016: Murielle Ahouré porte-drapeau de la Côte d'Ivoire|trans-title=2016 Olympics: Murielle Ahouré will be Ivory Coast's flag bearer|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Linfodrome.ci|زمان=fr}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 54 || {{flagIOCteam|CRC|2016 Summer}} || Costa Rica || {{sort|Brenes, Nery|[[Nery Brenes]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nacion.com/deportes/atletismo/Nery_Brenes-Juegos_Olimpicos_Rio_2016_0_1574442591.html|سەردێڕ=Emocionado y sorprendido Nery Brenes llevará el Pabellón en Río 2016|trans-title=Excited and surprised, Nery Brenes will carry the flag in Rio 2016|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[La Nación (San José)|La Nación]]|شوێن=[[San José, Costa Rica]]|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722181317/http://www.nacion.com/deportes/atletismo/Nery_Brenes-Juegos_Olimpicos_Rio_2016_0_1574442591.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|df=dmy-all|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 55 || {{flagIOCteam|CRO|2016 Summer}} || Croácia || {{sort|Pavić, Josip|[[Josip Pavić]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.croatiaweek.com/croatia-name-flag-bearer-for-2016-rio-olympic-games/|سەردێڕ=Croatia Name Flag-Bearer for 2016 Rio Olympic Games|بڵاوکەرەوە=CroatiaWeek|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211202/https://www.croatiaweek.com/croatia-name-flag-bearer-for-2016-rio-olympic-games/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Water polo at the 2016 Summer Olympics|Water polo]] |- |align=center| 56 || {{flagIOCteam|CUB|2016 Summer}} || Cuba || {{sort|López, Mijaín|[[Mijaín López]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mijaín López, abanderado de Cuba en Río de Janeiro 2016|trans-title=Mijaín López, Cuba's flag bearer for Rio de Janeiro 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.nbcdeportes.com/Juegos-Olimpicos-Rio-Janeiro-2016/mijain-lopez-abanderado-de-cuba-en-rio-de-janeiro-2016|بڵاوکەرەوە=[[NBC Deportes]]|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 57 || {{flagIOCteam|DEN|2016 Summer}} || Dinamarca || {{sort|Wozniacki, Caroline|[[Caroline Wozniacki]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Caroline Wozniacki named Denmark flag-bearer for the Rio Olympics|ناونیشان=http://www.stuff.co.nz/sport/tennis/76645300/caroline-wozniacki-named-denmark-flagbearer-for-the-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=[[Stuff.co.nz]]|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 58 || {{flagIOCteam|DJI|2016 Summer}} || Djibuti || {{sort|Mouhyadin, Abdi Waiss|[[Abdi Waiss Mouhyadin]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 59 || {{flagIOCteam|DMA|2016 Summer}} || Dominica || {{sort|Durañona, Yordanys|[[Yordanys Durañona]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 60 || {{flagIOCteam|DOM|2016 Summer}} || {{sortname|República|Dominicana|nolink=1}} || {{sort|Santos, Luguelín|[[Luguelín Santos]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Luguelin Santos será el portador de la bandera en los Juegos de Río 2016|trans-title=Luguelin Santos will be the flag bearer in Rio 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.diariolibre.com/deportes/olimpismo/luguelin-santos-el-abanderado-por-rd-yn3953991|بڵاوکەرەوە=Diario Libre|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 61 || {{flagIOCteam|EGY|2016 Summer}} || Egito || {{sort|El-Ahmar, Ahmed|[[Ahmed El-Ahmar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=197996|سەردێڕ=أبو القاسم: من الشرف رفع علم مصر في افتتاح أوليمبياد ريو|trans-title=Alaaeldin Abouelkassem: I have the honor of carrying the Egyptian flag in the opening ceremony|زمان=ar|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[FilGoal]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822202104/https://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=197996|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 62 || {{flagIOCteam|ESA|2016 Summer}} || El Salvador || {{sort|Castro, Lilian|[[Lilian Castro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.laprensagrafica.com/2016/07/31/lilian-castro-es-la-abanderada|سەردێڕ=Lilian Castro es la abanderada|trans-title=Lilian Castro will be the flag bearer|زمان=es|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[La Prensa Gráfica]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170118041217/http://www.laprensagrafica.com/2016/07/31/lilian-castro-es-la-abanderada}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 63 || {{flagIOCteam|UAE|2016 Summer}} || Emirados Árabes Unidos || {{sort|Al-Bedwawi, Nada|[[Nada Al-Bedwawi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Abulleil|یەکەم١=Reem|سەردێڕ=UAE's Nada Al Bedwawi 'shocked' by Olympic flag-bearing honour|ناونیشان=http://sport360.com/article/olympics/186694/uaes-nada-al-bedwawi-shocked-by-olympic-flag-bearing-honour/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Sport360|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160814024816/http://sport360.com/article/olympics/186694/uaes-nada-al-bedwawi-shocked-by-olympic-flag-bearing-honour/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 64 || {{flagIOCteam|ECU|2016 Summer}} || Equador || {{sort|Garcia, Estefania|[[Estefania García]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.elcomercio.com/deportes/judo-abanderada-ecuador-olimpiadas-rio2016.html|سەردێڕ=Estefanía García será la abanderada de Ecuador en los Juegos de Río 2016|trans-title=Estefanía García will be Ecuador's flag bearer at the 2016 Rio Olympics|زمان=es|بڵاوکەرەوە=[[El Comercio (Ecuador)|El Comercio]]|شوێن=[[Ecuador]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155135/http://www.elcomercio.com/deportes/judo-abanderada-ecuador-olimpiadas-rio2016.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 65 || {{flagIOCteam|ERI|2016 Summer}} || Eritreia || Volunteer<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 66 || {{flagIOCteam|SVK|2016 Summer}} || Eslováquia || {{sort|Barteková, Danka|[[Danka Barteková]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.olympic.sk/aktuality-sov/50-valne-zhromazdenie-sov-schvalilo-zlozenie-slovenskej-vypravy-na-oh-2016-istych-je-52-sportovcov-s-vlajkou-na-otvaracom-ceremoniali-bartekova|سەردێڕ=550. valné zhromaždenie SOV schválilo zloženie slovenskej výpravy na OH 2016, istých je 52 športovcov, s vlajkou na otváracom ceremoniáli Barteková|trans-title=50. The General Assembly approved the composition of the 52 athletes on the Slovak team at the 2016 Olympics, with Barteková carrying the flag in the opening ceremony|زمان=sk|بڵاوکەرەوە=[[Slovak Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629183035/https://www.olympic.sk/aktuality-sov/50-valne-zhromazdenie-sov-schvalilo-zlozenie-slovenskej-vypravy-na-oh-2016-istych-je-52-sportovcov-s-vlajkou-na-otvaracom-ceremoniali-bartekova|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 67 || {{flagIOCteam|SLO|2016 Summer}} || Eslovênia || {{sort|Zbogar, Vasilij|[[Vasilij Žbogar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Vasilij Žbogar bo slovenski zastavonoša v Riu|trans-title=Vasilij Žbogar will be Slovenia's flag bearer in Rio 2016|ناونیشان=http://www.delo.si/sport/drugi-sporti/vasilij-zbogar-bo-slovenski-zastavonosa-v-riu.html|زمان=sl|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Delo (newspaper)|Delo]]|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 68 || {{flagIOCteam|ESP|2016 Summer}} || Espanha || {{sort|Nadal, Rafael|[[Rafael Nadal]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Nadal to be Spain's flagbearer at Rio Games|ناونیشان=http://www.nbcolympics.com/news/rafael-nadal-named-spains-2016-olympic-flag-bearer|بڵاوکەرەوە=[[NBC Olympics]]|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060445/http://www.nbcolympics.com/news/rafael-nadal-named-spains-2016-olympic-flag-bearer|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 69 || {{flagIOCteam|FSM|2016 Summer|name=Federated States of Micronesia}} || Estados Federados da Micronésia || {{sort|Chieng, Jennifer|[[Jennifer Chieng]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Woman Boxer Is FSM's Biggest Hope For Medal In Rio Olympics|ناونیشان=http://www.pireport.org/articles/2016/07/11/woman-boxer-fsm%E2%80%99s-biggest-hope-medal-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=Pacific Islands Report|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629194548/http://www.pireport.org/articles/2016/07/11/woman-boxer-fsm%E2%80%99s-biggest-hope-medal-rio-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 70 || {{flagIOCteam|USA|2016 Summer|name=United States of America}} || Estados Unidos da América || {{sort|Phelps, Michael|[[Michael Phelps]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Michael Phelps Selected As Team USA's Flag Bearer For Rio 2016 Olympic Games|ناونیشان=http://www.teamusa.org/News/2016/August/03/Michael-Phelps-Selected-As-Team-USAs-Flag-Bearer-For-Rio-2016-Olympic-Games|بڵاوکەرەوە=[[United States Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 71 || {{flagIOCteam|EST|2016 Summer}} || Estônia || {{sort|Rammo, Karl-Martin|[[Karl-Martin Rammo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eesti lippu kannab olümpiamängude avatseremoonial Karl-Martin Rammo|trans-title=Karl-Martin Rammo will carry the Estonian flag in the Olympic opening ceremony|زمان=et|ناونیشان=http://sport.delfi.ee/news/rio2016/uudised/eesti-lippu-kannab-olumpiamangude-avatseremoonial-karl-martin-rammo?id=75245241|بڵاوکەرەوە=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 72 || {{flagIOCteam|ETH|2016 Summer}} || Etiópia || [[Robel Kiros Habte]]<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 73 || {{flagIOCteam|MKD|name=Former Yugoslav Republic of Macedonia|2016 Summer}} || Ex-República Iugoslava da Macedônia || {{sort|Bogdanovski, Anastasija|[[Anastasija Bogdanovski]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Анастасија Богдановски, македонски знаменосец во Рио|trans-title=Anastasija Bogdanovski, Macedonian flag bearer for Rio|ناونیشان=http://ekipa.mk/anastasija-bogdanovski-makedonski-znamenosets-vo-rio/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=ekipa.mk|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=mk|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722160709/http://ekipa.mk/anastasija-bogdanovski-makedonski-znamenosets-vo-rio/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 74 || {{flagIOCteam|FIJ|2016 Summer}} || Fiji || {{sort|Kolinisau, Osea|[[Osea Kolinisau]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Malo|یەکەم=Maciu|سەردێڕ=Fiji's flag bearer|ناونیشان=http://fijitimes.com/story.aspx?id=363338|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Fiji Times]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180312083902/http://fijitimes.com/story.aspx?id=363338|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Rugby sevens at the 2016 Summer Olympics|Rugby sevens]] |- |align=center| 75 || {{flagIOCteam|PHI|2016 Summer}} || Filipinas || {{sort|Lariba, Ian|[[Ian Lariba]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Table tennis' Ian Lariba to carry PH flag in Rio|ناونیشان=http://www.philstar.com/sports/2016/07/19/1604477/table-tennis-ian-lariba-carry-ph-flag-rio|بڵاوکەرەوە=[[The Philippine Star]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 76 || {{flagIOCteam|FIN|2016 Summer}} || Finlândia || {{sort|Petäjä-Sirén, Tuuli|[[Tuuli Petäjä-Sirén]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tuuli Petäjä-Sirén kantaa Suomen lippua Riossa|trans-title=Tuuli Petäjä-Sirén will carry the Finnish flag in Rio|ناونیشان=http://yle.fi/urheilu/3-9068093|زمان=fi|بڵاوکەرەوە=[[Yle]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 77 || {{flagIOCteam|FRA|2016 Summer}} || França || {{sort|Riner, Teddy|[[Teddy Riner]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Info L'Equipe : Teddy Riner sera le porte-drapeau français à Rio|trans-title=Team Info: Teddy Riner will be France's flag bearer in Rio|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Judo/Actualites/Info-l-equipe-teddy-riner-sera-le-porte-drapeau-francais-a-rio/709266|زمان=fr|بڵاوکەرەوە=[[L'Equipe]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 78 || {{flagIOCteam|GAB|2016 Summer}} || Gabão || {{sort|Obame, Anthony|[[Anthony Obame]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roger |یەکەم=Obame-Mussavu |سەردێڕ=Anthony Obame : "Je suis ici pour défendre, avec l'aide du Seigneur, l'honneur de mon pays." |trans-title=Anthony Obame: "I am here to defend, with the Lord's help, the honor of my country" |زمان=fr |ناونیشان=http://timesgabon.com/04-08-2016-anthony-obame-je-suis-ici-pour-defendre-avec-laide-du-seigneur-lhonneur-de-mon-pays/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804145144/http://timesgabon.com/04-08-2016-anthony-obame-je-suis-ici-pour-defendre-avec-laide-du-seigneur-lhonneur-de-mon-pays/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Times Gabon |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 79 || {{flagIOCteam|GAM|2016 Summer|name=Gambia}} || Gâmbia || {{sort|Bass, Gina|[[Gina Bass]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gina Bass named as The Gambia's Rio 2016 flagbearer|ناونیشان=http://www.aipsmedia.com/2016/07/29/19215/rio-2016-gambia-gina-bass|بڵاوکەرەوە=International Sports Press Association|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 80 || {{flagIOCteam|GHA|2016 Summer}} || Gana ||[[Flings Owusu-Agyapong]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ghanasportsonline.com/index.php/other-sports/item/9668-flings-owusu-agyapong-to-be-ghana%25E2%2580%2599s-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony|سەردێڕ=Flings Owusu-Agyapong to be Ghana's flag bearer at Rio 2016 opening ceremony|بڵاوکەرەوە=Ghana Sports Online|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160804144154/http://ghanasportsonline.com/index.php/other-sports/item/9668-flings-owusu-agyapong-to-be-ghana%25E2%2580%2599s-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref>||[[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 81 || {{flagIOCteam|GEO|2016 Summer|name=Georgia}} || Geórgia || {{sort|Tchrikishvili, Avtandil|[[Avtandil Tchrikishvili]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=რიო-დე-ჟანეიროში საქართველოს ოლიმპიური დელეგაციის მედროშე ავთანდილ ჭრიკიშვილი იქნება|trans-title=Avtandil Tchrikishvili will be flag bearer at the Rio de Janeiro Olympics|ناونیشان=http://www.interpressnews.ge/ge/sazogadoeba/386484-rio-de-zhaneiroshi-saqarthvelos-olimpiuri-delegaciis-medroshe-avthandil-tcrikishvili-iqneba.html?ar=A|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[Inter Press Service]]|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=ka}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 82 || {{flagIOCteam|GBR|2016 Summer}} || Grã-Bretanha || {{sort|Murray, Andy|[[Andy Murray]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.teamgb.com/news/andy-murray-named-as-flagbearer-for-rio-2016-opening-ceremony|سەردێڕ=Andy Murray named as Flagbearer for Rio 2016 Opening Ceremony|بڵاوکەرەوە=[[British Olympic Association]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155029/https://www.teamgb.com/news/andy-murray-named-as-flagbearer-for-rio-2016-opening-ceremony|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 83 || {{flagIOCteam|GRN|2016 Summer}} || Granada || {{sort| James, Kirani|[[Kirani James]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 84 || {{flagIOCteam|GUM|2016 Summer}} || Guam || {{sort|Schulte, Benjamin|[[Benjamin Schulte]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sablan|یەکەم=Jerick|سەردێڕ=Schulte will bear Guam flag in Rio Olympics opening ceremony|ناونیشان=http://www.guampdn.com/story/sports/2016/08/03/schulte-bear-guam-flag/88054210/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Pacific Daily News|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 85 || {{flagIOCteam|GUA|2016 Summer}} || Guatemala || {{sort|Gomez, Ana Sofia|[[Ana Sofía Gómez]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=¡Oficial! Ana Sofía Gómez ocupará el lugar de Erick Barrondo|trans-title=Official: Ana Sofía Gómez occupies the place for Erick Barrondo|زمان=es|ناونیشان=http://www.publinews.gt/deportes/ana-sofia-gomez-portara-la-bandera-de-guatemala-en-la-inauguracion-de-los-juegos-olimpicos-de-rio/TetpgD---nq5oKo9jh1dCU/|بڵاوکەرەوە=Publisport.gt|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108031441/http://www.publinews.gt/deportes/ana-sofia-gomez-portara-la-bandera-de-guatemala-en-la-inauguracion-de-los-juegos-olimpicos-de-rio/TetpgD---nq5oKo9jh1dCU/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 86 || {{flagIOCteam|GUY|2016 Summer}} || Guiana || {{sort| Gaskin, Hannibal|[[Hannibal Gaskin]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 87 || {{flagIOCteam|GUI|2016 Summer}} || Guiné || {{sort|Bangoura, Mamadama|[[Mamadama Bangoura]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=30è édition JO Rio 2016: la Guinée avec 5 athlètes pour 3 disciplines ralliera les lieux de la compétition en retard|trans-title=30th edition of the Olympics – Rio 2016: 5 Guinean athletes competing in 3 sports will rally the tournament|ناونیشان=https://mediaguinee.org/2016/08/03/30e-edition-jo-rio-2016-guinee-5-athletes-3-disciplines-ralliera-lieux-de-competition-retard/|بڵاوکەرەوە=Mediaguinee.org|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804145745/https://mediaguinee.org/2016/08/03/30e-edition-jo-rio-2016-guinee-5-athletes-3-disciplines-ralliera-lieux-de-competition-retard/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 88 || {{flagIOCteam|GEQ|2016 Summer}} || Guiné Equatorial || {{sort|Okori, Reina-Flor|[[Reïna-Flor Okori]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Porte-drapeau de la Guinée équatoriale!|trans-title=Flag bearer for Equatorial Guinea!|ناونیشان=http://www.estrepublicain.fr/sport/2016/08/02/porte-drapeau-de-la-guinee-equatoriale|بڵاوکەرەوە=[[L'Est Républicain]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 89 || {{flagIOCteam|GBS|2016 Summer}} || Guiné-Bissau || {{sort|Midana, Augusto|[[Augusto Midana]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 90 || {{flagIOCteam|HAI|2016 Summer}} || Haiti || {{sort|Castelly, Asnage|[[Asnage Castelly]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=STCC wrestling coach to carry Haitian flag at Olympics|ناونیشان=http://wwlp.com/2016/07/29/stcc-wrestling-coach-to-carry-haitian-flag-at-olympics/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[WWLP]]|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211131226/http://wwlp.com/2016/07/29/stcc-wrestling-coach-to-carry-haitian-flag-at-olympics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 91 || {{flagIOCteam|HON|2016 Summer}} || Honduras || {{sort|Palacios, Rolando|[[Rolando Palacios]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rolando Palacios será el abanderado por Honduras en los Juegos Olímpicos de Río|ناونیشان=http://www.diez.hn/inicio/981940-228/rolando-palacios-ser%C3%A1-el-abanderado-por-honduras-en-los-juegos-ol%C3%ADmpicos-de|trans-title=Rolando Palacios will be the flag bearer of Honduras at the 2016 Olympics|زمان=es|بڵاوکەرەوە=Diario Diez|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 92 || {{flagIOCteam|HKG|2016 Summer|name=Hong Kong, China}} || Hong Kong, China || {{sort|Au, Stephanie|[[Stephanie Au]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Stephanie Au to carry HK flag in Rio |ناونیشان=http://news.rthk.hk/rthk/en/component/k2/1272075-20160712.htm|بڵاوکەرەوە=[[RTHK|Radio Television Hong Kong]]|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 93 || {{flagIOCteam|HUN|2016 Summer}} || Hungria || {{sort|Szilagyi, Aron|[[Áron Szilágyi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ujszo.com/online/sport/2016/07/07/szilagyi-aron-viszi-a-magyar-zaszlot-rioban|سەردێڕ=Szilágyi Áron viszi a magyar zászlót Rióban|trans-title=Áron Szilágyi will carry the Hungarian flag in Rio|زمان=hu|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Új Szó]]|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012054151/https://ujszo.com/online/sport/2016/07/07/szilagyi-aron-viszi-a-magyar-zaszlot-rioban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 94 || {{flagIOCteam|YEM|2016 Summer}} || Iêmen || {{sort| Mater, Zeyad|[[Zeyad Mater]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 95 || {{flagIOCteam|IND|2016 Summer}} || Índia || {{sort|Bindra, Abhinav|[[Abhinav Bindra]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Abhinav Bindra chosen as India's flagbearer at Rio 2016 Olympics|ناونیشان=http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/abhinav-bindra-chosen-as-indias-flagbearer-at-rio-2016-olympics-2845696/|بڵاوکەرەوە=[[The Indian Express]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 96 || {{flagIOCteam|INA|2016 Summer}} || Indonésia || {{sort|Londa, Maria Natalia|[[Maria Natalia Londa]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Maria Londa Jadi Pembawa Bendera Indonesia di Pembukaan Olimpiade|trans-title=Maria Londa will be the flag bearer of Indonesia at the Olympic opening ceremonies in Rio de Janeiro|زمان=id|ناونیشان=http://www.bola.com/ragam/read/2556389/maria-londa-jadi-pembawa-bendera-indonesia-di-pembukaan-olimpiade|بڵاوکەرەوە=Bola.com|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 97 || {{flagIOCteam|IRI|2016 Summer|name=Islamic Republic of Iran}} || {{sortname|República Islâmica do|Irã|nolink=1}} || {{sort|Nemati, Zahra|[[Zahra Nemati]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Zahra Nemati Named Iran Flagbearer at Olympics|ناونیشان=http://www.tasnimnews.com/en/news/2016/01/23/978587/zahra-nemati-named-iran-flagbearer-at-olympics|بڵاوکەرەوە=[[Tasnim News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 98 || {{flagIOCteam|IRQ|2016 Summer}} || Iraque || {{sort|Abdul-Ridha, Waheed|[[Waheed Abdul-Ridha]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Boxer Waheed Abdulridha set to lead 26 Iraqi Olympians|ناونیشان=http://stepfeed.com/more-categories/olympics/boxer-waheed-abdulridha-leads-26-strong-iraqi-olympic-delegation/#.V5er7JOAOko|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=StepFeed|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160819184932/http://stepfeed.com/more-categories/olympics/boxer-waheed-abdulridha-leads-26-strong-iraqi-olympic-delegation/#.V5er7JOAOko|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 99 || {{flagIOCteam|IRL|2016 Summer}} || Irlanda || {{sort|Barnes, Paddy|[[Paddy Barnes]]}}<ref name="flag">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rio 2016 Olympics: Paddy Barnes will be Ireland's flag bearer at Games|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/36151083?intlink_from_url=https://www.bbc.co.uk/sport/live/35720637&link_location=live-reporting-story|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 100 || {{flagIOCteam|ISL|2016 Summer}} || Islândia || {{sort|Jónsson, Þormóður|[[Þormóður Jónsson]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hafstad|یەکەم=Vala|سەردێڕ=Icelandic Flag Bearer Chosen for Olympics|ناونیشان=http://icelandreview.com/news/2016/08/04/icelandic-flag-bearer-chosen-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Iceland Review|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155103/http://icelandreview.com/news/2016/08/04/icelandic-flag-bearer-chosen-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 101 || {{flagIOCteam|ISR|2016 Summer}} || Israel || {{sort|Rivkin, Neta|[[Neta Rivkin]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4827398,00.html|سەردێڕ=ריבקין תישא את הדגל בטקס הפתיחה בריו|trans-title=Rivkin will carry the flag at the opening ceremony in Rio|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Ynet]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 102 || {{flagIOCteam|ITA|2016 Summer}} || Itália || {{sort|Pellegrini, Federica|[[Federica Pellegrini]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Pellegrini selected as Italy's flag-bearer for Rio Games|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2016/04/27/pellegrini-selected-as-italys-flagbearer-for-rio-games/83583910/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[USA Today]]|agency=[[Associated Press]]|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 103 || {{flagIOCteam|JAM|2016 Summer}} || Jamaica || {{sort|Fraser-Pryce, Shelly-Ann|[[Shelly-Ann Fraser-Pryce]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fraser-Pryce To Carry Jamaica's Flag In Rio|ناونیشان=http://jamaica-gleaner.com/article/news/20160730/fraser-pryce-carry-jamaicas-flag-rio|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Gleaner Company|The Gleaner]]|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 104 || {{flagIOCteam|JPN|2016 Summer}} || Japão || {{sort|Ushiro, Keisuke|[[Keisuke Ushiro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wrestler Yoshida named Japan Olympic team captain|ناونیشان=http://www.japantimes.co.jp/sports/2016/07/01/olympics/wrestler-yoshida-named-japan-olympic-team-captain/|بڵاوکەرەوە=[[The Japan Times]]|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211258/https://www.japantimes.co.jp/sports/2016/07/01/olympics/wrestler-yoshida-named-japan-olympic-team-captain/#.V3iqvpN94ch|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 105 || {{flagIOCteam|JOR|2016 Summer}} || Jordânia || {{sort| Ishaish, Hussein|[[Hussein Ishaish]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 106 || {{flagIOCteam|KIR|2016 Summer}} || Kiribati || {{sort| Katoatau, David|[[David Katoatau]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 107 || {{flagIOCteam|KOS|2016 Summer}} || Kosovo || {{sort|Kelmendi, Majlinda|[[Majlinda Kelmendi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Kosovo Gets Full Membership In International Olympic Committee|ناونیشان=http://www.rferl.org/content/kosovo-olympics-ioc-2016-serbia-reaction/26734076.html|بڵاوکەرەوە=[[Radio Free Europe]]|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 108 || {{flagIOCteam|LAO|2016 Summer|name=Lao People's Democratic Republic}} || {{sortname|República Popular Democrática do|Laos|nolink=1}} || {{sort| Anousone, Xaysa|[[Xaysa Anousone]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 109 || {{flagIOCteam|LES|2016 Summer}} || Lesoto || {{sort| Lehata, Mosito|[[Mosito Lehata]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 110 || {{flagIOCteam|LAT|2016 Summer}} || Letônia || {{sort|Strombergs, Maris|[[Māris Štrombergs]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Latvijas karognesējs Rio olimpiskajās spēlēs būs Māris Štrombergs|trans-title=Māris Štrombergs will be Latvia's flag bearer at the Rio Olympics|زمان=lv|ناونیشان=http://www.delfi.lv/sports/news/vasaras-olimpiskas-speles/zinas/latvijas-karognesejs-rio-olimpiskajas-speles-bus-maris-strombergs.d?id=47699279|بڵاوکەرەوە=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 111 || {{flagIOCteam|LIB|2016 Summer}} || Líbano || {{sort|Elias, Nacif|[[Nacif Elias]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Nacif Elias será o porta-bandeira do Líbano na abertura do Rio 2016|trans-title=Nacif Elias will be the Lebanon's flag bearer at the opening in Rio 2016|زمان=pt|ناونیشان=http://globoesporte.globo.com/es/olimpiadas/noticia/2016/07/nacif-elias-sera-o-porta-bandeira-do-libano-na-abertura-do-rio-2016.html|بڵاوکەرەوە=[[Grupo Globo|Globo Esporte]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 112 || {{flagIOCteam|LBR|2016 Summer}} || Libéria || {{sort| Matadi, Emmanuel|[[Emmanuel Matadi]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 113 || {{flagIOCteam|LBA|2016 Summer}} || Líbia || {{sort|Hrezi, Mohamed Fuad|[[Mohamed Fuad Hrezi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ليبيا تشارك العالم الجمعة في افتتاح أولمبياد ريو بالبرازيل|trans-title=Libya is ready to face the world at the Olympic opening ceremony in Rio de Janeiro, Brazil|زمان=ar|ناونیشان=http://www.libyaschannel.com/2016/08/04/%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A3%D9%88/|بڵاوکەرەوە=Libya's Channel|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 114 || {{flagIOCteam|LIE|2016 Summer}} || Liechtenstein || {{sort|Hassler, Julia|[[Julia Hassler]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Julia Hassler ist Fahnenträgerin|trans-title=Julia Hassler is the flag bearer|زمان=de|ناونیشان=http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?p1=fl&id=111950&src=vb|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Liechtensteiner Volksblatt]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155601/http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?p1=fl&id=111950&src=vb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 115 || {{flagIOCteam|LTU|2016 Summer}} || Lituânia || {{sort|Scheidt, Gintare|[[Gintarė Scheidt]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olimpinių žaidynių atidaryme Lietuvos vėliavą nešianti Scheidt: turiu savo privalumų|trans-title=Scheidt's flag bearer role in the Olympic opening ceremony: has its advantages|زمان=lt|ناونیشان=http://www.alfa.lt/straipsnis/50053071/olimpiniu-zaidyniu-atidaryme-lietuvos-veliava-nesianti-scheidt-turiu-savo-privalumu|بڵاوکەرەوە=[[Alfa.lt]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 116 || {{flagIOCteam|LUX|2016 Summer}} || Luxemburgo || {{sort|Muller, Gilles|[[Gilles Müller]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gilles Muller porte-drapeau du Luxembourg|trans-title=Gilles Müller will be Luxembourg's flag bearer|زمان=fr|ناونیشان=http://www.wort.lu/fr/sport/ceremonie-d-ouverture-des-jo-gilles-muller-porte-drapeau-du-luxembourg-57a3981dac730ff4e7f64892|بڵاوکەرەوە=[[Luxemburger Wort]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190213213125/https://www.wort.lu/fr/sport/ceremonie-d-ouverture-des-jo-gilles-muller-porte-drapeau-du-luxembourg-57a3981dac730ff4e7f64892|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 117 || {{flagIOCteam|MAD|2016 Summer}} || Madagascar || {{sort|Saholinirina, Elianel|[[Eliane Saholinirina]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 118 || {{flagIOCteam|MAS|2016 Summer}} || Malásia || {{sort|Lee, Chong Wei|[[Lee Chong Wei]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nst.com.my/news/2016/06/149352/chong-wei-named-flag-bearer-msian-contingent-rio-olympics|سەردێڕ=Chong Wei named flag bearer for Malaysian Contingent in Rio Olympics|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[New Straits Times]]}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 119 || {{flagIOCteam|MAW|2016 Summer}} || Maláui || {{sort| Chitsala, Kefasi|[[Kefasi Chitsala]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 120 || {{flagIOCteam|MDV|2016 Summer}} || Maldivas || {{sort|Shajan, Aminath|[[Aminath Shajan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Swimmer Shajan to carry Maldives flag at Rio opening ceremony|ناونیشان=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1dp0XHxrPJEA==|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Olympic Council of Asia]]|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729133143/http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1dp0XHxrPJEA==|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 121 || {{flagIOCteam|MLI|2016 Summer}} || Mali || {{sort| Dante, Djenebou|[[Djenebou Dante]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 122 || {{flagIOCteam|MLT|2016 Summer}} || Malta || {{sort|Chetcuti, Andrew|[[Andrew Chetcuti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympics: Luke Bezzina set to replace Kevin Moore after doping case|ناونیشان=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20160721/sport/olympics-luke-bezzina-replaces-kevin-moore-after-doping-case.619562|بڵاوکەرەوە=[[Times of Malta]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || |- |align=center| 123 || {{flagIOCteam|MHL|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Marshall|nolink=1}} || {{sort| Sasser, Mathlynn|[[Mathlynn Sasser]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 124 || {{flagIOCteam|MAR|2016 Summer}} || Marrocos || {{sort|Ouaddar, Abdelkebir|[[Abdelkebir Ouaddar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Abdelkébir Ouaddar désigné porte-drapeau du Maroc aux JO de Rio de Janeiro|trans-title=Abdelkebir Ouaddar will be the flag bearer for Morocco at the Rio Olympics|زمان=fr|ناونیشان=http://lematin.ma/journal/2016/abdelkebir-ouaddar-designe-porte-drapeau-du-maroc-aux-jo-de-rio-de-janeiro/250241.html|بڵاوکەرەوە=[[Le Matin (Morocco)|Le Matin]]|شوێن=[[Morocco]]|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 125 || {{flagIOCteam|MRI|2016 Summer}} || Maurício || {{sort|Foo Kune, Kate|[[Kate Foo Kune]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Porte-drapeau de la délégation Mauricienne : Kate Foo Kune, l'histoire retiendra|trans-title=Kate Foo Kune made history, will be the flag bearer for the Mauritian delegation|زمان=fr|ناونیشان=http://www.lemauricien.com/article/porte-drapeau-la-delegation-mauricienne-kate-foo-kune-l-histoire-retiendra|بڵاوکەرەوە=[[Le Mauricien]]|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181127085851/http://www.lemauricien.com/article/porte-drapeau-la-delegation-mauricienne-kate-foo-kune-l-histoire-retiendra/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 126 || {{flagIOCteam|MTN|2016 Summer}} || Mauritânia || {{sort|El Moctar, Jidou|[[Jidou El Moctar]]}}<ref name=porte-drapeau/> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 127 || {{flagIOCteam|MEX|2016 Summer}} || México || {{sort|Campuzano, Daniela|[[Daniela Campuzano]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cyclist Daniela Campuzano to carry Mexico's flag at Rio Olympics |ناونیشان=http://latino.foxnews.com/latino/sports/2016/05/31/cyclist-daniela-campuzano-to-carry-mexico-flag-at-rio-olympics/ |بڵاوکەرەوە=[[Fox News Latino]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602093120/http://latino.foxnews.com/latino/sports/2016/05/31/cyclist-daniela-campuzano-to-carry-mexico-flag-at-rio-olympics/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 128 || {{flagIOCteam|MOZ|2016 Summer}} || Moçambique || {{sort|Lobo, Joaquim|[[Joaquim Lobo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Canoísta Joaquim Lobo será o porta-estandarte do país nos Jogos Olímpicos|trans-title=Canoeist Joaquim Lobo will be the flag bearer at the Olympics|زمان=pt|ناونیشان=http://www.abola.pt/africa/ver.aspx?id=624500|بڵاوکەرەوە=[[A Bola]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804150717/http://www.abola.pt/africa/ver.aspx?id=624500|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 129 || {{flagIOCteam|MDA|2016 Summer|name=Republic of Moldova}} || {{sortname|República da|Moldova|nolink=1}} || {{sort|Ceban, Nicolae|[[Nicolae Ceban]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wrestler Nicolae Ceban was named as flag bearer of Moldovan delegation at the Olympics|ناونیشان=http://en.publika.md/fighter-nicolae-ceban-was-named-as-standard-bearer-of-moldovan-delegation-at-olympic-games_2625403.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Publika TV]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190424093735/https://en.publika.md/fighter-nicolae-ceban-was-named-as-standard-bearer-of-moldovan-delegation-at-olympic-games_2625403.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 130 || {{flagIOCteam|MON|2016 Summer}} || Mônaco || {{sort|Etès, Brice|[[Brice Etès]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 131 || {{flagIOCteam|MGL|2016 Summer}} || Mongólia || {{sort|Temuulen, Battulga|[[Temuulen Battulga]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tungalag|یەکەم=Baatar|سەردێڕ=President Ts.Elbegdorj attends the send-off for the Mongolian Olympic team|ناونیشان=http://theubpost.mn/2016/07/21/president-ts-elbegdorj-attends-the-send-off-for-the-mongolian-olympic-team/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160722162933/http://theubpost.mn/2016/07/21/president-ts-elbegdorj-attends-the-send-off-for-the-mongolian-olympic-team/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=UB Post}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 132 || {{flagIOCteam|MNE|2016 Summer}} || Montenegro || {{sort|Popović, Bojana|[[Bojana Popović]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bojana Popović nosi zastavu na otvaranju Olimpijskih igara|trans-title=Bojana Popović will be the flag bearer at the Olympic opening ceremony|ناونیشان=http://www.vijesti.me/sport/bojana-popovic-nosi-zastavu-na-otvaranju-olimpijskih-igara-897609|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Vijesti]]|زمان=cnr|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160726045812/http://www.vijesti.me/sport/bojana-popovic-nosi-zastavu-na-otvaranju-olimpijskih-igara-897609|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 133 || {{flagIOCteam|MYA|2016 Summer}} || Myanmar || {{sort| Yan, Naing Soe|[[Yan Naing Soe]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 134 || {{flagIOCteam|NAM|2016 Summer}} || Namíbia || {{sort|Junias, Jonas|[[Jonas Junias]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Junias officially named Namibia's Olympic flag bearer|ناونیشان=http://www.namibian.com.na/Junias-officially-named-Namibias-Olympic-flag-bearer/43803/read|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Namibian]]}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 135 || {{flagIOCteam|NRU|2016 Summer}} || Nauru || {{sort| Brechtefeld, Elson|[[Elson Brechtefeld]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 136 || {{flagIOCteam|NEP|2016 Summer}} || Nepal || {{sort|Khatri, Phupu Lhamu|[[Phupu Lhamu Khatri]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Judoka Khatri to carry Nepal's flag in Rio Olympics|ناونیشان=https://thehimalayantimes.com/sports/judoka-phupu-lhamu-khatri-judoka-khatri-carry-nepals-flag-rio-olympics-rio-de-janeiro/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Himalayan Times]]}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 137 || {{flagIOCteam|NCA|2016 Summer}} || Nicarágua || {{sort|Lacayo, Rafael|[[Rafael Lacayo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Lacayo y Gabriel Cuadra Holmann abanderados para Rio 2016|trans-title=Rafael Lacayo and Gabriel Cuadro Holmann are the flag bearers for Rio 2016|ناونیشان=http://www.hoy.com.ni/2016/07/29/rafael-lacayo-y-gabriel-cuadra-holmann-abanderados-para-rio-2016/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Hoy]]|زمان=es|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160813044105/http://www.hoy.com.ni/2016/07/29/rafael-lacayo-y-gabriel-cuadra-holmann-abanderados-para-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 138 || {{flagIOCteam|NIG|2016 Summer}} || Níger || {{sort|Issoufou, Abdoul Razak|[[Abdoul Razak Issoufou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Participation du Niger aux Jeux Olympiques 2016 : Les athlètes nigériens au rendez-vous de Rio de Janeiro|trans-title=Niger's participation to the 2016 Olympics: Nigerian athletes are leaving for Rio de Janeiro|زمان=fr|ناونیشان=http://www.lesahel.org/index.php/sport/item/12108-participation-du-niger-aux-jeux-olympiques-2016--les-athl%C3%A8tes-nig%C3%A9riens-au-rendez-vous-de-rio-de-janeiro|بڵاوکەرەوە=Le Sahel|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160803124855/http://www.lesahel.org/index.php/sport/item/12108-participation-du-niger-aux-jeux-olympiques-2016--les-athl%C3%A8tes-nig%C3%A9riens-au-rendez-vous-de-rio-de-janeiro|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 139 || {{flagIOCteam|NGR|2016 Summer}} || Nigéria || {{sort|Oshonaike, Olufunke|[[Olufunke Oshonaike]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elegant Funke Oshonaike is Team Nigeria's flag bearer|ناونیشان=http://www.nigerianoc.org/elegant-funke-oshonaike-is-team-nigerias-flag-bearer/|بڵاوکەرەوە=Nigeria Olympic Committee|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181129235648/http://www.nigerianoc.org/elegant-funke-oshonaike-is-team-nigerias-flag-bearer/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Table tennis at the 2016 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center| 140 || {{flagIOCteam|NOR|2016 Summer}} || Noruega || {{sort|Bryhn, Ole Kristian|[[Ole Kristian Bryhn]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bryhn blir flaggberar |trans-title=Bryhn is the flag bearer |زمان=no |ناونیشان=http://www.firdatidend.no/feeds/bryhn-blir-flaggberar/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160804150854/http://www.firdatidend.no/feeds/bryhn-blir-flaggberar/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Firda Tidend]] |ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 141 || {{flagIOCteam|NZL|2016 Summer}} || Nova Zelândia ||{{sort|Burling, Peter|[[Peter Burling (sailor)|Peter Burling]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Burling and Tuke named NZ co-captains for Rio |ناونیشان= http://www.radionz.co.nz/news/sport/310210/burling-and-tuke-named-nz-co-captains-for-rio |بڵاوکەرەوە= [[Radio New Zealand]] |ڕێکەوت= ٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref>|| [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 142 || {{flagIOCteam|OMA|2016 Summer}} || Omã || {{sort|Al-Khatri, Hamed Said|[[Hamed Said Al-Khatri]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Khatri to carry Oman flag at Rio |ناونیشان=http://omanobserver.om/al-khatri-to-carry-oman-flag-at-rio/ |بڵاوکەرەوە=[[Oman Daily Observer]] |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805135720/http://omanobserver.om/al-khatri-to-carry-oman-flag-at-rio/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 143 || {{flagIOCteam|NED|2016 Summer}} || Países Baixos || {{sort|Dubbeldam, Jeroen|[[Jeroen Dubbeldam]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dubbeldam vlagdrager tijdens openingsceremonie|trans-title=Dubbeldam will be the flag bearer in the opening ceremony|زمان=nl|ناونیشان=http://nos.nl/rio2016/artikel/2123102-dubbeldam-vlagdrager-tijdens-openingsceremonie.html|بڵاوکەرەوە=[[Nederlandse Omroep Stichting]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211313/https://nos.nl/rio2016/artikel/2123102-dubbeldam-vlagdrager-tijdens-openingsceremonie.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 144 || {{flagIOCteam|PLW|2016 Summer}} || Palau || {{sort| Temengil, Florian Skilang|[[Florian Skilang Temengil]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 145 || {{flagIOCteam|PLE|2016 Summer}} || Palestina || {{sort| Al-Sayad, Mayada|[[Mayada Al-Sayad]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 146 || {{flagIOCteam|PAN|2016 Summer}} || Panamá || {{sort|Edward, Alonso|[[Alonso Edward]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alonso Edward, el abanderado para Rio 2016 |trans-title=Alonso Edward, the flag bearer for Rio 2016 |زمان=es |ناونیشان=http://www.copanama.com/noticias-nacionales/alonso-edward-el-abanderado-para-rio-2016.html |بڵاوکەرەوە=Comité Olímpico de Panamá |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160920030913/http://www.copanama.com/noticias-nacionales/alonso-edward-el-abanderado-para-rio-2016.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 147 || {{flagIOCteam|PNG|2016 Summer}} || Papua Nova Guiné || {{sort|Pini, Ryan|[[Ryan Pini]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Taule|یەکەم١=Troy|سەردێڕ=Pini to be PNG flag bearer at Rio Olympics|ناونیشان=http://www.looppng.com/content/pini-be-png-flag-bearer-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=Loop.png|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180706191028/http://www.looppng.com/content/pini-be-png-flag-bearer-rio-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 148 || {{flagIOCteam|PAK|2016 Summer}} || Paquistão || {{sort|Bashir, Ghulam Mustafa|[[Ghulam Mustafa Bashir]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 149 || {{flagIOCteam|PAR|2016 Summer}} || Paraguai || {{sort|Granada, Julieta|[[Julieta Granada]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gray|یەکەم=Will|سەردێڕ=Granada to carry Olympic flag for Paraguay|ناونیشان=http://www.golfchannel.com/news/golf-central-blog/granada-carry-olympic-flag-paraguay/|وێبگە=golfchannel.com|بڵاوکەرەوە=[[NBC Sports]]|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060256/http://www.golfchannel.com/news/golf-central-blog/granada-carry-olympic-flag-paraguay/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Golf at the 2016 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center| 150 || {{flagIOCteam|PER|2016 Summer}} || Peru || {{sort|Boza, Francisco|[[Francisco Boza]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Francisco Boza será el abanderado de Perú en Río 2016 |trans-title=Francisco Boza will be Peru's flag bearer in Rio 2016 |زمان=es |ناونیشان=http://elcomercio.pe/deporte-total/polideportivo/francisco-boza-abanderado-peru-rio-2016-noticia-1917299 |بڵاوکەرەوە=[[El Comercio (Peru)|El Comercio]] |شوێن=[[Peru]] |ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160717153123/http://elcomercio.pe/deporte-total/polideportivo/francisco-boza-abanderado-peru-rio-2016-noticia-1917299 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 151 || {{flagIOCteam|POL|2016 Summer}} || Polônia || {{sort|Bialecki, Karol|[[Karol Bielecki]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Maciej|دوایین=Stolarczyk|سەردێڕ=Karol Bielecki chorążym reprezentacji Polski na igrzyskach w Rio de Janeiro|trans-title=Karol Bielecki leads the Polish national team in Rio de Janeiro|زمان=pl|ناونیشان=http://eurosport.onet.pl/rio-2016/pilka-reczna/karol-bielecki-chorazym-reprezentacji-polski-na-igrzyskach-w-rio-de-janeiro/jq8y0d|ئیش=[[Onet.pl]]|بڵاوکەرەوە=[[EuroSport]]|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 152 || {{flagIOCteam|PUR|2016 Summer}} || Porto Rico || {{sort|Espinal, Jaime|[[Jaime Espinal]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Comité Ejecutivo del COPUR selecciona a Jaime Espinal abanderado Olímpico 2016 |trans-title=COPUR's executive committee selected Jaime Espinal to be the flag bearer at the 2016 Olympics |زمان=es |ناونیشان=http://www.copur.pr/comite-ejecutivo-del-copur-selecciona-a-jaime-espinal-abanderado-olimpico-2016/ |بڵاوکەرەوە=[[Puerto Rico Olympic Committee]] |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160614161012/http://www.copur.pr/comite-ejecutivo-del-copur-selecciona-a-jaime-espinal-abanderado-olimpico-2016/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 153 || {{flagIOCteam|POR|2016 Summer}} || Portugal || {{sort|Rodrigues, João|[[João Rodrigues (sailor)|João Rodrigues]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://comiteolimpicoportugal.pt/joao-rodrigues-e-o-porta-estandarte-da-missao-rio-2016/|سەردێڕ=João Rodrigues é o Porta-Estandarte da Missão Rio 2016|trans-title=João Rodrigues will be the flag bearer for Rio 2016|زمان=pt|بڵاوکەرەوە=[[Olympic Committee of Portugal]]|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155108/http://comiteolimpicoportugal.pt/joao-rodrigues-e-o-porta-estandarte-da-missao-rio-2016/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 154 || {{flagIOCteam|KEN|2016 Summer}} || Quênia || {{sort|Anwar, Shehzana|[[Shehzana Anwar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Evelyn|دوایین=Watta|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Archer Shehzana to be team Kenya's flag bearer for Rio opening ceremony|ناونیشان=http://sportsnewsarena.com/archer-shehzana-to-be-team-kenya-s-flag-bearer-for-rio-opening-ceremony|بڵاوکەرەوە=Sports News Arena|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804150935/http://sportsnewsarena.com/archer-shehzana-to-be-team-kenya-s-flag-bearer-for-rio-opening-ceremony|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 155 || {{flagIOCteam|KGZ|2016 Summer}} || Quirguistão || {{sort|Uulu, Erkin Adylbek|[[Erkin Adylbek Uulu]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Мушкер Эркин Адылбек уулу Олимпиада оюндарынын салтанаттуу ачылышында Кыргызстандын желегин көтөрүп чыгат|trans-title=Boxer Erkin Adylbek Uulu to carry the Kyrgyz flag at the Olympic Opening Ceremony|ناونیشان=http://novosti.kg/kg/mushker-erkin-adylbek-uulu-olimpiada-oyundarynyn-saltanattuu-achylyshynda-kyrgyzstandyn-zhelegin-k-t-r-p-chygat/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Novosti.kg|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=ky|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160809230805/http://novosti.kg/kg/mushker-erkin-adylbek-uulu-olimpiada-oyundarynyn-saltanattuu-achylyshynda-kyrgyzstandyn-zhelegin-k-t-r-p-chygat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 156 || {{flagIOCteam|PRK|2016 Summer|name=Democratic People's Republic of Korea}} || República Popular Democrática da Coreia || {{sort| Choe, Jon-wi|[[Choe Jon-wi]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 157 || {{flagIOCteam|ROU|2016 Summer}} || Romênia || {{sort|Ponor, Cătălina|[[Cătălina Ponor]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olimpice: Gimnasta Cătălina Ponor va fi portdrapelul României la Jocurile Olimpice de la Rio de Janeiro|trans-title=Olympics: Gymnast Cătălina Ponor will be Romania's flag bearer at the Rio Olympics|زمان=ro|ناونیشان=http://www.agerpres.ro/sport/2016/07/06/olimpice-gimnasta-catalina-ponor-va-fi-portdrapelul-romaniei-la-jocurile-olimpice-de-la-rio-de-janeiro-13-11-01|بڵاوکەرەوە=[[AGERPRES]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211321/https://www.agerpres.ro/sport/2016/07/06/olimpice-gimnasta-catalina-ponor-va-fi-portdrapelul-romaniei-la-jocurile-olimpice-de-la-rio-de-janeiro-13-11-01|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 158 || {{flagIOCteam|RWA|2016 Summer}} || Ruanda || {{sort|Niyonshuti, Adrien|[[Adrien Niyonshuti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jejje|دوایین=Muhinde|سەردێڕ=Niyonshuti: I'm ready to lift Rwanda's flag high in Rio|ناونیشان=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-07-14/201675/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]]|شوێن=[[Rwanda]]|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212162222/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-07-14/201675/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 159 || {{flagIOCteam|RUS|2016 Summer|name=Russian Federation}} || {{sortname|Federação da|Rússia|nolink=1}} || {{sort|Tetyukhin, Sergey|[[Sergey Tetyukhin]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tass.ru/en/sport/891174|سەردێڕ=Volleyball star Tetyukhin named Russia's Olympic flag bearer|بڵاوکەرەوە=[[Russian News Agency TASS]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161001174317/http://tass.ru/en/sport/891174|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Volleyball at the 2016 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center| 160 || {{flagIOCteam|SOL|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Salomão|nolink=1}} || {{sort| Wini, Jenly|[[Jenly Tegu Wini]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 161 || {{flagIOCteam|SAM|2016 Summer}} || Samoa || {{sort| Opeloge, Mary|[[Mary Opeloge]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 162 || {{flagIOCteam|ASA|2016 Summer}} || Samoa Americana || {{sort|Jungblut, Tanumafili|[[Tanumafili Jungblut]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 163 || {{flagIOCteam|SMR|2016 Summer}} || San Marino || {{sort|Perilli, Arianna|[[Arianna Perilli]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=San Marino: Arianna Perilli è la portabandiera a Rio2016|trans-title=San Marino: Arianna Perilli is the flag bearer for Rio 2016|زمان=it|ناونیشان=http://www.smtvsanmarino.sm/sport/giochi-olimpiadi/2016/07/25/san-marino-arianna-perilli-portabandiera-rio2016|بڵاوکەرەوە=[[San Marino RTV]]|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 164 || {{flagIOCteam|LCA|2016 Summer}} || Santa Lúcia || {{sort|Spencer, Levern|[[Levern Spencer]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 165 || {{flagIOCteam|SKN|2016 Summer}} || São Cristóvão e Névis || {{sort|Adams, Antoine|[[Antoine Adams]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 166 || {{flagIOCteam|STP|2016 Summer}} || São Tomé e Príncipe || {{sort|Triste, Buly|[[Buly Triste]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 167 || {{flagIOCteam|VIN|2016 Summer}} || São Vicente e Granadinas || {{sort|Alexander, Kineke|[[Kineke Alexander]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 168 || {{flagIOCteam|SEY|2016 Summer}} || Seicheles || {{sort|Govinden, Rodney|[[Rodney Govinden]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bonnelame|یەکەم١=Joena|دوایین٢=Uranie|یەکەم٢=Sharon|سەردێڕ=10 athletes prepare to fly the Seychelles' flag at the Rio Olympic Games|ناونیشان=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/5588/+athletes+prepare+to+fly+the+Seychelles+flag+at+the+Rio+Olympic+Games|بڵاوکەرەوە=Seychelles News Agency|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|شوێن=Victoria}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 169 || {{flagIOCteam|SEN|2016 Summer}} || Senegal || {{sort|Sambou, Isabelle|[[Isabelle Sambou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Isabelle Sambou désignée porte drapeau du Sénégal (CNOSS)|trans-title=Isabelle Sambou was named Senegal's flag bearer (CNOSS)|زمان=fr|ناونیشان=http://aps.sn/actualites/sports/lutte/article/isabelle-sambou-designee-porte-drapeau-du-senegal-cnoss|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|agency=Agence de Presse Sénégalaise|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170214205931/http://aps.sn/actualites/sports/lutte/article/isabelle-sambou-designee-porte-drapeau-du-senegal-cnoss|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|df=dmy-all}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 170 || {{flagIOCteam|SLE|2016 Summer}} || Serra Leoa || {{sort|Jalloh, Bunturabie|[[Bunturabie Jalloh]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 171 || {{flagIOCteam|SRB|2016 Summer}} || Sérvia || {{sort|Maksimović, Ivana|[[Ivana Maksimović|Ivana Anđušić Maksimović]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.b92.net/eng/news/society.php?yyyy=2016&mm=07&dd=19&nav_id=98659|سەردێڕ=Ivana Maksimovic-Andjusic is Serbia's flag bearer in Rio|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[B92]]}}</ref> ||[[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 172 || {{flagIOCteam|SIN|2016 Summer}} || Singapura || {{sort|Wong Zi Liang, Derek|[[Derek Wong Zi Liang]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nadia Jansen|دوایین=Hassan|سەردێڕ=Derek Wong, Yip Pin Xiu named Singapore flag bearers for 2016 Olympics and Paralympics|ناونیشان=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/derek-wong-yip-pin-xiu/2943366.html|بڵاوکەرەوە=[[Channel News Asia]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060209/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/derek-wong-yip-pin-xiu/2943366.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 173 || {{flagIOCteam|SYR|2016 Summer|name=Syrian Arab Republic}} || {{sortname|República Árabe da|Síria|nolink=1}} || {{sort|Ghazal, Majd Eddin|[[Majd Eddin Ghazal]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 174 || {{flagIOCteam|SOM|2016 Summer}} || Somália || {{sort|Mohamed, Mohamed Daud|[[Mohamed Daud Mohamed]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 175 || {{flagIOCteam|SRI|2016 Summer}} || Sri Lanka || {{sort|Cooray, Anuradha|[[Anuradha Cooray]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Weerawansa|یەکەم=Dinesh|سەردێڕ=Marathon man Cooray leads Sri Lanka at Rio Olympics|ناونیشان=http://www.dailynews.lk/?q=2016/07/19/sports/87916|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|شوێن=[[Sri Lanka]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 176 || {{flagIOCteam|SWZ|2016 Summer}} || Suazilândia || {{sort|Matsenjwa, Sibusiso|[[Sibusiso Matsenjwa]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 177 || {{flagIOCteam|SUD|2016 Summer}} || Sudão || {{sort|Yousif, Abdalla|[[Abdalla Yousif]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|گۆڕەپان و مەیدان]] |- |align=center| 178 || {{flagIOCteam|SSD|2016 Summer}} || Sudão do Sul || {{sort|Marial, Guor|[[Guor Marial]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 179 || {{flagIOCteam|SWE|2016 Summer}} || Suécia || {{sort|Alshammar, Therese|[[Therese Alshammar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Swimmer Therese Alshammar to carry Swedish flag in Rio|ناونیشان=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=6487805|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Sveriges Radio]]}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 180 || {{flagIOCteam|SUI|2016 Summer}} || Suíça || {{sort|Steingruber, Giulia|[[Giulia Steingruber]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Giulia Steingruber ist Schweizer Fahnenträgerin|trans-title=Giulia Steingruber is the Swiss flag bearer|زمان=de|ناونیشان=http://www.stv-fsg.ch/de/newsmedia/news/detail/article/2016/08/04/steingruber-ist-schweizer-fahnentraegerin/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Swiss Gymnastics Federation|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804213814/http://www.stv-fsg.ch/de/newsmedia/news/detail/article/2016/08/04/steingruber-ist-schweizer-fahnentraegerin/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 181 || {{flagIOCteam|SUR|2016 Summer}} || Suriname || {{sort|Opti, Soren|[[Soren Opti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bruce|یەکەم١=Guillano|سەردێڕ=Opti vlaggendrager Suriname in Rio|ناونیشان=http://www.dwtonline.com/laatste-nieuws/2016/08/02/opti-vlaggendrager-suriname-in-rio/|trans-title=Opti is Suriname flag bearer in Rio|زمان=nl|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=dwtonline.com|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 182 || {{flagIOCteam|TJK|2016 Summer}} || Tadjiquistão || {{sort|Nazarov, Dilshod|[[Dilshod Nazarov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Дилшод Назаров – парчамбардори Тоҷикистон дар маросими ифтитоҳи Олимпиадаи Рио-2016|trans-title=Dilshod Nazarov – the flag bearer at the Olympic opening ceremony in Rio|زمان=tg|ناونیشان=http://olympic.tj/news/2965-dilshod-nazarov-parchambardori-to1207ikiston-dar-marosimi-iftito1203i-olimpiadai-rio-2016.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=National Olympic Committee of Tajikistan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722164508/http://olympic.tj/news/2965-dilshod-nazarov-parchambardori-to1207ikiston-dar-marosimi-iftito1203i-olimpiadai-rio-2016.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 183 || {{flagIOCteam|THA|2016 Summer}} || Tailândia || {{sort|Intanon, Ratchanok|[[Ratchanok Intanon]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kittayarak|یەکەم=Kittipong|سەردێڕ=Ratchanok to carry both Thai flag and hopes|ناونیشان=http://www.bangkokpost.com/news/sports/1031893/ratchanok-to-carry-both-thai-flag-and-hopes|بڵاوکەرەوە=[[Bangkok Post]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 184 || {{flagIOCteam|TPE|2016 Summer}} || {{sortname|Taipé|Chinesa|nolink=1}} || {{sort|Wong, Isheau|[[Isheau Wong]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=奧運／開幕式中華代表團掌旗官出爐 由馬術選手汪亦岫擔任|trans-title=Isheau Wong will serve as the flag bearer for the Chinese Taipei delegation in the Olympic opening ceremony|زمان=zh|ناونیشان=http://www.setn.com/News.aspx?NewsID=170165|بڵاوکەرەوە=[[SET Taiwan]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 185 || {{flagIOCteam|TAN|2016 Summer|name=United Republic of Tanzania}} || {{sortname|República Unida da|Tanzânia|nolink=1}} || {{sort|Mlugu, Andrew Thomas|[[Andrew Thomas Mlugu]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tanzania: Judoka Flags Team Tanzania At Olympic Fete|ناونیشان=http://allafrica.com/stories/201608050215.html|ئیش=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]]|شوێن=[[Tanzania]]|بڵاوکەرەوە=[[AllAfrica.com]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 186 || {{flagIOCteam|CZE|2016 Summer}} || {{sortname|República|Tcheca|nolink=1}} ||{{sort|Krpálek, Lukáš|[[Lukáš Krpálek]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Vlajku české výpravy ponese judista. Olympionici vybrali Krpálka|trans-title=Flag bearer will be a judoka. Olympians chose Krpálek|زمان=cs|ناونیشان=http://oh.idnes.cz/vlajkonos-oh-rio-krpalek-zahajeni-dls-/rio-2016.aspx?c=A160803_153351_olympiada-rio-2016_bem|بڵاوکەرەوە=[[MAFRA]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 187 || {{flagIOCteam|TLS|2016 Summer|name=Democratic Republic of Timor-Leste}} || {{sortname|República Democrática de|Timor-Leste|nolink=1}} || {{sort|Cabral, Francelina|[[Francelina Cabral]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 188 || {{flagIOCteam|TOG|2016 Summer}} || Togo || {{sort|Kpossi, Adzo|[[Adzo Kpossi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Remise de drapeau aux athlètes togolais pour les J.O de Rio 2016|trans-title=Flag bearer named, as Togolese athletes are heading to Rio 2016|ناونیشان=http://news.icilome.com/?idnews=825917&f=|بڵاوکەرەوە=iciLome.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060345/http://news.icilome.com/?idnews=825917&f=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 189 || {{flagIOCteam|TGA|2016 Summer}} || Tonga || {{sort|Taufatofua, Pita|[[Pita Taufatofua]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Seven Tongan athletes bound for Rio Olympics|ناونیشان=http://matangitonga.to/2016/07/21/seven-tongan-athletes-bound-rio-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Matangi Tonga Online|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 190 || {{flagIOCteam|TTO|2016 Summer}} || Trinidad e Tobago || {{sort|Walcott, Keshorn|[[Keshorn Walcott]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.trinidadexpress.com/20160804/sports/walcott-to-carry-tts-flag-at-olympic-opening-ceremony|سەردێڕ=Walcott to carry T&T's flag at Olympic opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[Trinidad Express Newspapers]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 191 || {{flagIOCteam|TUN|2016 Summer}} || Tunísia || {{sort|Mellouli, Oussama|[[Oussama Mellouli]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nessma.tv/fr/article/rio-2016-60-athletes-tunisiens-dans-17-disciplines-2518|سەردێڕ=Rio 2016 : 60 athlètes tunisiens dans 17 disciplines|trans-title=Rio 2016: 60 Tunisian athletes in 17 disciplines|زمان=fr|بڵاوکەرەوە=[[Nessma TV]]|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 192 || {{flagIOCteam|TKM|2016 Summer}} || Turcomenistão || {{sort|Atayev, Merdan|[[Merdan Atayev]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 193 || {{flagIOCteam|TUR|2016 Summer}} || Turquia || {{sort|Kayaalp, Rıza|[[Rıza Kayaalp]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://aa.com.tr/tr/dunyadan-spor/olimpiyatlarda-turk-bayragini-kayaalp-tasiyacak/621843|سەردێڕ=Olimpiyatlarda Türk bayrağını Kayaalp taşıyacak|trans-title=Kayaalp will carry the Turkish flag at the Olympics|زمان=tr|بڵاوکەرەوە=[[Anadolu Agency]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 194 || {{flagIOCteam|TUV|2016 Summer}} || Tuvalu || {{sort|Timuani, Etimoni|[[Etimoni Timuani]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stewart |یەکەم=Megan |سەردێڕ=Table for one? Meet the 10 smallest delegations at Rio 2016 |ناونیشان=https://www.rio2016.com/en/news/smallest-team-delegation-country-rio-2016-olympic-games |بڵاوکەرەوە=Rio 2016 |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729025328/https://www.rio2016.com/en/news/smallest-team-delegation-country-rio-2016-olympic-games |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 195 || {{flagIOCteam|UKR|2016 Summer}} || Ucrânia || {{sort|Milchev, Mykola|[[Mykola Milchev]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mykola Milchev to carry Ukrainian flag at Olympics opening ceremony in Brazil|ناونیشان=http://www.ukrinform.net/rubric-sports/2060935-mykola-milchev-to-carry-ukrainian-flag-at-olympics-opening-ceremony.html|بڵاوکەرەوە=[[Ukrinform]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 196 || {{flagIOCteam|UGA|2016 Summer}} || Uganda || {{sort|Tibatemwa, Joshua|[[Joshua Tibatemwa]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 197 || {{flagIOCteam|URU|2016 Summer}} || Uruguai || {{sort|Moreira, Dolores|[[Dolores Moreira]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dolores Moreira es la abanderada|trans-title=Dolores Moreira is the flag bearer|ناونیشان=http://www.ovaciondigital.com.uy/multideportivo/dolores-moreira-abanderada.html|بڵاوکەرەوە=Ovación|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=es}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 198 || {{flagIOCteam|UZB|2016 Summer}} || Uzbequistão || {{sort|Jalolov, Bakhodir|[[Bakhodir Jalolov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bahodir Jalolov Rio Olimpiadasida O'zbekiston bayrog'ini ko'tarib chiqadi |زمان=uz |trans-title=Bakhodir Jalalov will carry the Uzbekistan flag at the Rio Olympic opening ceremony |ناونیشان=http://sports.uz/ul/boxing/news/2016/07/1976761/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sports.uz |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722164723/http://sports.uz/ul/boxing/news/2016/07/1976761/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 199 || {{flagIOCteam|VAN|2016 Summer}} || Vanuatu || {{sort|Shing, Yoshua|[[Yoshua Shing]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=VASANOC present gear to Team Vanuatu for Rio 2016|ناونیشان=http://www.loopvanuatu.com/content/vasanoc-present-gear-team-vanuatu-rio-2016|بڵاوکەرەوە=Loop VAN|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155712/http://www.loopvanuatu.com/content/vasanoc-present-gear-team-vanuatu-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 200 || {{flagIOCteam|VEN|2016 Summer}} || Venezuela || {{sort|Limardo, Rubén|[[Rubén Limardo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fencer Ruben Limardo announced as Venezuela's flag-bearer for Olympics|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/27/c_135391809.htm|بڵاوکەرەوە=[[Xinhua]]|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 201 || {{flagIOCteam|VIE|2016 Summer}} || Vietnã || [[Vũ Thành An]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fencer Vu Thanh An to carry Vietnam's flag at Rio Games|ناونیشان=http://english.vietnamnet.vn/fms/sports/161099/fencer-vu-thanh-an-to-carry-vietnam-s-flag-at-rio-games.html|بڵاوکەرەوە=Vietnam Net Bridge|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155601/http://english.vietnamnet.vn/fms/sports/161099/fencer-vu-thanh-an-to-carry-vietnam-s-flag-at-rio-games.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 202 || {{flagIOCteam|ISV|2016 Summer|name=Virgin Islands, US}} || {{sortname|Ilhas|Virgens Americanas|nolink=1}} || {{sort|Thompson, Cy|[[Cy Thompson]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=RWU Sailing alum Cy Thompson competing in his second Olympic Games|ناونیشان=http://www.rwuhawks.com/news/2016/8/4/rwu-sailing-alum-cy-thompson-competing-in-his-second-olympic-games.aspx|بڵاوکەرەوە=[[Roger Williams University]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 203 || {{flagIOCteam|IVB|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Virgens Britânicas|nolink=1}} || {{sort|Kelly, Ashley|[[Ashley Kelly (athlete)|Ashley Kelly]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=British Virgin Islands Olympic Committee|سەردێڕ=Kelly selected as flag bearer for Rio 2016|ناونیشان=http://bvinews.com/new/kelly-selected-as-flag-bearer-for-rio-2016/|بڵاوکەرەوە=[[British Virgin Islands news websites#BVI News|BVI News]]|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160803122229/http://bvinews.com/new/kelly-selected-as-flag-bearer-for-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 204 || {{flagIOCteam|ZAM|2016 Summer}} || Zâmbia || {{sort|Punza, Mathews|[[Mathews Punza]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 205 || {{flagIOCteam|ZIM|2016 Summer}} || Zimbábue || {{sort|Coventry, Kirsty|[[Kirsty Coventry]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kirsty|دوایین=Coventry|سەردێڕ=Kirsty Coventry becomes flag bearer once again for Zimbabwe|ناونیشان=https://swimswam.com/kirsty-coventry-becomes-flag-bearer-zimbabwe/|بڵاوکەرەوە=SwimSwam|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 206 || {{flagIOCteam|ROT|2016 Summer}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Team of Refugee Olympic Athletes (ROA) created by the IOC|ناونیشان=http://www.olympic.org/news/team-of-refugee-olympic-athletes-roa-created-by-the-ioc/248766|بڵاوکەرەوە=International Olympic Committee|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> || Time Olímpico de Refugiados || {{sort|Lokonyen, Rose|[[Rose Lokonyen]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Refugee Olympic Team flagbearer announced|ناونیشان=https://www.olympic.org/news/refugee-olympic-team-flagbearer|بڵاوکەرەوە=International Olympic Committee|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 207 || {{flagIOCteam|BRA|2016 Summer}} || Brasil || {{sort|Marques, Yane|[[Yane Marques]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yane Marques será a porta-bandeira do Brasil na Cerimônia de Abertura dos Jogos Olímpicos Rio 2016|trans-title=Yane Marques will be Brazil's flag bearer at the Opening Ceremony of the Rio 2016 Olympic Games|ناونیشان=http://www.cob.org.br/pt/Noticia/yane-marques-sera-a-porta-bandeira-do-brasil-na-cerimonia-de-abertura-dos-jogos-olimpicos-rio-2016|بڵاوکەرەوە=Brazilian Olympic Committee|زمان=pt|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011074002/https://www.cob.org.br/pt/Noticia/yane-marques-sera-a-porta-bandeira-do-brasil-na-cerimonia-de-abertura-dos-jogos-olimpicos-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Modern pentathlon at the 2016 Summer Olympics|Modern pentathlon]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|بەڕازیل|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|2016 Summer Olympics Parade of Nations}} [[پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦]] j4ggufkgup912uaqnnj7vk91eij5s73 0 193364 1591935 1481023 2026-06-19T10:01:29Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591935 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|honorific_prefix=[[The Honourable]]|term_start7=٨ی تەمموزی ١٩٨٦|predecessor4=[[تۆرانۆسکی کاتایاما]]|successor4=[[ھێیزۆ تاکێناکا]]|office5=[[House of Representatives (Japan)|Member of the House of Representatives]]<br>for [[Fukuoka 8th district|Fukuoka 8th District]]|term_start5=٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦|term_end5=|predecessor5=''Constituency established''|successor5=|office6=[[House of Representatives (Japan)|Member of the House of Representatives]]<br>for Fukuoka 2th District <br />{{nobold|''Medium-size Election District''}}|term_start6=٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩|term_end6=٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣|predecessor6=Asao Mihara|successor6=تۆشیرۆ ئۆھاشی|term_end7=٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦|term_start4=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|predecessor7=[[شینێن تاگایا]]|successor7=''Constituency abolished''|birth_name={{Nihongo|麻生太郎|Asō Tarō}}|birth_date={{birth date and age|1940|9|20|df=y}}|birth_place=[[ئیزوکا فکۆکا]], [[ئیمپڕاتۆری ژاپۆن]]|death_date=|death_place=|party=[[Liberal Democratic Party (Japan)|Liberal Democratic]]::پارتی لیبرالی دیموکرات|blank1=Religion|data1=[[Catholic]] (Christian Name: Francisco)|education=[[Gakushuin University]]<br />[[Stanford University]]<br />[[London School of Economics]] <!-- RELIGION REMOVED PER PROJECT-WIDE CONSENSUS AT THE VILLAGE PUMP. https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Village_pump_(policy)/Archive_126#RfC:_Religion_in_biographical_infoboxes -->|term_end4=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|primeminister4=[[جونیچیرۆ کۆیزمی]]|native_name={{nobold|麻生 太郎}}|predecessor1=[[کۆریکی جۆجیما]]|native_name_lang=ja|image=Tarō Asō 20121226.jpg|office=[[جێگری سەرۆک حکوومەتی ژاپۆن|جێگری سەرۆک حکوومەت]] یان [[جێگری سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن|جێگری سەرۆک وەزیران]]|primeminister=[[شینزۆ ئابێ]]<br />[[یۆشیھیدێ سوگا]]|term_start=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|term_end=|predecessor=[[کاتسویا ئۆکادا]]|successor=|office1=[[وەزیری دارایی (ژاپۆن)|وەزیری دارای]]|primeminister1=[[شینزۆ ئابێ]]<br />[[یۆشیھیدێ سوگا]]|term_start1=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|term_end1=|successor1=|office4=[[Ministry of Internal Affairs and Communications|Minister for Internal Affairs and Communications]]|office2=٩٤مین [[سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن]]|monarch2=[[ئەکیھتۆ]]|term_start2=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|term_end2=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|predecessor2=[[یاسوۆ فوکودا]]|successor2=[[یوکیۆ ھاتۆیاما]]|office3=[[Minister for Foreign Affairs (Japan)|Minister for Foreign Affairs]]|primeminister3=[[جونیچیرۆ کۆیزمی]]<br />[[شینزۆ ئابێ]]|term_start3=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|term_end3=٢٧ی ئابی ٢٠٠٧|predecessor3=[[نۆبوتەکا ماچیمورا]]|successor3=[[نۆبوتەکا ماچیمورا]]|website={{url|aso-taro.jp|Official website}}}}'''تارۆ ئاسۆ''' (麻生 太郎، لەدایکبووی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٤٠) سیاسەتمەدار و سەرۆک وەزیرانی ژاپۆنە و ھەروەھا وەزیری دارایی ژاپۆنە لە وەتەی ٢٠١٢وە، تارۆ ئاسۆ درێژترین ماوەی ھەبووە لە ئۆفیسی جێگری سەرۆکی حکوومەت و وەزیری کاروباری دارایی وڵات لە مێژووی ژاپۆن، ھەروەھا لە پێشووتردا بۆ ماوەی یەکساڵ وەک سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن خزمەتی کردووە لە ٢٠٠٨ی ئەیلوول بۆ ٢٠٠٩ی ئەیلوول، و ھەروەھا وەزیری کارووبارەکانی دەرەوە و ناوخۆ و پەیوەندییەکان بوو. تارۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٩ ھەڵبژێردرا بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی وڵات، دواتر چەندین ڕۆلی لە حکوومەت گێرا لەوانەش سکرتێری گشتی پارتی دیموکراتی لیبرالی لە ٢٠٠٨، پێشووتریش بۆ ماوەیەکی کاتی لە ٢٠٠٧ ڕۆلەکەی ھەبووە.<ref name="LDP-organs">[http://www.jimin.jp/jimin/english/Organs/index.html "Official English Translations for LDP Officials and Party Organs"], Liberal Democratic Party. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228043633/http://www.jimin.jp/jimin/english/Organs/index.html|date=28 December 2007}}</ref> دواتر لە ھەڵبژاردنەکەی ٢٠١٢ پاڵێورا بۆ ئەوەی ببێتە جێگری سەرۆکی حکوومەت و بەمەش جێگای شینزۆ ئابێ ی جێگری پێشووتری حکوومەتی گرتەوە وەک ھەردوو ڕۆلی جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری دارایی.<ref name="28 December 2012">''[[Daily Yomiuri]]'' [https://web.archive.org/web/20130121032432/http://www.yomiuri.co.jp/dy/national/T121227003607.htm 28 December 2012]</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Nva|list1={{Japanese finance ministers}} {{Japanese foreign ministers}} {{Prime Ministers of Japan}} {{G7-Finance}} {{G20-Finance}} {{APEC Finance Ministers}}|title=پەیوەندیدارەکان}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|یاسا|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Tarō Asō}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی گاکوشوین]] [[پۆل:خەڵکی ژاپۆن دوور لە وڵاتی خۆیان لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن]] [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی ژاپۆنی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرەکانی سەدەی ٢١ەم لە ژاپۆن]] [[پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژاپۆن]] [[پۆل:ئەندامانی نیپۆن کایگی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران (ژاپۆن)]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی دارایی ژاپۆن]] [[پۆل:وەزیرانی کاروباری ناوخۆی ژاپۆن]] [[پۆل:سەرۆکی پارتی دیموکراتی لیبڕاڵ (یابان)]] 6qgmsz3shthjmvietj2ldnd1v03q6ab 1 198677 1591726 1322245 2026-06-18T17:50:36Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591726 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرژەنتین لە یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876119 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210726021604/https://www.explica.co/ بۆ https://www.explica.co/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٥٧، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرژەنتین لە یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1322244 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210726021604/https://www.explica.co/ بۆ https://www.explica.co/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٨، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرژەنتین لە یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591725 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210604132734/https://www.argentina.basketball/ver/noticia/seleccion-los-15-convocados-por-el-sueno-olimpico بۆ https://www.argentina.basketball/ver/noticia/seleccion-los-15-convocados-por-el-sueno-olimpico زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٥٠، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) teev5t3hildzx1iz12yvrjg0ce2ejod 14 210021 1591930 1114955 2026-06-19T09:25:46Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591930 wikitext text/x-wiki [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] c3hgn9xu7igz1uxpxfnpt9d3sv1ezqi 0 216002 1591614 1591475 2026-06-18T12:04:40Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591614 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''گۆڕستانی یوسفی کوڕی کوسێیر''' لە ساڵانی ١١٦١–١١٦٢، لە شاری [[نەخچیڤان]] دروست کراوە..<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Архитектура Азербайджана | ناونیشان = http://www.mehriban-aliyeva.org/ru/article/item/2926}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.mehriban-aliyeva.org/ru/article/item/2926 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> تەلارسازەکەی گۆڕستانەکە [[ئەجامی نەخچیڤانی|عەجامی کوڕی ئەبوبەکر نەخچیوانی]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | سەردێڕ = Гробница Юсифа ибн Кусейра, Баня Гаджи Гаиба | ناونیشان = http://www.runzakavkaz.ru/azerbajdzhan/grobnica-yusifa-ibn-kusejra-banya-gadzhi-gaiba/ |ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20171107003737/http://www.runzakavkaz.ru/azerbajdzhan/grobnica-yusifa-ibn-kusejra-banya-gadzhi-gaiba/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گۆڕستانەکانی ناخچیڤان لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن گوڵنارا مێھماندارۆڤەوە بۆ لیستی [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ|شوێنەوارە جیھانییەکان]]، [[یوونێسکۆ]] پاڵێوراو بوون<ref name="unesco">[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1173/ The mausoleum of Nakhichevan (#))]</ref> سەرۆکی کۆمیتەی ئازەربایجان لە ICOMOS- ئەنجومەنی نێودەوڵەتی شوێنەوار و شوێنەکان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Yusif ibn Kuseyir Mausoleum}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|ئازەربایجان}} [[پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان]] 699hci9d001nhq7hvp5ykzhcq0hbvyt 0 216319 1591942 1478871 2026-06-19T10:56:27Z Prosnu 57468 صور 1591942 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = جیددە | official_name = | other_name = جددە | native_name = جِدَّة | settlement_type = [[پێڕستی شار و شارۆچکەکانی عەرەبستانی سعوودیە|شار]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = الواجهة_البحرية_في_مدينة_جدة_غرب_السعودية_(2025)_(cropped).jpg | photo2a = Traditional architecture in old Jeddah, Saudi Arabia (34) (50702710283).jpg | photo3a = Balad , Jeddah 10.jpg | photo2b = BSM 2571.jpg | photo2c = Al-Mimar Mosque, 1824-25, old Jeddah, Saudi Arabia (1) (50703575237).jpg | photo4a = Al-Naseef_House_(6573572949).jpg | spacing = 0 | color_border = #36454F | color = #000000 | size = 280}} | image_size = | image_caption = '''لە سەرەوە، چەپ بۆ ڕاست''':{{ھن}}[[کۆڕنیشی جەدە]]، نژیاروانیی نەریتی لە [[جەدەی مێژوویی|جەدەی مێژووییدا]]، [[ئاوپژێنی شا فەھەد]]، مزگەوتی میعمار، ناوەندی شاری جەدەی مێژوویی، [[ماڵی نەسیف]] | image_seal = | image_flag = | image_blank_emblem = | nickname = پەریی ئاویی دەریای سوور | motto = جەدە جیاوازە | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = جێگەی جەدە لە عەرەبستانی سعوودیدا | coordinates = {{coord|21|32|36|N|39|10|22|E|region:SA-02_type:city(4,000,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[ھەرێمەکانی عەرەبستانی سعوودی|ھەرێم]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[پارێزگای مەککە|مەککە]] | subdivision_name2 = | established_title = دامەزراوە | established_date = سەدەی ٦ەم پێش زایین | leader_title = پارێزگار | leader_name = ساڵح ئەلتورکی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Saleh Al-Turki, mayor of Jeddah |ناونیشان=https://www.arabnews.com/node/1473646/saudi-arabia |وێبگە=arabnews.com |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Saudi Research & Publishing Company |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = مەتری | area_footnotes = | area_total_km2 = ١٦٠٠ | area_urban_km2 = ١٦٨٦ | area_metro_km2 = ٤٧ | elevation_m = ١٢ | population_total = ٤٫٦٩٧٫٠٠٠ | population_as_of = ٢٠٢١ | population_footnotes =<ref name=syb>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population|ناونیشان=http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|ئیش=Statistical Yearbook 50 (2014)|بڵاوکەرەوە=Central Department Of Statistics & Information|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160221065527/http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠١٦}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | postal_code_type = کۆدی پۆستی | postal_code = کۆدی ٥ پێژماری و بە ٢١ دەست پێ بکات (نموونە: ٢١٥٧٧) | area_code = +٩٦٦–١٢ | website = {{url|jeddah.gov.sa}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = بەڵێ |Official_name = جەدەی مێژوویی، دەروازەی مەککە |ID = ١٣٦١ |Year = ٢٠١٤ |Criteria = Cultural: ii, iv, vi |Area = ١٧٫٩٢ ھێکتار |Buffer_zone = ١١٣٫٥٨ ھێکتار }} | utc_offset = +٣ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | timezone1 = [[کاتی ستانداردی عەرەبی]] | native_name_lang = ar }} '''جدە'''، '''جیددە''' یان '''جددە''' ({{بە عەرەبی|جِدَّة}}) پارێزگایەک و گەورەترین شارە لە [[پارێزگای مەککە]] لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، و دووەم گەورەترین شاری وڵاتە لە دوای [[ڕیاز]]، و دەکەوێتە سەر کەناری [[دەریای سوور]] لە [[ناوچەی حیجاز]]. جیددە ناوەندی بازرگانیی وڵاتە. دیار نییە کەی جیددە دامەزراوە، بەڵام گرنگیی جیددە لە ساڵی ٦٤٧ی زایینیدا زیادی کرد کاتێک خەلیفە [[عوسمانی کوڕی عەفان|عوسمان]] کردییە ناوەندێکی گەشتیاری بۆ ئەو موسڵمانانەی کە بۆ [[حەج]] سەردانی شاری پیرۆزی [[مەککە]]یان دەکرد. لەو کاتەوە، جیددە وەک دەروازەیەک خزمەتی بە ملیۆنەھا حاجی کردووە کە گەیشتوونەتە عەرەبستانی سعوودیە، کە بە شێوەیەکی نەریتی لە ڕێگەی دەریاوە و لەم دواییانەشدا لە ڕێگەی ئاسمانەوە بووە. بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٢، ژمارەی دانیشتووانی جیددە نزیکەی ٣٬٧٥١٬٧٢٢ کەسە، بەمەش دەبێتە گەورەترین شار لە پارێزگای مەککە، گەورەترین شار لە [[حیجاز]]، دووەم گەورەترین شار لە عەرەبستانی سعوودیە (لە دوای پایتەخت ڕیاز)، و نۆیەمین گەورەترین شار لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]. ھەروەھا وەک ناوەندی ئیداریی ڕێکخراوی ھاریکاریی ئیسلامیی (OIC) کاردەکات. بەندەری ئیسلامیی جیددە، لەسەر دەریای سوور، سی و شەشەمین گەورەترین بەندەری جیھانە و دووەم گەورەترین و دووەم قەرەباڵغترین بەندەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە (لە دوای بەندەری جەبەل عەلی دووبەی). جیددە دەروازەی سەرەکییە بۆ مەککەی پیرۆز، پیرۆزترین شاری ئیسلام، کە ٦٥ کیلۆمەتر (٤٠ میل) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتییەوە، لەکاتێکدا مەدینە، دووەم پیرۆزترین شار، ٣٦٠ کیلۆمەتر (٢٢٠ میل) دەکەوێتە باکوورییەوە. لە ڕووی ئابوورییەوە، جیددە تیشکی خستووەتە سەر زیاتر پەرەپێدانی وەبەرھێنانی سەرمایە لە بواری سەرکردایەتیی زانستی و ئەندازیاریدا لەناو عەرەبستانی سعوودیە و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. جیددە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕیزبەندی چوارەمی ناوچەی ئەفریقا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی 'ستان'دا بوو لە پێوەرەکانی شارە داھێنەرەکاندا. جیددە یەکێکە لە شارە گەشتیارییە سەرەکییەکانی عەرەبستانی سعوودیە و لەلایەن تۆڕی توێژینەوەی جیھانگیری و شارە جیھانییەکانەوە (GaWC) وەک شارێکی جیھانیی پلە بێتا (Beta world city) ناوزەد کراوە. بەھۆی نزیکی شارەکە لە دەریای سوور، ماسیگرتن و خواردنی دەریایی زاڵە بەسەر کولتووری خۆراکیدا، بە پێچەوانەی ناوچەکانی تری وڵاتەکەوە. بە زمانی عەرەبی، دروشمی شارەکە «جدة غیر»ە، کە بە واتای «جیددە جیاوازە» دێت.<ref>https://whc.unesco.org/en/list/1361/</ref><ref>https://www.arabnews.com/node/281269</ref><ref>https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201119000412/https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports</ref><ref>https://archive.today/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment</ref><ref>https://innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/</ref> == ڕیشەی ناو == بەپێی وتەی جیددە ئیبن ئەلقوداعی، سەرۆکی ھۆزی قوداعە، لایەنی کەم دوو ڕیشەناسی بۆ ناوی جیددە ھەیە. باوترین گێڕانەوە ئەوەیە کە ناوەکە لە وشەی «جدة» وەرگیراوە، کە وشەیەکی عەرەبییە و بە واتای «داپیرە» دێت. بەپێی باوەڕی میللی، گۆڕی حەوا، کە بە داپیرە مرۆڤایەتی دادەنرێت، دەکەوێتە جیددەوە. گەشتیارە مەغریبییەکە، [[ئیبن بەتووتە]]، لە کاتی گەشتە جیھانییەکەیدا لە دەوروبەری ساڵی ١٣٣٠ سەردانی جیددەی کردووە. ئەو ناوی شارەکەی لە یاداشتنامەکەیدا بە «جیددە» نووسیوە. وەزارەتی دەرەوە و کۆمۆنوێلسی بەریتانیا و لقەکانی تری حکوومەتی [[بەریتانیا]] پێشتر ڕێنووسی کۆنتری «جیددە»یان بەکاردەھێنا، بە پێچەوانەی بەکارھێنانەکانی تری زمانی [[ئینگلیزی]]یەوە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧دا، ڕێنووسەکەیان بۆ «Jeddah» گۆڕی. تی ئی لۆرێنس پێی وابوو کە ھەر وەرگێڕانێکی ناوە عەرەبییەکان بۆ زمانی ئینگلیزی شتێکی ھەڕەمەکییە. لە کتێبەکەیدا بە ناوی «شۆڕش لە بیاباندا»، ناوی جیددە تەنھا لە لاپەڕەی یەکەمدا بە سێ شێوازی جیاواز نووسراوە. لەسەر نەخشە و بەڵگەنامە فەرمییەکانی سعوودیە، ناوی شارەکە بە «جیددە» نووسراوە، کە ئێستا بەکارھێنانی باوە.<ref>Jayussi, Salma; Manṣūr Ibrāhīm Ḥāzimī; ʻIzzat ibn ʻAbd al-Majīd Khaṭṭāb Beyond the Dunes I B Tauris & Co Ltd (28 April 2006), p. 295. ISBN 978-1-85043-972-1</ref><ref>Ibn Battuta (1355). "From Cairo to Hejaz to Tunisia again". In Darwīsh Al-Juwaydī (ed.). Ibn Battota's Safari: Tuhfat Al-Nothaar Fe Gharaa'ib Al-Amsaar. Vol. 2. Lebanon: Al-Maktabah Al-ʿAṣriyyah (published 2005). p. 253. ISBN 9953-34-180-X. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (help)</ref><ref>https://www.theguardian.com/world/2002/jun/10/israel1</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jeddah|جەدە}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عەرەبستانی سعوودی}} [[پۆل:جەدە]] [[پۆل:شارەکانی بەندەری عەرەبی]] [[پۆل:جوگرافیای عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:دەریای سوور]] [[پۆل:شارەکانی عەرەبستانی سعوودی]] b872ig60msza08r93ryqmj7dik17ers 0 219662 1591609 1591488 2026-06-18T12:03:50Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591609 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Rabin_Squre_eco_pool.jpg|وێنۆک|ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ، دیمەنێک لە [[گۆڕەپانی ڕابین]]ەوە]] '''ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: בית עיריית תל אביב بەیت ئیریات تەلئەبیب) ناوەندی حکوومەتی شارەوانی [[تێل ئەڤیڤ]] لە [[ئیسرائیل]]ە. نووسینگەی سەرۆکی شارەوانی و ژووری کۆبوونەوە و نووسینگەکانی ئەنجومەنی شارۆچکەی تەلئەبیب لەخۆدەگرێت. == مێژوو == [[پەڕگە:Tel-aviv.jpg|وێنۆک|ڕاست|ھۆڵی شارەوانی کۆنی تێل ئەڤیڤ، ساڵانی ١٩٣٠]] [[پەڕگە:Old_Municipality_of_Tel_Aviv1.jpg|وێنۆک|ھۆڵی شاری مێژوویی نۆژەن کراوەتەوە، ساڵی ٢٠٠٧]] [[شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ|شارەوانی تێل ئەڤیڤ]] سەرەتا لە [[شەقامی ڕۆتشیڵد]] بۆلیڤار بوو. کاتێک شوێنی زیاتری ئۆفیس پێویست بوو، شارەوانی ھۆتێلێکی لە [[شەقامی بیالیک]]، نزیک ماڵی شاعیری نەتەوەیی [[چەیم نەچمان بیالیک]] بە کرێ گرت، کە لەلایەن بنەماڵەی سکۆرا لە ساڵی ١٩٢٤ دروست کرابوو، ھۆتێلەکە لە ساڵی ١٩٢٥ بۆ بازرگانی کرابووەوە بەڵام بە بێ قازانج دادەنرا بۆ نەبوونی گەشتیار. لە ساڵی ١٩٢٨ شارەوانی ھۆتێلەکەی کڕی. دواتر دادگایەکی لە نھۆمی خوارەوەدا ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 |سەردێڕ=New life in the moribund heart of the city |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110512014144/http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھۆڵێکی نوێی شار لە ساڵانی ١٩٥٠ لەلایەن تەلارساز [[مێناچێم کۆھین]] دیزاین کرا، بە شێوازی برۆتالیستی. گۆڕەپانی گەورەی دامێنی بیناکە کە بۆ یەکەمجار ناوی گۆڕەپانی پاشاکانی [[ئیسرائیل]] بوو و لە ساڵی ١٩٩٥ ناوی گۆڕدرا بۆ [[گۆڕەپانی ڕابین]]، وەک ناوچەیەکی ناوەندی بۆ بۆنە و ڕێوڕەسمە گشتییەکان دیزاین کرا.<ref name=Hall>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Tel Aviv - Yaffo City Hall |ئیش= Emporis.com |ناونیشان= http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=telavivyaffocityhall-telavivyaffo-israel |ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20220122202051/https://www.emporis.com/buildings/104840/tel-aviv-yaffo-city-hall-tel-aviv-yaffo-israel |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> دەکەوێتە [[شەقامی ئیبن گابیرۆل]]. لە ساڵی ١٩٧٢ بینای کۆنی سکۆرا کرا بە مۆزەخانە بۆ مێژووی تێل ئەڤیڤ. لە ساڵی ٢٠٠٦ شارەوانی کۆمپانیایەکی تەلارسازی بەکرێ گرت بۆ ئەنجامدانی کاری نۆژەنکردنەوەی بیناکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 |سەردێڕ=New life in the moribund heart of the city |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110512014144/http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tel Aviv-Yafo City Hall}} [[پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە تێل ئەڤیڤ]] [[پۆل:بینا حکومییەکان لە ساڵی ١٩٦٦ تەواو بوون]] 914kh2rusjph4dkofpuo6xa34zjj3un 0 219717 1591613 1591477 2026-06-18T12:04:30Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591613 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_15627_Sculpture_by_Menashe_Kadishman_in_Tel_Aviv.JPG|وێنۆک|ڕاپەڕین لەلایەن [[مێناشێ کادشمان]]، ١٩٦٧، بە پاشخانی کۆشکی ڕۆشنبیری]] [[پەڕگە:Auditorium_met_een_grote_parkeerplaats,_vermoedelijk_voor_het_Mann_auditorium,_Bestanddeelnr_255-1730.jpg|وێنۆک|ھۆڵی ڕۆشنبیری و شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل (١٩٦٤)]] '''گۆڕەپانی ھەبیما''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: כיכר הבימה، lit. گۆڕەپانی شانۆ، ناسراو بە ئۆرکێسترا پلازا) فەزای سەرەکی گشتییە لە ناوەندی شاری [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبی]] [[ئیسرائیل]]، کە شوێنی کۆمەڵێک دامەزراوەی کولتوورییە وەک [[شانۆی ھەبیما]]، کۆشکی ڕۆشنبیری، و کۆشکی ھێلێنا ڕوبینشتاین بۆ ھونەری ھاوچەرخ. گۆڕەپانەکە لە یەکتربڕینی [[شەقامی ڕۆتشیڵد|ڕۆتشیڵد بۆلیڤار]]، ھێن بۆلیڤار، [[شەقامی دیزنگۆف]] و بن-زیۆن بۆلیڤاردایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/israel-news/squaring-off-in-tel-aviv-1.354856 |سەردێڕ=Squaring off in Tel Aviv |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204224347/https://www.haaretz.com/israel-news/squaring-off-in-tel-aviv-1.354856 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=noVACwAAQBAJ&pg=PA68&dq=habima+square&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy9oyM8_vLAhUJwxQKHa55C604ChDoAQgZMAA#v=onepage&q=habima%20square&f=false Comparative Political and Economic Perspectives on the MENA Region]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Habima Square}} [[پۆل:گۆڕەپانەکانی تێل ئەڤیڤ|ھەبیما]] eb2gmq6us003jgywo9gblqy46ud2n5v 1591705 1591613 2026-06-18T17:02:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئیسرائیل|ئیسرائیل]] 1591705 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_15627_Sculpture_by_Menashe_Kadishman_in_Tel_Aviv.JPG|وێنۆک|ڕاپەڕین لەلایەن [[مێناشێ کادشمان]]، ١٩٦٧، بە پاشخانی کۆشکی ڕۆشنبیری]] [[پەڕگە:Auditorium_met_een_grote_parkeerplaats,_vermoedelijk_voor_het_Mann_auditorium,_Bestanddeelnr_255-1730.jpg|وێنۆک|ھۆڵی ڕۆشنبیری و شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل (١٩٦٤)]] '''گۆڕەپانی ھەبیما''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: כיכר הבימה، lit. گۆڕەپانی شانۆ، ناسراو بە ئۆرکێسترا پلازا) فەزای سەرەکی گشتییە لە ناوەندی شاری [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبی]] [[ئیسرائیل]]، کە شوێنی کۆمەڵێک دامەزراوەی کولتوورییە وەک [[شانۆی ھەبیما]]، کۆشکی ڕۆشنبیری، و کۆشکی ھێلێنا ڕوبینشتاین بۆ ھونەری ھاوچەرخ. گۆڕەپانەکە لە یەکتربڕینی [[شەقامی ڕۆتشیڵد|ڕۆتشیڵد بۆلیڤار]]، ھێن بۆلیڤار، [[شەقامی دیزنگۆف]] و بن-زیۆن بۆلیڤاردایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.haaretz.com/israel-news/squaring-off-in-tel-aviv-1.354856 |سەردێڕ=Squaring off in Tel Aviv |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204224347/https://www.haaretz.com/israel-news/squaring-off-in-tel-aviv-1.354856 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=noVACwAAQBAJ&pg=PA68&dq=habima+square&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy9oyM8_vLAhUJwxQKHa55C604ChDoAQgZMAA#v=onepage&q=habima%20square&f=false Comparative Political and Economic Perspectives on the MENA Region]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Habima Square}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل}} [[پۆل:گۆڕەپانەکانی تێل ئەڤیڤ|ھەبیما]] 2ysojaee3ei09s11fq937rgsdzmkujy 0 219755 1591616 1591473 2026-06-18T12:04:50Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591616 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Trumpeldor_Cemetery_general.JPG|وێنۆک|گۆڕستانی ترامپێڵدۆر]] '''گۆڕستانی ترامپڵدۆر''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: בית הקברות טרומפלדור)، زۆرجار بە «گۆڕستانی کۆن» ناودەبرێت، گۆڕستانێکی مێژوویییە لەسەر [[شەقامی ترەمپێلدۆر]] لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیب]] لە [[ئیسرائیل]]. گۆڕستانەکە ١٠٫٦ دۆنم ڕووبەرەکەیە، و نزیکەی ٥ ھەزار گۆڕی تێدایە. == مێژوو == گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٩٠٢ لەسەر پارچە زەوییەکی چۆڵ لە [[یافا]]، شەش ساڵ پێش دامەزراندنی ئەھوزات بەیت، یەکەم گەڕەکی [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیب]] دامەزراوە، چەندین کەسایەتی گرنگ و نیشتمانپەروەر لە [[ئیسرائیل]] لەو گۆڕستانەدا بە خاک سپێردراون. لەنێویاندا دامەزرێنەرانی شارەکە و دانیشتووانی سەرەتایی شارەکە و کەسایەتییە ڕۆشنبیری و مێژوویییەکان، لەنێویاندا [[موشێ شارێت]]، سەرۆکوەزیرانی دووەمی ئیسرائیل. گۆڕستانەکە بە ناوی [[جۆزێف ترامپێڵدۆر]]ەوە ناونراوە دوای مردن و ناشتنی لە ساڵی ١٩٢٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.haaretz.com/weekend/magazine/keepers-of-the-city-1.373393|سەردێڕ=Keepers of the City|یەکەم=Shay|دوایین=Fogelman|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151006025011/http://www.haaretz.com/weekend/magazine/keepers-of-the-city-1.373393|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کاتێک گۆڕستانەکە کرایەوە، دەکەوێتە دەرەوەی شار، دوور لە ناوچە دانیشتووەکان، بەڵام ئەمڕۆ دەکەوێتە ناوەندی شاری تەلئەبیب، لە باکووری شەقامی ترامپڵدۆر، لە نێوان شەقامی ھۆڤێڤی زیۆن و زیۆن پینسکەر، کە سێ دەرگای چوونە ژوورەوەی لێیە دەروازەکانی گۆڕستان. کۆنترین لەو دەروازانە دەروازەی ڕۆژھەڵاتە. دەروازەی سەرەکی (دەروازەی ناوەڕاست) لە ساڵی ١٩٢٦ دوای ناشتنی ماکس نۆرداو کرایەوە.<ref name=quiet/> کۆنترین بەشی گۆڕستانەکە بەشی ڕۆژھەڵاتە و گۆڕی یەکەمین سەرکردە دامەزرێنەرەکانی شاری تەلئەبیب و ھەروەھا جوولەکەکانی [[یافا]] لەخۆدەگرێت. سەبارەت بە بەشی باشووری ڕۆژاواش گۆڕی کەسایەتییە بەناوبانگەکانی تێدایە. گۆڕستانەکانی جەنگی کۆمۆنوێڵسی بەریتانیا گۆڕستانەکە وەک گۆڕستانێکی جوولەکەکان لە تەلئەبیب دادەنێن، کە گۆڕستانێکی جەنگی کۆمۆنوێڵسی تێدایە (١٩٢٠)، سەربازێکی جوولەکە لە فیرقەی ٣٨ی بەریتانیا، کە بە لەشکری جوولەکەکان ناسراوە.<ref name=cwgc>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Reading Room Manchester |ناونیشان=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/654325/GELMAN,%20NAHUM |سەردێڕ=Casualty Details |بڵاوکەرەوە=CWGC |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ١٩٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref> == ناشتنی دیار == # [[حەیم ئارلۆسۆرۆف]] (١٨٩٩–١٩٣٣)، سەرکردەیەکی دیاری زایۆنیستی ییشوڤ لە سەردەمی ئیختیاری بەریتانیا بۆ فەلەستین. # [[دیڤۆرا بارۆن]] (١٨٨٧–١٩٥٦) پێشەنگ بووە لە ئەدەبیاتی عیبری مۆدێرن. # [[بێرنارد لویس]] (١٩١٦–٢٠١٨)، مێژوونووس. # [[گیدیۆن بن یسرائیل|گیدیۆن بن-ئیسرائیل]] (١٩٢٣–٢٠١٤)، ئەندامی کنێست. # [[حەیم نەحمان بیالیک]] (١٨٧٣–١٩٣٤)، شاعیری نەتەوەیی ئیسرائیل. # [[یوسف حەیم برینەر]] (١٨٨١–١٩٢١)، پێشەنگی ئەدەبیاتی عیبری مۆدێرن. # [[ماکس برۆد]] (١٨٨٤–١٩٦٨)، نووسەر، ئاوازدانەر و ڕۆژنامەنووس، ھاوڕێی نزیک و ژیاننامەنووسی فرانز کافکا، جولەکە-ئیسڕائیلی چیک کە ئەڵمانی زمانە. # [[شۆشانا دامەری]] (١٩٢٣–٢٠٠٦)، گۆرانیبێژ و نمایشکاری [[یەمەنی]]-ئیسرائیلی<ref name=quiet>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-world-s-quietest-neighbors-1.298675|سەردێڕ=The world's quietest neighbors|یەکەم=Shlomit|دوایین=Tzur|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131114214513/http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-world-s-quietest-neighbors-1.298675|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> # [[مێیر دیزنگۆف]] (١٨٦١–١٩٣٦)، یەکەم سەرۆکی [[شارەوانی]] تەلئەبیب و ھاوسەرەکەی زینا. # [[ئاریک ئەنیشتاین]] (١٩٣٩–٢٠١٣)، گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژ و ئەکتەری ئیسرائیلی. # [[ئاریە ئێلیاڤ|لۆڤا ئیلیاڤ]] (١٩٢١–٢٠١٠)، دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی ئیسرائیل<ref name=quiet/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jpost.com/Israel/Aryeh-Lova-Eliav-dies-at-89|سەردێڕ=Aryeh (Lova) Eliav dies at 89 |یەکەم=Rebecca Anna|دوایین=Stoil|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ئیش=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> # [[ئاحەد حەعام]] (١٨٥٦–١٩٢٧)، وتارنووسی عیبری، یەکێک لە پێشەنگترین بیرمەندانی زایۆنیستی پێش دەوڵەت، دامەزرێنەری زایۆنیزمی کولتووری. # [[ھەیم ھەراری]] (بلومبێرگ) (١٨٨٣–١٩٤٠)، مامۆستا و نووسەر و بانگەشەی عیبری، ئەندامی ئەنجومەنی دووەمی نوێنەران، یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی تەلئەبیب. # [[یەھودی حەراری]] (١٨٨٥–١٩٧٩)، پەروەردەکار، مامۆستا، مامۆستای باخچەی ساوایان و نووسەر، یەکێک لە دامەزرێنەرانی تەلئەبیب. # [[بێرنارد ھاوسنەر]] (١٨٧٤–١٩٣٨)، دیپلۆماتکاری پۆڵەندی و ئەندامی سێجم. # [[ماکس سیمۆن نۆرداو]] (١٨٤٩–١٩٢٣)، ڕێبەری زایۆنیستی، پزیشک، نووسەر و ڕەخنەگری کۆمەڵایەتی، ھاوبەشی دامەزرێنەری ڕێکخراوی جیھانی زایۆنیستی لەگەڵ تیۆدۆر ھێرتزل، سەرۆک یان جێگری سەرۆکی چەندین کۆنگرەی زایۆنیستی. # [[لیۆن ڕیش]] (١٨٧٩–١٩٢٩)، پارێزەر و ئەندامی سێجمی پۆڵەندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alexander Siskind "Azar" Rabinowitz |ناونیشان=https://www.findagrave.com/memorial/87531111/alexander-siskind-rabinowitz |وێبگە=www.findagrave.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> # [[دەیڤید شیمۆنی]] (١٨٩١–١٩٥٦) وەرگری خەڵاتی بیالیک و خەڵاتی ئیسرائیل و خەڵاتی تچەرنیچۆڤسکی لە ئەدەبیاتی عیبریدا. # [[ئیسای شور]] (١٨٧٥–١٩٤١)، بیرکار. # [[شاول تچێرنیچۆڤسکی]] (١٨٧٥–١٩٤٣)، شاعیری عیبری. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Trumpeldor Cemetery}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل}} [[پۆل:مێژووی تێل ئەڤیڤ]] [[پۆل:گۆڕستانەکان لە تێل ئەڤیڤ]] pfwo2l152r3pkka2ymrfo4m1hnvccns 0 219897 1591603 1591517 2026-06-18T12:02:50Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591603 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Y._H._Brenner.jpg|وێنۆک|برینەر لە ساڵی ١٩١٠]] '''یووسف حەیم برینەر''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יוֹסֵף חַיִּים בְּרֶנֶר؛ ١١ی ئەیلوولی ١٨٨١ – ٢ی ئایاری ١٩٢١) نووسەرێکی زمانی [[زمانی عیبری|عیبری]] بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]]، و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ئەدەبیاتی عیبری مۆدێرن. لە ساڵی ١٩١٣ برینەر لەگەڵ چایا براود ھاوسەرگیری کرد و کوڕێکی بە ناوی ئوری بوو.<ref name=golan>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | دوایین = Golan | یەکەم = Avirama | سەردێڕ = The Case of Y. H. Brenner | ئیش = Haaretz | ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی ئایاری ٢٠١٨ | ڕێکەوت = ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ | ناونیشان = https://www.haaretz.com/1.5029506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی ئایاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20180522181305/https://www.haaretz.com/1.5029506 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برینەر لە ساڵی ١٩٠٩ کۆچی کرد بۆ [[فەلەستین]] (ئەوکات بەشێک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]])، وەک جووتیارێک کاری دەکرد، تامەزرۆی ئەوە بوو ئایدۆلۆژیای زایۆنیستی خۆی بخاتە بواری جێبەجێکردنەوە. بەڵام بە پێچەوانەی [[ئارۆن دەیڤید گۆردۆن]] نەیتوانی زەحمەتی کاری دەستی وەربگرێت و زۆری نەخایاند خۆی تەرخان کرد بۆ ئەدەب و وانەوتنەوە لە ھۆڵی لەشجوانی ھێرزلیا لە تەلئەبیب. بەپێی وتەی ژیاننامەنووس ئانیتا شاپیرا، تووشی خەمۆکی و کێشەی ناسنامەی سێکسی بووە.<ref name=golan/> لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٢١ لە کاتی ئاژاوەگێڕییەکانی یافا لە یافا کوژرا.<ref>[https://web.archive.org/web/20050113211357/http://www.ithl.org.il/author_info.asp?id=63], Yosef Haim Brenner .</ref> == بۆچوونی زایۆنیستی == برینەر لە نووسینەکەیدا ستایشی ھەوڵی زایۆنیستی کردووە، بەڵام دژایەتی خۆیشی کردووە و پێی وایە خاکی ئیسرائیل تەنیا ڕەوەندێکی دیکەیە و جیاوازی نییە لەگەڵ ڕەوەندەکانی دیکە.<ref name=golan/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|ئوکراینا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|وێژە|ژیاننامە|پۆڵەندا}} {{پۆلی کۆمنز|Y. H. Brenner}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢١]] [[پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] [[پۆل:جووە ئوکراینییەکان]] [[پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:جوولەکەکانی کوژراو]] 00f05vfe521bwgc1b27d62wwjbvxmqs 0 222052 1591876 1398949 2026-06-19T06:56:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591876 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = بۆکمالی نەرویجی |nativename = ''بۆکماڵ'' |pronunciation = ھیندۆ-ئەورووپی |states = [[نەرویج]] |speakers = ھیچ |speakers2 = (تەنھا نووسراوە) |familycolor = ھیندۆ-ئەورووپی |fam2 = [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] |fam3 = ژێرمانی باکوور |fam4 = دانیمارکی |ancestor = [[Old East Norse]] |ancestor2 = [[Old Danish|Early Old Danish]] |ancestor3 = [[History of Danish#Medieval Danish|Late Old Danish]] |ancestor4 = [[Dano-Norwegian]] |ancestor5 = [[Riksmål]] |stand1 = بۆکماڵ |stand2 = ڕیکسمۆڵ (نافەرمی) |script = لاتینی (ئەلفوبێی نەرویژیی) |nation = {{plainlist| * {{NOR|Norway}} * [[پەڕگە:Flag of the Nordic Council.svg|22px]][[ئەنجومەنی باکوور]]}} |agency = {{plainlist| * ئەنجومەنی زمانی نەرویجی (بۆکماڵ) * ئەکادیمیای نەرویجی (ڕیکسمۆڵ)}} |iso1 = nb |iso2 = nob |iso3 = سەرەتایی |lingua = 52-AAA-ba to -be and 52-AAA-cd to -cg |glotto = spurious |glotto2 = norw1259 |glottorefname2 = Norwegian Bokmål |notice = IPA }} ستانداردێکی فەرمی نووسراوە بۆ زمانی نەرویجی، شانبەشانی نینۆرسک. بۆکمال ستانداردی نووسراوی پەسەندکراوی زمانی نەرویجییە بە ڕێژەی ٨٥٪ بۆ ٩٠<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_American_Heritage_Dictionary_of_the_English_Language&oldid=1125678949|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bokmal</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Lexico|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lexico&oldid=1126958963|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Merriam-Webster</ref> حکوومەت بۆکمالی ''قسەکردن'' ڕێکناخات و پێشنیاری ئەوە دەکات کە بێژەکردنی ئاساییکراو بەپێی [[فۆنۆلۆژی]] زاراوەی ناوخۆیی قسەکەر پەیڕەو بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Fakta om norsk språk - Språkrådet|ناونیشان=http://www.sprakrad.no/Tema/Fakta/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140203190655/http://www.sprakrad.no/Tema/Fakta/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، جۆرەھا زمانی نەرویجی قسەکراو ھەیە کە لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویژدا، بە شێوەیەکی باو وەک ستانداردی دیفاکتۆ بۆ بۆکماڵی قسەکراو سەیر دەکرێت. گێرت کریستفێرسن لە کتێبی (فۆنۆلۆژیای زمانی نەرویجیدا) ئەوە دەنووسێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410024228/https://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ |url-status=dead }}</ref> تەلارسازەکانی پشت چاکسازییەکە بریتی بوون لە ماریوس نیگارد و جاکۆب جۆناسان ئارس {{Quote|بۆکمال لە باوترین جۆری خۆیدا وەک ڕەنگدانەوەی قسەکردنی فەرمی چینی ناوەڕاستی شارستانی سەیر دەکرێت، بە تایبەت ئەوانەی لە بەشی ڕۆژھەڵاتی باشووری نەرویج sic دەدۆزرێتەوە، کە ئۆسلۆی پایتەخت وەک ناوەندی ئاشکرا. بۆیە دەتوانرێت بڵێین بۆکمال تێگەیشتنێکی قسەکراوی ھەیە کە ڕەنگە مرۆڤ بە ستانداردێکی نافەرمی بە نەرویجی قسەکراو ناوی بھێنێت. لە ڕاستیدا زۆرجار بە ستاندارد ئۆستنۆرسک ('ستانداردی ڕۆژھەڵاتی نەرویجی') ناودەبرێت.<ref name="Kristoffersen">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kristoffersen|یەکەم=Gjert|بەستەری نووسەر=Gjert Kristoffersen|سەردێڕ=The Phonology of Norwegian|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٣٧٦٥-٥}}</ref>}} شاری ڕۆژھەڵاتی نەرویجی ئەو بێژەکردنەیە کە زۆرترین جار لە فەرھەنگەکاندا دەدرێت و لە پۆلەکانی زمانی نەرویجیدا فێری بیانییەکان دەکرێت. ستاندارد ئۆستنۆرسک وەک زمانێکی قسەکردن بەکارناھێنرێت و ھیچ شکۆیەکی تایبەتی نییە لە دەرەوەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویج. ھەموو جۆرە قسەکراوەکانی زمانی نەرویجی بەکاردەھێنرێن بۆ نموونە. لە کۆگاکردن و لە پەخشە نیشتمانییەکانی نەرویجی وەک NRK و TV2 تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە ڕێکەوتننامەکانی بۆکماڵ بەکاردەھێنرێن. گۆڕانی قسەکردن بە شێوەیەکی گشتی ڕەنگدانەوەی ئەو ناوچەیەیە کە کەسەکە تێیدا گەورە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Uttaleråd|ناونیشان=http://www.sprakradet.no/sprakhjelp/Skriverad/Uttaleraad/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Språkrådet|زمان=nn}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|زمان}} {{پۆلی کۆمنز|Bokmål}} [[پۆل:زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان]] [[پۆل:زمانی نەرویژی]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢]] [[پۆل:زارەکان]] [[پۆل:زمانەکان]] [[پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] qwcntd9vawa5pnlqix1ugcpkfksl3tx 0 222348 1591748 1547520 2026-06-18T20:02:39Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591748 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Unreal Engine 4 screenshot.png|وێنۆک|سکرینشۆتی بزوێنەری ناڕاستەقینەی ٤،٢٠]] بزوێنەری ناڕاستەقینە ({{بە ئینگلیزی|Unreal Engine}}) بزوێنەری یاری [[گرافیکی کۆمپیوتەر]]یی [[وێنەی سێ ڕەھەندی|سێ ڕەھەندییە]] کە لەلایەن کۆمپانیای [[ئیپیک گەیمز]]ەوە پەرەی پێدراوە، بۆ یەکەمجار لە یارییە تەقەکەرەکەی کەسی یەکەمی ساڵی ١٩٩٨ Unreal نمایشکرا. سەرەتا بۆ [[تەقەکەری کەسی یەکەم|تەقەکەرانی کەسی یەکەم]]ی کۆمپیوتەر پەرەی پێدراوە، لەو کاتەوە لە چەندین ژانری یارییەکاندا بەکارھێنراوە و لەلایەن پیشەسازییەکانی دیکەوە وەرگیراوە، دیارترینیان پیشەسازی فیلم و تەلەڤیزیۆن. بزوێنەری ناڕاستەقینە بە زمانی ++C نووسراوە و تایبەتمەندییەکی بەرزی پۆرتەبیلیتی ھەیە، پشتگیری لە چەندین پلاتفۆرمی دیسکتۆپ و [[مۆبایل]] و [[کارپێکەری یاریی ڤیدیۆیی|کۆنسڵ]] و واقیعی مەجازی دەکات. نوێترین نەوەی بە ناوی «بزوێنەری ناڕاستەقینە ٥» لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٢ خراوەتە بازاڕەوە، کۆدی سەرچاوەکەی لە [[گیتھەب]] بەردەستە دوای تۆمارکردنی ئەکاونتێک، بەکارھێنانی بازرگانیش بە پشتبەستن بە مۆدێلی ڕۆیاڵیتی دەدرێت. کۆمپانیای Epic دەستبەرداری ڕێژەی ڕۆیاڵیتییەکانیان دەبێت بۆ یارییەکان تا ئەو کاتەی گەشەپێدەران یەک ملیۆن دۆلاری ئەمریکی داھاتیان دەستدەکەوێت و ئەگەر گەشەپێدەران لە فرۆشگای یارییەکانی Epic بڵاوی بکەنەوە، ئەو پارەیە دەستبەردار دەبن. کۆمپانیای Epic تایبەتمەندییەکانی کۆمپانیا دەستکەوتووەکانی وەک Quixel لە بزوێنەرەکەدا داناوە، کە بە یارمەتی داھاتی [[فۆڕتنایت]] سەیر دەکرێت. ==مێژوو== نەوەی یەکەمی بزوێنەری Unreal Engine لەلایەن تیم سوینی دامەزرێنەری کۆمپانیای Epic Games پەرەی پێدراوە.<ref>https://developer.nvidia.com/gpugems/gpugems2/copyright</ref> دوای ئەوەی ئامرازی دەستکاریکردنی بۆ یارییە ھاوبەشەکانی ZZT (1991) و Jill of the Jungle (1992) دروست کرد.<ref>https://web.archive.org/web/20170809214002/http://www.gamasutra.com/view/feature/4035/from_the_past_to_the_future_tim_.php</ref> سوینی لە ساڵی ١٩٩٥ دەستیکرد بە نووسینی بزوێنەرەکە بۆ بەرھەمھێنانی یارییەک کە دواتر بوو بە تەقەکەرێکی کەسی یەکەم کە بە Unreal ناسرا.<ref>https://www.gamedeveloper.com/programming/epic-s-tim-sweeney-lays-out-the-case-for-unreal-engine-4</ref> دوای ساڵانێک لە پەرەپێدان، بۆ یەکەمجار لەگەڵ بڵاوبوونەوەی یارییەکە لە ساڵی ١٩٩٨ دەرکەوت، ھەرچەندە مایکرۆپڕۆز و ئەفسانە ئینتەرتەینمەنت زۆر زووتر دەستیان بەو تەکنەلۆژیایە گەیشتوە، لە ساڵی ١٩٩٦ مۆڵەتیان پێدا. بەپێی چاوپێکەوتنێک، سوینی لەسەدا ٩٠ی کۆدەکانی ناو بزوێنەرەکەی نووسیوە، کە گرافیک و ئامراز و تۆڕەکانیشی تێدایە.<ref>https://www.gamesindustry.biz/an-epic-interview-with-tim-sweeney</ref> ==سیناریۆ== [[پەڕگە:Gdscript3.4.png|وێنۆک]] UnrealScript (زۆرجار کورتکراوەی UScript) زمانی سکریپتی ڕەسەنی بزوێنەری ناڕاستەقینە بوو کە بۆ نووسینی کۆدی یاری و ڕووداوەکانی یاریکردن بەکاردەھێنرا پێش بڵاوبوونەوەی Unreal Engine 4. زمانەکە بۆ بەرنامەسازی یاری سادە و ئاست بەرز دیزاین کرابوو. UnrealScript لەلایەن سوینییەوە بەرنامە بۆ داڕێژرا، کە زمانێکی پێشووی سکریپتی یارییەکانی دروست کرد، ZZT-OOP. کریس نۆردن، پرۆگرامەری سەرەکی Deus Ex بە «سوپەر نەرم و نیان» وەسفی کردووە بەڵام ئاماژەی بە خێرایی کەمی جێبەجێکردنی کردووە. ھاوشێوەی جاڤا، UnrealScript بەبێ چەندین میرات ئاڕاستەکراوی شت بوو (پۆلەکان ھەموویان لە پۆلێکی باوی ئۆبجێکتەوە میرات دەگرن)، و پۆلەکان لە فایلە تاکەکەسییەکاندا پێناسە دەکران کە ناوی بۆ ئەو پۆلە ناوە کە پێناسەی دەکەن. بە پێچەوانەی [[جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)|جاڤا]]، UnrealScript پێچەری شتەکانی بۆ جۆرە سەرەتایییەکان نەبوو. ڕووکارەکان تەنھا لە نەوەی سێیەمی Unreal Engine و چەند یارییەکی Unreal Engine 2 پشتگیری دەکران. UnrealScript پشتگیری لە زیادە بارکردنی ئۆپەراتۆر دەکرد، بەڵام زۆر بارکردنی شێواز نەبوو، جگە لە پارامێتەرەکانی ھەڵبژاردە. لە کۆنفرانسی گەشەپێدەرانی یارییەکانی ساڵی ٢٠١٢، کۆمپانیای Epic ڕای گەیاند کە UnrealScript لە Unreal Engine ٤ لادەبرێت لە بەرژەوەندی C++. سکریپتی بینراو لەلایەن سیستەمی سکریپتی بینراوی Blueprints پشتگیری دەکرێت، کە جێگرەوەی سیستەمی سکریپتی بینراوی پێشووی Kismet بوو. ==بازاڕ== لەگەڵ Unreal Engine 4، Epic لە ئەیلوولی ٢٠١٤دا Unreal Engine Marketplace ی کردەوە. Marketplace پێشانگایەکی دیجیتاڵییە کە ڕێگە بە دروستکەرانی ناوەڕۆک و گەشەپێدەران دەدات کە سەروەت و سامانی ھونەری، مۆدێل، دەنگ، ژینگە، پارچە کۆدەکان و تایبەتمەندییەکانی تر کە کەسانی دیکە دەتوانن بیکڕن، لەگەڵیدا دابین بکەن لەگەڵ فێرکاری و ڕێنمایییەکانی تر. ھەندێک ناوەڕۆک لەلایەن Epic بە خۆڕایی دابین دەکرێن، لەوانەش سەروەت و سامان و فێرکارییەکانی Unreal کە پێشتر پێشکەش کرابوون. پێش مانگی تەممووزی ٢٠١٨، کۆمپانیای Epic 30% پشکی لە فرۆشتنەکاندا وەرگرت بەڵام بەھۆی سەرکەوتنی Unreal و Fortnite Battle Royale, Epic بە شێوەیەکی پاشەکشەیی وەرگرتنی خۆی بۆ ١٢٪ کەمکردەوە. ==بەکارھێنان== ===یارییە ڤیدیۆییەکان=== بزوێنەری Unreal لە سەرەتادا بۆ ئەوە دروست کرابوو کە وەک تەکنەلۆژیای بنەڕەتی بۆ یارییە ڤیدیۆیییەکان بەکاربھێنرێت. بزوێنەرەکە لە کۆمەڵێک ناونیشانی یارییە بەرزەکاندا بەکاردێت کە توانای گرافیکی بەرزیان ھەیە، لەوانە [[پلەیر ئەنناونز بەتڵگراوندز]], Final Fantasy VII Remake, Valorant، و Yoshi's Crafted World، جگە لەو یارییانەی کە لەلایەن Epic پەرەی پێدراوە، لەوانە Gears of War و Fortnite.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٠ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817011950/https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e |url-status=dead }}</ref><ref>https://arstechnica.com/gaming/2020/08/epic-and-unity-rev-their-engines-for-the-next-era-of-entertainment/</ref><ref>https://www.gamesindustry.biz/what-is-the-best-game-engine-is-unreal-engine-4-the-right-game-engine-for-you</ref> ===فیلم و تەلەڤیزیۆن=== بزوێنەری ناڕاستەقینە سوودی لە دروستکردنی فیلمدا دۆزییەوە بۆ دروستکردنی سێتی مەجازی کە دەتوانێت بە کامێرایەک جووڵەی بە دەوری ئەکتەر و شتەکاندا بەدواداچوون بکات و لە کاتی ڕاستەقینەدا بۆ شاشەی گەورەی [[ئێڵ ئی دی]] و سیستەمی ڕووناکی بەرگەھەوای ڕەندەر بکرێت. ئەمەش ڕێگە دەدات بە پێکھاتەی کاتی ڕاستەقینەی وێنەگرتنەکان، دەستکاریکردنی دەستبەجێی کۆمەڵە مەجازییەکان بەپێی پێویست، و توانای وێنەگرتنی چەندین دیمەن لە ماوەی کورتدا بە تەنھا گۆڕینی جیھانی مەجازی پشت ئەکتەرەکان. دەرکەوتنی گشتی ناسرا کە سروشتیتر دەردەکەوێت لە کاریگەرییە ئاسایییەکانی کرۆماکی. لە نێو ئەو بەرھەمانەی کە بۆ بەکارھێنانی ئەم تەکنەلۆژیایانە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی The Mandalorian و Westworld بوون. بەشی پیشەسازی ڕووناکی و سیحر لەلایەن جۆن فاڤرۆ و لوکاسفیلم لەگەڵ کۆمپانیای ئێپیک کاریان کرد لە پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای ستێجکرافتیان بۆ فیلمی The Mandalorian، لەسەر بنەمای ڕێبازێکی ھاوشێوە کە فاڤرۆ لە فیلمی The Lion King بەکاری ھێنابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://venturebeat.com/games/why-the-mandalorian-cites-fortnite-dev-epic-games-in-its-credits/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221227175350/https://venturebeat.com/games/why-the-mandalorian-cites-fortnite-dev-epic-games-in-its-credits/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://www.yahoo.com/entertainment/mandalorian-ilm-innovative-stagecraft-tech-220120449.html</ref><ref>https://www.polygon.com/tv/2020/2/20/21146152/the-mandalorian-making-of-video-unreal-engine-projection-screen</ref> پاشان فاڤرۆ ئەم ڕێبازە تەکنەلۆژییەی لەگەڵ جۆناسان نۆلان و لیزا جۆی، بەرھەمھێنەرانی وێست وۆرلد، ھاوبەش کرد. پێشانگاکە پێشتر سەیری بەکارھێنانی سێتی مەجازی کردبوو و ھەندێک تەکنەلۆژیای دامەزراندبوو، بەڵام بەکارھێنانی بزوێنەری Unreal Engine وەک لەگەڵ StageCraft بۆ وەرزی سێیەمیدا یەکخستبوو. کۆمپانیای ئۆرکا ستۆدیۆ کە بنکەکەی لە ئیسپانیایە، لەگەڵ کۆمپانیای Epic کاریان کردووە بۆ دامەزراندنی چەندین ستۆدیۆ بۆ وێنەگرتنی مەجازی ھاوشێوەی ڕێبازی StageCraft لەگەڵ Unreal Engine کە سێتی مەجازی دابین دەکات، بەتایبەتی لە کاتی پەتای کۆڤید-١٩، کە گەشتەکانی سنووردار کرد. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١، فیلمی Deadline Hollywood ڕای گەیاند کە Epic بەشێک لە Epic MegaGrants ی خۆی بەکاردەھێنێت بۆ پشتگیریکردنی بۆ یەکەمجار فیلمێکی درێژی ئەنیمەیشنی بەناوی Gilgamesh کە بە تەواوی لە Unreal Engine لەلایەن ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی Hook Up, DuermeVela و FilmSharks بەرھەمدەھێنرێت. ھەروەھا وەک بەشێک لە درێژکردنەوەی مێگاگرانتەکانی، ئیپیک لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٢٠ەوە ٤٥ پڕۆژەی دیکەی بۆ دروستکردنی فیلم و کورتە فیلم لە بزوێنەری ناڕاستەقینەدا پارەدار کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|کایەی ڤیدیۆیی|تەکنۆلۆژیا|جاڤا|دەیەی ١٩٩٠|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Unreal Engine}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٨]] 3ew4m0t2y9pvd1yh96oi60m6y9h2j2b 1 222360 1591751 1492931 2026-06-18T20:02:50Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591751 wikitext text/x-wiki == سەرچاوەکان == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Yousf jawhar|Yousf jawhar]]، سوپاس بۆ درووستکردنی وتارەکانت، تەنھا یەک تێبنییەک ھەیە و بەدیمان کرد لە وتاری [[بزوێنەری ناڕاستەقینە|Unreal Engine]]، ئەو تێبینییەش لەسەر سەرچاوەیە، گەر بۆ جاری داھاتوو وتارێکت درووست کرد، ئەوکات تکایە سەرچاوەکان وەک شێوازی خۆی بەکاریان بھێنە و لەبیریان مەکە، وەک چۆن ئێمە لە وتارەکەی تۆ دامانناوە، بەو شێوازە تۆش سەرچاوەکان دابنێ بۆ وتارەکان بۆ ئەوەی خوێنەران زیاتر سوود وەربگرن وتارەکەش بەسوودتر بێت. دووبارە سوپاس. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٨:١٤، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەنڕیڵ ئێنجین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1492929 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221227175350/https://venturebeat.com/games/why-the-mandalorian-cites-fortnite-dev-epic-games-in-its-credits/ بۆ https://venturebeat.com/games/why-the-mandalorian-cites-fortnite-dev-epic-games-in-its-credits/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٣٠، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەنڕیڵ ئێنجین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591748 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20200812195345/https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20200817011950/https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e لە https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٠:٠٢، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5g3bmm6103zv2z5cvh2zqxp3x5rlrop 0 227051 1591945 1461410 2026-06-19T11:27:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591945 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=تووڤائیان|native_name=|native_name_lang=|image=Мөгелер биле Даңгыналар2. 2016.jpg|caption=تووڤائیان لە تووڤا، ڕووسیا|total=٢٨٠ ھەزار|region2={{flag|Russia}}<ref name="RUcensus2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Russian Census 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721051943/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١}} {{in lang|ru}}</ref>|pop2=٢٦٥ ھەزار|region3=|pop3=|ref3=|region4=|pop4=|ref4=|region5=|pop5=|ref5=|region6=|pop6=|ref6=|region7=|pop7=|ref7=|region8=|pop8=|ref8=|region9={{flag|China}}|pop9=١٥ ھەزار|region10={{flag|Mongolia}}|pop10=٢ ھەزار|ref10=<ref>[https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn Mongolian Census 2020 Main report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220109213702/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn |date= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ }} {{in lang|mn}}</ref>|rels=[[بودیزم|بوودیزم]]، [[تەنگرییەت]]{{ھن}}[[مەسیحییەت]]، [[بێدینی]]|langs=زمانی تووڤائی، [[زمانی ڕووسی]]، [[زمانی مەنگۆلی]]، [[زمانی کازاخی]]، [[زمانی چینی]]<ref>[https://brill.com/view/journals/inas/5/2/article-p163_5.xml The Tuvans of Mongolia: Peculiarities of Contemporary Ethnic Development]</ref>|related=[[تورکەکان]]}}'''تووڤائیان''' یان '''توڤانییەکان''' نەتەوەیەکی [[تورکەکان|تورکن]] و لە پارێزگای توڤا لە ڕووسیای سیبیریا و ھەروەھا مەنگۆلیا و چین دەژین. ئەوان بە زمانی توڤان قسە دەکەن کە زمانێکی تورکی سیبیریایە.<ref>"Uriyangqad, which is the plural form of Uriyangqan, itself originally a plural of Uriyangqai."{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=KRUEGER|یەکەم=John|سەردێڕ=Tuvan Manual|ساڵ=١٩٧٧|پەڕە=١٠}} Which quotes from Henry Serruy's "The Mongols in China during the Hung-wu Period", Melanges chinois et bouddhiques, vol 11. pp. 282–283, Brussels 1959.</ref><ref name="Otto">Otto Maenchen-Helfen, Journey to Tuva, p. 169</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=Y-DNA haplogroups of Tuvinian tribes show little effect of the Mongol expansion|ناونیشان=https://indo-european.eu/2018/08/y-dna-haplogroups-of-tuvinian-tribes-show-little-effect-of-the-mongol-expansion/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=Indo-European.eu|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201230000854/https://indo-european.eu/2018/08/y-dna-haplogroups-of-tuvinian-tribes-show-little-effect-of-the-mongol-expansion/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CNBC Asia-Pacific: Network Schedule|ناونیشان=http://www.everyculture.com/wc/Norway-to-Russia/Tatars.html|ئیش=Advameg, Inc|بڵاوکەرەوە=everyculture.com}}</ref> == مێژوو == توڤانەکان لە مێژوودا کۆچەری ئاژەڵداری بوون، لە ھەزاران ساڵی ڕابردوودا چاودێری ڕەوە بزن، مەڕ، وشتر، ئاژەڵە ڕەشکە، ئاژەڵ و یاک دەکەن.<ref>The Uralic and Altaic Series By Denis Sinor, John R. Krueger, Jüri Kurman, Larry Moses, Robert Arthur Rupen, Vasilij Vasilevič Radlov, Kaare Grłnbech, George Kurman, Joshua A. Fishman, Stephen A. Halkovic, Robert W. Olson, V Diószegi, American Council of Learned Societies, Melvin J. Luthy, [[Luc Kwanten]], Karl Nickul, A. A. Popov, Susan Hesse, Routledge, 1996.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{گەلانی تورک}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|چین|مەنگۆلیا|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Tuvan people}} [[پۆل:تورک]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی چین]] [[پۆل:گروپە ڕەگەزییەکانی مەنگۆلیا]] 3txhe1j23akij1jjnev1pdswqfjtnny 0 227054 1591805 1387520 2026-06-19T00:05:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591805 wikitext text/x-wiki '''بورخانییەت''' (بە ئەڵتائی: Ак јаҥ «ئاک یانگ»)، ئایینێکی [[ئەڵتائیان|ئەڵتائییە]] کە لە ڕاپەڕینی [[تورکەکان|تورکەکانەوە]] لە دژی ئیمپریالیزمی [[ڕووسیا]] لە نێوان ساڵانی ١٩٠٤ و ١٩٣٠ سەرچاوەی گرتووە. == سروشتەکانی == ناوی ئاڵتای بۆ ئایینەکە بریتییە لە ئاک یانگ «باوەڕی سپی».{{sfn|Halemba|2003|p=٤}} ئایینی ئاک یانک کە لەسەر بناغەکانی [[تەنگرییەت]] دامەزرا، کە باوەڕی کۆنی گەلانی تورک بوو، ھەروەھا ڕاپەڕینی نەتەوەیی تورکەکانی ئاڵتای بوو لە دژی ھەژموونی ڕووسیا. تەنگرییەت بۆ ھەموو تورکەکانە لەکاتێکدا بورخانییەت تەنھا بۆ گەلی ئەڵتائی. لە ڕوانگەی ئیدارەی ڕووسیا ئایینی ئاک پلانێکە کە دوژمنانی ڕووسیا داڕێژراون و لە دەرەوەی وڵاتەوە پشتیوانییان لێدەکرێت، بۆ ئەوەی گەلانی تورک بە ناسیۆنالیزمێکی ھاوبەشەوە یەکبخەن و زیان بە ڕووسیا بگەیەنن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارە ئەم ڕاپەڕینە کە ڕووسەکان زۆر بە جددی وەریان گرت و بە بەکارھێنانی توندوتیژی بە شێوەیەکی خوێناوی کۆتایی ھات، سەرەڕای ئەوەش شوێنەواری خۆی لە کولتوری ئاڵتایەکاندا تا ئەمڕۆ بەجێھێشت. ٨٠٪ی خەڵکی ئاڵتای بورخانیزم پەیڕەو دەکەن و ئەوانی تریش تەنگریزم دەکەن و تەنھا زۆر کەم ئاڵتای ئایینەکانی تر پەیڕەو دەکەن. بە گشتی بزووتنەوەی بورخانی وەک ئایینێکی تێکەڵاو نیشاندرا، کە بەشێک لە ئایینی بوودایی کۆن و تێنگریزم و بیروباوەڕە کۆنەکانی تری تورکی تێکەڵ کردووە. لەلایەن ئەلتایانەکانەوە پراکتیزە دەکرێت کە دەیانەوێت خۆیان جیاواز بکەن لە گەلانی دراوسێ و پەیوەندیدار.<ref name="regnum">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Алтайцам следует принять буддизм|trans-title="The Altaians should accept Buddhism"|زمان=ru|ناونیشان=http://regnum.ru/news/society/1974843.html|بڵاوکەرەوە=[[REGNUM News Agency|Regnum]]|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|archive-date= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211945/http://regnum.ru/news/society/1974843.html|url-status=dead}}</ref><ref>Sherstova, Burhanism, Chapter 1, 2, 3. Almost three hundred pages of the book leave little doubt about the validity of this conclusion by Sherstova made in 1977-1986.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|تورکیا|ئایین}} {{پۆلی کۆمنز|Burkhanism}} [[پۆل:ئایینەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ئایین]] [[پۆل:تەنگرییەت]] i0kplqfhhla0xjx2qt0dic1x3ak7e6c 1 227098 1591946 1461271 2026-06-19T11:28:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591946 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تووڤائیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1037835 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210721051943/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls بۆ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٢٤، ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تووڤائیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1461270 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201230000854/https://indo-european.eu/2018/08/y-dna-haplogroups-of-tuvinian-tribes-show-little-effect-of-the-mongol-expansion/ بۆ https://indo-european.eu/2018/08/y-dna-haplogroups-of-tuvinian-tribes-show-little-effect-of-the-mongol-expansion/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٤١، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تووڤائیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591945 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220109213702/https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn بۆ https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&ln=Mn زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٢٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) g6g9e38jp055d15txl3xcql63x5z369 0 230390 1591697 1585137 2026-06-18T16:39:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591697 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەبوو عەبدوڵڵا شافیعی''' ناوی وریا ڕەسوڵ ساڵح ھەولێرییە، یەکێک بووە لە سەرکردەکانی جوندولئیسلام و [[ئەنسارولئیسلام]]، دوای دەستگیرکردنی [[مەلا کرێکار]] بوو بە سەرۆکی ئەنسارولئیسلام کە ناوەکەی گۆری بۆ ئەنسارولسوننە و سەرکردەی ھێزەکە بووە لە ساڵی ٢٠٠٣–٢٠١٠، لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق دەستگیرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أبوو عبد اللە الشافعی زعیم انصار الاسلام فی قبضة العدالة|ناونیشان=https://www.iraqcenter.net/vb/showthread.php?t=56116|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.iraqcenter.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230309123006/https://www.iraqcenter.net/vb/showthread.php?t=56116|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإمارة|یەکەم=أیاد|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ='أنصار الإسلام' الکردیة.. من التأسیس حتی 'داعش'|ناونیشان=http://burathanews.com/arabic/antipathy/281312|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=وکالة أنباء براثا|زمان=ar-iq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309123005/http://burathanews.com/arabic/antipathy/281312|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الحکومة العراقیة تعرض مکافأة قدرھا 50 الف دولار للقبض علی زعیم انصار السنة|ناونیشان=https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.alayyam.info|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230309123014/https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ansar al Islam leader Abu Abdullah al Shafi, moments after his capture - Photos - The Long War Journal|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.longwarjournal.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|عێراق}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] iljjh9tr3s0nzpjwfx4eyevgwrvsc5x 0 230665 1591772 1398623 2026-06-18T21:16:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591772 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''باخچەی ئاژەڵانی مۆسکۆ''' یان باخچەی ئاژەڵانی مۆسکۆڤسکی (بە [[ڕووسی]]: Московский зоопарк) باخچەی ئاژەڵانێکە کە ڕووبەرەکەی ٢١٫٥ ھێکتار (٥٣ دۆنم)ە و لە ساڵی ١٨٦٤ لەلایەن پرۆفیسۆر-زانایانی بایۆلۆجی، ک.ف. ڕولێ، ئێس ئەی ئوسۆڤ و ئەی پی بۆگدانۆڤ، لە [[زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ]] .<ref name="worldwalk">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.worldwalk.info/en/catalog/172/ |سەردێڕ=Moscow Zoo (Moscow) |ئیش=worldwalk.info |بڵاوکەرەوە=WorldWalk.info |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007034750/http://www.worldwalk.info/en/catalog/172/ |url-status=dead }}</ref> لە ساڵی ١٩١٩ باخچەی ئاژەڵان بە نیشتمانی کرا. لە ساڵی ١٩٢٢ خاوەندارێتییەکەی گواسترایەوە بۆ حکوومەتی مۆسکۆ و لەو کاتەوە لەژێر کۆنترۆڵی مۆسکۆدا ماوەتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spitsin |یەکەم=Vladimir |سەردێڕ=Moscow Zoo, Encyclopedia of the World's Zoos, Volume 2 |ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0001unse_x5s0 |بڵاوکەرەوە=Fitzroy Dearborn |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=١-٥٧٩٥٨-١٧٤-٩|پەڕەکان=٨٣٠, ٨٣٤}}</ref> باخچەی ئاژەڵان کاتێک بۆ یەکەمجار کرایەوە ڕووبەری ١٠ ھێکتار (٢٥ دۆنم) بوو، ٢٨٦ ئاژەڵی تێدابوو. لە ساڵی ١٩٢٦ باخچەی ئاژەڵان فراوانکرا بۆ زەوییە تەنیشتەکان و ڕووبەرەکەی بۆ ١٨ ھێکتار (٤٤ دۆنم) زیادکرا. بینا ڕەسەنەکانی باخچەی ئاژەڵان لە دار بوون، بە شێوازی کۆن و ڕووسی دروستکراون و ڕەنگی داریان ئاڵۆزە. لە ساڵی ١٩٩٠ [[باخچەی ئاژەڵان]] نۆژەنکرایەوە. زیادکردنە سەرنجڕاکێشەکان بریتین لە دەروازەیەکی سەرەکی نوێ لە شێوەی قەڵایەکی گەورەی بەردین، و پردێکی پێ کە موڵکە کۆنەکانی (١٨٦٤) و نوێی (١٩٢٦)ی باخچەی ئاژەڵان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. پێش دروستکردنی پردی پێ، باخچەی ئاژەڵان وەک دوو 'باخچەی ئاژەڵانی جیاواز' کاردەکات، چونکە شەقامی بۆلشایا گروزینسکایا موڵکەکان دابەش دەکات. جگە لەوەش جارێکی دیکە باخچەی ئاژەڵان فراوانتر کرا. پێشانگای نوێ کرایەوە کە بریتین لە ئەکواریۆمی دەریایی، باڵندەخانە، پێشانگای بوونەوەرەکانی شەو، پێشانگای شێری دەریایی و بەشێک کە ئامانج لێی منداڵان بوو. شلەمەنی و چەم بە درێژایی زیادکرا بۆ ئەوەی ھەستێکی سروشتیتر بە باخچەی ئاژەڵان بدرێت. باخچەی ئاژەڵانی [[مۆسکۆ]] زیاتر لە ٧٥٠٠ ئاژەڵی تێدایە کە نوێنەرایەتی نزیکەی ھەزار جۆر دەکەن و ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢١٫٥ ھێکتار (٥٣ دۆنم)ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.museum.ru/M499 | سەردێڕ=Московский зоопарк}}</ref> باخچەی ئاژەڵان لێکۆڵینەوە لە ھەڵسوکەوتی ئاژەڵەکان و خۆراکدان و زاوزێکردن دەکات و جۆرە دەگمەنەکانی مەترسی لەناوچوون بەخێو دەکات. == ئەمانەش ببینە == * [[کتێبخانەی ناوەندی نەکراسۆڤ]] * [[تاوەری سوخارێڤ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Moscow Zoo}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|گیانلەبەران}} [[پۆل:باخچەی ئاژەڵان لە ڕووسیا]] [[پۆل:بینای و پێکھاتەکان لە مۆسکۆ]] driz8qqhr0uy8kdxke8ekvqt6wfqvla 0 239619 1591676 1487224 2026-06-18T15:21:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591676 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە=Edgein.jpg}} '''ئێدوارد «ئێد» تیۆدۆر گێین''' ({{بە ئینگلیزی|Ed Gein یان Edward Theodore Gein}}) ( ٢٧ی ئابی ١٩٠٦ <ref name="birthrecord">Vital Records, Pre-1907 Wisconsin. </ref> - تەممووزی [[١٩٨٤]]) ناسراو بە '''قەسابی پلاینفیڵد''' یان '''غولی پلاینفیڵد'''، بکوژێکی [[ئەمریکی]] بوو. تاوانەکانی کە لە دەوروبەری شارەکەی خۆی لە شاری [[پلاینفیڵد]] لە ویلایەتی [[ویسکۆنسن|ویسکۆنسێن]] ئەنجامدراوە، ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستھێناوە دوای ئەوەی دەسەڵاتداران بۆیان دەرکەوتووە کە گێین تەرمەکانی لە گۆڕستانە ناوخۆییەکاندا دەرھێناوە و لە ئێسک و پێستیانەوە شتی لێ درووستکردوون. گێین دان بەوەدا دەنێت کە دوو ژنی کوشتووە: یەکەمیان لە ساڵی ١٩٥٤ و دووەمیان لە ساڵی ١٩٥٧. سەرەتا گێین بە ناشایستە بۆ دادگاییکردن دەرکەوت و لە دامەزراوەیەکی تەندرووستی دەروونیدا بەندکرا. لە ساڵی ١٩٦٨ گێین تاوانبار کرا بەڵام لە ڕووی یاساییەوە شێت بوو، و لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا بەندکرا. بەھۆی شێرپەنجەی جگەر و لەکارکەوتنی کۆئەندامی ھەناسەدانەوە لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٨٤ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە تەنیشت خێزانەکەی لە گۆڕستانی پلاینفیڵد نێژرا، لە گۆڕێکدا کە ئێستا نیشانەی لەسەر نییە. گێین ئیلھامبەخشی کۆمەڵێک فیلمی وەک [[سایکۆ (فیلم)|سایکۆ]] (١٩٦٠)، [[بێدەنگی بەرخەکان (فیلم)|بێدەنگی بەرخەکان]] (١٩٩١) و کۆمەڵکوژی منشاری تەکساس (چەند بەشێک) بووە. == سەرەتای ژیان == === منداڵی === ئێد گێین لە ٢٧ی ئابی ١٩٠٦ لە شاری لاکرۆس لە ویلایەتی ویسکۆنسێن لەدایکبووە، دووەم کوڕی دوو کوڕی جۆرج فیلیپ گێین (١٨٧٣–١٩٤٠) و ئۆگستا ویلھێلمین گێین (١٨٧٨–١٩٤٥) بووە. گێین برایەکی گەورەی ھەبوو بە ناوی ھێنری (١٩٠١–١٩٤٤).<ref>https://www.wisconsinhistory.org/Records/Birth/BR2625292</ref><ref>Schechter, Harold (2010). Deviant. New York City: Simon & Schuster. p. 50. ISBN 978-1-4391-0697-6.</ref><ref>Schechter 1989, p. 59.</ref><ref>Schechter 1989, p. 54.</ref> ئۆگستا ڕقی لە ھاوسەرەکەی بوو چونکە کەسێکی مەیخۆر بوو و نەیدەتوانی کارەکەی خۆی بھێڵێتەوە. جۆرج بۆ چەند ساڵێک خاوەنی فرۆشگایەکی خواردن بوو، بەڵام فرۆشتی و خێزانەکە شارەکەیان بەجێھێشت بۆ ئەوەی لە کێڵگەیەکی تایبەتدا بژین کە ١٥٥ دۆنم (٦٣ ھێکتار) بوو لە شارۆچکەی پلاینفیڵد لە ناوچەی واسارا لە ویلایەتی ویسکۆنسێن، کە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی خێزانی گێین. ئۆگستا سوودی لە تەنیایی کێڵگەکە وەرگرت بۆ درووخستنەوەی ئەو کەسانەی کە دەیانتوانی کاریگەرییان لەسەر کوڕەکانی ھەبێت. گێین تەنیا بۆ ئەوەی بچێتە خوێندنگە کێڵگەکەی بەجێھێشت. لە دەرەوەی خوێندگەکە زۆربەی کاتەکانی بە کاری ماڵەوە لە کێڵگەکەدا بەسەر دەبرد. ئۆگستا بە قووڵی کەسێکی ئایینی بوو، و لۆتەری (ڕێبازێکی مەسیحییە کە ناوی مارتن لووسەر دامەزرێنەری ڕێبازی پڕۆستانت لێ نراوە) بوو. ئەو بانگەشەی بۆ منداڵەکانی دەکرد سەبارەت بە مەترسییەکانی [[بێ ڕەوشتی]] زگماکی لە جیھاندا و خراپی ئاڵوودەبوون بە مەی و باوەڕی وا بوو کە ھەموو ئافرەتەکان (جگە لە خۆی) لەشفرۆشن و ئامرازێکن کە شەیتان بۆ پیسکردنی زەوی بەکاریدەھێنێت. ھەموو نیوەڕۆیەک کاتێکی بۆ خوێندنەوەی پەرتووکی پیرۆز تەرخان دەکرد، بەزۆری ئەو بڕگانەی ھەڵدەبژارد کە پەیوەندییان بە مردن و کوشتن و سزای خوداییەوە ھەیە. ئێد گێین شەرمن بوو، و لەلایەن ھاوپۆل و مامۆستاکانییەوە لەبیریان بوو کە ڕەفتاری سەیر و سەمەرەی ھەبوو، وەک پێکەنینێکی بەڕواڵەت ھەڕەمەکی، وەک ئەوەی بە وتە گاڵتەجاڕیەکانی خۆیەوە پێبکەنێت. و ئەوەی دۆخەکە خراپتر کرد دایکی ھەرکاتێک بیزانیبا کە ئێد ھەوڵی ھاوڕێیەتی دەدا، ئەوا سزای دەدا سەرەڕای لاوازی گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی خۆی، بەڵام لە خوێندنگە بە تایبەتی لە خوێندنەوەدا ئاستێکی باشی بەدەستھێنا.<ref>Williams, Anne; Head, Vivian; Williams, Amy (2007). Fiendish Killers: Perpetrators Of The Worst Possible Evil. London: Futura Publishing. ISBN 978-0708807255.</ref><ref>Alex Flaster (producer) (2004). Biography: Ed Gein. Los Angeles, California: A&E Television Networks.</ref> === مردنەکان لە خێزانەکەدا === لە ١ی نیسانی ساڵی ١٩٤٠ باوکی بەھۆی سستبوونی دڵەوە بەھۆی مەیخواردنەوە گیانی لەدەستدا و تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ھێنری و ئێد دەستیان کرد بە وەرگرتنی کار لە دەوروبەری شارەکەدا بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان. ھەردووکیان بە گشتی لەلایەن دانیشتوانەوە بە جێی متمانە و ڕاستگۆ دادەنران. لە کاتێکدا ھەردووکیان وەک کارمەندی چاککردنەوە کاریان دەکرد، ئێد زۆرجار چاودێری منداڵەکانی دەکرد بۆ دراوسێکان. چێژی لە پیشەکە دەبینی، و پێدەچوو ئاسانتر پەیوەندی لەگەڵ منداڵانەوە ھەبێت زیاتر گەورەکان. ھێنری برای دەستی کرد بە پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ بێوەژنێکی تەنیا کە دایکی دوو منداڵ بوو و نەخشەی دانا لەگەڵیدا بژی؛ ھێنری نیگەران بوو لە وابەستەیی براکەی بە دایکییەوە و زۆرجار باسی ئێدی دەکرد بۆ دایکی بەڵام دایکی بە وتەی تووند وەڵامی دەدایەوە. لە ١٦ی ئایاری ١٩٤٤دا ھێنری و ئێد خەریکی سووتاندنی ھەندێک شت بوون لەسەر موڵکەکە. ئاگرەکە لە دەست دەرچوو و سەرنجی بەڕێوەبەرایەتی ئاگرکوژێنەوەی ناوچەکەی بۆ خۆی ڕاکێشا. تا کۆتایی ڕۆژەکە، دوای کوژانەوەی ئاگرەکە و نەمانی ئاگرکوژێنەوەکان، ئێد ھەواڵی ونبوونی براکەی دا. بە بەکارھێنانی فانۆس و چرای دەستی، کۆمەڵەی گەڕان بەدوای ھێنریدا گەڕا و تەرمەکەی دۆزرایەوە کە لەسەر زەوی بوو. دیارە ماوەیەکی زۆر لەمەوبەر کۆچی دوایی کردبوو، و پێدەچوو ھۆکاری مردنەکەی لەکارکەوتنی دڵی بووبێت بەو پێیەی نە سووتاوە و نە بریندار نەبووە. سەبارەت بە گێین، ھارۆڵد شێختەر ڕاپۆرتی دا کە ھێنری لێدان لە سەری ھەبووە. پۆلیس ڕەتیکردەوە ھێنری بە کوژراو ھەژمار بکات و دواتر پزیشکی دادوەری پارێزگاکە بە فەرمی خنکانی وەک ھۆکاری مردنەکەی خستەڕوو. دەسەڵاتداران بەڵگەنامەی مردنەکەیان پەسەند کرد، بەڵام ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی ئەنجام نەدرا و ھیچ پشکنینی جەستەی بۆ نەکرا. ھەندێک گومانیان دەکرد کە ئێد گێین براکەی کوشتبێت. لە کاتی لێکۆڵینەوەکانیدا، لێکۆڵەر جۆ ویلیمۆڤسکی پرسیاری سەبارەت بە مردنی ھێنری کرد. جۆرج ئارێنت کە لێکۆڵینەوەی لە کەیسی گێین کردووە، نووسیوویەتی کە بە گەڕانەوە بۆ دواوە «ئەگەری ھەیە» کە مردنی ھێنری ھاوشێوەی مردنی قابیل و ھابیل بێت. گێین و دایکی ئێستا بە تەنیان. ئۆگستا دوای ماوەیەکی کەم لە مردنی ھێنری تووشی جەڵتەی مێشک بوو و ئیفلیج بوو و ئێد خۆی تەرخان کرد بۆ چاودێریکردنی. دواتر گێین لە ساڵی ١٩٤٥دا باسی لەوە کرد کە ئەو و دایکی سەردانی پیاوێکیان کرد بە ناوی سمێس کە لە نزیکیانەوە دەژیا، بۆ کڕینی کا. بەپێی وتەی گێین، دایکی گەواھیداری ئەوە بووە کە سمێس لە سەگێکی دا. ئافرەتی ماڵی سمێس ڕایکردە دەرەوە و ھاوارێکی لێکرد کە بوەستێت بەڵام سمێس لە سەگەکەی دا تا کوشتی. دایکی گێین زۆر دڵتەنگ بوو بەم دیمەنە. بەڵام پێدەچێت ئەوەی بێزاری دەکرد، دڕندەیی بەرامبەر سەگەکە نەبوو بەڵکو بوونی ژنەکە بوو. ئۆگستا بە ئێدی وتووە کە ئەو ژنە ھاوسەرگیری لەگەڵ سمێس نەکردووە، بۆیە لەوێ ھیچ کارێکی نییە. «ئەو ژنە لەشفڕۆش بوو بۆ سمێس». ئۆگستا پەیوەندی بە ئافرەتەکە کرد تا بە تووڕەییەوە سەرزەنشتی بکات، ھەر زوو دوای ئەوە جەڵتەی مێشکی دووەمی لێکەوتەوە و تەندروستی بە خێرایی تێکچوو. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. بە وتەی نووسەر ھارۆڵد شێختەر، «گێین تاکە ھاوڕێ و خۆشەویستی ڕاستەقینەی خۆی لەدەستدا، و بە تەواوی تەنیا بوو لەم جیھانەدا».<ref>Harold Schechter (2010). Deviant. Simon & Schuster. ل. 50. ISBN:978-1-4391-0697-6.</ref><ref>Schechter 1989، لاپەڕە 59.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170304040855/http://www.historicmapworks.com/Map/US/58945/Plainfield+Township/Waushara+County+1924/Wisconsin/</ref><ref>Flaster, Alex. (producer) Biography: Ed Gain. 2004. Biography. Los Angeles, California: A&E Television Networks.</ref> == کارکردن == گێین کێڵگەکەی پاراست و لە چەند کارێک پارەی دەستکەوت. وازی لەو ژوورانە ھێنا کە دایکی بەکاریان دەھێنا لەوانەش نھۆمی سەرەوە و خوارەوە و ژووری میوان بەبێ دەست لێدان؛ لە کاتێکدا کە شوێنەکانی تری ماڵەکە تا دێت پیستر دەبوون، ژوورەکانی دایکی زۆر بە پاکی مانەوە. پاشان گێین لە ژوورێکی بچووکی تەنیشت چێشتخانەکەدا ژیا. لەم کاتەدا ئارەزووی لە خوێندنەوەی گۆڤارە ھەستبزوێن و سەرکێشییەکان بوو، بەتایبەتی ئەوانەی چیرۆکی مرۆڤخۆرەکان یان کارە دڕندەییەکانی نازییەکانیان تێدایە. گێین جووتیارێکی لێھاتوو بوو و لە ساڵی ١٩٥١ەوە یارمەتی کشتوکاڵی فیدراڵی وەرگرت، زەوییەکی ٨٠ دۆنم (٣٢ ھێکتار)ی فرۆشت کە ھی ھێنری برای بوو.<ref>The Psycho Records, p.2, by Laurence A. Rickels, 2016</ref><ref>https://books.google.com/books?id=6m2pCQAAQBAJ&q=80+acre</ref> == تاوانەکان == بەیانی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧، بێرنیس وۆردن خاوەنی فرۆشگای ڕەقەکاڵای پلاینفیڵد دیارنەما. گەواھیدەرێک ڕای گەیاندووە کە بارھەڵگرێکی سەر بە فرۆشگاکە لە دەوروبەری کاتژمێر ٩:٣٠ خولەکی بەیانی لە پشتەوەی بیناکە دەرچووە. فرۆشگاکە بە درێژایی ڕۆژ داخراو بوو؛ بەشێک لە دانیشتووانی ناوچەکە پێیان وایە کە ئەمەش بەھۆی وەرزی ڕاوکردنی ئاسکەوە بووە. کوڕەکەی بێرنیس و جێگری بەڕێوەبەری پۆلیسی ناوچەکە نزیکەی کاتژمێر ٥:٠٠ی پاشنیوەڕۆ چوونە ناو فرۆشگاکە. ئامێری تۆمارکردنی فرۆشگاکە بە کراوەیی و ھەندێک پەڵەی خوێن لەسەر زەویەکە دۆزرایەوە.<ref>"Widow, 58, Found Slain in Wisconsin". Star Tribune. November 17, 1957. p. 1. Archived from the original on March 3, 2017. Retrieved March 3, 2017 – via Newspapers.com.</ref> کوڕەکەی بە لێکۆڵەرانی وتووە کە گێین ئێوارەی پێش دیارنەمانی دایکی لە فرۆشگاکە بووە، و ڕای گەیاندووە کە بەیانییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کڕینی ھەندێک پێویستی دیکە.<ref>https://newspaperarchive.com/stevens-point-daily-journal-nov-18-1957-p-1/</ref><ref>"Gein Admits Killing Woman, Kileen Reveals". The Oshkosh Northwestern. November 18, 1957. p. 1. Archived from the original on March 4, 2017. Retrieved March 3, 2017 – via Newspapers.com.</ref> ئێوارەی ھەمان ڕۆژ پۆلیس گێینیان دەستگیرکرد و چوونە کێڵگەکەی بۆ گەڕان و پشکنین. لە یەکێک لە ژوورەکاندا تەرمی پارچە پارچەکراوی وۆردن دەدۆزنەوە، کە سەرووخوار کراوە بە قاچەکانییەوە ھەڵواسراوە و پەت لە مەچەکیدایە. بە تفەنگێکی عەیار ٢٢ تەقەی لێکراوە و دوای مردنی تەرمەکەی شێوێندراوە.<ref>https://archive.org/details/obsession00john</ref><ref>Stone, Michael H.; Brucato, Gary (2019). The New Evil: Understanding the Emergence of Modern Violent Crime. Amherst, New York: Prometheus Books. p. 8. ISBN 978-1633885325.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819045025/http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ |url-status=dead }}</ref> == چارەنووسی موڵک و ماڵی گێین == خانوو و موڵکەکەی ئێد گێین کە ڕووبەری ١٩٥ دۆنم (٧٩ ھێکتار) بوو، بەھای ٤٧٠٠ دۆلار بووە (یەکسانە بە ٤٢ ھەزار دۆلار لە ھەژمارەکانی ساڵی ٢٠١٩). بڕیار بوو لە ٣٠ی ئازاری ١٩٥٨ موڵکەکەی بخرێتە مەزادەوە، لەکاتێکدا دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە خانووەکە و ئەو زەوییەی کە لەسەری وەستاوە ڕەنگە ببێتە شوێنێکی سەرنجڕاکێشی گەشتیاری. بەیانی زووی ٢٠ی ئازار، موڵکەکەی گێین لەلایەن دانیشتووانی ناوچەکەوە ئاگری تێبەردرا. ئۆتۆمبێلەکەی گێین لە ساڵی ١٩٤٩ کە تەرمی قوربانییەکانی پێ دەردەھێنا، لە مەزادێکی ئاشکرادا بە ٧٦٠ دۆلار فرۆشرا (کە یەکسانە بە ٦٧٠٠ دۆلار لە ھەژمارەکانی ساڵی ٢٠١٩دا). == مردن == گێین لە پەیمانگای تەندروستی دەروونی مێندۆتا لە ٢٦ی تەمموزی ١٩٨٤ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی سییەکانەوە کۆچی دوایی کرد. بەدرێژایی ساڵان، ئەوانەی بەدوای شتەکانی ئێددا دەگەڕان گۆڕەکەیان لە گۆڕستانی پلاینفیڵد ھەڵکەندەوە، تاوەکو کێلی گۆڕەکە خۆی لە ساڵی ٢٠٠٠ دزرا، لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠١ لە نزیک سیاتڵ دۆزرایەوە و لە بەشی شەریف لە ویلایەتی واشارا ھەڵگیرا. خودی گۆڕەکە ھێشتا نیشانەی لەسەر نییە، بەڵام نەزانراو نییە؛ گێین لە نێوان دایک و باوکی و براکەی لە گۆڕستاندا بە خاک دەسپێردرێت.<ref>Bie, Michael (2007). It Happened in Wisconsin. Guilford, Connecticut: TwoDot. p. 97. ISBN 978-0-7627-4153-3. OCLC 76820808.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Ed Gein}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] 49diwi0igmi4ehjpry7tv6f4pvlvbzs 0 241501 1591608 1591493 2026-06-18T12:03:40Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591608 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە=Israel_outline_jerusalem.png}} '''ھێرشی یەشیڤات بەیت ئیسرائیل'''<ref name="google">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dronzina, T.|ناونیشان=https://books.google.co.uk/books?id=qxzvAgAAQBAJ&pg=PA63|سەردێڕ=Contemporary Suicide Terrorism: Origins, Trends and Ways of Tackling It|دوایین٢=Houdaigui, R.E.|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ژپنک=٩٧٨١٦١٤٩٩١٠٩٠|پەڕە=٦٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191219140328/https://books.google.co.uk/books?id=qxzvAgAAQBAJ&pg=PA63|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> تەقینەوەیەکی خۆکوژی فەلەستینییەکان بوو کە لە ٢ی ئازاری ٢٠٠٢ لە گەڕەکی بەیت ئیسرائیل لە ناوەندی شاری [[قودس]] ڕوویدا، لە ھێرشەکەدا یازدە ھاوڵاتی ئیسرائیلی کوژران، کە دوو کۆرپە و سێ منداڵ و دوو ھەرزەکار بوون. لەو ھێرشەدا زیاتر لە ٥٠ کەس بریندار بوون کە چواریان بە سەختی بریندار بوون. تەقینەوەکە لە دەروازەی یەشیڤای ھاریدی «بەیت ئیسرائیل» لە ناوەڕاستی قودس ڕوویدا، کە خەڵک بۆ ئاھەنگگێڕان بە بار میتزڤا، بۆمبڕێژکەرەکە بۆمبە پڕ لە پریشکەکەی تەقاندەوە شانبەشانی کۆمەڵێک ژن بە گالیسکەی منداڵەکانیانەوە کە چاوەڕێی کۆتایی ھاتنی خزمەتگوزارییەکان بوون لە نزیک پەرستگەیەکی جوولەکە. کەتیبەکانی شەھیدانی ئەقسا فەلەستینییەکان بەرپرسیارێتیی ئەو پەلامارەیان لە ئەستۆ گرت.<ref name="MFA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Suicide bombing in the Beit Yisrael neighborhood in Jerusalem - 2-Mar-2002|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2002/3/Suicide%20bombing%20in%20the%20Beit%20Yisrael%20neighborhood%20i|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=MFA}}</ref> <ref name="H">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=9 dead, 51 hurt in Jerusalem bombing|ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.5237778|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Haaretz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924215218/http://www.haaretz.com/print-edition/news/9-dead-51-hurt-in-jerusalem-bombing-1.51487|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="belly">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Focus / Jerusalem's soft underbelly|ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.5237692|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Haaretz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924221428/http://www.haaretz.com/print-edition/news/focus-jerusalem-s-soft-underbelly-1.51476|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="NYT">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In Jerusalem, Suicide Bomber Kills at Least 9|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2002/03/03/world/in-jerusalem-suicide-bomber-kills-at-least-9.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=New York Times}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٠٢|سەردێڕ=Sixteen Israelis killed in two attacks ; West Bank shooting, Jerusalem bombing injure more than 50|ناونیشان=https://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/110027997.html?dids=110027997:110027997&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121107093218/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/110027997.html?dids=110027997:110027997&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەنجامدەران == کەتیبەکانی شەھیدانی ئەقسا، باڵی چەکداری فەتح، بەرپرسیارێتیی خۆی لە ئەستۆ گرت و ڕای گەیاند کە ھێرشەکە تۆڵەسەندنەوەی کوژرانی ١٩ فەلەستینی بوو لەکاتی ھێرشە سەربازییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەمپی پەنابەرانی بەلاتە و [[جەنین]] لە سەرەتای ئەم ھەفتەیەدا. ناسنامەی بۆمبڕێژکراوەکە ناوی محەممەد ئەلشووھانی تەمەن ١٩ ساڵ بوو و خەڵکی کەمپی پەنابەرانی دھێشە بوو لە نزیک [[بەیت لەحم]]. نزیکەی ھەزار و ٥٠٠ فەلەستینی لە سەرانسەری کەمپەکەدا بە دابەشکردنی شیرینی و تەقەکردن بە ھەوادا ئاھەنگیان گێڕا.<ref>https://web.archive.org/web/20180110234547/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1851747.stm</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠٠٠|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 7n65t3y9ytb9kcr3wt6jnco7dud8t60 3 241505 1591671 1589575 2026-06-18T14:47:35Z Rebaz qaradaxi 76111 /* پرسیار لە Rebaz qaradaxiەوە (١٤:٤٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) */ بەشی نوێ 1591671 wikitext text/x-wiki {{بۆکسی ئەرشیڤ|*[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی١|ئەرشیڤی١]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٢|ئەرشیڤی٢]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٣|ئەرشیڤی٣]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared//ئەرشیڤی٤|ئەرشیڤی٤]]}} == کێشەیەک لە ھەژمارەکەمدایە == سەلام، بۆچی کاتێک دەستکاری یان وتارێک دەمەوێت دروست بکەم داوای کۆدی کاپچەم لێ دەکات گەر بزانیت. تکایە بۆم چاک بکەن. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏١٥:٤٦، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) :ڕەنگە هەندێ چالاکی گوماناویت کردبێت کە وایزانیبێت لە ڕێی بۆتەوە کراوە، هەوڵبدە لەسەر ئامێر و ئینتەرنێتێکی دیکە تاقی بکەیتەوە بزانە هەمان کێشەت هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٢١، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::یەکەمین وتارم لەڕێگەی وەرگێڕی خۆگەڕی ویکیپیدیا خۆی دروست کرد بۆیە داوای لێم کرد بەڵام دووەم وتار و سێیەمم وای پێم نەوت. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏٠٩:٥٢، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:سامان کوردی|سامان کوردی]]ەوە لەسەر [[گۆران (تیرە)]] (‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == چۆن وێنەزیادکەم لەوتارێک بەموبایلی زیرەک --[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سامان کوردی|لێدوان]]) ‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] سڵاو، بەداخەوە هێشتا فێرکاری مۆبایلمان نییە، بەڵام ئەگەر [https://www.youtube.com/watch?v=L9p9KFZolAs سەیری فێرکارییەکانی کۆمپیوتەر بکەیت لێرە] ئەوا ڕەنگبێ کارئاسانی زۆرت بۆ بکەن و هەنگاوەکان زۆر لەیەکەوە نزیکن، دەتوانیت لە خوارەوەی ویکیپیدیاش کلیک لەسەر بینینی کۆمپیوتەر/دیسکتۆپ بکەیت بۆ ئەوەی شێوەی دەرکەوتنی مۆبایل بگۆڕێ بۆ کۆمپیوتەر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٨:٣٧، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:كنان الشريف|كنان الشريف]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:حسين]] (‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == https://w.wiki/7Xmq --[[بەکارھێنەر:كنان الشريف|كنان الشريف]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:كنان الشريف|لێدوان]]) ‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]ەوە (‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو مامۆستا، چۆن ئەتوانم بابەتێک زیادبکەم؟ --[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|لێدوان]]) ‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٤:٤١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]]ەوە (‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == له به ین ئاوایی مله و سرنجداخ ئاوایی نوین هه یه که ئه مه وی زیادی بکه م --[[بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|لێدوان]]) ‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]]ەوە (‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣) == سلاو پيويستم به زاراوه ى. باديني --[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|لێدوان]]) ‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] [https://ku.wikipedia.org/ بڕوانە ئێرە] گەر مەبەستتان لە ویکیپیدیای کرمانجی دێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٩، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پڕۆژەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان == سڵاو، ئەو پێشبڕکێیەم بینی و بەڕاستی بەڕای من شتێکی زۆر باشە، بەڵام بۆ دەنگی لێ نەھێنین و ھەندێک پێشبڕکێیەکەی سەختتر نەکەین :) ئەگەر بکرێ لە میدیا کوردییەکان بانگەوازی بدەین بۆ ئەوەی بەکارھێنەرە نوێیەکان ڕوو بکەنە ویکیپیدیا کوردییەکان و لێرە بەشدار ببن، خەڵاتی ھەتا ٢٠٠ دۆڵار کەم پارەیەک نییە لە کوردستان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٥٨، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :ئەمڕۆ بانگەشەکان بۆ پێشبڕکێیەکە زیاتر دەکەین. سوپاس بۆ پێشنیارەکانت. سەبارەت بە ناوەکەش ئەوە [[metawiki:Kurdish_Wikimedians_User_Group|ناوی کۆمەڵەکەمانە]] بۆیە ناکرێت بیگۆڕین. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:١٨، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو ویستم هەر لێرە پرسیار بکەم، دیارە ماوەیەکی زۆریش چاوەڕێی ئەم کاتەم دەکرد دواجار سوپاس بۆ خوا توانیتان ڕێکی بخەن و سوپاستان دەکەم. پرسیارەکەم ئەوەیە کە ئەگەر ئێمە وتارەکان بنوسین لە ڕێگای بۆتەوە دیار دەکرێت کە ئەم بەکارهێنەرە چەند وتار و بایتی زیاد کردووە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٣٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::زۆر سوپاس @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، بەڵێ ئەوەی ئێمە وامان کردووە کە بە بۆت وتارەکانتان کۆ بکرێتەوە و ئامارەکان دابنرێن. بەمەش کاتی زیاترتان دەبێت بۆ نووسینی زۆرترین وتار و بایتی زیاتر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٤١، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر باشە، دەستان خۆشبێت و هیوادارم زۆرترین کەس بەشداری بکات. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::سەیری بەشداربووانم کرد، ھیوای سەرکەوتن بۆ بەکارھێنەران دەخوازم، ھەروەھا ھیوادارام ببێتە ھۆی ئەوی بەکارھێنەرانی نوێ زیاتر ڕوو بکەنە ویکیپیدیای کوردی. سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::بژین و هیوای سەرکەوتن بۆ ئێوەش لە پێشبڕکێیەکە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٤١، ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Wikimedia Barnstar no TEXT.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی ویکیمیدیا''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو، نیشانی ویکیمیدیا پێشکەشی بەڕێزتان بێت بەھۆی بەشدارییەکانتان لە پڕۆژەکەدا و بەتایبەتی گرووپی ویکیمیدیاوانە کوردەکان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٠، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) |} == پرسیار لە [[User:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]ەوە (‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو و ڕێز سڵاو لە برایانی ویکیپیدیای کوردی دەستان خۆش بێت و ماندو نەبن برایان ❤️ چەن پرسیارێکم هەیە بەڵام هەموی لە لە یەک ڕستەدا کۆ ئەکەمەوە چۆن بتوانم متمانەی ویکیپیدیای کوردی بەدەست بێنم؟؟ ڕاستە ئێستا هەژمارێکم هەیە بەڵام زۆر بابەت هەیە ئەمەوێت زیادیان بکەم ناتوانی بە ڕونی و بە تێری بڵاویان بکەمەوە بۆیە ئەمەوێت قبوڵکردنی ئێوە بە دەست بێنم و خزمەت بە ویکپیدیای کوردی بکەم و چەندین وتار زیاد بکەم لەگەڵ ڕێزدا… --[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|لێدوان]]) ‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]، پێموایە وەک سەرەتا باشترین کار ئەوەیە وەرگێڕان لە ویکیپیدیای ئینگلیزی بکەیت. ئەمەش بۆ ئەوەیە کە لەسەر شێوازی نووسین لە ویکیپیدیا ڕابێیت کە دواتر خۆشت دەتوانیت بەپێی گەڕانی خۆت ئەوا بابەتی هاوشێوە درووست بکەیت بەڵام ئەگەر سەرەتا بە وەرگێڕان دەست پێ بکەیت زۆر باش دەبێت. لە کەناڵی یوتیووبی ویکیپیدیاش فێرکاری پێویست بەردەست خراون و تکایە [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos سەیریان بکە لێرەوە]. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٤٢، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمد محسن 90|محمد محسن 90]]ەوە (‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو، ماموستایى بەرێز تکایە هاریکارم بکە لە وتارەکانم لەبارەى رێزمان و لەبارەى داڕێژراوەکان، چوونکە وتارەکانم سەرچاوەى باوەرپێکراوى نووسەر و کتێبەکانى تێدایە. لە گەل ڕێزم --[[بەکارھێنەر:محمد محسن 90|محمد محسن 90]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمد محسن 90|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]]ەوە (‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو بەڕێز ، بێزەحمەت من بابەتێکی نوێم داناوە لە ویکیپیدیا بەڵام دەرناکەوێ و ونە لەکاتی گەڕان و سێرچ کردن بۆی هۆکار چیە ؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :بەڕێز ڕەنگە وتار یان بەشدارییەکەت سڕابێتەوە بەهۆی نەگونجان لەگەڵ شێوازی وتارەکانی ویکیپیدیا. پێشنیار دەکەم چەند وتارێکی هاوشێوەی وتارەکەی خۆت بدۆزیتەوە و بە چاولێکردن لەوانەوە وتارەکەی خۆت بنووسیت + چەند شتێک گرنگە لە ویکیپیدیا ئەوەیە کە سەرچاوەی ىڕواپێکراو هەبێت، وتارەکەت گرنگی هەبێت نەوەک شتی نوێ و کەم بایەخ و نەناسراوبن لە ناو کۆمەڵگا. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٩:١٤، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکێیەکە == سڵاو بەڕێز {{وب|Kushared}} زەحمەت نەبێت دەتوانیت لە دیسکۆرد جوابم بدەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٤٣، ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:HRH.ph|HRH.ph]]ەوە (‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤) == سلاو بەرێز ... چون دەتوانم بابەتەکی زانستی لە ویکیپیدیادا بنوسم و نەشری بکەم --[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:HRH.ph|لێدوان]]) ‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٢:٤٩، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پێداچوونەوە بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر: Kurdzag1946 == سڵاو بەڕێز Kushared، تکایە بە پێداچوونەوەیەک بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر Kurdzag1946 بکەن، ئەوە چەندین جارە بە ڕیکلام و دەستەواژەی خراپ دەستکاری وتارەکان دەکات، تەماشای دوایین دەستکاری [[کوردایەتی]] و [[ڕەمزی نافیع]] بکە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی پێشتر بە ھەژمارێکی دیکەش ئاگادار کراوەتەوە. (ببورە لەبیرم کرد ناونیشانی بابەت لە پەیامی پێشووتر دابنێم). سپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٨:٥٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]]ەوە (‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤) == کاکە دەمەوێ ژیان نامەی خۆم بنووسم کەسێک بگەڕێ بە دوام ژیان نامسگ منی تێدا بێ --[[بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|لێدوان]]) ‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:AramBot|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:١٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکییکە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاوت لێبێت زۆر سوپاس بۆ کێبڕکێیەکە، زەحەمت نەبێت چەند وتارم لابراوە و ناویان چییە، و پارەکە چۆن وەردەگیرێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٢٣، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]ەوە (‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاوت لێ بێ . ماندوو نەبی من ئەمەوێ بە شێوازێکی خێرا باسی دەسکاری کردن و بەکارهێنانی ویکیپیدیای کوردیم بۆ بکەی چۆن ئیش بکەم --[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|لێدوان]]) ‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:کارا دلێر|کارا دلێر]]ەوە (‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاو چۆن بتوانم وتار دروست بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:کارا دلێر|لێدوان]]) ‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]]ەوە لەسەر [[ماددەی ھۆشمەند]] (‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤) == ماددەی ھۆشمەند یان هۆشبەر ؟ --[[بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|لێدوان]]) ‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :وتاری ماددەی ھۆشمەند جیاوازە لەگەڵ ماددەی ھۆشبەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٣٩، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan]] (‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤) == سلاو بێزاحمەت چۆن بابەت پۆست بکەم دەمەوێ بابەتێک پۆست بکەم بە وێنەوە --[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|لێدوان]]) ‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ‏٢٣:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:RamzyM (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == پرسیار لە [[User:Kati1363|Kati1363]]ەوە (‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == سلاو چۆن بتوانیم بابەتێک بە زمانی کوردی هەڵگرم و بیگۆرم بەزمانی تر و بلاوی بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Kati1363|Kati1363]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kati1363|لێدوان]]) ‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]ەوە (‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == بەڕێزان سڵاو. من ئەندامی تازەم. دەتوانن بە وێنە فێرکاریی دانێن، بۆ ئەوەی باستر بتوانین پەڕە بە زمانی کوردیی زیاد بکەین؟ ڕێز --[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|لێدوان]]) ‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]٫ تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٠:١٤، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Siokid|Siokid]]ەوە (‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا، تکایە دەروازەی جوگرافیا و دەروازەی تاجیکستان بەو پۆلانە زیاد بکە، خۆم ناتوانم ژمارەیان زۆرە: «پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان»، «پۆل:شارەکانی تاجیکستان». --[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Siokid|لێدوان]]) ‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] وابزانم بەڕێزت بتوانی کارێک بکەی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] {{کرا}}. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٢:٥٢، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed]] (‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا .... ئەمەوێ زانیاری بڵاو بکەمەوە و پەڕە دروست بکەم ئەتوانی یارمەتیم بدەیت --[[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|لێدوان]]) ‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:سداد ولی|سداد ولی]]ەوە (‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤) == سڵاو ،بەرێزەکەم ، من بەشدارم لە ویکپیدیا، بەڵام چۆن دەتوانم هاوکاریت بکەم --[[بەکارھێنەر:سداد ولی|سداد ولی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سداد ولی|لێدوان]]) ‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]]ەوە (‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) == سڵاو...ببورە بۆ بێزارکردن ..من تازە هاتوومەتە ناو ویکیپیدیاو ئەمەوێت لێداوان بنوسم ..زۆر شارەزایم نییە..ئەوان پێشنیاری چاک کردنی وتارێکم بۆ دەکەن لەسەر چی بنەمایەک چاکی بکەم ؟؟..بنەمای پیت یان خاڵبەندی ..زۆرسوپاس❤ --[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|لێدوان]]) ‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] بە خێربێی بۆ ویکیپیدیا، هەر دەستکارییەک خزمەت بە ویکیپیدیا دەکات ئەگەر ئەرێنی بێت، تەنانەت ڕاستکردنەوەی ڕێنووس و خاڵبەندیش کە زۆر گرنگن. بەڵام خزمەتی سەرەکی ئەگەر بیکەیت ئەوەیە بۆ ماوەیەکی باش لەسەر بابەتێکی دیاریکراو کاربکەیت و دەوڵەمەندی بکەیت. ئەوەیان زۆر بەباشی شوێنی خۆی دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٠، ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]ەوە (‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤) == سلأو من ئه مه وێ زانيارى وه ربگرم دهرباره ى ژيانى زانكؤ --[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|لێدوان]]) ‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]، بەداخەوە ویکیپیدیا ئەم ڕێنمایی و بابەتانە لە خۆ ناگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٣١، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]]ەوە (‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤) == لە کوێ زانیاری تەواوم لەسەر اسماعیل ولیانی پێ دەدرێت --[[بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|لێدوان]]) ‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Im hanaray|Im hanaray]]ەوە (٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو ئایا من چۆن بابەتێک بڵاوبکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Im hanaray|لێدوان]]) ٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:شاکێو|شاکێو]]ەوە (٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥) == چۆن مافی بڵاو کردنەوە وەربگرم --[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:شاکێو|لێدوان]]) ٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بەڕێز@[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]]، پرسیارەکەت زۆر ڕوون نییە. دەکرێ زیاتر وردەکاریی بنووسیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdinoma|Kurdinoma]]ەوە (١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو. بەشی disambiguation چۆن زیاد بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdinoma|Kurdinoma]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdinoma|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بڕوانە پەڕەی [[ویکیپیدیا:ڕوونکردنەوە]] [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٠٩، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]]ەوە (١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥) == سڵاو و ڕێز مامۆستای هێژا دەمهەوێت لاپەڕەیەک بۆ نووسراوەکانی خۆم دروست بکەم و پاشکەوتی بکەم لە ویکی پێدیا. ئەم شوێنە یا لاپەڕەیە نادۆزمەوە کە دەتوانم کاری لەسەر بکەم. سپاس و ڕێز بۆ هاوکاریتان! سوورکێو زەکی --[[بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Lakmedia|Lakmedia]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:سەبارەت]] (١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥) == سڵاو چۆن له ک نیوز بڵاو بکه مه وه؟ --[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Lakmedia|لێدوان]]) ١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] زۆر بەباشی لە پرسیارەکەت تێنەگەیشتم. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:YaElllllllla|YaElllllllla]]ەوە (٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥) == Chon btwanm ba dway marzamay bgarem? --[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:YaElllllllla|لێدوان]]) ٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]]، ئەگەر مەبەستت مەلزەمەیە ئەوا لە ویکیپیدیا دەستناکەوێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]ەوە (١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) == سلاو، چوون بابەتێك دانێم --[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|لێدوان]]) ١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٤، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]ەوە (١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥) == سڵاو برای بەڕێزم. هیوادارم باش و بێوەی بن. ئەرک نەبێت دەتوانن ئەم بابەتە بسڕنەوە لەبەرئەوەی کاتێک ئەندامێکی نوێی ئێرە بووم، بە هەڵە دروستم کرد. هەرچەندە مانگێک دەبێ تاگی سڕینەوەم داناوە بەڵام هەرماوە. بۆ زانیاریتان بابەتە ڕاستەکەم داناوە. زۆر سوپاس https://ckb.wikipedia.org/wiki/West_Bromwich --[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]، وتارەکە سڕایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٢، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::دەستەکانت خۆشبێت برا گیان. [[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[:پەڕگە:AS Roma.png:]] == سڵاو، [[:پەڕگە:AS Roma.png|ئەم پەڕگەیە]] داواکاری سڕینەوەی لەسەر دانراوە، لەبەر ئەوەی ماف پارێزراوە لە ھیچ شوێنێک بەکارنەھاتووە، ئەتوانن چاکی بکەن؟ ئەگەرنا پێویستە بیسڕینەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:٠١، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو، هەندێ لەو پەڕگانە کاتی خۆی بەهەڵە بارکراوە و دواتر وێنەکە لە کۆمنز هەبووە. بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:مام شوان|مام شوان]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:مام شوان]] (١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥) == سڵاو مامۆستا ئەمەوێ بابەتێک بڵاو بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مام شوان|لێدوان]]) ١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٥، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kara Dleer|Kara Dleer]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ]] (٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥) == دەمەوێ پەڕەیەک دروست بکەم لەسەر کەسایەتیەکی دیار --[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kara Dleer|لێدوان]]) ٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:فرمان موحسین|فرمان موحسین]]ەوە لەسەر [[وتووێژ:عەلی بەردەشانی]] (٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦) == بابەتێکم لەسەر عەلی بەردەشانی بڵاوکردەوە --[[بەکارھێنەر:فرمان موحسین|فرمان موحسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:فرمان موحسین|لێدوان]]) ٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]]ەوە لەسەر [[جوگرافیای باشووری کوردستان]] (١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦) == سڵاو چۆن بتوانم چاکی بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|لێدوان]]) ١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == کارنەکردنى دەستکارى سەرچاوە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سلاو برا چۆنى ھیوادارم باش و تەندروست بن.پرسیارێکم ھەبوو لاى من کاتێک شێوازى دەستکارى ھەڵدەبژیرى بەس دەستکارى دیدارى چالاکە کاتێک دەمەوێ شێوازى دەستکارى سەرچاوە بەکاربێنم کار ناکات. لە ویکیى عەرەبى و ئینگلیزى کێشەى نییە بەس لێرە ناتوانم ئەو کارە بکەم چارەسەرى چییە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٠٨:١٧، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، دەبێت ئێستا چاک بووبێت. دەتوانیت سەیرێکی بکەیتەوە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاو برا. بەڵێ دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٦:٣٧، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی == سڵاو بەڕێز Kushared، ھیوادارم باش و تەندروست بن، ویستم بپرسم [[:meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]] چی لێھاتووە لە ئێستادا! ئایا ھیچ چالاکیییەکی ماوە؟ ئەوە ویکیپیدیای عەرەبی لە ئێستادا خەریکی بەڕێوەچوونی [[:ar:ويكيبيديا:مسابقة فلسطين الرابعة|«چوارەم» کێبڕکێی فەلەستینە]] و لەو دوو ساڵ و نیوەدا (لە ٢٠٢٣ەوە)، چەندین پڕۆژەی خەڵاتداری تریشیان بەڕێوە بردوون و ھەزاران ھەزار دۆلاریشیان لە مێتا بۆ پڕۆژەکانیان وەرگرتووە! بەڵام ئێمە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ەوە ئەوە زیاتر لە دوو ساڵە کە ھیچ پڕۆژەیەکمان نەبووە! سەیری ویکیمیدیای کوردیم کرد و بینیم کە دوو ساڵە ھیچ چالاکییەکی نەبووە و پڕۆژەکانی سڕ بوون. لە ئێستادا ویکیپیدیای کوردی ڕەوشی زۆر باش نییە، ھەتا بەکارھێنەرێکی نوێی ناچالاک دێت، ئەوە سێ بەکارھێنەری چالاک و بەئەزموونی وەک کاک ئارام خانەنشین دەبن و وازدێنن لە چالاکییەکانیان! ئەوە نەوەی یەکەم و دووەمی ویکیپیدیا وەک بەڕێزتان یان بەتەواوی خانەنشین بوون و یانیش نیمچەخانەنشین، نەوەی سێیەم و چوارەمیش وەکوو من ئەوە نیوەیان وازیان ھێناوە، نەوەی پێنجەمیشمان زۆر زۆر کەمن و جێگای ھیچ یەک لەوانەی پێشوویان نەگرتووەتەوە. بە بۆچوونی من ئەگەر پڕۆژەک شتێک یان بیرۆکەیەک بدۆزینەوە ئەوە دەتوانین سەرنجی بەکارھێنەری نوێی زیاتر ڕاکێشین بۆ ئەوەی ببنە ئەندام و چالاکی بکەن. پێم خۆشە ڕا و بۆچوونی ئێوەش بزانم و ئەگەر بیرۆکەیەک یان ڕێگاچارەیەکتان لە مێشک دایە ئەوە خۆشحاڵ دەبم باسی بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٠، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:فەرهاد|فەرهاد]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و ھتد... تکایە ئێوەش بۆچوونی خۆتان بڵێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نازانم بۆ پڕۆژە بەڵام ویکی سۆرانی لە کرمانجی و زازاکی باشترە لەڕووی قووڵی وتار و سەرچاوەکان، بەڵام کەسانی چالاکی کەم بووەتەوە پێم وایە زیرەکی دەستکردیش ڕۆڵی ھەیە. خۆم دوو مانگە تاکو ئێستا ٢٧٤ وتارم لە کۆلکەیی نەھێشتووە، گەر ٥ کەسی چالاکی وەک من ھەبا لایەنی کەم ١٠٪ی کۆی وتارە کورتەکانی ویکی سۆرانیمان نەدەھێشت لە ماوەی نۆ مانگدا! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٢٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ڕاستە، دەستت خۆش بێت و بەھیوای بەردەوامبوونت. ئێمەش زیاتر خەریکی کۆمەڵە وتارەکانین و چەند بەکارھێنەری تریش ھەر یەکەو بە جۆرێک بەشداری دەکەن، بەڵام زۆر نا! ئێستا سەیری ئەو بەکارھێنەرانەی تاگم کردوون بکە، ١٧ کەسن کە ئەو مانگە هەر ١٠یان بەباشی چالاک ببوون. تۆ بڵێ بە ھەموویەوە ٤٠ بەکارھێنەری سەرەکیمان ھەبێ بە چالاک و ناچالاکەوە، ئایا ئەوەندە تەواوە؟ لێرە ھەر بەکارھێنەرێک زیاتر شتێکی دیاریکراو دەکا و کێشە ئەوەیە بە ناچالاکبوونی ئەوە ئەم بەشە سەقەت دەبێ! ئێستا بۆ نموونە کاک ئارام ڕۆیشتووە و بەھۆیەوە بەرەو پێشچوونمان لە تەواوی بابەتە تەکنیکییەکاندا گیری خواردووە، یان بۆ نموونە بەڕێز کوشارێد ناچالاک بووە و بەھۆیەوە پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردیش سڕ بووە؛ ناشزانین چۆن جێگایان پڕ بکەینەوە. ئێستا ئەگەر لە ئەوەندەی ئێستاشمان ١٠ کەسێکی تر بڕوات خۆ ئەوە ویکیپیدیای کوردی داماو دەبێ! ئێمە نەوەیەک بووین کە لە سەردەمی کۆتایییەکانی کۆرۆنادا ڕوومان کردە ئێرە و خۆمان لێرەدا دۆزییەوە؛ بەڵام ئێستا ھەموو چینەکانی کۆمەڵگا بە بەشە خوێندەوارەکەشی خۆی لە ناو ژیریی دەستکرددا دەدۆزێتەوە! ترسی من ئەوەیە کە ئەگەر ھات و ئێمەش بەرەو خانەنشینبوون ڕۆیشتن ئەوە کێ دێت جێگامان بگرێتەوە؟ بۆیە ھەمووانم بانگھێشت کرد تاوەکوو ڕێگایەک شتێک بدۆزنەوە ھەتا لانیکەم ١٠ بەکارھێنەری نوێی چالاک ڕوو بکەنە ئێرە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Hivja}}: ئەزانم یەکێکی لە دڵسۆزەکانی ویکیی کوردی و قسەکانتان لە خەمخۆرییەوەیە بۆ پڕۆژەکە. دەربارەی پڕۆژە و چالاکییەکانی گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی، وەکو خۆم ئەندام نیم تیایە و کاک محەممەد ئەتوانێ زیاتر ڕوونکردنەوەی لەسەر بات؛ چونکە خۆی یەکێکە لە بەڕێوەبەرانی گرووپەکە. لەوانەیە ئاگادار نەبی تازەترین پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردی ئەمەیە: [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] کە چالاکییەکی ھاوبەشی ئەندامانی گرووپی ویکیمیدیای کوردییە. کار لەسەر وتاری زانستی ئەکەن و ئەگەر کاتت ھەبێ ئەتوانی ناوی خۆت تۆمار بکەیت و بەشدار بیت تیایە. ئینجا سەبارەت بە پڕۆژەکان، خۆتەزانی یەکێک لە ھۆکارە گرنگەکانی گەشەسەندنیان ئەوەیە پشت ئەبەستێ بە چالاکیی بەکارھێنەران (کێشەی دواکەوتنی ویکیی کوردی ھەر ئەمە بووە). لەسەر بەکارھێنەرانە کە پڕۆژەیەک دامەزرا بەردەوام بن و پەرەی پێ بەن. لەبەر ئەوە ناکرێ ویکیی عەرەبی (بە سەروو ملیۆنێک وتارەوە) بەراورد بکەین بە ویکیی کوردی، بێگومان ئەوان پشتیان قایمە بە بەکارھێنەرانیان، زیاتر ھانیان ئەیەن و پێشبڕکێیان بۆ دروست ئەکەن. منیش بەتەمای زۆر پڕۆژەم بەڵام کە دایبمەزرێنم و بەکارھێنەران بانگھێشت بکەم، ھەتا ئێوارە ھەر من و تۆ و چەن کەسێکی کەمین کە لێرە وەڵام ئەیاتەوە، بۆیە ئاوا سەر ناگرێت. بەداخیشەوەم بۆ خانەنیشنبوونی بەڕێوەبەران (کاک ئارام) و بەکارھێنەرانی دێرین؛ چونکە ڕاگری ویکیی کوردی ئەوان بوون. ھەرچۆنێک بێ ئەوەی ئێستا گرنگ ئەوەیە چارەسەرێک بدۆزینەوە، ئێمە وەکو ئەو نەوەیە لەو چەن ساڵەی ھێناومانە ئیتر ئەبێ پشت بە خۆمان بەستین، ئەو بۆشایییە پڕ کەینەوە و نەیەڵین کارەکان لەوە زیاتر دواکەون. وەکو خۆم زیاتر لەسەر بەسەرداچوونەوەی وتارەکان کارم کردووە و خەریکی باشترکردنیان بووم. چونکە کوالێتیی وتارەکان زۆر بەلامەوە گرنگ بووە، و ئێستاش خەریکی نووسینەوەی سیاسەت و ڕێسا و دروستکردنی ئامراز و لایەنە تەکنیکییەکانم بۆ ویکیفەرھەنگ. بۆ پڕۆژەی کۆمەڵەوتاریش چیم لە دەست بێ و پێم بکرێ یارمەتیتان ئەیەم. سپاس. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:١٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ھەر ئەو جۆرەی خۆشت ئەزانی لەو پڕۆژانەدا ئێمە کێشەی ڕیکلامیشمان هەیە، ئەوە ئێستا بۆ نموونە کەس ١٥ ڕۆژە ئەو کێبڕکێیە دەست پێکراوە بەڵام کەس دەستی بە بەشداریکردن نەکردووە! بۆ نموونە خۆم ئەوە ئێستا زانیم شتێکی وا بوونی ھەیە! سپاس بۆ ھەموو بەشدارییەکانی بەڕێزیشت، ھیوادارم ھەم لێرە و ھەمیش لە ویکیفەرھەنگدا سەرکەوتوو بی. ھەر ئەو جۆرەی خۆت وتت دەبێ ڕێگاچارەیەکی باش بدۆزینەوە بۆ ویکیپیدیا و پلانێکی ڕێکوپێک داڕێژین. بۆ کۆمەڵە وتارەکانیش ئەگەر توانیت تکایە لە کارە تەکنیکییەکاندا ھاوکاریمان بکە، کاک ئاراممان نەماوە گیرمان خواردووە؛ ئەگەر توانیت یارمەتیمان بدەی تکایە [[لێدوانی ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئیسرائیل|لێرە]] نامەیەک بنێرە. دیسان زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٨:٤٨، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەوەتەی کاک ئارام نماوە بەشی تێبینی (ڕێکلام) داڕماوە و ئێمەش ئاگادار نین. من زیاتر لە ئێستادا چاوەڕێی خۆم و خۆتم شتێک لە پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان بکەین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، ھەر شتێک کە پەیوەندیی بە بواری تەکنییەکەوە ھەیە سڕ بووە. ئەوە کاک ھەریادیش یارمەتیمان دەدات، بزانین چی دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٥٩، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ڕاستە، نەمانی ڕیکلامەکان کێشەیەکی ترە کە ئەتوانرێ لە دوایین گۆڕانکارییەکان یا سەر پەڕەکان دانرێ، تا ھەموو بەکارھێنەران ئاگاداربن. بۆ کۆمەڵەوتارەکان لەوێ وەڵامم یایەوە. سپاس بۆ تۆش. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::: سڵاو و ڕێز هاوڕێیان، دەستان خۆش بۆ کردنەوەی ئەم بابەتە کە پێویستە باسبکرێ. ڕاستی وەک خۆشمان ڕازی نین لە دۆخی ئەم کۆمەڵەیە بەڵام پێویستی بە وزەی زۆر هەیە و بە تەنیا یەک-دوو کەسیش ناکرێت. پارساڵ لەگەڵ دوو گرووپی جیاواز کۆبوونەوەی زۆرمان ئەنجامدا بۆ ئەوەی پڕۆژەی هاوبەش بکەین و خەڵکی زیاتر بهێنین بۆ ویکیپیدیا بەڵام بەداخەوە سەریان نەگرت، ڕەنگبێ لەگەڵ گرووپێکیان ١٠ کۆبوونەوەشمان کردبێت بەڵام چوارچێوەی پڕۆژەکە زۆر فراوان بوو بە بودجەی کەم نەدەکرا بۆیە جارێ وەستێندراون. لە ئێستادا داواکاریمان پێشکەش کردووە بۆ فەند ـی تازە و چالاکییەکانی چەنگ مانگی داهاتوو و پەسەندیش کراون٫ بەڵام وەرگرتنی پارەکە ماوە. من لەگەڵ خاتوو ڕاڤان و خاتوو شەوین بەیەکەوە کاریان لەسەر دەکەین٫ دەخوازم ئێوەش لەگەڵمان بەشداربن لەو چالاکییانە چونکە بەشێکی لە هەولێر و سلێمانی ئەنجام دەدرێت و پێویستە ئامادەبین و خەلک فێربکەین. جا هەرکەسێ مەیلی هەیە دەتوانێت پەیوەندییم پێوەبکات. هاوکات لە ئێستادا، لە پەیوەندیداین لەگەڵ پەیمانگای کوردستان لە سلێمانی بۆ ئەوەی پانێل و چەند چالاکییەکیان لەگەڵ ئەنجام بدەین. دەربارەی ئەم پێشبڕكێیە زانستییەش هێشتا دەستی پێ نەکردووە، چونکە هەندێ چاککردنی ماوە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٠:١٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::سپاس بۆ بەڕێزت کاک محەممەد، ھەر بژی، بێگومان ئێمە ئاگاداری تەواوی بەشدارییە بەنرخەکانی بەڕێزتین لەو ساڵانەدا. ھیوادارین ھەر بژین و بەردەوام بن. من وەک خۆم تەنیا ناتوانم بە شێوەی فیزیکی یارمەتیدەر بم، ئەگەرنا بە ھەر شێوازێکی تر بێ و ھەر کارێک ئیشێک بێ ئەوە لە خزمەتدام. لەسەر وزەی ئێمەش حیسێب بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٥، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::دەستخۆش بۆ کارە جوانەکانتان، هەر پێم کرا بەشدار ئەبم لە چالاکییەکان. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:٤٦، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::::::::::سڵاو، ماوەیەک پێش ئێستا بەکارھێنەرێکی تورک ڕەخنەی گرت لەوەی وەسفی وتاری شارە کوردییەکانی باکووری کوردستانم دەکرد بە «شارێک لە باکووری کوردستان» لە ویکی کوردیی سۆرانی. ئێستا دەڵێت توانای سکاڵام ھەیە شتی وا ھەیە؟ ناکرێ کە خۆم کورد زمان بم و لە ویکی کوردی خۆمدا بم ڕەخنە بگرێت! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ویکیپیدیای عەرەبی بە تەواوی و ١٠٠٪ لایەنگرییان لە دژی ئیسرائیل و لە پاڵپشتیی فەلەستیندا کرد لە شەڕی غەززەدا، جارێک سکاڵایان لە وابزانم ویکیمیدیادا لێ تۆمار کرد بەڵام ھیچ ئەنجامێکی نەبوو. ئەوەیکە بڵێی ویکیپیدیا لایەنگری تێدا نەبێ شتێکە قەت پێی ناگەین! دواتریش لەلایەن ئەوانەوە ھەر ناوی کوردستان کوفرە بەڵام لەلای ئێمە و لە خوودی واقعیشدا شتێکی فاکت و ئاسایییە؛ بۆیە با چییان پێخۆشە بیکەن بەڵام ناگەنە ھیچ ئەنجامێک. گۆڕینی ناو و ئەو جۆرە شتانە لە ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایە ئەنجام بدرێ و یەکدەنگی لەسەر بکرێ و شتێکە پەیوەندیی بە ویکیمیدیا و مێتا و ئەوانەوە نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٩، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەگەر بچێ سکاڵات لێ بکا پێی دەڵێن بچۆ بە بەڕێوەبەرانی ویکیپیدیای کوردی بڵێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢١، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] :::::::::::::ھەژمارەکەی ئەمەیە https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1%3ABSRF?wprov=sfla1 کەمێک پێش ئێستا یەک دوونیا دەستکاری منی گەڕاندەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٨، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لە کام ویکیپیدیا دەستکارییەکانی تۆی گەڕاندووەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:١٧، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەوە ئەو بەکارھێنەرە لە ویکیداتا دا سکاڵای لێ تۆمار کردی، بەڵام بەڵێنت پێ دەدەم ناگاتە ھیچ کوێ، چونکە خوودی شێوازی نووسینی سکاڵاکەی لایەنگری تێدایە! ھەست دەکا ئێرەش تورکیایە بتوانێ دەمکوتمان بکا :) ویستم لە پاڵپشتی لە تۆوە وەڵامی بدەمەوە، بەڵام کێشەی بێجگە لە ویکیمیدیا و ویکیکوردی زیاتر ناتوانم لە هیچ کوێ بەشداری بکەم! خۆت بچۆ بەرگری لە خۆت بکە؛ لەبیرت بێ ئەو بابەتانە ھەموو بڵێ: ١؛ بەپێی یاساکانی ویکی ھەر خراپکارییەک یان کێشەیەک لە بەکارھێنەرێک بینرا لە ویکیپیدیایەکی دیاریکراودا، ئەوە دەبێ لە ھەمان ویکیپیدیادا سکاڵای لەسەر تۆمار بکرێ. ٢؛ گۆڕانی بابەتە گشتییەکانی ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایەدا یەکدەنگی لەسەر بکرێ و ئێمە لە ویکیپیدیای کوردی کردوومانە و بەپێی زۆربەی ھەرە زۆری بەکارھێنەران بڕیار درا کە ھەر دوو ناوی باکووری کوردستان و تورکیا بۆ ئەو شارانە بنووسرێت. ٣؛ ئەگەر ئەو بابەتانەی پێشوو لەبەر چاو نەگیرێت، بە بەربەستکردنی ھەر ژمارە لە بەکارھێنەران ئەوە سیاسەتی ناوخۆییی ئەو ویکیپیدیایە ناگۆڕێ و وەک خۆی دەمێنێتەوە. ئەو خاڵانە یارمەتیت دەدەن بۆ باسەکە، خۆت چۆنت پێ خۆش بوو وەڵام بدەوە و لێی زیاد و کەم بکە، بەڵام لەبیرت بێ لە قسەکردندا لە سیاسەتەکانی ویکی لامەدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:١٧، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::::::::::::::::ئەگەر دەتوانن لە دەستکارییەکان لە ویکی سۆرانی بەربەستی بکەن، چونکە دەستکارییەکانم دەگەڕێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٦:٠٦، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]ەوە (١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو مامۆستا بۆچی کاتێک سێرچی بۆ دەکەم نایهێنێت؟ --[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|لێدوان]]) ١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]، بەدوای چیدا گەڕاویت؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|سەڵاح حەسەن پاڵەوان]]ەوە (٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == سڵاو بابەتێکم نووسیوە بەڵام کاتێک بۆی دەگەڕێم لە ویکیپیدیا نایدۆزمەوە،بۆچی؟ --[[بەکارھێنەر:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|سەڵاح حەسەن پاڵەوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|لێدوان]]) ٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]]ەوە (١٤:٤٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == سڵاو، من بەکارهێنەر ڕێباز قەرەداغی (Rebaz Qaradaxi) م. ویستم وتارێک لەسەر ژیاننامەی خۆم دروست بکەم، بەڵام چەند جارێک ڕەت کرایەوە و پێم وایە هەڵەیەک لە شێوازی نووسین یان پۆلێنکردندا هەیە. داواکارم یارمەتیم بدەن بزانم چۆن دەتوانم بە شێوازێکی بێلایەن و گونجاو لەگەڵ سیاسەتی ویکیپیدیا، ژیاننامەی خۆم وەک هونەرمەند و دۆبلێرێک دابنێم؟ سوپاس --[[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ١٤:٤٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2hv15kwj0zr6b8vxkixc0oyx5mo3on0 4 241625 1591766 1591390 2026-06-18T21:00:54Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1591766 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٧٥٦٢ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٥٤٠ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٠٤ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٦ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] h1qej7pybzn4qdvgz7ylpjnexrb31w6 0 242903 1591880 1493675 2026-06-19T07:25:29Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591880 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''بیلی میلەر''' ({{بە ئینگلیزی|Billy Miller}}) (١٧ی ئەیلوولی ١٩٧٩ – ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە]]، لە شاری [[تولسا]] لە [[ئۆکلاھۆما|ویلایەتی ئۆکلاھۆما]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری لە ماڵپەڕی id.loc.gov|ناونیشان=https://id.loc.gov/authorities/no2016030559|بڵاوکەرەوە=id.loc.gov}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری لە ماڵپەڕی imdb.com|ناونیشان=https://www.imdb.com/name/nm1188294/|بڵاوکەرەوە=imdb.com}}</ref> == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == ویلیام جۆن میلەری دووەم لە شاری تولسا لە ویلایەتی [[ئۆکلاھۆما]] لەدایکبووە و لە گراند پرێری لە ویلایەتی [[تێکساس]] گەورە بووە. میلەر لە منداڵیدا پێنج ساڵ وەک نەخۆشێک لە نەخۆشخانەی تێکساس سکۆتلەندی ڕیت بۆ منداڵان بووە کە ڕێکخراوێکە پشتگیری دەکرد.<ref>"GH HUGE SPOILER ALERTS!" Soap Opera Digest June 10, 2013 (Vol. 38, No. 23). p. 39.</ref><ref>http://www.dfw.com/2011/01/10/387635/arlington-lamar-grad-billy-miller.html</ref><ref>http://www.blogtalkradio.com/Patrice99/2009/04/11/ASTLets-Talk-Lane-</ref> میلەر لە خوێندنگەی ئامادەیی لامار لە شاری ئارلینگتۆن لە ویلایەتی تێکساس و لە [[زانکۆی تێکساس لە ئۆستن]] خوێندوویەتی، لەوێ بڕوانامەی لە پەیوەندییەکاندا وەرگرتووە و یەکێک بووە لەو تەنیا بیست خوێندکارەی کە لە زنجیرە بەرھەمھێنانی چڕ و پڕی بەشی فیلم بوو.<ref>https://web.archive.org/web/20100210001509/http://www.cbs.com/daytime/the_young_and_the_restless/bio/billy_miller/bio.php.</ref><ref>http://www.dfw.com/2011/01/10/387635/arlington-lamar-grad-billy-miller.html</ref> == مردن == میلەر لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ئۆستن لە ویلایەتی تێکساس کۆچی دوایی کرد، تەنیا پێش دوو ڕۆژ لە یادی لەدایکبوونی ٤٤ ساڵەیدا. بەڕێوەبەرەکەی ڕای گەیاند کە میلەر لە سەرەمەرگیدا بە [[پەشێویی دووجەمسەری]]یەوە دەیناڵاند.<ref>https://michaelfairmantv.com/billy-miller-daytime-emmy-winner-gh-yr-amc-alum-dead-at-43/2023/09/16/</ref><ref>https://deadline.com/2023/09/billy-miller-dead-the-young-and-the-restless-daytime-emmy-winner-was-43-1235548807/</ref><ref>https://tvline.com/news/billy-miller-dead-cause-of-death-young-restless-general-hospital-1235044870/</ref><ref>https://variety.com/2023/tv/news/billy-miller-dead-the-young-and-the-restless-1235725784/</ref><ref>https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/billy-miller-dead-young-and-the-restless-general-hospital-1235592419/</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|تەلەڤیزیۆن|ژیاننامە|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Billy Miller}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی ڕۆژانە بۆ ئەکتەری سەرەکی نایاب لە زنجیرەدراما]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی ڕۆژانە بۆ ئەکتەری پاڵپشتی نایاب لە زنجیرەدراما]] [[پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە]] aw7bsq5ucx8b0al29r39yssv9i44uh1 1591913 1591880 2026-06-19T09:01:01Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591913 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''بیلی میلەر''' ({{بە ئینگلیزی|Billy Miller}}) (١٧ی ئەیلوولی ١٩٧٩ – ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە]]، لە شاری [[تولسا]] لە [[ئۆکلاھۆما|ویلایەتی ئۆکلاھۆما]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری لە ماڵپەڕی id.loc.gov|ناونیشان=https://id.loc.gov/authorities/no2016030559|بڵاوکەرەوە=id.loc.gov}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری لە ماڵپەڕی imdb.com|ناونیشان=https://www.imdb.com/name/nm1188294/|بڵاوکەرەوە=imdb.com}}</ref> == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == ویلیام جۆن میلەری دووەم لە شاری تولسا لە ویلایەتی [[ئۆکلاھۆما]] لەدایکبووە و لە گراند پرێری لە ویلایەتی [[تێکساس]] گەورە بووە. میلەر لە منداڵیدا پێنج ساڵ وەک نەخۆشێک لە نەخۆشخانەی تێکساس سکۆتلەندی ڕیت بۆ منداڵان بووە کە ڕێکخراوێکە پشتگیری دەکرد.<ref>"GH HUGE SPOILER ALERTS!" Soap Opera Digest June 10, 2013 (Vol. 38, No. 23). p. 39.</ref><ref>http://www.dfw.com/2011/01/10/387635/arlington-lamar-grad-billy-miller.html</ref><ref>http://www.blogtalkradio.com/Patrice99/2009/04/11/ASTLets-Talk-Lane-</ref> میلەر لە خوێندنگەی ئامادەیی لامار لە شاری ئارلینگتۆن لە ویلایەتی تێکساس و لە [[زانکۆی تێکساس لە ئۆستن]] خوێندوویەتی، لەوێ بڕوانامەی لە پەیوەندییەکاندا وەرگرتووە و یەکێک بووە لەو تەنیا بیست خوێندکارەی کە لە زنجیرە بەرھەمھێنانی چڕ و پڕی بەشی فیلم بوو.<ref>https://web.archive.org/web/20100210001509/http://www.cbs.com/daytime/the_young_and_the_restless/bio/billy_miller/bio.php.</ref><ref>http://www.dfw.com/2011/01/10/387635/arlington-lamar-grad-billy-miller.html</ref> == مردن == میلەر لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ئۆستن لە ویلایەتی تێکساس کۆچی دوایی کرد، تەنیا پێش دوو ڕۆژ لە یادی لەدایکبوونی ٤٤ ساڵەیدا. بەڕێوەبەرەکەی ڕای گەیاند کە میلەر لە سەرەمەرگیدا بە [[پەشێویی دووجەمسەری]]یەوە دەیناڵاند.<ref>https://michaelfairmantv.com/billy-miller-daytime-emmy-winner-gh-yr-amc-alum-dead-at-43/2023/09/16/</ref><ref>https://deadline.com/2023/09/billy-miller-dead-the-young-and-the-restless-daytime-emmy-winner-was-43-1235548807/</ref><ref>https://tvline.com/news/billy-miller-dead-cause-of-death-young-restless-general-hospital-1235044870/</ref><ref>https://variety.com/2023/tv/news/billy-miller-dead-the-young-and-the-restless-1235725784/</ref><ref>https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/billy-miller-dead-young-and-the-restless-general-hospital-1235592419/</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|تەلەڤیزیۆن|ژیاننامە|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Billy Miller}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی ڕۆژانە بۆ ئەکتەری سەرەکی نایاب لە زنجیرەدراما]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی ڕۆژانە بۆ ئەکتەری پاڵپشتی نایاب لە زنجیرەدراما]] [[پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] r2e63mvcb168judm94juez3b57ef02b 0 244654 1591633 1591224 2026-06-18T12:07:40Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591633 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کتێبخانەی نیشتمانی ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: הספרייה הלאומית) کتێبخانەی تایبەتە بە کۆکردنەوەی گەنجینەی کولتووری [[ئیسرائیل]] و میراتی [[جوولەکە]]کان. کتێبخانەکە زیاتر لە ٥ [[ملیۆن]] کتێبی تێدایە، و دەکەوێتە کۆمەڵگەی حکومی (کیریات حەمەمشالە) لە نزیک [[کنێست]]. کتێبخانەی نیشتمانی خاوەنی گەورەترین کۆمەڵەی جیھانی ھیبریکا و جودایکایە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Judaica Collection|ناونیشان=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/default.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=web.nli.org.il|زمان=en-US}}</ref> و کۆگای چەندین دەستنووس و کتێب و شوێنەوارە دەگمەن و ناوازەیە. == دۆخی یاسایی کتێبخانەی نیشتمانی (٢٠٠٧) == لە ساڵی ٢٠٠٧ کتێبخانەکە بە فەرمی وەک کتێبخانەی نیشتمانی دەوڵەتی ئیسرائیل ناسێندرا دوای پەسەندکردنی یاسای کتێبخانەی نیشتمانی.<ref name=Haaretz>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |نووسەر = Aryeh Dayan |بەستەری نووسەر = Aryeh Dayan |سەردێڕ = New chapter in a sad saga |بڵاوکەرەوە = [[Haaretz]] |ناونیشان = http://www.haaretz.com/israel-news/new-chapter-in-a-sad-saga-1.232285 |ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20170917173136/http://www.haaretz.com/israel-news/new-chapter-in-a-sad-saga-1.232285 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاساکە کە لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، ناوی کتێبخانەکەی گۆڕی بۆ «کتێبخانەی نیشتمانی ئیسرائیل» و بە شێوەیەکی کاتی کردە کۆمپانیایەکی لاوەکی زانکۆکە، دواتر بووە کۆمپانیایەکی تەواو سەربەخۆی بەرژەوەندی کۆمەڵایەتی، کە بە ھاوبەشی لەلایەن حکوومەتەوە خاوەندارێتی دەکرێت لە ئیسرائیل (٥٠٪)، زانکۆی عیبری (٢٥٪) و ڕێکخراوەکانی دیکە. == باڵەخانەی نوێ == [[پەڕگە:National Library of Israel - new.jpg|وێنۆک|کتێبخانەی نیشتمانی ئیسرائیل (بینایەکی نوێ)]] لە ساڵی ٢٠١٤دا پڕۆژەی ماڵێکی نوێی کتێبخانە لە قودس پەردەی لەسەر لادرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Herzog & de Meuron to Design the National Library of Israel |ناونیشان=https://www.archdaily.com/366202/herzog-and-de-meuron-to-design-the-national-library-of-israel |یەکەم١=Karissa |دوایین١=Rosenfield |وێبگە=ArchDaily |زمان=en-US}}</ref> بیناکە ٣٤ ھەزار مەتر چوارگۆشەیە، لەلایەن کۆمپانیای تەلارسازی ھێرزۆگ و دی میرۆن کە بنکەکەی لە بازل دیزاین کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.archdaily.com/785556/herzog-and-de-meuron-share-new-images-of-the-national-library-of-israel |سەردێڕ=Herzog & de Meuron Share New Images of the National Library of Israel |وێبگە=ArchDaily |ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠١٦|یەکەم١=Vladimir |دوایین١=Gintoff}}</ref> مەراسیمی دانانی بەردی بناغە لە ساڵی ٢٠١٦ بەڕێوەچوو، ڕێکەوتی تەواوکردنی چەندین جار دواخرا و بینای کتێبخانەی کۆن لە گیڤات ڕام بەردەوام بوو لە بەکارھێنانی تا ئەیلوولی ٢٠٢٣. بۆنە گەورەکانی کردنەوەی کە پلانی بۆ دانرابوو بۆ ھەفتەی ٢٢ی تشرینی یەکەم ھەڵوەشایەوە بەھۆی… شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣ و بینا نوێیەکە لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ دەرگاکانی بەڕووی خەڵکدا کردەوە، بەھۆی سنوورداربوونی پەیوەست بە شەڕەوە خزمەتگوزاری و توانای سنووردار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nli.org.il/he/at-your-service/announcements/new-building-opening |وێبگە=National Library of Israel |سەردێڕ=הספרייה הלאומית החדשה פתוחה לקהל הרחב |ڕێکەوتی سەردان= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231029195214/https://www.nli.org.il/he/at-your-service/announcements/new-building-opening |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|National Library of Israel}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل}} [[پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان]] [[پۆل:کتێبخانە گشتییەکان]] m8o77n24iavhennlhapq0wj2wrxqo6g 0 246436 1591601 1591527 2026-06-18T12:02:30Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591601 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military conflict | conflict = ئۆپەراسیۆنی نەسر | width = | partof = [[شەڕی ئێران و عێراق]] | image = | caption = | date = ٥ ھەتا ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨١ | place = ڕۆژاوای [[دژپێڵ]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، | coordinates = باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]] | map_type = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = بەبێ گۆڕانکاری | status = سەرکەوتنی عێراق * ئێران لە ھێرشەکەیدا سەرنەکەوت | combatants_header = لایەنەکان | combatant1 = {{ھێمای ئاڵا|عێراقی بەعس}} [[ڕژێمی بەعس|عێراق]] | combatant2 = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[ئێران]] | commander1 = {{ھێمای ئاڵا|عێراقی بەعس}} [[سەددام حوسێن]]{{ھن}}[[مەحموود شوکر شاھین]]<ref name="dtic.mil">[https://web.archive.org/web/20190417210543/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA541655 Project 1946: Phase II] dtic.mil</ref>{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|عێراقی بەعس}} [[حوسێن ڕەشید]]{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|عێراقی بەعس}} [[ڕەعد مەجید حەمدانی]] | commander2 = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]]{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[وەلییوڵڵا فەلاحی]]{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[سیرووس لوتفی]]{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[جەواد فەکووری]] | strength1 = ٣ لیوا | strength2 = ٣ لیوا | casualties1 = ٤٥ تانک{{ھن}}٥٠ سەربازھەڵگر | casualties2 = ٢١٤ تانک{{ھن}}١٠٠ سەربازھەڵگر<ref name=itnsource>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.itnsource.com/shotlist//RTV/1981/01/14/BGY511290684/|سەردێڕ=Getty Images|وێبگە=www.itnsource.com|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304194201/http://www.itnsource.com/shotlist//RTV/1981/01/14/BGY511290684/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | notes = }} '''ئۆپەراسیۆنی نەسر''' ({{بە فارسی|عملیات نصر}}) [[ئۆپەراسیۆنی سەربازی|ئۆپەراسیۆنێکی ھێرشبەری]]ی ھێزە چەکدارەکانی ئێران لە درێژەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا بوو، کە بە سەرکردایەتیی [[ھێزی وشکانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی وشکانیی سوپا]]، بەشداریی [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] و ھەروەھا پاڵپشتیی [[ھێزی ئاسمانیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزی ئاسمانیی سوپا]] لە دژی ھێزەکانی [[سوپای عێراق]] لە ناوچەی باشووری [[ئەھواز]] ھەتا [[شارستانی دەشت ئازادەگان|دەشتی ئازادەگان]] لە [[پارێزگای خووزستان]] ئەنجام درا. ئۆپراسیۆنەکە سێ ڕۆژی خایاند و لە ٥ ھەتا ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨١ درێژەی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=آشنایی با عملیات نصر|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/394803/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231221123532/https://www.hamshahrionline.ir/news/394803/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئۆپراسیۆنی نەسر بە گەورەترین [[شەڕی زرێیی]]ی ھێزە چەکدارەکانی ئێران لەکاتی شەڕ لەگەڵ عێراق دەناسرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بزرگ‌ترین عملیات زرهی ایران در جنگ|ناونیشان=https://www.ettelaat.com/mobile/?p=147453&device=phone}}</ref> ئەم ئۆپەراسیۆنە لەلایەن [[بارەگای ھاوبەشیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای ھاوبەشیی سوپا]]وە پلانی بۆ داندرابوو و بە بەشداریی سپای پاسداران و [[بەسیج]] ئەنجام درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=عملیات نصر؛ نبرد تانک‌ها|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/82788283/عمليات-نصر-نبرد-تانك-ها-رشادت-شهيد-علم-الهدي-و-دانشجويان}}</ref> ==سەرەتا== لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠، ھێزە سەربازییەکانی [[عێراق]] بە فەرماندەیی [[سەددام حوسێن]] ھێرشیان کردە سەر [[ئێران]]. ئێران کە بەھۆی شۆڕشەوە بە ڕادەیەکی زۆر لاواز ببوو، لەناکاو تووشی ھێرشەکە بوو. بەڵام [[ھێزی ئاسمانیی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە ئاسمانییەکەی]] (کە خۆی بەھۆی گەمارۆکان و پاکتاوکردنەکانەوە لاواز ببوو) توانی گورز لە چەندین ئامانجی سەربازی و پیشەسازیی عێراق بوەشێنێت، و زیان بە سوپا و ئابووریی عێراق بگەیەنێت. داگیرکارییەکەی عێراق بە ڕادەیەکی زۆر خاو بووەوە، و لە شەڕی دژی [[ھێزە نیمچەسەربازییەکان|ھێزە نیمچەسەربازییەکان]] لە کردەوە شارییەکاندا پەکیکەوت، وەک [[یەکەم شەڕی خوڕەمشار (١٩٨٠)|یەکەم شەڕی خوڕەمشار]]. تا مانگی تشرینی دووەم، ھێزە داگیرکەرەکەی عێراق وەستا، و ھێزی ئاسمانیی ئێران تا ڕادەیەکی زۆر [[ھێزی ئاسمانیی عێراق|ھاوشانە عێراقییەکەی]] تێکشکاند. [[ھێزی دەریاییی عێراق|ھێزی دەریاییی عێراقیش]] تووشی تێکشکان بوو ([[ئۆپەراسیۆنی مرواری]]). لەگەڵ ئەوەشدا، ئێران ھێزی پێویستی نەبوو بۆ ئەوەی دەستبەجێ عێراقییەکان وەدەر بنێت. بەھۆی ئەوەی لەژێر گەمارۆکانی ئەمریکادا بوون، ئێرانییەکان نەیاندەتوانی [[پارچەی یەدەگ]] بۆ زۆربەی کەلوپەلە سەربازییەکانیان پەیدا بکەن و دەبوو بە وریایییەوە بەکاریان بھێنن. لە کاتێکدا ھێزە نیمچەسەربازی و ناڕێکخراوەکانی ئێران پێشڕەویی عێراقییەکانیان خاو کردبووەوە، سێ مانگی خایاند تا ئێران سوپاکەی لە ناوچەکەدا جێگیر بکات. دوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ئیسلامی]] لە ساڵی ١٩٧٩، [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|سوپای ئاسایی]] و ھێزی ئاسمانی بەھۆی پاکتاوکردنەکان و کەمیی پێداویستی و [[پارچەی یەدەگ]] لە ھاوپەیمانە ڕۆژاواییەکانی پێشوویانەوە، بەتایبەت ئەمریکا و شانشینی یەکگرتوو، تووشی زیان بوون و چیتر پێنجەمین سوپای بەھێزی جیھان نەبوون. لەم نێوەندەدا، ھێزێکی نوێ بە ناوی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (سپای پاسداران) پێگەی پەیدا کرد. ھاوکات، ململانێی نێوان پاسداران و سوپا دوای دەستپێکردنی جەنگ لە ساڵی ١٩٨٠ چووە قۆناغێکی نوێوە. ململانێیەکی دەسەڵات لە ناو حکوومەتە نوێیەکەی [[تاران]] لە نێوان [[سەرۆک کۆماری ئێران|سەرۆک کۆمار]] [[ئەبولحەسەن بەنیسەدر]] و ئۆپۆزسیۆنی [[پارتی کۆماری ئیسلامی]] (IRP) بە ڕێبەرایەتی [[سەرۆک وەزیرانی ئێران|سەرۆک وەزیران]] [[محەممەد عەلی ڕەجایی]] دەستی پێکرد. بەنیسەدر دەستی بە پشتگیریکردنی سوپای ئاسایی کرد، لە کاتێکدا پارتی کۆماری ئیسلامی پشتگیریی پاسدارانی دەکرد. ئەمە بە توندی ڕێگری لە کردارە سەربازییەکان کرد و بووە ھۆی نەبوونی ھەماھەنگی بە تەواوی. لە ئەنجامدا، ئێران بە کردەیی نەیدەتوانی ھیچ ھێرشێکی گەورە ئەنجام بدات جگە لە ھێرشە ئاسمانییەکان. ھەردوو سوپاکە ئۆپەراسیۆنەکانیان بە جیا و بە شێوەیەکی ناھەماھەنگ ئەنجام دەدا، لە کاتێکدا پاسداران زۆربەی شەڕەکانیان دەکرد و ناوبانگی زۆریان پەیدا دەکرد. ھەروەھا بووە ھۆی لاوازبوونی ناسنامەی شۆڕشگێڕیی بەنیسەدر، چونکە زیاتر وەک بەرگریکار و بەشێک لە قەوارەیەکی عەلمانیی سەردەمی شاوە دەبینرا. ==ھێرشە لاوەکییەکان== ئێران پێش ئۆپەراسیۆنی نەسر سێ ھێرشی لاوەکیی ئەنجام دا. یەکەم ھێرش لە ٤–٦ی کانوونی دووەم لە نزیک قەسری شیرین لە بەشی ناوەڕاستی سنووری عێراق دەستی پێکرد. تیپێکی سوپای ئاساییی کێوی پۆشی ئێران ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی عێراق کە لە پێگەیەکی بەرگریدابوون و ڕێگەی سەرەکیی نێوان تاران و [[بەغدا]]یان گرتبوو. لە شێوازێکدا کە دواتر لە کاتی جەنگەکەدا زۆر باو بوو، ئێرانییەکان دزەیان کردە ناو پێگەکانی عێراق و تەنانەت ھەندێک یەکەی دوژمنیان بەدیل گرت. بەڵام شەڕەکە گۆڕدرا بۆ شەڕی سەر ھەر [[گرد]] و لووتکەیەکی [[چیا]]، و عێراقییەکان بە پەلە ھێزی فریاگوزارییان نارد. ھەرچەندە ئێران ٨ کیلۆمەتر پێشڕەویی کرد، بەڵام ھیچ سوودێکی تاکتیکیی گرنگیان بەدەست نەھێنا. ھێرشی دووەم ھێزە کێوی پۆشەکانی تری ئێرانی گرتەوە کە دزەیان کردبوو بەرەو مێرانی داگیرکراو لە ھەوڵێکی شکستخواردوودا بۆ ڕزگارکردنی شارۆچکەکە. ئەنجامەکەی ھاوشێوەی شەڕی پێشوو بوو. ھێرشی سێیەم ڕژدتر بوو. ئەم ھێرشە [[پیادەی میکانیزەکراو|فیرقەیەکی میکانیزەکراوی]] ئێرانی لەخۆگرتبوو کە ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی عێراق لە ڕۆژاوای [[ڕووباری کارون]] لە نزیک [[ئەھواز]]. ئامانجی شەڕەکە وەدەرنانی عێراقییەکان بوو لە مەودای تۆپخانەکانی شارەکە. زەوییەکە بۆ ئۆتۆمبێل گونجاوتر بوو و تۆڕی ڕێگاکان باش بوو. توانییان کتوپڕ ھێرش بکەن و عێراقییەکان چەند میلێک پاشەکشە پێ بکەن، بەڵام عێراقییەکان لە مەودای تۆپخانەکانی شارەکەدا مانەوە و ئێرانییەکان زیانی مامناوەند تا قورسیان بەرکەوت. ==لێکەوتەکان== عێراقییەکان بە ئاسانی ئێرانییەکانیان تێکشکاندبوو. لە کاتێکدا پێش شۆڕش ئێرانییەکان ھێزێکی بەھێز بوون، بەڵام ئەو زیانانەی بەھۆی شۆڕشەکەوە بەر سوپا کەوتبوون، وای کرد عێراقییەکان بتوانن سەرکەوتنێکی ئاوا بەدەست بھێنن. لەگەڵ ئەوەشدا، فەرماندەییەکی ناوەندی و نەرمینەنوێنی عێراقی و نەبوونی دیدگای دووربینانە بووە ھۆی ئەوەی نەتووانن سوود لە سەرکەوتنەکەیان وەربگرن، ئەمەش ئێرانییەکانی لە [[تێکشکانی تەواوەتی]] ڕزگار کرد. عێراقییەکان بە پلەی یەکەم تانکەکانیان لە زەویدا چاڵ کردبوو بۆ ئەوەی وەک تۆپخانەی جێگیر کار بکەن، و لە کاتێکدا ئەمە لە شەڕەکانی دەوروبەری [[دژپێڵ]] و سووسەنگرددا کاریگەر بوو، بەڵام وای کرد نەتووانن بەدوای سەرکەوتنەکەیاندا بچن و ئێرانییەکان لەناو ببەن. لەبری ئەوە، لە کاتی پاشەکشەی ئێرانییەکاندا بە چاڵکراوی مانەوە. دژەھێرشێکی بچووکی عێراق بە [[ھەلیکۆپتەر]] و ھەندێک زرێپۆش لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە لە نزیک شارۆچکەی شووش تێکشکێنرا، کە دەکەوێتە پشت ڕووباری کەرخە لەسەر ھێڵی پێشڕەوی بەرەو دژپێڵ. بۆ سوپای ئێران، ئەم تێکشکانە گەورەیە لێکەوتەی ڕژدی ھەبوو. ئێران ٢١٤ تانک و بەلایەنی کەم ١٥٠ زرێپۆشی تر و ھەندێک تۆپخانەی قورس و بەشێکی زۆری فیرقە زرێپۆشەکانی ١٦ و ٩٢ی لەدەست دا. زۆرێک لە زرێپۆشەکان بە ساغی دەستیان بەسەردا گیرا، چونکە بە جێ ھێڵدرابوون یان لە قوڕدا چەقیبوون، و لە عێراق نمایش کران (ھەندێکیان دواتر بە [[ئوردن]] فرۆشران، لە کاتێکدا ھەندێکی تریان لە کۆگاکاندا مانەوە تا [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣|داگیرکردنی ساڵی ٢٠٠٣]]). ئەگەر ئێرانییەکان نەتووانیبایە پردە سەرئاوکەوتووەکەیان دووبارە کۆ بکەنەوە، زیانەکە بە تەواوی گشتگیر دەبوو. پێش شۆڕش، ئێران ١،٧٠٠ تانکی ھەبوو (کە دوای شۆڕش بۆ ١،٠٠٠ تانکی بەکارھاتوو کەم بووەوە). بە تێکشکانەکەیان لە [[سووسەنگرد]]، نزیکەی ١٧٪ی تەواوی ئەو ھێزە لەناو چوو، کە ئەمەش لاوازییەکی گەورەی ھێزی سەربازیی ئێران بوو. خراپتر لەوەش، بەھۆی گەمارۆکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، نەدەتووانرا ئەو تانکانە قەرەبوو بکرێنەوە، لە کاتێکدا تانکە عێراقییەکان بە ئاسانی قەرەبوو دەکرانەوە (چونکە لەژێر گەمارۆدا نەبوون و پشتگیریی ڕۆژاوایان ھەبوو). سەرەڕای سەرکەوتنە یەکلاکەرەوەکەیان، ٤٥ تانکی عێراقی و ھەندێک زرێپۆشی تر لەناو چوون. لەبەر ئەوەی لە پێگەی جێگیرەوە شەڕیان دەکرد، ئامانجێکی ئاسانتر بوون بۆ ھەلیکۆپتەرە ھێرشبەرەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، زیانەکانی ئەوان قەرەبوو دەکرانەوە، بەڵام ھی ئێرانییەکان نەدەتووانرا. تێکشکانەکە لە سووسەنگرد لێکەوتەی [[ڕامیاری]]ی گەورەی لە ئێران ھەبوو. سەرۆک کۆمار بەنیسەدر چاوەڕوانی ئەوە بوو کە سەرکەوتنێکی گەورە یارمەتیدەر بێت بۆ بەرزکردنەوەی پایەی ڕامیاریی خۆی و بێدەنگکردنی نەیارە ھەمیشە ڕەخنەگرەکانی. بەڵام بە پێچەوانەوە ڕووی دا. [[ڕێژەی پەسەندکردن|ڕێژەی پەسەندکردنی]] بە توندی دابەزی، و نەیارەکانی بە تووندتر ھێرشیان کردە سەری. خراپتر لەوەش، سوپا کە ئەو پشتگیریی دەکرد، ئێستا زیاتر بێبایەخ بوو. تا حوزەیرانی ١٩٨١، بارودۆخەکە بۆ بەنیسەدر ئەوەندە خراپ بوو کە پەرلەمانی ئێران بە ڕێبەرایەتی پارتی کۆماری ئیسلامی و سەرۆک وەزیران ڕەجایی متمانەیان لێ سەندەوە. ئایەتوڵڵا [[خومەینی]] کە ڕۆڵی «[[ناوبژیوانی]] بێلایەن»ی دەگێڕا و لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا ھەوڵی دابوو جیاوازییەکانی نێوان بەنیسەدر و نەیارەکانی چارەسەر بکات، دواجار دەستی لێ ھەڵگرت و متمانە لێسەندنەوەکەی پەسەند کرد. بەنیسەدر بە شێوەی گۆڕینی بەرگ و لەگەڵ فڕۆکەوانێکی ھەڵھاتووی ھێزی ئاسمانی وڵاتی بەجێ ھێشت بۆ ئەوەی دەستگیر نەکرێت. بەنیسەدر لەلایەن ئەنجومەنێکی نەرەسمییەوە جێگەی گیرایەوە، بە ڕێبەرایەتی سەرۆک کۆماری ئێستا ڕەجایی، سەرۆک وەزیرانی نوێ [[محەممەد جەواد باھونەر|جەواد باھونەر]] و سەرۆکی پەرلەمان [[عەلی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]. ئێران لە ماوەی جەنگەکەدا بوو بە [[دەوڵەتی تاکپارتی]] بە ڕێبەرایەتی پارتی کۆماری ئیسلامی. متمانە لێسەندنەوەی بەنیسەدر قۆناغێکی چەند مانگیی نیمچە [[شەڕی ناوخۆ]] و ترس و تۆقاندنی لە ئێران دەست پێکرد. بەلایەنی کەم چەند سەد بەرپرسێکی حکوومەت لە کردەوەکانی [[تیرۆرکردن]] و [[تەقینەوە|تەقینەوەکاندا]] کوژران (کە بووە ھۆی کوژرانی ڕەجایی و باھونەر و خەریک بوو ڕەفسەنجانیش بکوژرێت). ڕژێمی ئێران شەپۆلێکی ترس و تۆقاندنی خۆی دەست پێکرد، و زیاتر لە ٣،٠٠٠ ئەندامی ئۆپۆزسیۆنی ئەشکەنجە دا و لە سێدارە دا، و جارێکی تر سوپای ئاسایی پاکتاو کردەوە. لە کۆتاییدا زۆربەی نەیارەکانیان (لەوانەش پیاوانی ئایینیی ناڕازی) سەرکوت کرد. تا مانگی ئەیلوول، بارودۆخی ڕامیاری بەرەو باشتر بوون چوو و بە ھەبوونی حکوومەت لەژێر کۆنترۆڵی تووندڕەوەکانی پارتی کۆماری ئیسلامی، کاراییی سەربازیی ئێران بە ڕادەیەکی زۆر باش بوو. تووندڕەوەکان ئامادە بوون سوود لە سوپا وەربگرن، و بەبێ ململانێی دەسەڵات، ئێران تووانی دووبارە بە شێوەیەکی کاریگەر شەڕ بکات. چ وەک ئەنجامی زیانە قورسەکانی کەلوپەل، و چ وەک دابەزینی متمانە، سوپای ئێران بە تاکتیکە ئاسایییەکانیانەوە بە گرنگ نەدەبینران. لەبری ئەوە، پیادەی پاسداران بە تاکتیکە نائاسایییەکانیانەوە زیاتر دەرکەوتن. لەگەڵ ئەوەشدا، سوپا و پاسداران تووانییان یەکگرتووییەک نیشان بدەن کە یارمەتیدەریان بوو بۆ وەدەرنانی عێراقییەکان لە ئێران، بە جۆرێک پاسداران ھێرشی پیادەیان ئەنجام دەدا و سوپای ئاساییش [[تانک]] و تۆپخانەکانیان بۆ پشتگیریکردنیان بەکاردەھێنا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پەرتووکنامە == * [http://csis.org/files/media/csis/pubs/9005lessonsiraniraqii-chap05.pdf V. Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090911152946/http://csis.org/files/media/csis/pubs/9005lessonsiraniraqii-chap05.pdf |date=2009-09-11 }} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Woods |یەکەم=K.M. |سەردێڕ=Saddam's War: An Iraqi Military Perspective of the Iran-Iraq War |بڵاوکەرەوە=Smashbooks |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wYf3T4vjw3YC&pg=PA50|پەڕە=٥٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=The Christian Science Monitor |سەردێڕ=Iran-Iraq war bogs down in rain, conflicting claims|پەڕە=٢|وێبگە=The Christian Science Monitor |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٨١|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/1981/0120/012038.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای خووزستان]] 5i4pmz68nx5o3kk7q64l3lkz1tolre5 0 246747 1591733 1489015 2026-06-18T19:33:26Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591733 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنیۆ کەبرینی''' ({{IPA-it|anˈtɔ:njo kaˈbri:ni}}; لەدایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧) ڕاھێنەری پیشەگەری ئیتاڵیا و پێشتر وەک یاریزان لە ھێلی بەرگری چەپ یاریی کردووە. بە شێوەیەکی سەرەکی لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] یاری دەکرد. [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانی فیفای ساڵی ١٩٨٢]] لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا|ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا]] بردەوە<ref name="treccani"/> بەھۆی بەناوبانگبوونی وەک یاریزانێکی تۆپی پێی کاریزماتیک و جوان. لە یاریگادا ناوی خۆی تۆمارکرد وەک یەکێک لە گەورەترین [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکارەکانی]] ئیتاڵیا،<ref name="Italy's greatest defenders">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Italy's greatest defenders|ناونیشان=http://www.skysports.com/football/news/18622/6097486/italys-greatest-defenders|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sky Sports}}</ref><ref name="treccani">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Marino Bartoletti|سەردێڕ=CABRINI, Antonio|ناونیشان=http://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-cabrini_(Enciclopedia-dello-Sport)/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Treccani: Enciclopedia dello Sport (2002)|زمان=it}}</ref> کەبرینی خەڵاتی باشترین یاریزانی گەنجی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] بەدەستھێنا، دوای ئەوەی یارمەتی ئیتاڵیا دا بۆ پلەی چوارەم، ھەروەھا نوێنەرایەتی ئیتاڵیا کرد لە یۆرۆی ١٩٨٠، جارێکی دیکە پلەی چوارەمی بەدەستھێنا. ئەو یەکێکە لەو یاریزانە کەمانەی کە سەرکەوتنی بەدەستھێناوە لە سەرجەم پاڵەوانێتییەکانی یانەکانی یوفا.<ref name="Gli eroi in bianconero: Antonio CABRINI">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stefano Bedeschi|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Gli eroi in bianconero: Antonio CABRINI|ناونیشان=http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٤|وێبگە=tuttojuve.com|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729200013/https://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398|url-status=dead}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١ ناوی ھاتە ناو ھۆڵی ناوبانگەکانی تۆپی پێی ئیتاڵیا.<ref name="2021-SerieAHoF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Hall of Fame: Nesta, Rummenigge, Conte, Rocchi, Cabrini and Bonansea among those inducted|ناونیشان=https://www.figc.it/en/figc/news/hall-of-fame-nesta-rummenigge-conte-rocchi-cabrini-and-bonansea-among-those-inducted/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Federazione Italiana Giuoco Calcio|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە| تۆپی پێ| ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Antonio Cabrini}} [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٠]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]] c944pjlt9saprrcmwef1asaa0j0vlk3 1591767 1591733 2026-06-18T21:02:45Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591767 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنیۆ کەبرینی''' ({{IPA-it|anˈtɔ:njo kaˈbri:ni}}; لەدایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧) ڕاھێنەری پیشەگەری ئیتاڵیا و پێشتر وەک یاریزان لە ھێلی بەرگری چەپ یاریی کردووە. بە شێوەیەکی سەرەکی لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] یاری دەکرد. [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانی فیفای ساڵی ١٩٨٢]] لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا|ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا]] بردەوە<ref name="treccani"/> بەھۆی بەناوبانگبوونی وەک یاریزانێکی تۆپی پێی کاریزماتیک و جوان. لە یاریگادا ناوی خۆی تۆمارکرد وەک یەکێک لە گەورەترین [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکارەکانی]] ئیتاڵیا،<ref name="Italy's greatest defenders">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Italy's greatest defenders|ناونیشان=http://www.skysports.com/football/news/18622/6097486/italys-greatest-defenders|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sky Sports}}</ref><ref name="treccani">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Marino Bartoletti|سەردێڕ=CABRINI, Antonio|ناونیشان=http://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-cabrini_(Enciclopedia-dello-Sport)/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Treccani: Enciclopedia dello Sport (2002)|زمان=it}}</ref> کەبرینی خەڵاتی باشترین یاریزانی گەنجی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] بەدەستھێنا، دوای ئەوەی یارمەتی ئیتاڵیا دا بۆ پلەی چوارەم، ھەروەھا نوێنەرایەتی ئیتاڵیا کرد لە یۆرۆی ١٩٨٠، جارێکی دیکە پلەی چوارەمی بەدەستھێنا. ئەو یەکێکە لەو یاریزانە کەمانەی کە سەرکەوتنی بەدەستھێناوە لە سەرجەم پاڵەوانێتییەکانی یانەکانی یوفا.<ref name="Gli eroi in bianconero: Antonio CABRINI">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stefano Bedeschi|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Gli eroi in bianconero: Antonio CABRINI|ناونیشان=http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٤|وێبگە=tuttojuve.com|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729200013/https://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398|url-status=dead}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١ ناوی ھاتە ناو ھۆڵی ناوبانگەکانی تۆپی پێی ئیتاڵیا.<ref name="2021-SerieAHoF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Hall of Fame: Nesta, Rummenigge, Conte, Rocchi, Cabrini and Bonansea among those inducted|ناونیشان=https://www.figc.it/en/figc/news/hall-of-fame-nesta-rummenigge-conte-rocchi-cabrini-and-bonansea-among-those-inducted/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Federazione Italiana Giuoco Calcio|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە| تۆپی پێ| ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Antonio Cabrini}} [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٠]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] ohrf117w5fvb2si2i7d3sot7530xzi6 0 248120 1591653 1436208 2026-06-18T13:10:53Z MFTG 21816 /* سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا */ 1591653 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی تازەخورماتوو | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة تازة خورماتو}}{{ھن}}{{lang-en| Taza Khurmatu subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Taza Khurmatu subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی تازەخورماتوو لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی تازەخورماتوو لە [[قەزای کەرکووک]]دا(قاوەیی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.30236| 44.32637}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی تازەخورماتوو''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.30236| 44.32637 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[تازەخورماتوو]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">١٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حسێن عادل | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٦٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٣٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧٨ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧،٤٤٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٥٠٫٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی تازەخورماتوو''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[تازەخورماتوو]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[تازەخورماتوو]]ە. دوو بۆچوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارەدێیە: * جیاوازی ھەیە لە بنەچەی ناوی (خورماتوو)، دەگوترا سەرچاوەی ناوی (خورما-تی) یان (خورماتوو) لە وشەی ([[خورما]]) و ([[توو]]) وەرگیراوە، وشەیەکی [[زمانی کوردی|کوردییە]]، بۆیە مانای گشتی ئەوەیە، تووەکان بە قەبارەی خورما گەورەن. لەو شوێنەی ھەرکەسێک لە باخەکانی شارەوە چاودێری دار تووەکان بکات کە زۆریان نەماوە، توو بە قەبارەی خورما ھەیە. * جگە لەوەش بۆچوونێکی تر ھەیە کە پێی وایە بنەچەی ئەو ناوە ئاشورییەکی دێرینە، وەک چۆن ئەو شارەدێیە پێشتر ناوی (خەیر مەتی)ی لەسەر بووە، بۆیە نووسراوە و ڕۆژنامەکان بۆ (خورماتوو و خورماتی)، وە زیاد دەکرێت بۆی (توز یان دووز) دوای دۆزینەوەی خوێی تیایدا دواتر ، کەواتە مانای گشتی بریتییە لە (خوێ خەیر مەتی) یان (قەڵای خەیر ماتی).<ref> https://web.archive.org/web/20200928162754/https://books.google.com.sa/books?id=QsQ7DwAAQBAJ&pg=PT108&dq=معنی+طوزخورماتو&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi7nuqpn4zsAhWJ2aQKHSlQAzAQ6AEwAXoECAAQAg#v=onepage&q=معنی%20طوزخورماتو&f=true </ref> == جوگرافیا == ناحیەی تازەخورماتوو ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] و [[ناحیەی ڕەشاد]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی لەیلان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕیاز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069472#map=12/35.2807/44.2643</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٢٦٨کم٢)یە لە (٢٫٦٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٨٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (پێنجەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٧،٤٤٣)کەسە. لە (٢٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٫١٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی ناحیەی تازەخورماتوو لە سنووری قەزای کەرکووک ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە ناحیەی تازەخورماتووی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە ناحیەی تازەخورماتوو، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] == کارگێڕی == ناحیەی تازەخورماتوو لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (١٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[تازەخورماتوو]](ناوەند) * [[ئیمام، تازەخورماتوو]] * [[بەشیر]] * [[تەل گویل]] * [[چارداغلی]] * [[حومێرەی بچووک]] * [[حومێرەی گەورە]] * [[دووشمانی بچووک]] * [[دووشمانی گەورە]] * [[ساراس سوس]] * [[سوور، تازەخورماتوو]] * [[سیادە]] * [[شەمسیە]] * [[عەبادە]] * [[قادسیە]] * [[قەتش تەپە]] * [[قەرەیاڵ]] * [[مەریەم بەگ]] * [[مڕاعیە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[تازەخورماتوو]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] edarw0on3v1ujionr6nhrjg7aozirgn 0 248144 1591642 1590012 2026-06-18T12:36:16Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا */ 1591642 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. * پوختە: بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[پارێزگای کەرکووک]] لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 1i7eoza29lqgc9ws9mmyf081mwhg89b 1591643 1591642 2026-06-18T12:36:51Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا */ 1591643 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. * پوختە: بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[پارێزگای کەرکووک]] لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 34770qwboikeeops5aoei4m7a2cn5ft 1591644 1591643 2026-06-18T12:38:13Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1591644 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. * پوختە: بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[پارێزگای کەرکووک]] لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] f3f9yb4ktiewhee7rugou06o1p86gx1 1591645 1591644 2026-06-18T12:39:08Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1591645 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. * پوختە: بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[پارێزگای کەرکووک]] لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] mexmx5e3q0jqqrz17ztfd73bfogg2d5 1591646 1591645 2026-06-18T12:39:39Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1591646 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. * پوختە: بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[پارێزگای کەرکووک]] لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 0hb5uyl391ne29pfnacq4nmwmp37rqn 0 248148 1591647 1436206 2026-06-18T13:02:30Z MFTG 21816 /* سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا */ 1591647 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی یایچی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة یایجي}}{{ھن}}{{lang-en| Yaichi subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Yaichi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی یایچی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی یایچی لە [[قەزای کەرکووک]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.44126| 44.23469}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی یایچی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.44126| 44.23469 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[یایچی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٢]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = فەلاح خەلیل جەلال | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٩٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٥٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٣١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٠،١١٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٤٦٫٥٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی یایچی''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[یایچی]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[یایچی]]ە. یایچی وشەیەکی تورکمانییە کە لە دوو وشەی (یای+چی) پێکھاتووە، یای واتای کەوان، چی پاشگرێکە دەدرێتە پاڵ ھەر ناوێک دەیکاتە ئاوەڵناوی ئەو وشەیە، واتە دەبێتە ناساندنی وشەکە وەک کاری ئەو کەسە نموونە وەک(پینەچی، تۆڕنەچی، ...). یایچی بە زمانی کوردی دەبێتە (کەوان ساز). == جوگرافیا == ناحیەی یایچی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069466#map=12/35.4695/44.2471</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٩٧کم٢)یە لە (١٫٩٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٥٫٩٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (حەوتەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٠،١١٥)کەسە. لە (١٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٫٥٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == مێژووی درووستبوونی ئەم ناحیەیە زۆر کۆن نییە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی ناحیەی یایچی لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، یایچی، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]] ھەڵوەشێنران. * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی ناحیەی یایچی و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> === لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون یان [[عەرەباندن|بەعەرەبکرابوون]] سەرلە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناحیەکەش پێکھاتەوە بە ناوی ناحیەی یایچی و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. == کارگێڕی == ناحیەی یایچی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[یایچی]](ناوەند) * [[ئەبوسەباح]] * [[باجوان]] * [[بڵاوە]] * [[ترکەلان]] * [[تەل عەزیز]] * [[تۆپزاوای حەسەن بەگ]] * [[جەدیدەی حەسەن بەگ]] * [[چراغ]] * [[حەساری ئەحمەدبەگ]] * [[حەساری حاجی مەحموود]] * [[خەرابەی قوتان]] * [[دیبەگ تەپە]] * [[ڕەمڵ]] * [[سەری تەپە]] * [[شەریفیە]] * [[عەلاوە مەحموود]] * [[عەوێنەی حەسەن بەگ]] * [[عەوێنەی سەید عەلی]] * [[قزلیار]] * [[قزلیاری تازە]] * [[قەرەتەپە، یایچی]] * [[قوتانی بچووک]] * [[قوتانی خەلیفە]] * [[قوتانی گەورە]] * [[کەساحیە]] * [[کومبەتلەر]] * [[کۆمەڵگەی دیبەگ تەپە]] * [[کۆمەڵگەی کبریتی بچووک]] * [[کۆمەڵگەی کبریتی گەورە]] * [[گردی چاڵاو]] * [[ھەنجیرە، یایچی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[یایچی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] msme7pjxuaq6mrwihv341qng64w8h5g 1591648 1591647 2026-06-18T13:04:20Z MFTG 21816 /* سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا */ 1591648 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی یایچی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة یایجي}}{{ھن}}{{lang-en| Yaichi subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Yaichi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی یایچی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی یایچی لە [[قەزای کەرکووک]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.44126| 44.23469}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی یایچی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.44126| 44.23469 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[یایچی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٢]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = فەلاح خەلیل جەلال | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٩٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٥٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٣١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٠،١١٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٤٦٫٥٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی یایچی''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[یایچی]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[یایچی]]ە. یایچی وشەیەکی تورکمانییە کە لە دوو وشەی (یای+چی) پێکھاتووە، یای واتای کەوان، چی پاشگرێکە دەدرێتە پاڵ ھەر ناوێک دەیکاتە ئاوەڵناوی ئەو وشەیە، واتە دەبێتە ناساندنی وشەکە وەک کاری ئەو کەسە نموونە وەک(پینەچی، تۆڕنەچی، ...). یایچی بە زمانی کوردی دەبێتە (کەوان ساز). == جوگرافیا == ناحیەی یایچی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069466#map=12/35.4695/44.2471</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٩٧کم٢)یە لە (١٫٩٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٥٫٩٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (حەوتەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٠،١١٥)کەسە. لە (١٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٫٥٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == مێژووی درووستبوونی ئەم ناحیەیە زۆر کۆن نییە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی ناحیەی یایچی لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، یایچی، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]] ھەڵوەشێنران. * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی ناحیەی یایچی و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> === لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون یان [[عەرەباندن|بەعەرەبکرابوون]] سەرلە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناحیەکەش پێکھاتەوە بە ناوی ناحیەی یایچی و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. == کارگێڕی == ناحیەی یایچی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[یایچی]](ناوەند) * [[ئەبوسەباح]] * [[باجوان]] * [[بڵاوە]] * [[ترکەلان]] * [[تەل عەزیز]] * [[تۆپزاوای حەسەن بەگ]] * [[جەدیدەی حەسەن بەگ]] * [[چراغ]] * [[حەساری ئەحمەدبەگ]] * [[حەساری حاجی مەحموود]] * [[خەرابەی قوتان]] * [[دیبەگ تەپە]] * [[ڕەمڵ]] * [[سەری تەپە]] * [[شەریفیە]] * [[عەلاوە مەحموود]] * [[عەوێنەی حەسەن بەگ]] * [[عەوێنەی سەید عەلی]] * [[قزلیار]] * [[قزلیاری تازە]] * [[قەرەتەپە، یایچی]] * [[قوتانی بچووک]] * [[قوتانی خەلیفە]] * [[قوتانی گەورە]] * [[کەساحیە]] * [[کومبەتلەر]] * [[کۆمەڵگەی دیبەگ تەپە]] * [[کۆمەڵگەی کبریتی بچووک]] * [[کۆمەڵگەی کبریتی گەورە]] * [[گردی چاڵاو]] * [[ھەنجیرە، یایچی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[یایچی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] tri396tly1n9lujnz5oaq7lipa03knm 1591650 1591648 2026-06-18T13:06:11Z MFTG 21816 /* سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا */ 1591650 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی یایچی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة یایجي}}{{ھن}}{{lang-en| Yaichi subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Yaichi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی یایچی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی یایچی لە [[قەزای کەرکووک]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.44126| 44.23469}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی یایچی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.44126| 44.23469 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[یایچی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٢]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = فەلاح خەلیل جەلال | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٩٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٥٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٣١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٠،١١٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٤٦٫٥٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی یایچی''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[یایچی]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[یایچی]]ە. یایچی وشەیەکی تورکمانییە کە لە دوو وشەی (یای+چی) پێکھاتووە، یای واتای کەوان، چی پاشگرێکە دەدرێتە پاڵ ھەر ناوێک دەیکاتە ئاوەڵناوی ئەو وشەیە، واتە دەبێتە ناساندنی وشەکە وەک کاری ئەو کەسە نموونە وەک(پینەچی، تۆڕنەچی، ...). یایچی بە زمانی کوردی دەبێتە (کەوان ساز). == جوگرافیا == ناحیەی یایچی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069466#map=12/35.4695/44.2471</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٩٧کم٢)یە لە (١٫٩٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٥٫٩٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (حەوتەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٠،١١٥)کەسە. لە (١٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٫٥٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == مێژووی درووستبوونی ئەم ناحیەیە زۆر کۆن نییە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی ناحیەی یایچی لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، یایچی، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]] ھەڵوەشێنران. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی ناحیەی یایچی و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> === لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون یان [[عەرەباندن|بەعەرەبکرابوون]] سەرلە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناحیەکەش پێکھاتەوە بە ناوی ناحیەی یایچی و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. == کارگێڕی == ناحیەی یایچی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[یایچی]](ناوەند) * [[ئەبوسەباح]] * [[باجوان]] * [[بڵاوە]] * [[ترکەلان]] * [[تەل عەزیز]] * [[تۆپزاوای حەسەن بەگ]] * [[جەدیدەی حەسەن بەگ]] * [[چراغ]] * [[حەساری ئەحمەدبەگ]] * [[حەساری حاجی مەحموود]] * [[خەرابەی قوتان]] * [[دیبەگ تەپە]] * [[ڕەمڵ]] * [[سەری تەپە]] * [[شەریفیە]] * [[عەلاوە مەحموود]] * [[عەوێنەی حەسەن بەگ]] * [[عەوێنەی سەید عەلی]] * [[قزلیار]] * [[قزلیاری تازە]] * [[قەرەتەپە، یایچی]] * [[قوتانی بچووک]] * [[قوتانی خەلیفە]] * [[قوتانی گەورە]] * [[کەساحیە]] * [[کومبەتلەر]] * [[کۆمەڵگەی دیبەگ تەپە]] * [[کۆمەڵگەی کبریتی بچووک]] * [[کۆمەڵگەی کبریتی گەورە]] * [[گردی چاڵاو]] * [[ھەنجیرە، یایچی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[یایچی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] kfp96qddvgyfjgmhp5e31iiykz1oz9o 0 253215 1591618 1591469 2026-06-18T12:05:10Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591618 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #E6E6FA;" | گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[File:Hassanzirak-kurdish singer (2).png|150px]] |- | '''ژمارەی گۆرانییەکان''' | ١٥٠٠ بۆ ٢٠٠٠ |- | '''شوێنی تۆمارکردن''' | [[بەغدا]]، [[تاران]]، [[کرماشان]]، [[تەورێز]]، [[سنە]]، [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] |- | '''ساڵانی چالاکی''' | ١٩٥٣-١٩٧٢ |- | '''چەشن''' | [[فۆلکلۆر]]، [[مۆسیقای کلاسیک|کلاسیک]]، [[ئیرۆتیزم]] |} زیاتر لە ١٠٠٠ بۆ ١٥٠٠ گۆرانی و ئاواز لەلایەن [[حەسەن زیرەک]] تۆمارکراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broughton|یەکەم=Simon|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=gyiTOcnb2yYC&dq=Hassan+Zirak+genius+composed&source=gbs_navlinks_s|سەردێڕ=World Music: Africa, Europe and the Middle East|دوایین٢=Ellingham|یەکەم٢=Mark|دوایین٣=Trillo|یەکەم٣=Richard|بڵاوکەرەوە=Rough Guides|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨١٨٥٨٢٨٦٣٥٨|بەرگ=١|پەڕەکان=٣٨١}}</ref> لەو ژمارەیە چەندین گۆرانی بە زمانەکانی [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی ئازەری|ئازەری]] و [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] تێیدا بەدیار دەکەون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک {{!}} گۆرانیبێژێ گەورە و بەناوبانگی کورد - بۆ زانین|ناونیشان=https://bozanin.com/other/master-hasan-zerek/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> ھەروەھا ٧ فیلمی کە لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ناوەندیی [[ورمێ]] تۆمار کراون، دەرکەوتووە کە ٤ فیلمیان چاپ کراون. ئەم فیلمانە لە ئەرشیڤی [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بوونی ھەیە. گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک لە [[ڕادیۆی کوردیی بەغدا]] ٧٥ گۆرانی، ڕادیۆی تاران ١٤٠ گۆرانی، [[ڕادیۆی کوردیی کرماشان]] ٢٩٠ گۆرانی، [[ڕادیۆی تەورێز]] ٣٤ گۆرانی، ڕادیۆی [[کەرکووک]] ٣٠ گۆرانی، چەندین گۆرانی دیکە لە [[ڕادیۆی کوردیی تاران]]، و ٤٣١ گۆرانی کەسی و دیوەخانی تر، کە بە کۆی گشتی زیاترە لە ١٠٠٠ گۆرانی و ئاواز و مەقامی تۆمار کراو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=آثار هنری استاد حسن زیرک در دانشگاه کردستان تحلیل شد|ناونیشان=https://kurdpa.net/fa/news/اثار-هنری-استاد-حسن-زیرک-در-دانشگاه-کردستان-تحلیل-شد|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdpa (kurdpa.net)|زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ژیان لە فەرهەنگدا: حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.dengiamerika.com/amp/5489611.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17160598206052&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.dengiamerika.com/a/5489611.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115942/https://www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.dengiamerika.com/amp/5489611.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17160598206052&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.dengiamerika.com/a/5489611.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == تایبەتمەندیی گۆرانییەکان == ئەو ھۆکارانەی وایان کردوە دەنگ و گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک تایبەت و بەناوبانگ بن: * '''دەنگخۆشی''': سیمایەکی سروشتییە، بە ئاشکرا لە دەنگی زیرەکدا بەدی دەکرێت، دەنگەژێیەکانی قوڕگی ھەموو کات ئامادەبوون و لەگەڵ ھەناسەیدا ھاوساز بووە، کە وایکردوە لە کاتی بەرزکردنەوەی تۆنەکانیش ھیلاک نەبێت و گۆرانییەکە وەکو خۆی بڵێتەوە. * '''چڕین''': چۆنییەتی گوتن و چڕین، دوو توخمی بنەڕەتییە لە حەسەن زیرەکدا، دەگمەنە گۆرانیبێژێک ئەم دوو بەشەی لە ھونەرەکەیدا ھەبێت، بەڵام زیرەک خاوەنی ھەردووکیەتی بۆیەش بووەتە گرنگترین گۆرانیبێژی کورد. * '''شاعیری''': زیرەک لەگەڵ ئەوەی نەخوێندەوار بوو، زۆربەی زۆریی زانیارییەکانی وەرگیراوی گشتی و خۆڕسک و ژیانی کۆمەڵی کوردەوارییە، نەک ناوەند یان دامەزراوەیەکی ئەکادیمی، بۆیە شاعیرێکی زۆر باشی لێدەرچووە لە بەندداڕشتندا، و لە وشەی نێو گۆرانی پەکی نەکەوتووە. * '''یادگە''': حەسەن زیرەک توانایەکی بەھێزی لە لەبەرکردنی شیعر و ھۆنراوە ھەبووە، کەسێک تەنیا جارێک ھۆنراوەیەکی بۆ گوتبێت و بە دڵی بووبێت ئەو دەستبەجێ لەبەریکردوە و ماوەیەکی زۆریشی بەسەردا تێپەڕیبێت لەسەر ئاوازێکی گونجاو ھۆنراوەکەی کردوە بە گۆرانی. * '''شارەزایی''': لە ئاواز ھەڵبژاردندا لە خۆیەوە ئاوازی دانەناوە، ھەر ھۆنراوەیەک شایستەی کام ئاوازە بووبێت ئەوەیانی ھەڵبژاردوە، یان بە چەند شێوازێکی جیاواز ھەمان گۆرانی گوتووەتەوە. * '''گونجاندن''': لەگەڵ ھەموو ئەو گرووپ و ئۆرکێسترایانەی لەگەڵی ھاوکار بوون، خۆی گونجاندووە، بۆیەش لە ھەموو ڕادیۆکان کە گۆرانی لێ تۆمار کردون، گۆرانییەکانی لە ئاستێکی بەرزدان، چ لە دیوەخان و کۆڕ و کۆبوونەوەکان، و چ لە ڕادیۆ و ئاھەنگ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٤٢}}</ref> پانتایی دەنگی حەسەن زیرەک تێکڕا لە نێوان دەنگەکانی دۆی یەکەم بۆ دەنگی می و ھەندێکجار بۆ دەنگی فا و سۆڵی دووەمیشە، واتە لە نێوان ١٢ دەنگدایە و لەو نێوەندەدا ئاوازەکانی چڕیوە؛ [[پەیژە (مۆسیقا)|پەیژەی]] [[مەقامی بەیات|بەیات]] و سێگا لە پێکھاتی بەستەی ئاوازەکانی حەسەن زیرەکدا بە زۆرترین ڕێژە ھاتووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٢٢٤}}</ref> ھەروەھا کێشی دوو چوار و شەش ھەشت زیاتر لە کێشەکانی تر لە ئاوازەکانی زیرەکدا بەکارھاتوون، کە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی لە فۆلکلۆر و کلاسیکی کوردی دوور نەکەوتووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٢٢٥}}</ref> بەگشتی میراتی گۆرانی زیرەک بە پلەی یەکەم میراتێکی جوانیناسانەیە و تەواو ھونەرییە، ناوەڕۆکی ھونەرەکەش وابەستەی ڕۆحی مرۆڤە، و بەدیھێنەری ڕەوتێکی نوێیە لە گۆرانی و مۆسیقای کوردیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ناوەڕۆکی ژیانی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www.politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8496&cor=5&related=2|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.politicmedia.net|زمان=کوردی}}</ref> == پێڕستی گۆرانییەکان == ئەم پێڕستەی خوارەوە بەشێک لە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک نیشان دەدات (ئەم پێڕستە تەواو نییە). {| class="wikitable" |- ! style="background-color: #BCFFB6;" | گۆرانی !! style="background-color: #FFF2BD;" | شار{{ھن}}{{بچووک|(وێستگەی تۆمارکەر)}} !! style="background-color: #FFC3C3;" | تێبینی |- | [[خان باجی]] || [[تەورێز]] || زمانەکانی [[فارسی]]، [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]، [[تورکی]] و [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] لەم گۆرانیەدا بەکار ھاتوون. |- | خانمی مەزەدار || [[کرماشان]] || |- | [[نەورۆز (گۆرانی)|نەورۆز]] || تەورێز، کرماشان و تاران || |- | ئەی وەتەن || [[شنۆ]] || |- | ئای لاچن || [[سلێمانی]] || زیرەک لەسەر ھەمان ئاواز گۆرانییەکی تری بە ناوی «دەسماڵ حەریری» گوتووە. |- | چارۆکەی ھەولێرییە || [[تاران]] و کرماشان || |- | [[ئەی نیشتیمان]] || ؟ || |- | مەستم مەستم || شنۆ و [[بەغدا]] || |- | لەیلا || بەغدا و کرماشان || |- | ئامان لەیلێ || بەغدا || |- | گەوھەرێ ١ || کرماشان و تاران || |- | گەوھەرێ ٢ || بەغدا || |- | نازدار و نازدار || بەغدا || لە دیوەخانی خۆی دووبارە گۆرانییەکەی گوتووەتەوە، لە [[بۆکان]]. |- | قاسپەی کەو || بەغدا، تاران و کرماشان || |- | کەژێ || بەغدا و کرماشان || |- | ھات بە لەنجە || بەغدا، تەورێز و شنۆ || |- | تۆبە تۆبە || تەورێز، بەغدا و تاران || |- | ئایشیلێ نازەنینێ || کرماشان و تاران || |- | یەڵا شۆفێر || گوندی ڕەزایە، تاران و کرماشان || |- | مەھتاب || کرماشان || ئەم گۆرانییەی بۆ کچەکەی، مەھتاب (ئارەزوو) گوتووە، کە لەسەر ئاوازی گۆرانی «ئەی موتریبی حەریفان»ی [[تایەر تۆفیق]]ە. |- | ئەی موتریبی حەریفان || ؟ || ھەمان گۆرانی «ئەی موتریبی حەریفان»ی تایەر تۆفیق. |- | لای لای || سلێمانی || ئاوازێکی ئەرمەنییە، [[ئەنوەر قەرەداغی]] مۆسیقاژەنی دیاریی ئەم گۆرانییەیە. |- | مریەم بۆکانی || کرماشان و تاران || |- | ھەی بەناز || تاران || لەژێر ھەمان ناودا مەقامێکی ھەیە. |- | قژ کاڵی لێو ئاڵی یان «ماڵی پاشا» || مەھاباد || [[قادر دیلان]] و [[ھۆمەر دزەیی]] ئەم گۆرانییەیان [[کەڤەر ڤێرژن|کەڤەر]] کردوە. |- | چیت لێ کردم || کرماشان || |- | نایلۆنە || کرماشان و تاران || [[ماملێ]] ھەمان گۆرانی گوتووەتەوە. |- | بەلەنگەر || تاران || |- | لەرزانە || بۆکان || بە ھاوبەشیی ئەمجەد ئێرانزادە و خانە ماملێ. |- | دێوانە بووم ١ || بۆکان || لەگەڵ [[ئیبراھیم قادری]]. |- | دێوانە بووم ٢ || ؟ || لەگەڵ سەید عەلی سەردەشتی |- | بێ دکتۆر (گویلدر) || تەورێز || لەگەڵ ھونەرمەندێکی ئازەری، بەناوی ژاڵە لەسەر گۆرانییە ڕەسەنەکە بە ناوی «گویلدر» تۆماری کردووە. |- | ئەمان دکتۆر || تاران و ڕەزایە || |- | بەردە بەردە || تەورێز || ڕوون نییە کە ھونەرمەند ژاڵە لەم گۆرانییەدا بەشداری کردبێت یاخود نا. |- | وامەکە || تاران || |- | نیمە چارە || بەغدا || |- | بریندارم بریندار || بەغدا || |- | ھەر تۆم دەوێ یان «باوانەکەی بابم» || بەغدا، تاران و کرماشان || |- | کیژان دەچنە مێرگوڵان ١ || بەغدا || |- | کیژان دەچنە مێرگوڵان ٢ || کرماشان || بە یارمەتیی مۆسیقاژەنی حەسەن جزیری |- | چارۆکە سوور || شنۆ و سلێمانی || |- | لەمێژە || [[مەھاباد]] و بۆکان || |- | لانک لانک لانکۆڵی || تاران و تەورێز || |- | بۆم بڵێ نەرمە نەرمە || بەغدا || |- | گۆوەندە زەماوەندە || ؟ || لەئێستادا ئەم گۆرانییە بە ناوی «کابوکێ» لەنێو [[باکووری کوردستان|کوردانی باکوور]] ناسراوە. |- | نازانم لە کێ پرسم || سلێمانی || لە ماڵی مەلای پاقلاوە تۆمار کراوە، ھەروەھا لەگەڵ [[ئەحمەد شەماڵ]]یش ئەم گۆرانیەی گوتووە. |- | ھەم نارنجە و ھەم بێیە || تاران || |- | ڕەش ئەسمەر || کرماشان || |- | نامدوێنی || بەغدا، کرماشان و تاران || |- | بەزمە بەزمە || مەھاباد || |- | ھەوری لار || بۆکان || |- | زارا گیان || بەغدا و تەورێز || |- | ئاخر زەمانە || تاران || |- | جەرسە || کرماشان و تاران || |- | بەھارە خۆشە زمزیران || تاران و بەغدا || ھەروەھا بە «ئەی یار»یش ناسراوە. |- | یارەکەم، دڵدارەکەم || سلێمانی || |- | دەنگ دێ لە شیلانەکەی || کرماشان و بەغدا || |- | موژدە بەھار || تاران و بەغدا || |- | بارانە || تاران و کرماشان || |- | ئەی گوڵی من || شنۆ، مەھاباد و بۆکان || |- | ڕێبوار و ڕێبوار || سلێمانی و بۆکان || |- | ئەمان سەبری || بەغدا، تاران و کرماشان || |- | بچینە داوەتێ || بۆکان || |- | لەیلا بە چاوی مەستەوە || ؟ || |- | وەک قومری || کرماشان، کەرکووک || |- | مەناڵە بولبول || بەغدا و تاران || |- | نسیحەت بێ بۆ دڵداری || کرماشان و تەورێز || |- | دینێ مەڕۆ ١ || کرماشان || لەگەڵ ئۆرکێسترا |- | دینێ مەڕۆ ٢ || ؟ || گۆرانی دیوەخان |- | وەرە قوربان || تاران || |- | کەتانە || ڕەزایە و تاران || |- | ئەمان یار ئەمان || سلێمانی || لەگەڵ [[ئەحمەد شەماڵ]]. |- | شەوی بەدرە || تاران || |- | خانزادە خانم || شنۆ || |- | لەپێیدا || بەغدا || |- | غەریب ماوم || تاران و بەغدا || |- | ڕەزیە || تاران || |- | باغی زەمبیل || کرماشان || |- | ئەی گوڵ || ؟ || |- |دوگمەت داخە || تاران و کرماشان || |- | کەویار || بەغدا و تاران || |- | دەنگی یار نایە || ؟ || |- | بەناز بەنازی || بەغدا || |- | شەدە لار || کرماشان و تەورێز || |- | نووری ڕووخسارت ١ || کرماشان || شیعری [[سەید کامیل ئیمامی]] ناسراو بە ئاوات. |- | نووری ڕووخسارت ٢ || ؟ || |- | ئێران ئێران || بەغدا || |- | باخەوان || بەغدا || |- | سابڵاغ || مەھاباد || |- | کەومل کەوملکە || بەغدا || |- | خۆزگەم بەوەی || ؟ || |- | بەرھەڵبێنە || شنۆ و مەھاباد || |- | بێنە ماچ || بۆکان || |- | ناڵەشکێنە || بۆکان و کرماشان || |- | بە دیناری || بەغدا || |- | بەلەنجەو لار || بەغدا، سلێمانی || |- | ئامینێ چاوی تۆ || شنۆ و بۆکان || |- | ئامینێ و ئامین || مەھاباد، شنۆ و کەرکووک || |- | ئامینێ گیان || سلێمانی || |- | گوارەکانت مەلەرزێنە || سلێمانی || |- | لۆرکێ لۆرکێ || شنۆ، تاران، بۆکان و سلێمانی || |- | ئێرانی دڵیان شادە || تاران || |- | وەرن جەرگم ھەڵدرن || کرماشان || |- | سۆیبە گیان || شنۆ || |- | ھۆ لەیلی || بەغدا || |- | بەلار و بەلارت بم || تاران، کرماشان || |- | ئامینێ سوورە گوڵ || بەغدا || |- | ئەمن کوردم || شنۆ || |- | نیزام || کەرکووک || |- | کوێستانان خاڵ خاڵ || شنۆ، سلێمانی و کەرکووک || |- | شیرین و شەمامە || شنۆ، بانە || |- | ھەر وایە || کرماشان || |- | بازی بێریان || ؟ || |- |ڕاستی ڕاستی || بەغدا || |- | بۆت مردم || کرماشان || |- | شاری شنۆ || شنۆ || لەسەر ئاوازی گۆرانی «سەر لەسەر ڕانی»ی محەممەدی ماملێ. |- | بۆت دێنم || بەغدا || |- | شۆڕەژن ١ || بەغدا || |- |شۆڕەژن ٢ || بەغدا || |- | [[دایە دایە|دایە ڤەختێ جەنگە]] یان «لایە لایەت بۆ دەکەم» || کانی مەلا ئەحمەد، بانە || لەگەڵ [[ڕەزا سەقایی]]. |- | دین || بەغدا || |- | بەھار ھاتەوە ١ || تاران || |- | بەھار ھاتەوە ٢ || بەغدا || |- | ئەھلی ئەم شارە || شنۆ و مەھاباد || |- | ماڵم شۆڕێ ١ || بەغدا || |- | ماڵم شۆڕێ ٢ || بەغدا || |- | بە تەورات || بەغدا || |- | بۆم بڵێ تۆزە تۆزە || کرماشان و تاران || |- | ئێران خۆشە گەرمێن || بەغدا || |- | لە سلێمان کەندی || مەھاباد و بۆکان || |- | دە تێیکە دە پڕیکە || کرماشان و سنە || |- | نەمدیوە || بەغدا || |- | ئەسمەر یارم جوانە || بەغدا || |- | ھەی نایە || بەغدا || |- | باران بارانە || بەغدا || |- | لای لای سوورە گوڵ ١ || بەغدا || |- | لای لای سوورە گوڵ ٢ || کرماشان و تاران || |- | یار یار || شنۆ و بانە || |- | بێ دە بڵێ بێ || بەغدا || |- | چاو جوانێ || بەغدا || |- | لە سیلەی قەبران || بەغدا و کرماشان || |- | دەردت لە من ڕەش ئەسمەر || بەغدا || |- | قەت نەمرێت || بەغدا || |- | سەبری || بەغدا || |- | وەی وەی || بەغدا || |- | غەمخوار و خوێن شیرینم || بەغدا || |- | کانی و سەرکانی || بەغدا || |- | ھەی نار || کرماشان || |- | بەھار بەھارە || تاران |- | لانە و لانتکەم || ؟ || |- | ھۆ نازێ || تاران || |- | گەردە || سلێمانی || |- | وەرە بەر پەنجەرە || ؟ || |- | نییە لە ماڵ || کرماشان || |- | ئەسمەرە دولبەرە || ؟ || |- | پێم بڵێ مەزەدار || ؟ || |- | کرماشان شاری شیرینم || کرماشان و سلێمانی || |- | بۆچ منت ناوێ || کرماشان و تاران || |- | ئەژدیھای حەوسەر || کرماشان و تاران || |- | لالە بەدەستان || ؟ || |- | پەری || تاران || |- | شلێرە || سنە || |- | یارەکەم تازە بوکە یان «بارەکەم باڵاڵوکە» || ؟ || |- | یەڵا موسافیر || ؟ || |- | خانمەکەی مووسڵ || ؟ || |- | وەرە مریەم || ؟ || |- | توران || ؟ || |- | سۆیبە باڵا بەرز || ؟ || |- | شوان || ؟ || |- | شەمامە و خاڵ خاڵە || ؟ || |- | سەوزە || ؟ || |- | ساقی ساقی || تاران || |- | بەتوێی ئارەقچن || ؟ || |- | کراس ڕەش || ؟ || |} === مەقامەکان === {| class="wikitable" |- ! style="background-color: #FFF5D1;" | مەقام !! {{Abbr|ژمارە}} !! style="background-color: #FFF5D1;" | مەقام !! {{Abbr|ژمارە}} |- | کاروانە || ١ || ئەی مانگ || ٢٤ |- | من بریندارم || ٢ || کەزی لار || ٢٥ |- | سەوزەڵێ || ٣ || سەحەر || ٢٦ |- | دەمێک ساقی || ٤ || لە دوگمەی سوخمەی || ٢٧ |- | ھەی بەناز || ٥ || ھۆشیی دڵ قەبرستانی || ٢٨ |- | وا من نەخۆشم || ٦ || کوڕ دەڵێ فەلەکا || ٢٩ |- | ئەو دڵەی وەک بت پەرستێ || ٧ || فەلەک || ٣٠ |- | ڕازی تەنیایی || ٨ || ساقی || ٣١ |- | ئەی وەتەن || ٩ || چاوت ھەڵھێنە || ٣٢ |- | گوڵنیشان || ١٠ || قاسپاندم || ٣٣ |- | مردن لەبیرمی || ١١ || باخەوان || ٣٤ |- | فرمێسکی گەش || ١٢ || لە تەنیایی شەوی ژینا || ٣٥ |- | سڕێکە لەدڵمایە || ١٣ || لە باغان ئاھ و ناڵی دێ || ٣٦ |- | نوورانی || ١٤ || بیرەوەری دەورەی منداڵی || ٣٧ |- | مینا گیان || ١٥ || بێژن وە گوڵاڵە سوورەکان || ٣٨ |- | ھەتا جەوان بووم || ١٦ || شەرارەی نار || ٣٩ |- | دەترسم بمرم || ١٧ || ئاخۆ بە چ شاخێکەوە گیرساوە دڵی من || ٤٠ |- | کوێستانان || ١٨ || گوڵ ئەندام || ٤١ |- | لەپاش مردنم || ١٩ || ئەی دڵ || ٤٢ |- | بەژن شۆڕ || ٢٠ || کام ئەستێرەی گەش || ٤٣ |- | گەر دەپرسی || ٢١ || چاوەکەم || ٤٤ |- | جێم نییە تیا بسرەوم || ٢٢ || نووری ڕووخسارت || ٤٥ |- | یاران || ٢٣ || شەرتە ڕەشپۆش بم || ٤٦ |} == دزینی گۆرانییەکان == زۆر لە گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرانی گەلانی [[گەلانی تورک|تورک]] و [[فارسەکان|فارس]] سودیان لە ئاواز و گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک وەرگرتووە بۆ دەوڵەمەندکردن و پڕکردنەوەی ئەرشیڤی نەتەوەییی خۆیان، بەبێ ناوھێنان یان ئاماژەکردن بە حەسەن زیرەک لە بەکارھێنانەوەی ئاوازەکەدا، و پێشێلی مافی ھونەرمەندەکەیان کردوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەجەلال بەگەوە بۆ ئیبراھیم تاتلیسس: پلانی سەد ساڵەی دەوڵەتی تورک بۆ داگیركاركردنی ئاواز و مۆسیقای كوردی|ناونیشان=https://anfsorani.com/kwltwwr-hwnhr/ljlal-bgw-b-yybrahym-tatyss-plany-sd-say-dwty-twrk-21181|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=ANF News|زمان=کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ھونەرمەندێک: گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک لەلایەن نەتەوەکانی دیکەوە دەدزرێت|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=480269|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=کوردی - RojNews.News}}</ref> لەو گۆرانیانەش: * Ankara'nın Taşına Bak – کە ئێستا سروودێکی نیشتیمانییە لە [[تورکیا]] ئاوازەکەی لە گۆرانی ''[[ئەی نیشتیمان]]ی'' زیرەک دزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kürt “Ankara’nın Taşına” Kimlik Kazandırınca!|ناونیشان=https://bianet.org/yazi/kurt-ankara-nin-tasina-kimlik-kazandirinca-167998|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=bianet.org|زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لە دزینی نیشتیمان بۆ دزینی ھونەر و ئاواز: گۆرانی «ئەی نیشتیمان»ی حەسەن زیرەک چۆن بووە «مارشی ئەنكەرا»ی توركیا؟|ناونیشان=https://sekokurd.org/?p=5181|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sekokurd.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردیپێدیا|یەکەم=Kurdipedia-|سەردێڕ=دزینی گۆرانی ئەی نیشتمانی حەسەن زیرەک لەلایەن تورکەکانەوە|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240503151511569030|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdipedia.org|زمان=کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‘Ankara’nın Taşına Bak’ mı, ‘Ey Niştiman’ mı?|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/turkish/culture/26062016-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17197042106824&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/turkish/culture/26062016|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www-rudaw-net.cdn.ampproject.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629234107/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/turkish/culture/26062016-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17197042106824&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/turkish/culture/26062016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * Ağlama Yar – ''نەسرین'' * Aman Doktor – ''ئامان دکتۆر'' * Yallah Şoför – ''یەڵا شۆفێر''، لەلایەن [[ئیبراھیم تاتلیسس]]ەوە دزراوە. * Leyla – ''لەیلا'' * ساز قسەگو – ''لای لای سوورە گوڵ''، لەلایەن [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] دزراوە. ھەرچەندە حەسەن زیرەکیش چەند ئاوازێکی ھەیە کە ھی خۆی نییە، بەڵام ئاوازەکەی لە خاوەنەکانیان وەرگرتووە و مۆڵەتی گوتنەوەی پێدراوە، وەک گۆرانی «غنیلی شوی شوی» و «ھەوری لار». == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مۆسیقا|مۆسیقای کوردی}} [[پۆل:ھونەرمەندان]] [[پۆل:گۆرانی]] [[پۆل:گۆرانیناسییەکان]] nvtepyjfdsun82rl5oyacdxm4g8qiqq 1 253228 1591802 1214747 2026-06-18T23:57:07Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[وتووێژ:دیمن (ڕۆحی خراپەکار)]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:دێمۆن]]: بەپێی خوێندنەوەی یۆنانی و نووسینی ئینگلیزی 1214747 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دیمن (ڕۆحی خراپەکار)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1214746 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160303175754/http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/D%C3%A9mons_et_exorcismes.pdf بۆ http://www.qro.unisi.it/frontend/sites/default/files/D%C3%A9mons_et_exorcismes.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٢٦، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) iq03lhpu12e68tfyxwvvi6xw3hjb1dr 0 253551 1591713 1585917 2026-06-18T17:22:56Z AramBot 39807 بۆت: گۆڕینی بەستەری پۆلی کۆمنز لە [[:Commons:Category:Coppa Italia (association football)|Coppa Italia (association football)]] بۆ [[:Commons:Category:Coppa Italia (men's association football)|Coppa Italia (men's association football)]] 1591713 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[File:Coccarda_Coppa_Italia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coccarda_Coppa_Italia.svg|وێنۆک|175x175پیکسڵ|نیشانی ئیتاڵیا (یاخوود کۆکاردا) کە بە براوەی جامەکە دەدرێت.]]{{وەرگێڕانی دەقاودەق}} '''جامی ئیتاڵیا''' پاڵەوانێتیێکی تۆپی پێیە کە ساڵانە لە ئیتاڵیا بەڕێوەدەچێت. پاڵەوانێتییەکە پێشووتر لەلایەن بەڕێوبەرایەتی ئاست بەرزەکان (دی دی ئێس) و لیگا کالچیۆ سەرپەرشتی دەکرا، و لەوەتەی وەرزی ٢٠٠٩-١٠ لەلایەن خولی پیشەگەری ئیتاڵییەوە سەرپەرشتی دەکرێت.<ref name="drog">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Coppa Italia: Albo d'oro classifica coppe vinte dal 1922 ad oggi|ناونیشان=https://www.drogbaster.it/albo-oro-coppa-italia/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210519212636/https://www.drogbaster.it/albo-oro-coppa-italia/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Drogbaster|زمان=it}}</ref> یانەی [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتوس]] بەرزترین ڕێژەی سەرکەوتنیان هەیە لە پاڵەوانێتییەکە کە ئەویش پانزدە جارە، دوای ئەو یانەی [[یانەی تۆپی پێی ڕۆما|ڕۆما]] و [[ئینتەر میلان]] دێن کە هەریەکەیان نۆ جار توانیویانە جامەکە بەدەست بێنن. یۆڤانتوس زۆرترین جار گەیشتوونەتە یاری کۆتایی پاڵەوانێتییەکە بە ٢٢ جار، و ڕۆما بە ١٧ جار لە دوای دێت. براوەی جامەکە نیشانی ئیتاڵیا بەدەست دەهێنێت و ڕاستەوخۆ بەشداری لە [[خولی ئەورووپا|خولی ئەوروپى]] و جامی سوپەری ئیتاڵیای ساڵی دوای خۆی دەکات لە ئیستادا یانەی '''ئینتەرمیلان''' پاڵەوانە == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Coppa Italia (men's association football)}} [[پۆل:جامە نەتەوەییەکانی تۆپی پێ]] l5uh37i3ewtoqcf77404bwz4gntqkxw 1 254622 1591698 1448448 2026-06-18T16:39:14Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591698 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەبوو عەبدوڵڵا شافعی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1222142 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230309123014/https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR بۆ https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:١٢، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەبوو عەبدوڵڵا شافعی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1322189 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230309123014/https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR بۆ https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٠٠، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەبوو عەبدوڵڵا شافعی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1448447 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230309123006/https://www.iraqcenter.net/vb/showthread.php?t=56116 بۆ https://www.iraqcenter.net/vb/showthread.php?t=56116 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٠:٥٧، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەبوو عەبدوڵڵا شافعی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591697 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230309123005/http://burathanews.com/arabic/antipathy/281312 بۆ http://burathanews.com/arabic/antipathy/281312 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٣٩، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jmaeyl3yyqj0cy497y8xa6dq9txhise 0 261706 1591842 1402661 2026-06-19T01:56:02Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[جەی. دی. ڤانس]]ی گواستەوە بۆ [[جەی دی ڤانس]]: enwiki= JD Vance 1402661 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''جەیمس دەیڤد ڤانس''' (لەدایکبووی ٢ی ئابی ١٩٨٤) پارێزەر و سیاسەتمەدارێکی [[ئەمریکا]]یە، لە ساڵی ٢٠٢٣ بووە سیناتۆری [[ئۆھایۆ]] و یەکێکە لە دیارترین ئەندامانی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆمارییەکان]]. دوای ئەوە کە لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤، لە میانی کۆنگرەی نیشتمانی کۆمارییەکان، [[دۆناڵد ترەمپ]] بە فەرمی و بە زۆرینەی دەنگ بووە بەربژێری ئەو پارتە بۆ ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ئەمریکا و دواتریش ترەمپ ڤانسی وەکو جێگری داھاتووتی خۆی دیاریکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Maggie|دوایین١=Astor|سەردێڕ=What to Know About J.D. Vance, Trump’s Running Mate|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/who-is-jd-vance-trump-vp.html|وێبگە=The New York Times|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Alison Main, Eric|دوایین١=Bradner|سەردێڕ=Trump selected Ohio Sen. JD Vance, a critic turned ally, as running mate after last-minute push from son {{!}} CNN Politics|ناونیشان=https://www.cnn.com/2024/07/15/politics/trump-vp-pick-jd-vance/index.html|وێبگە=CNN|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|JD Vance}} [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ناتالیزم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] q0q5ut2tkttc7iztpr9qzauaitqzu7p 1591844 1591842 2026-06-19T01:59:36Z Hivja 64112 /* */ 1591844 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''جەیمس دەیڤد ڤانس''' ({{بە ئینگلیزی|JD Vance}}؛ لەدایکبووی ٢ی ئابی ١٩٨٤) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکییە کە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ەوە وەک ٥٠یەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] خزمەت دەکات. ئەو لە ساڵی ٢٠٢٣دا بووە سیناتۆری [[ئۆھایۆ]] و ھەتا ساڵی ٢٠٢٥ لەسەر پۆستەکەی بەردەوام بوو. ڤانس یەکێکە لە دیارترین ئەندامانی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆمارییەکان]]. دوای ئەوە کە لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤، لە میانی کۆنگرەی نیشتمانی کۆمارییەکان، [[دۆناڵد ترەمپ]] بە فەرمی و بە زۆرینەی دەنگ بووە بەربژێری ئەو پارتە بۆ ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ئەمریکا و دواتریش ترەمپ ڤانسی وەکو جێگری داھاتووتی خۆی دیاری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Maggie|دوایین١=Astor|سەردێڕ=What to Know About J.D. Vance, Trump’s Running Mate|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/who-is-jd-vance-trump-vp.html|وێبگە=The New York Times|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Alison Main, Eric|دوایین١=Bradner|سەردێڕ=Trump selected Ohio Sen. JD Vance, a critic turned ally, as running mate after last-minute push from son {{!}} CNN Politics|ناونیشان=https://www.cnn.com/2024/07/15/politics/trump-vp-pick-jd-vance/index.html|وێبگە=CNN|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|JD Vance}} [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ناتالیزم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] aq4xl9mdj9qj9qktrxu3go0qpghd6ps 1591845 1591844 2026-06-19T01:59:57Z Hivja 64112 /* */ 1591845 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''جەیمس دەیڤد ڤانس''' ({{بە ئینگلیزی|JD Vance}}؛ لەدایکبووی ٢ی ئابی ١٩٨٤) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکییە کە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ەوە وەک پەنجایەمین [[جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] خزمەت دەکات. ئەو لە ساڵی ٢٠٢٣دا بووە سیناتۆری [[ئۆھایۆ]] و ھەتا ساڵی ٢٠٢٥ لەسەر پۆستەکەی بەردەوام بوو. ڤانس یەکێکە لە دیارترین ئەندامانی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆمارییەکان]]. دوای ئەوە کە لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤، لە میانی کۆنگرەی نیشتمانی کۆمارییەکان، [[دۆناڵد ترەمپ]] بە فەرمی و بە زۆرینەی دەنگ بووە بەربژێری ئەو پارتە بۆ ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ئەمریکا و دواتریش ترەمپ ڤانسی وەکو جێگری داھاتووتی خۆی دیاری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Maggie|دوایین١=Astor|سەردێڕ=What to Know About J.D. Vance, Trump’s Running Mate|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/who-is-jd-vance-trump-vp.html|وێبگە=The New York Times|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Alison Main, Eric|دوایین١=Bradner|سەردێڕ=Trump selected Ohio Sen. JD Vance, a critic turned ally, as running mate after last-minute push from son {{!}} CNN Politics|ناونیشان=https://www.cnn.com/2024/07/15/politics/trump-vp-pick-jd-vance/index.html|وێبگە=CNN|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|JD Vance}} [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ناتالیزم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] 04hfmcjiuq8wk63jjplgn4cmqdxqkua 0 266670 1591834 1407408 2026-06-19T01:49:30Z Hivja 64112 /* */ 1591834 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:President Joe Biden delivers remarks from the Oval Office 4.jpg|وێنۆک|بایدن لەکاتی قسەکردن لەسەر بڕیارەکەی بۆ کشانەوەی بەربژێربوونی لە وتارێکی تەلەڤیزیۆنیدا، ٢٤ی تەمموزی ٢٠٢٤]] لە ٢١ی تەمموزی ٢٠٢٤، [[جۆ بایدن]]، [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆک کۆماری]] [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]]ی ئەوکاتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە بەیاننامەیەکدا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کشانەوەی خۆی لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٤)|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ٢٠٢٤]] ڕاگەیاند.<ref name="2024-07-21 New York Times: Baker">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Baker|یەکەم=Peter|بەستەری نووسەر=Peter Baker (journalist)|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Biden Drops Out of Race, Scrambling the Campaign for the White House|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/07/21/us/politics/biden-drops-out.html|ئیش=The New York Times|زمان=en|issn=1553-8095|oclc=١٦٤٥٥٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240728122430/https://www.nytimes.com/2024/07/21/us/politics/biden-drops-out.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=The president's withdrawal under pressure from fellow Democrats cleared the way for a new nominee to take on former President Donald J. Trump in the fall. He quickly endorsed Vice President Kamala Harris.}}</ref> ئەو پشتگیریی لە جێگری سەرۆک کۆمار، [[کامڵا ھاریس]] وەک جێگرەوەی خۆی و بەرێژی دیموکراتەکان لە ھەڵبژاردنەکەدا کرد.<ref name="2024-07-21 United Press International">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Schrader|یەکەم=Adam|دوایین٢=Moran|یەکەم٢=Mark|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=After dropping out of race, Biden endorses Kamala Harris for president|ناونیشان=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/07/21/biden-endorses-harris-president-2024/1071721586809|زمان=en|بڵاوکەرەوە=United Press International|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240721225832/https://www.upi.com/Top_News/US/2024/07/21/biden-endorses-harris-president-2024/1071721586809/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٣، بایدن ڕای گەیاند کە لە ھەڵبژاردنی ٢٠٢٤دا خۆی بەربژێر دەکاتەوە و جارێکی دیکە ھاریس وەک جێگری خۆی ھەڵدەبژێرێتەوە.<ref name="2023-04-25 Associated Press">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Miller|یەکەم=Zeke|بەستەری نووسەر=Zeke Miller|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Biden announces 2024 reelection bid: 'Let's finish this job'|ناونیشان=https://apnews.com/article/joe-biden-election-2024-president-democrats-trump-9c72115656855da89a41cac3f79aa65b|زمان=en|شوێن=Washington, D.C.|بڵاوکەرەوە=Associated Press|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240728142647/https://apnews.com/article/joe-biden-election-2024-president-democrats-trump-9c72115656855da89a41cac3f79aa65b|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> بەڵام نیگەرانییەکان لەبارەی تەندروستیی بایدن بەھۆی زۆربوونی تەمەنی لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا سەریان ھەڵدا. نیگەرانییەکان لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا، دوای لێدوانێکی نێوان بایدن و [[دۆناڵد ترامپ]]، بەربژێری [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارییەکان]] زۆرتر بوون. کردارەکانی بایدن ڕەخنەی زۆری لێ گیرا، شرۆڤەکاران ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەو زۆر جاران بیرکردنەوەکانی خۆی لەدەستداوە و وەڵامی پێچاوپێچی داوەتەوە، ڕواڵەتێکی لەرزۆکی ھەبووە، بە دەنگێکی زەق قسەی کردووە و لە چەندین بۆنەدا نەیتوانیوە ئامارەکان بەبیر خۆی بھێنێتەوە یان بۆچوونەکەی بە شێوەیەکی یەکگرتوو دەرببڕێت. دواتر بایدن ڕووبەڕووی بانگەوازی کشانەوە لە ھەڵبژاردن لەلایەن دیموکراتەکان<ref name="nbc-biden-step-down">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Allen|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Some Democrats start calling for Biden to step aside and 'throw in the towel' on 2024|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/joe-biden/democrats-biden-step-aside-throw-towel-2024-rcna159368|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240628042211/https://www.nbcnews.com/politics/joe-biden/democrats-biden-step-aside-throw-towel-2024-rcna159368|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=NBC News}}</ref> و دەزگا ھەواڵنێرییەکان بووەوە.<ref name="NYT-2024">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=To Serve His Country, President Biden Should Leave the Race|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/06/28/opinion/biden-election-debate-trump.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240628220351/https://www.nytimes.com/2024/06/28/opinion/biden-election-debate-trump.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=The New York Times|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Robertson">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Robertson|یەکەم=Nick|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=These major media outlets have called for Biden to drop out|ناونیشان=https://thehill.com/homenews/media/4748637-biden-debate-step-aside-newspapers/|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=The Hill|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240706053211/https://thehill.com/homenews/media/4748637-biden-debate-step-aside-newspapers/}}</ref> ھەتا ١٩ی تەممووز زیاتر لە ٣٠ دیموکراتی باڵا داوای کشانەوەیان لە بایدن کردبوو.<ref name="Tait">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tait|یەکەم=Robert|دوایین٢=Gambino|یەکەم٢=Lauren|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Pressure mounts on Biden as tally of Democrats urging withdrawal passes 30|ناونیشان=https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/jul/19/biden-betrayed-democrats-election-2024|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=The Guardian|issn=0261-3077|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240722113540/https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/jul/19/biden-betrayed-democrats-election-2024}}</ref> سەرەڕای داواکارییەکانی کشانەوە، بایدن چەندین جار پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە وەک بەربژێر دەمێنێتەوە.<ref name="Keith">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Keith|یەکەم=Tamara|دوایین٢=Shivaram|یەکەم٢=Deepa|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ='I'm in this race to the end,' Biden tells campaign staffers|ناونیشان=https://www.npr.org/2024/07/03/nx-s1-5028147/biden-presidential-race|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240703193133/https://www.npr.org/2024/07/03/nx-s1-5028147/biden-presidential-race|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=NPR}}</ref> بەڵام سەرئەنجام لە ٢١ی تەممووز، نامەیەکی واژۆکراو لە ھەژماری [[تویتەر|ئێکس]]ی بایدن بڵاو کرایەوە کە نیشانی دەدا لە بەربژێربوونی خۆی دەکشێتەوە و نووسیبووی «ئەمە بە بەرژەوەندی پارتەکەم و وڵاتە»، لە کاتێکدا ئاماژەی بەوەدا کە ھەتا کۆتاییی خولەکەی بەردەوام دەبێت و پۆستی سەرۆک کۆماری پێدەمێنێت.<ref name="BidenKamala">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shear|یەکەم=Michael D.|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Live Updates: Biden Drops Out of Presidential Race, Endorses Harris|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2024/07/21/us/trump-biden-election|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=The New York Times|issn=0362-4331|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240721180115/https://www.nytimes.com/live/2024/07/21/us/trump-biden-election}}</ref> بایدن لە دوای [[لیندۆن بی جۆنسۆن]]، لە ساڵی ١٩٦٨ەوە یەکەم سەرۆک کۆمار بووە کە لە ھەڵبژاردنێکی نوێ کشاوەتەوە.<ref name="Klassen-2024">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Klassen|یەکەم=Thomas|سەردێڕ=Biden steps aside, setting in motion an unprecedented period in American politics|ناونیشان=https://theconversation.com/biden-steps-aside-setting-in-motion-an-unprecedented-period-in-american-politics-235189|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=The Conversation|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240722044605/https://theconversation.com/biden-steps-aside-setting-in-motion-an-unprecedented-period-in-american-politics-235189}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kenning|یەکەم=Chris|دوایین٢=Samuelsohn|یەکەم٢=Darren|سەردێڕ='It's unprecedented': Biden's exit is a history-making moment in the American presidency|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2024/07/22/biden-drops-out-presidential-history/74491426007/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=USA Today|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240725003155/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2024/07/22/biden-drops-out-presidential-history/74491426007/}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠}} {{پۆلی کۆمنز|Withdrawal of Joe Biden from the 2024 United States presidential election}} [[پۆل:جۆ بایدن]] nmkwuszfxfuje53p9vyzfb0vgcr71eh 0 281449 1591884 1563376 2026-06-19T07:41:59Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591884 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''بێت جالا''' ({{Langx|ar|{{Audio|ArBeitJala.ogg|بیت جالا}}}}) شارۆچکەیەکی مەسیحییە فەلەستینییەکانە لە [[پارێزگای بێت لەحم]] لە [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]] لە [[کەناری ڕۆژاوا]]. بێت جالا دەکەوێتە {{Convert|10|km}} 10 کم باشووری [[ئورشەلیم|قودس]]، لە لای ڕۆژاوای ڕێگای [[خەلیل]]، بەرامبەر [[بێت لەحم]]، لە {{Convert|825|m|ft}} بەرزی. بەپێی ئامارەکانی نووسینگەی ناوەندی ئاماری فەلەستین لە ساڵی ٢٠١٧دا، بێت جالا ١٣ ھەزار و ٤٨٤ دانیشتووی ھەبووە. نزیکەی ٨٠٪ی دانیشتووانەکەی مەسیحی بوون (زۆربەی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی و ڕۆمانی کاسۆلیک بوون) و نزیکەی ٢٠٪ [[موسڵمان|موسڵمان بوون]]. سانت نیکۆلاس – ئیلھامبەخش بۆ [[بابانۆئێل|بابا نوئێل]] – پیرۆزی پارێزەری بێت جالا، کە کڵێسای سانت نیکۆلاس لەسەر کریپتێک دروست کراوە کە پێدەچێت لە ماوەی مانەوەی لە فەلەستین بۆ ماوەی یەک دوو ساڵ لەوێ ژیاوە. == ئیتیمۆلۆژی == [[پەڕگە:Walaja_Barrier_2011.jpg|وێنۆک| نەخشەی ناوچەی بێت جالا]] کۆندەر و کیتچنەر بێت جالا لەگەڵ ''گالێم'' یان ''گالیم'' (Γαλλιμ)ی سێپتواجینت ناساند، شوێنێک لە ناوچەی ٩ی میراتی یەھودا؛ ھاوشێوەی نیشتەجێبوونێکە لە بنیامین NE لە [[ئورشەلیم|قودس]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Marom |یەکەم=Roy |دوایین٢=Zadok |یەکەم٢=Ran |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Early-Ottoman Palestinian Toponymy: A Linguistic Analysis of the (Micro-)Toponyms in Haseki Sultan's Endowment Deed (1552) |ناونیشان=https://escholarship.org/uc/item/0cs6f5k5 |journal=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |زمان=en |بەرگ=١٣٩|issue=2}}</ref> == حکوومەتی خۆجێی == لە ھەڵبژاردنی شارەوانییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ دا، شەش کورسی بۆ لیستی یەکگرتووی بێت جالا ([[بزووتنەوەی فەتح|فەتح]] و پارتی گەلی فەلەستین)، پێنج کورسی بۆ ڕۆڵەکانی خاک ([[بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگاریی فەلەستین|PFLP]] و سەربەخۆکان)، یەک کورسی بۆ گرووپی سەربەخۆی بێت جالا و کاندیدێک وەک سەربەخۆ ھەڵبژێردرا. زۆرترین کاندید ڕاجی جۆرج جادوڵڵا زەیدان لە یونایتد جەلا بوو بە ٢٨٩٢ دەنگ، دواتر نادر عەنتوان عیسا ئەبو عەمشە لە ڕۆڵەکانی خاک بە ١٧٦٤ دەنگ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.elections.ps/pdf/Municipal_Elections_Results_EN_(2).pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229093222/http://www.elections.ps/pdf/Municipal_Elections_Results_EN_(2).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨|پەڕە=٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|25em|٢}} == کتێبنامە == {{سەری سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/PalestineCensus1922|سەردێڕ=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|بڵاوکەرەوە=Government of Palestine|ساڵ=١٩٢٣|editor-last=Barron, J.B.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clermont-Ganneau|یەکەم=C.S.|ناونیشان=https://archive.org/details/archaeologicalre01cler|سەردێڕ=[ARP] Archaeological Researches in Palestine 1873-1874, translated from the French by J. McFarlane|بڵاوکەرەوە=Palestine Exploration Fund|ساڵ=١٨٩٩|بەرگ=١|شوێن=London|بەستەری نووسەر=Charles Simon Clermont-Ganneau}} (pp. [https://archive.org/stream/archaeologicalre01cler#page/457/mode/1up 457] -459) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Conder|یەکەم=C.R.|ناونیشان=https://archive.org/details/surveyofwesternp03conduoft|سەردێڕ=The Survey of Western Palestine: Memoirs of the Topography, Orography, Hydrography, and Archaeology|دوایین٢=Kitchener|یەکەم٢=H.H.|بڵاوکەرەوە=[[Palestine Exploration Fund|Committee of the Palestine Exploration Fund]]|ساڵ=١٨٨٣|بەرگ=٣|شوێن=London|بەستەری نووسەر=Claude Reignier Conder|بەستەری نووسەر٢=Herbert Kitchener, 1st Earl Kitchener}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dauphin|یەکەم=C.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FC1mAAAAMAAJ|سەردێڕ=La Palestine byzantine, Peuplement et Populations|بڵاوکەرەوە=Archeopress|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٠-٨٦٠٥٤-٩٠٥-٤|زنجیرە=BAR International Series 726|بەرگ=III: Catalogue|شوێن=Oxford|زمان=fr|بەستەری نووسەر=Claudine Dauphin|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230309143844/https://books.google.com/books?id=FC1mAAAAMAAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} (p. 915) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Government of Jordan, Department of Statistics|ناونیشان=http://cs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/JordanCensus1961bits.pdf|سەردێڕ=First Census of Population and Housing. Volume I: Final Tables; General Characteristics of the Population|ساڵ=١٩٦٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150403115045/http://cs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/JordanCensus1961bits.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Government of Palestine, Department of Statistics|ناونیشان=http://web.nli.org.il/sites/nli/Hebrew/library/Pages/BookReader.aspx?pid=856390|سەردێڕ=Village Statistics, April, 1945|ساڵ=١٩٤٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402072744/http://web.nli.org.il/sites/nli/hebrew/library/pages/bookreader.aspx?pid=856390|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Guérin|یەکەم=V.|ناونیشان=https://archive.org/details/descriptiongog01gu|سەردێڕ=Description Géographique Historique et Archéologique de la Palestine|بڵاوکەرەوە=L'Imprimerie Nationale|ساڵ=١٨٦٨|بەرگ=١: Judee, pt. ١|شوێن=Paris|زمان=fr|بەستەری نووسەر=Victor Guérin}} (pp. [https://archive.org/stream/descriptiongog01gu#page/113/mode/1up 113]- 119) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hadawi|یەکەم=S.|ناونیشان=http://www.palestineremembered.com/Articles/General-2/Story3150.html|سەردێڕ=Village Statistics of 1945: A Classification of Land and Area ownership in Palestine|بڵاوکەرەوە=Palestine Liberation Organization Research Center|ساڵ=١٩٧٠|بەستەری نووسەر=Sami Hadawi|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181208215837/http://www.palestineremembered.com/Articles/General-2/Story3150.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartmann |یەکەم=M. |بەستەری نووسەر=Martin Hartmann |ساڵ=١٨٨٣|سەردێڕ=Die Ortschaftenliste des Liwa Jerusalem in dem türkischen Staatskalender für Syrien auf das Jahr 1288 der Flucht (1871) |ناونیشان=https://archive.org/details/bub_gb_BZobAQAAIAAJ |journal=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |بەرگ=٦|پەڕەکان=١٠٢–١٤٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hütteroth|یەکەم=W. -D.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wqULAAAAIAAJ|سەردێڕ=Historical Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late 16th Century|دوایین٢=Abdulfattah|یەکەم٢=K.|بڵاوکەرەوە=Erlanger Geographische Arbeiten, Sonderband 5. Erlangen, Germany: Vorstand der Fränkischen Geographischen Gesellschaft|ساڵ=١٩٧٧|ژپنک=٣-٩٢٠٤٠٥-٤١-٢|بەستەری نووسەر=Wolf-Dieter Hütteroth|بەستەری نووسەر٢=Kamal Abdulfattah|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230117015114/https://books.google.com/books?id=wqULAAAAIAAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kildani|یەکەم=Hanna|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8N0IvcIjvSYC&q=Beit+Jala+local+council|سەردێڕ=Modern Christianity in the Holy Land|بڵاوکەرەوە=AuthorHouse|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٩٠-٥٢٨٤-٣|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231212234559/https://books.google.com/books?id=8N0IvcIjvSYC&q=Beit+Jala+local+council|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maundrell|یەکەم=H.|ناونیشان=https://archive.org/details/gri_journeyfroma00maun|سەردێڕ=A Journey from Aleppo to Jerusalem: At Easter, A. D. 1697|بڵاوکەرەوە=Printed at the Theatre|ساڵ=١٧٠٣|شوێن=Oxford|بەستەری نووسەر=Henry Maundrell}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/CensusOfPalestine1931.PopulationOfVillagesTownsAndAdministrativeAreas|سەردێڕ=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|بڵاوکەرەوە=Government of Palestine|ساڵ=١٩٣٢|editor-last=Mills, E.|شوێن=Jerusalem}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Palmer|یەکەم=E.H.|ناونیشان=https://archive.org/details/surveyofwesternp00conduoft|سەردێڕ=The Survey of Western Palestine: Arabic and English Name Lists Collected During the Survey by Lieutenants Conder and Kitchener, R. E. Transliterated and Explained by E.H. Palmer|بڵاوکەرەوە=[[Palestine Exploration Fund|Committee of the Palestine Exploration Fund]]|ساڵ=١٨٨١|بەستەری نووسەر=Edward Henry Palmer}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pococke|یەکەم=R.|ناونیشان=https://archive.org/details/gri_33125009339611|سەردێڕ=A description of the East, and some other countries|بڵاوکەرەوە=Printed for the author, by W. Bowyer|ساڵ=١٧٤٥|بەرگ=٢|شوێن=London|بەستەری نووسەر=Richard Pococke}} (Pococke, 1745, vol 2, p. [https://archive.org/stream/gri_33125009339611#page/n76/mode/1up 45]; cited in Robinson and Smith, 1841, vol 2, p. [https://archive.org/stream/biblicalresearc00smitgoog#page/n344/mode/1up 322]) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pringle|یەکەم=Denys|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BgQ6AAAAIAAJ|سەردێڕ=The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: A-K (excluding Acre and Jerusalem)|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٠-٥٢١-٣٩٠٣٦-٢|بەرگ=I|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231212234559/https://books.google.com/books?id=BgQ6AAAAIAAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson|یەکەم=E.|ناونیشان=https://archive.org/details/biblicalresearc01smitgoog|سەردێڕ=Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838|دوایین٢=Smith|یەکەم٢=E.|بڵاوکەرەوە=[[Crocker & Brewster]]|ساڵ=١٨٤١|بەرگ=١|شوێن=Boston|بەستەری نووسەر=Edward Robinson (scholar)|بەستەری نووسەر٢=Eli Smith}} (p. [https://archive.org/stream/biblicalresearc01smitgoog#page/n354/mode/1up 322]) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson|یەکەم=E.|ناونیشان=https://archive.org/details/biblicalresearc00smitgoog|سەردێڕ=Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838|دوایین٢=Smith|یەکەم٢=E.|بڵاوکەرەوە=[[Crocker & Brewster]]|ساڵ=١٨٤١|بەرگ=٢|شوێن=Boston|بەستەری نووسەر=Edward Robinson (scholar)|بەستەری نووسەر٢=Eli Smith}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson|یەکەم=E.|ناونیشان=https://archive.org/details/biblicalresearch03robiuoft|سەردێڕ=Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838|دوایین٢=Smith|یەکەم٢=E.|بڵاوکەرەوە=[[Crocker & Brewster]]|ساڵ=١٨٤١|بەرگ=٣|شوێن=Boston|بەستەری نووسەر=Edward Robinson (scholar)|بەستەری نووسەر٢=Eli Smith}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Schick |یەکەم=C. |بەستەری نووسەر=Conrad Schick |ساڵ=١٨٩٦|سەردێڕ=Zur Einwohnerzahl des Bezirks Jerusalem |ناونیشان=https://archive.org/details/zeitschriftdesde19deut |journal=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |بەرگ=١٩|پەڕەکان=١٢٠–١٢٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Singer|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mrsAw_mk1d0C&q=Amy+Singer|سەردێڕ=Palestinian Peasants and Ottoman Officials: Rural Administration Around Sixteenth-Century Jerusalem|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٧٦٧٩-٩|بەستەری نووسەر=Amy Singer (historian)|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231212234600/https://books.google.com/books?id=mrsAw_mk1d0C&q=Amy+Singer#v=snippet&q=Amy%20Singer&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Singer|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zHBHBTNwBQoC|سەردێڕ=Constructing Ottoman Beneficence: An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem|بڵاوکەرەوە=[[State University of New York Press]]|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٠-٧٩١٤-٥٣٥٢-٩|شوێن=Albany|بەستەری نووسەر=Amy Singer (historian)|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231212234600/https://books.google.com/books?id=zHBHBTNwBQoC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Socin |یەکەم=A. |بەستەری نووسەر=Albert Socin |ساڵ=١٨٧٩|سەردێڕ=Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem |ناونیشان=https://archive.org/details/zeitschriftdesde01deut |journal=Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins |بەرگ=٢|پەڕەکان=١٣٥–١٦٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Toledano |یەکەم=E. |بەستەری نووسەر=Ehud R. Toledano |ڕێکەوت=١٩٨٤|سەردێڕ=The Sanjaq of Jerusalem in the Sixteenth Century: Aspects of Topography and Population |ناونیشان=http://alkindi.ideo-cairo.org/manifestation/61348 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Archivum Ottomanicum |بەرگ=٩|پەڕەکان=٢٧٩–٣١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305061358/http://alkindi.ideo-cairo.org/manifestation/61348 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} {{کۆتایی سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20180315025543/http://beitjala-city.org/ سایتی فەرمی بێت جالا] * [http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html بەخێربێن بۆ شاری بێت جالا]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215063028/https://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html |date=١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ }} * ڕووپێوی ڕۆژاوای فەلەستین، نەخشەی ١٧: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8379 IAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103051759/http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8379 |date= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}, [//commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.17.jpg Wikimedia commons] * [http://vprofile.arij.org/bethlehem/pdfs/EN/Beit%20Jala%20City_fs_en.pdf شاری بێت جالا (لاپەڕەی ڕاستییەکان)], پەیمانگای توێژینەوەی کارپێکراو–قودس (ARIJ) * [http://vprofile.arij.org/bethlehem/pdfs/VP/Beit%20Jala_cp_en.pdf پڕۆفایلی شاری بێت جالا], (ARIJ) * [http://vprofile.arij.org/bethlehem/images/areal/Beit%20Jala_ap_en.jpg وێنەی ناوچەی شاری بێت جالا], (ARIJ) * [http://vprofile.arij.org/bethlehem/pdfs/needsfordevelopment/Beit%20Jala_cp_en.pdf ئەولەویەت و پێداویستییەکان بۆ گەشەپێدان لە شاری بێت جالا بە پشتبەستن بە ھەڵسەنگاندنی کۆمەڵگا و دەسەڵاتە ناوخۆییەکان], (ARIJ) * [http://www.talithakumi.org/ قوتابخانەی تالیتا کومی] * [https://web.archive.org/web/20060115191757/http://www.jemima.eu ماڵی جێمیما] * [https://web.archive.org/web/20040613101541/http://www.lifegate-reha.de/english/index/e_index.html چاکسازی دەروازەی ژیان] * [http://www.basr.org/ کۆمەڵەی عەرەبی بەیتولمەقەدەس بۆ چاکسازی] * [http://www.nativityhotel.com/ ھۆتێل نەتیڤیتی لە بێت جالا] {{پۆلی کۆمنز|Beit Jala}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|فەلەستین}} [[پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین]] [[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] cf758do7j27yne4vc4jy54teau4i806 2 283501 1591789 1591492 2026-06-18T23:34:50Z Hivja 64112 /* ئاژەڵەکانی تر */ 1591789 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = Sun-stroke, siriasis<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[Hyperthermia|High body temperature]], red, dry or damp skin, headache, dizziness, confusion, nausea<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''Heat stroke''' or '''heatstroke''', also known as '''sun-stroke''', is a severe [[heat illness]] that results in a [[body temperature]] greater than {{convert|40.0|C|F}},<ref name="Ga2016" /> along with red skin, headache, [[dizziness]], and [[confusion]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> ==Prognosis== In elderly people who experience classic heat stroke the mortality exceeds 50%.<ref name="NEJM2019" /> The mortality rate in exertional heat stroke is less than 5%.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> In rare cases, brain damage has been reported as a permanent sequela of severe heat stroke, most commonly [[cerebellar degeneration|cerebellar atrophy]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiology== Various aspects can affect the incidence of heat stroke, including sex, age, geographical location, and occupation. The incidence of heat stroke is higher among men; however, the incidence of other heat illnesses is higher among women.<ref name=":4" /> The incidence of other heat illnesses in women compared with men ranged from 1.30 to 2.89 per 1000 person-years versus 0.98 to 1.98 per 1000 person-years.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> Different parts of the world also have different rates of heat stroke.{{Medical citation needed|date=December 2021}} During the [[2003 European heatwave]] more than 70,000 people died of heat related illnesses, and during the [[2022 European heatwave]], 61,672 people died from heat related illnesses.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> ==Society and culture== In [[Slavs|Slavic]] [[Supernatural beings in Slavic religion|mythology]], there is a personification of sunstroke, [[Lady Midday|Poludnitsa]] (lady midday), a feminine demon clad in white that causes impairment or death to people working in the fields at midday. There was a traditional short break in [[harvest]] work at noon, to avoid attack by the demon. [[Antonín Dvořák]]'s symphonic poem, ''[[The Noon Witch]]'', was inspired by this tradition. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == See also == * [[Hyperthermia]] * [[Heat exhaustion]] * [[Occupational heat stress]] == References == {{Reflist}} == External links == {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{commons category}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm Heat stroke] on MedicineNet.com {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] 6ajx5xa4p71n2nh4dtx5acedwulbq22 1591804 1591789 2026-06-19T00:01:37Z Hivja 64112 1591804 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = Sun-stroke, siriasis<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[Hyperthermia|High body temperature]], red, dry or damp skin, headache, dizziness, confusion, nausea<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''Heat stroke''' or '''heatstroke''', also known as '''sun-stroke''', is a severe [[heat illness]] that results in a [[body temperature]] greater than {{convert|40.0|C|F}},<ref name="Ga2016" /> along with red skin, headache, [[dizziness]], and [[confusion]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> ==Prognosis== In elderly people who experience classic heat stroke the mortality exceeds 50%.<ref name="NEJM2019" /> The mortality rate in exertional heat stroke is less than 5%.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> In rare cases, brain damage has been reported as a permanent sequela of severe heat stroke, most commonly [[cerebellar degeneration|cerebellar atrophy]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiology== Various aspects can affect the incidence of heat stroke, including sex, age, geographical location, and occupation. The incidence of heat stroke is higher among men; however, the incidence of other heat illnesses is higher among women.<ref name=":4" /> The incidence of other heat illnesses in women compared with men ranged from 1.30 to 2.89 per 1000 person-years versus 0.98 to 1.98 per 1000 person-years.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> Different parts of the world also have different rates of heat stroke.{{Medical citation needed|date=December 2021}} During the [[2003 European heatwave]] more than 70,000 people died of heat related illnesses, and during the [[2022 European heatwave]], 61,672 people died from heat related illnesses.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == See also == * [[Hyperthermia]] * [[Heat exhaustion]] * [[Occupational heat stress]] == References == {{Reflist}} == External links == {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{commons category}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm Heat stroke] on MedicineNet.com {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] ozzpz6uyds6zw7c91lg7xcoqpq6tprq 1591809 1591804 2026-06-19T00:18:53Z Hivja 64112 1591809 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = Sun-stroke, siriasis<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[Hyperthermia|High body temperature]], red, dry or damp skin, headache, dizziness, confusion, nausea<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''Heat stroke''' or '''heatstroke''', also known as '''sun-stroke''', is a severe [[heat illness]] that results in a [[body temperature]] greater than {{convert|40.0|C|F}},<ref name="Ga2016" /> along with red skin, headache, [[dizziness]], and [[confusion]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> ==Prognosis== In elderly people who experience classic heat stroke the mortality exceeds 50%.<ref name="NEJM2019" /> The mortality rate in exertional heat stroke is less than 5%.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> In rare cases, brain damage has been reported as a permanent sequela of severe heat stroke, most commonly [[cerebellar degeneration|cerebellar atrophy]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == See also == * [[Hyperthermia]] * [[Heat exhaustion]] * [[Occupational heat stress]] == References == {{Reflist}} == External links == {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{commons category}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm Heat stroke] on MedicineNet.com {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] m32trjbhztidrm97zeu7tera98okcl4 1591819 1591809 2026-06-19T00:35:24Z Hivja 64112 1591819 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = Sun-stroke, siriasis<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[Hyperthermia|High body temperature]], red, dry or damp skin, headache, dizziness, confusion, nausea<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''Heat stroke''' or '''heatstroke''', also known as '''sun-stroke''', is a severe [[heat illness]] that results in a [[body temperature]] greater than {{convert|40.0|C|F}},<ref name="Ga2016" /> along with red skin, headache, [[dizziness]], and [[confusion]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == See also == * [[Hyperthermia]] * [[Heat exhaustion]] * [[Occupational heat stress]] == References == {{Reflist}} == External links == {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{commons category}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm Heat stroke] on MedicineNet.com {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] 3rq3v382ztnuyc65na0sg4j8tef4r8t 1591821 1591819 2026-06-19T00:47:38Z Hivja 64112 1591821 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = Sun-stroke, siriasis<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[ھایپەرتێرمیا|بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش]]، پێستی سوور، وشک یان شێدار، سەرئێشە، سەرگێژی، سەرلێشێواوی، دڵتێکەڵھاتن<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''Heat stroke''' or '''heatstroke''', also known as '''sun-stroke''', is a severe [[heat illness]] that results in a [[body temperature]] greater than {{convert|40.0|C|F}},<ref name="Ga2016" /> along with red skin, headache, [[dizziness]], and [[confusion]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھایپەرتێرمیا]] * [[Heat exhaustion]] * [[Occupational heat stress]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Heat stroke}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm گەرمابردوویی] لە مێدیسیننێت {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] kdaskkih6w2xyvp95qeoa8o1ng00mjb 1591824 1591821 2026-06-19T00:59:37Z Hivja 64112 1591824 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = Sun-stroke, siriasis<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[ھایپەرتێرمیا|بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش]]، پێستی سوور، وشک یان شێدار، سەرئێشە، سەرگێژی، سەرلێشێواوی، دڵتێکەڵھاتن<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''Heat stroke''' or '''heatstroke''', also known as '''sun-stroke''', is a severe [[heat illness]] that results in a [[body temperature]] greater than {{convert|40.0|C|F}},<ref name="Ga2016" /> along with red skin, headache, [[dizziness]], and [[confusion]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھایپەرتێرمیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Heat stroke}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm گەرمابردوویی] لە مێدیسیننێت {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] km7rf4ulx3qvij0679j8n3tg7s6y8mu 1591825 1591824 2026-06-19T01:14:17Z Hivja 64112 /* */ 1591825 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = خۆربردوویی، سیریاسیس<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[ھایپەرتێرمیا|بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش]]، پێستی سوور، وشک یان شێدار، سەرئێشە، گێژی، سەرلێشێواوی، دڵتێکەڵھاتن<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''گەرمابردوویی''' ھەروەھا ناسراو بە '''خۆربردوویی'''، [[نەخۆشییە گەرمایییەکان|نەخۆشییەکی توندی گەرمایییە]] کە دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی [[ڕێکخستنی پلەی گەرمی|پلەی گەرمیی لەش]] بۆ زیاتر لە ٤٠٫٠ پلەی سانتیگراد (١٠٤٫٠ پلەی فارێنھایت)،<ref name="Ga2016" /> along لەگەڵ سووربوونەوەی پێست، [[سەرئێشە]]، [[گێژی]] و [[سەرلێشێواوی]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[Sweating]] is generally present in exertional heatstroke, but not in classic heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> The start of heat stroke can be sudden or gradual.<ref name="Le2015" /> Heatstroke is a life-threatening condition due to the potential for multi-organ dysfunction,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> with typical complications including [[seizures]], [[rhabdomyolysis]], or [[kidney failure]].<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھایپەرتێرمیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Heat stroke}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm گەرمابردوویی] لە مێدیسیننێت {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] gct5lbcqv9bd4nya2qojd4h5mzdvlfs 1591826 1591825 2026-06-19T01:25:48Z Hivja 64112 /* */ 1591826 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = خۆربردوویی، سیریاسیس<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[ھایپەرتێرمیا|بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش]]، پێستی سوور، وشک یان شێدار، سەرئێشە، گێژی، سەرلێشێواوی، دڵتێکەڵھاتن<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''گەرمابردوویی''' ھەروەھا ناسراو بە '''خۆربردوویی'''، [[نەخۆشییە گەرمایییەکان|نەخۆشییەکی توندی گەرمایییە]] کە دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی [[ڕێکخستنی پلەی گەرمی|پلەی گەرمیی لەش]] بۆ زیاتر لە ٤٠٫٠ پلەی سانتیگراد (١٠٤٫٠ پلەی فارێنھایت)،<ref name="Ga2016" /> along لەگەڵ سووربوونەوەی پێست، [[سەرئێشە]]، [[گێژی]] و [[سەرلێشێواوی]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[ئارەقەکردن]] بەگشتی لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە ھەیە، بەڵام لە گەرمابردووییی کلاسیکدا بەمشێوەیە نییە.<ref name="NEJM2019" /> دەستپێکردنی گەرمابوونی دەتوانێت لەناکاو یان وردەوردە بێت.<ref name="Le2015" /> گەرمابردوویی بەھۆی ئەگەری تێکچوونی کارکردنی ئەندامەکانەوە حاڵەتێکی مەترسیدارە بۆ سەر ژیان<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> و دواھاتە ئاسایییەکانی [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]] و [[سستیی گورچیلە]] لەخۆ دەگرێت.<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھایپەرتێرمیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Heat stroke}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm گەرمابردوویی] لە مێدیسیننێت {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} {{List of heat waves|state=autocollapse}} {{Consequences of external causes}} {{DEFAULTSORT:Heat stroke}} [[Category:Thermal medicine]] [[Category:Deaths from hyperthermia]] [[Category:Causes of death]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] jxc6ap8sp83zcucbq331j9fikn2np1y 1591827 1591826 2026-06-19T01:28:31Z Hivja 64112 1591827 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = خۆربردوویی، سیریاسیس<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[ھایپەرتێرمیا|بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش]]، پێستی سوور، وشک یان شێدار، سەرئێشە، گێژی، سەرلێشێواوی، دڵتێکەڵھاتن<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''گەرمابردوویی''' ھەروەھا ناسراو بە '''خۆربردوویی'''، [[نەخۆشییە گەرمایییەکان|نەخۆشییەکی توندی گەرمایییە]] کە دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی [[ڕێکخستنی پلەی گەرمی|پلەی گەرمیی لەش]] بۆ زیاتر لە ٤٠٫٠ پلەی سانتیگراد (١٠٤٫٠ پلەی فارێنھایت)،<ref name="Ga2016" /> along لەگەڵ سووربوونەوەی پێست، [[سەرئێشە]]، [[گێژی]] و [[سەرلێشێواوی]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[ئارەقەکردن]] بەگشتی لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە ھەیە، بەڵام لە گەرمابردووییی کلاسیکدا بەمشێوەیە نییە.<ref name="NEJM2019" /> دەستپێکردنی گەرمابوونی دەتوانێت لەناکاو یان وردەوردە بێت.<ref name="Le2015" /> گەرمابردوویی بەھۆی ئەگەری تێکچوونی کارکردنی ئەندامەکانەوە حاڵەتێکی مەترسیدارە بۆ سەر ژیان<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> و دواھاتە ئاسایییەکانی [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]] و [[سستیی گورچیلە]] لەخۆ دەگرێت.<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھایپەرتێرمیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Heat stroke}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm گەرمابردوویی] لە مێدیسیننێت {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] [[Category:Effects of external causes]] [[Category:Heat waves]] [[Category:Weather and health]] [[Category:Physiology]] [[Category:Thermoregulation]] [[Category:Medical emergencies]] [[Category:Wilderness medical emergencies]] [[Category:Wikipedia medicine articles ready to translate]] [[Category:Wikipedia emergency medicine articles ready to translate]] 80z8b23ke8wfv0bfjqt6jd49lbcaufp 1591831 1591827 2026-06-19T01:35:43Z Hivja 64112 1591831 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = گەرمابردوویی{{ھن}}Heat stroke | synonyms = خۆربردوویی، سیریاسیس<ref>{{cite journal | vauthors = Herrick RT | title = Heat illness in the athlete: siriasis is serious | journal = Alabama Medicine | volume = 55 | issue = 10 | pages = 28, 33-28, 37 | date = April 1986 | pmid = 3706086 }}</ref> | image = The British Army in the Middle East 1943 E26027.jpg | caption = کەسێک لە عێراق لە ساڵی ١٩٤٣، بە پێداکردنی ئاو سارد دەکرێتەوە کە یەکێکە لە چارەسەرەکانی گەرمابردوویی | field = [[پزیشکیی فریاکەوتن]] | symptoms = [[ھایپەرتێرمیا|بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی لەش]]، پێستی سوور، وشک یان شێدار، سەرئێشە، گێژی، سەرلێشێواوی، دڵتێکەڵھاتن<ref name=CDC2017Sym/> | complications = [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]]، [[سستیی گورچیلە]]<ref name=Le2015/> | onset = | duration = ١ بۆ ٢ ڕۆژ چارەسەری لە نەخۆشخانە (ماوەی چاکبوونەوەی ئاسایی){{ھن}} ٢ مانگ بۆ ١ ساڵ (مەودای ماوەی چاکبوونەوەی تەواو) | types = کلاسیک، بەھۆی چالاکیی بەرچاو<ref name=Le2015/> | causes = بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی، [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016/> | risks = تەمەنی بەرز، شەپۆلی گەرما، [[شێ]]ی بەرز، ھەندێک دەرمانی تایبەت، نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونەکانی پێست<ref name=Le2015/> | diagnosis = بەپێی نیشانەکان<ref name=Le2015/> | differential = [[سیندرۆمی نیۆرۆلێپتیک مەترسیدار]]، [[مالاریا]]، [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]]<ref name=Le2015/> | treatment = ساردکردنەوەی خێرا، [[چارەسەری نیشانەیی]]<ref name=Ga2016/> | medication = | prognosis = مەترسیی مردن <٥٪ (بە وەرزشکردن)، ھەتا ٦٥٪ (بەبێ وەرزشکردن)<ref name=Le2015/> | frequency = | deaths = > ٦٠٠ لە ھەر ساڵدا (ویلایەتە یەکگرتووەکان)<ref name=Ga2016/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''گەرمابردوویی''' ھەروەھا ناسراو بە '''خۆربردوویی'''، [[نەخۆشییە گەرمایییەکان|نەخۆشییەکی توندی گەرمایییە]] کە دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی [[ڕێکخستنی پلەی گەرمی|پلەی گەرمیی لەش]] بۆ زیاتر لە ٤٠٫٠ پلەی سانتیگراد (١٠٤٫٠ پلەی فارێنھایت)،<ref name="Ga2016" /> along لەگەڵ سووربوونەوەی پێست، [[سەرئێشە]]، [[گێژی]] و [[سەرلێشێواوی]].<ref name="CDC2017Sym">{{cite web |title=Warning Signs and Symptoms of Heat-Related Illness |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515064607/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/warning.html |archive-date=May 15, 2024 |access-date=17 July 2017 |website=www.cdc.gov |language=en-us }}</ref> [[ئارەقەکردن]] بەگشتی لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە ھەیە، بەڵام لە گەرمابردووییی کلاسیکدا بەمشێوەیە نییە.<ref name="NEJM2019" /> دەستپێکردنی گەرمابوونی دەتوانێت لەناکاو یان وردەوردە بێت.<ref name="Le2015" /> گەرمابردوویی بەھۆی ئەگەری تێکچوونی کارکردنی ئەندامەکانەوە حاڵەتێکی مەترسیدارە بۆ سەر ژیان<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/nejmra011089 }}</ref> و دواھاتە ئاسایییەکانی [[نۆرەفێ]]، [[داڕزانی ماسوولکەی ئێسکبەندی]] و [[سستیی گورچیلە]] لەخۆ دەگرێت.<ref name="Le2015" /> <!-- ھۆکار و دەستنیشانکردن --> گەرمابردوویی بەھۆی بەرزبوونی پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەکی و یان [[ھەوڵ|چالاکیی جەستەیی]]یەوە ڕوو دەدات.<ref name=Le2015/><ref name=Ga2016>{{cite journal | vauthors = Gaudio FG, Grissom CK | title = Cooling Methods in Heat Stroke | journal = The Journal of Emergency Medicine | volume = 50 | issue = 4 | pages = 607–616 | date = April 2016 | pmid = 26525947 | doi = 10.1016/j.jemermed.2015.09.014 }}</ref> ئەو حاڵەتە زیاتر بەھۆی بەرکەوتنی درێژخایەنی ڕێگریکراو لە بەرامبەر گەرمای زۆری ژینگەیی یان چالاکیی جەستەیییەوە ڕوو دەدات.<ref name=":0" /> بەڵام ھەندێک بارودۆخی تەندروستی دەتوانێت مەترسیی گەرمابردوویی زیاتر بکات و نەخۆشەکان، بەتایبەتی منداڵان، ئەوانەی مەیلی بۆماوەیییان ھەیە، لە بارودۆخێکی ھەتا ڕادەیەک ئارامیشدا لە بەرامبەر گەرمابردوویی لاوازن.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang HJ, Lee CS, Yee RS, Groom L, Friedman I, Babcock L, Georgiou DK, Hong J, Hanna AD, Recio J, Choi JM, Chang T, Agha NH, Romero J, Sarkar P, Voermans N, Gaber MW, Jung SY, Baker ML, Pautler RG, Dirksen RT, Riazi S, Hamilton SL | display-authors = 6 | title = Adaptive thermogenesis enhances the life-threatening response to heat in mice with an Ryr1 mutation | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5099 | date = October 2020 | pmid = 33037202 | pmc = 7547078 | doi = 10.1038/s41467-020-18865-z | bibcode = 2020NatCo..11.5099W }}</ref> <!-- خۆپاراستن و چارەسەرکردن --> ڕێکارەکانی خۆپارێزی بریتین لە خواردنەوەی شلەی پێویست و دوورکەوتنەوە لە گەرمای زۆر.<ref>{{cite web|title=Tips for Preventing Heat-Related Illness{{!}}Extreme Heat|url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|website=www.cdc.gov|access-date=17 July 2017|language=en-us|date=19 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729080712/https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html|archive-date=July 29, 2017}}</ref> چارەسەر بە ساردکردنەوەی خێرای فیزیکیی جەستە و [[چارەسەری نیشانەیی|چاودێرییە نیشانەیییەکان]] ئەنجام دەدرێت.<ref name=Ga2016/> ڕێگا پێشنیارکراوەکان بریتین لە پێداکردنی ئاو بە کەسەکە و بەکارھێنانی فێنککەرەوە، دانانی کەسەکە لەناو ئاوی سەھۆڵین یان پێدانی شلەی [[لێدانی ناوڕەگی|ناوڕەگی]]ی ساردە.<ref name=Ga2016/> دانانی [[پاکەتی سەھۆڵ|پاکەتەکانی سەھۆڵ]] لە دەوروبەری کەسەکەدا سوودی ھەیە بەڵام لەخۆوە خێراترین ساردکەرەوەی بەردەست بەدی ناھێنێت.<ref name=Ga2016/> <!-- پەتاناسی و کولتوور --> گەرمابردوویی ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.<ref name=Ga2016/> ئەو ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ ھەتا ٢٠١٥ زیادی کردووە.<ref name=Le2015>{{cite journal | vauthors = Leon LR, Bouchama A | title = Heat stroke | journal = Comprehensive Physiology | volume = 5 | issue = 2 | pages = 611–647 | date = April 2015 | pmid = 25880507 | doi = 10.1002/cphy.c140017 | isbn = 978-0-470-65071-4 | url = https://zenodo.org/record/1229151 }}</ref> گەرمابردوویی بەھۆی وەرزشەوە، ھەرچەندە فریاگوزارییەکی پزیشکییە، بەڵام خۆی شێوازێکی سنووردارە (نەخۆشەکە بەھۆی گیران یان ماندووبوونەوە وەرزشکردن ڕادەگرێت) و کەمتر لە ٥٪ی حاڵەتەکان دەبێتە ھۆی مەرگ. گەرمابردووییی بێچالاکی مەترسیی زۆر گەورەتری ھەیە: تەنانەت تەندروستترین کەسیش، ئەگەر بەبێ چاودێریی پزیشکی لە ژینگەیەکدا کە ببێتە ھۆی گەرمابردوویی، بەجێ بھێڵدرێت، ھەتا ئاستی مردن دەچێتە پێش و ٦٥٪ لە توندترین حاڵەتەکان تەنانەت لەگەڵ چارەسەریش ھەر کوشندە دەبن.<ref name=Le2015/> {{TOC limit|3}} ==Signs and symptoms== Heat stroke generally presents with a [[hyperthermia]] of greater than {{convert|40|C|F}} in combination with disorientation.<ref name="NEJM2019">{{cite journal | vauthors = Epstein Y, Yanovich R | title = Heatstroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 380 | issue = 25 | pages = 2449–2459 | date = June 2019 | pmid = 31216400 | doi = 10.1056/NEJMra1810762 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McGugan EA | title = Hyperpyrexia in the emergency department | journal = Emergency Medicine | volume = 13 | issue = 1 | pages = 116–120 | date = March 2001 | pmid = 11476402 | doi = 10.1046/j.1442-2026.2001.00189.x }}</ref> There is generally a lack of [[sweating]] in classic heatstroke, while sweating is generally present in exertional heatstroke.<ref name=NEJM2019/> Early symptoms of heat stroke include behavioral changes, confusion, [[delirium]], [[dizziness]], weakness, agitation, combativeness, slurred speech, [[nausea]], and vomiting.<ref name="NEJM2019"/> In some individuals with exertional heatstroke, seizures and sphincter incontinence have also been reported.<ref name="NEJM2019"/> Additionally, in exertional heat stroke, the affected person may sweat excessively.<ref name="OSH">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |title=InfoSheet: Protecting Workers from Heat Illness |publisher=OSHA–NIOSH |date=2011 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616084925/http://www.cdc.gov/niosh/docs/2011-174/pdfs/2011-174.pdf |archive-date=June 16, 2015 }}</ref> Rhabdomyolysis, which is characterized by skeletal muscle breakdown with the products of muscle breakdown entering the bloodstream and causing organ dysfunction, is seen with exertional heatstroke.<ref name="NEJM2019" /> If treatment is delayed, patients could develop vital organ damage, [[unconsciousness]] and even [[organ failure]]. In the absence of prompt and adequate treatment, heatstroke can be fatal.<ref name=Harrisons>{{cite book |author=Fauci, Anthony|title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=17th |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-146633-2 |pages=117–121|display-authors=etal|title-link=Harrison's Principles of Internal Medicine }}</ref> ==Causes== {{see also|Hyperthermia#Causes}} Heat stroke occurs when thermoregulation is overwhelmed by a combination of excessive [[Metabolism|metabolic]] production of heat (exertion), excessive heat in the physical environment, and insufficient or impaired heat loss, resulting in an abnormally high body temperature. Substances that inhibit cooling and cause dehydration such as [[Alcohol (drug)|alcohol]], [[stimulants]], [[medications]], and [[Ageing#Signs|age-related]] physiological changes predispose to so-called "classic" or non-exertional heat stroke (NEHS), most often in elderly and infirm individuals in summer situations with insufficient ventilation.<ref>{{Cite web|title = Heat emergencies: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.medlineplus.gov/ency/article/000056.htm|website = www.nlm.nih.gov|access-date = 2016-01-19|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160105060818/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000056.htm|archive-date = January 5, 2016}}</ref> Young children have age specific physiologic differences that make them more susceptible to heat stroke including an increased surface area to mass ratio (leading to increased environmental heat absorption), an underdeveloped thermoregulatory system, a decreased sweating rate and a decreased blood volume to body size ratio (leading to decreased compensatory heat dissipation by redirecting blood to the skin).<ref name="NEJM2019" /> === Exertional heat stroke === Exertional heat stroke (EHS) can happen in young people without health problems or medications{{snd}}most often in [[athlete]]s, outdoor [[laborer]]s, or [[military personnel]] engaged in [[Exercise intensity|strenuous hot-weather activity]] or in [[first responder]]s wearing heavy [[personal protective equipment]]. In environments that are not only hot but also humid, it is important to recognize that [[Humidity#Human comfort|humidity]] reduces the degree to which the body can cool itself by perspiration and evaporation. For humans and other [[warm-blooded]] animals, excessive body temperature can disrupt enzymes regulating biochemical reactions that are essential for cellular respiration and the functioning of major organs.<ref name="Harrisons" /> ===Cars=== {{see also|Forgotten baby syndrome}} When the outside temperature is {{convert|21|C|F}}, the temperature inside a car parked in direct sunlight can quickly exceed {{convert|49|C|F}}. Young children or elderly adults left alone in a vehicle are at particular risk of succumbing to heat stroke. "Heat stroke in children and in the elderly can occur within minutes, even if a car window is opened slightly."<ref>{{Cite journal|url = http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|title = A primer on summer safety| vauthors = Meadows M |date = 2014|journal = Academic OneFile|access-date = January 18, 2016|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20161005095654/http://go.galegroup.com/ps/i.do?id=GALE%7CA116734855&v=2.1&u=pcc&it=r&p=AONE&sw=w&asid=5ea3436f092cfd2b9740e6d9a3b7d2e8|archive-date = October 5, 2016}}</ref> As these groups of individuals may not be able to open car doors or to express discomfort verbally (or audibly, inside a closed car), their plight may not be immediately noticed by others in the vicinity. In 2018, 51 children in the United States died in hot cars, more than the previous high of 49 in 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsc.org/in-the-newsroom/2018-was-deadliest-year-on-record-for-hot-car-deaths|title=2018 was Deadliest Year on Record for Hot Car Deaths|website=National Safety Council|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> Dogs are even more susceptible than humans to heat stroke in cars, as they cannot produce whole-body sweat to cool themselves. Leaving the dog at home with plenty of water on hot days is recommended instead, or, if a dog must be brought along, it can be [[Leash|tied up]] in the shade outside the destination and provided with a full water bowl.<ref>{{cite web |url=http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |title=Dogs in Hot Cars |publisher=Partnership for Animal Welfare |access-date=February 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210200108/http://www.paw-rescue.org/PAW/PETTIPS/DogTip_HotCars.php |archive-date=February 10, 2015 }}</ref> == Pathophysiology == The pathophysiology of heat stroke involves an intense heat overload followed by a failure of the body's [[Thermoregulation|thermoregulatory]] mechanisms. More specifically, heat stroke leads to [[Inflammation|inflammatory]] and [[coagulation]] responses that can damage the [[Endothelium|vascular endothelium]] and result in numerous [[platelet]] complications, including decreased platelet counts, platelet clumping, and suppressed platelet release from bone marrow.<ref>{{cite journal | vauthors = Hifumi T, Kondo Y, Shimizu K, Miyake Y | title = Heat stroke | journal = Journal of Intensive Care | volume = 6 | article-number = 30 | date = 2018 | pmid = 29850022 | pmc = 5964884 | doi = 10.1186/s40560-018-0298-4 | doi-access = free }}</ref> Growing evidence also suggests the existence of a second pathway underlying heat stroke that involves heat and exercise-driven [[endotoxemia]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Lim CL | title = Heat Sepsis Precedes Heat Toxicity in the Pathophysiology of Heat Stroke-A New Paradigm on an Ancient Disease | journal = Antioxidants | volume = 7 | issue = 11 | page = 149 | date = October 2018 | pmid = 30366410 | pmc = 6262330 | doi = 10.3390/antiox7110149 | doi-access = free }}</ref> Although its exact mechanism is not yet fully understood, this model theorizes that extreme exercise and heat disrupt the [[Intestinal mucosal barrier|intestinal barrier]] by making it more permeable and allowing [[Lipopolysaccharide|lipopolysaccharides (LPS)]] from gram-negative bacteria within the gut to move into the circulatory system.<ref name=":3" /> High blood LPS levels can then trigger a [[Systemic inflammatory response syndrome|systemic inflammatory response]] and eventually lead to [[sepsis]] and related consequences like blood coagulation, multi-organ failure, necrosis, and central nervous system dysfunction.<ref name=":3" /> ==Diagnosis== Heat stroke is a clinical diagnosis, based on signs and symptoms. It is diagnosed based on an elevated core body temperature (usually above 40 degrees Celsius), a history of heat exposure or physical exertion, and neurologic dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> However, high body temperature does not necessarily indicate that heat stroke is present, such as with people in high-performance endurance sports or with people experiencing fevers.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Laitano O, Leon LR, Roberts WO, Sawka MN | title = Controversies in exertional heat stroke diagnosis, prevention, and treatment | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 127 | issue = 5 | pages = 1338–1348 | date = November 2019 | pmid = 31545156 | doi = 10.1152/japplphysiol.00452.2019 | doi-access = free }}</ref> In others with heatstroke, the core body temperature is not always above 40 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> Therefore, heat stroke is more accurately diagnosed based on a constellation of symptoms rather than just a specific temperature threshold.<ref name=":2" /> Tachycardia (or a rapid heart rate), tachypnea (rapid breathing) and hypotension (low blood pressure) are common clinical findings.<ref name="NEJM2019" /> Those with classic heat stroke usually have dry skin, whereas those with exertional heat stroke usually have wet or sweaty skin.<ref name="NEJM2019" /> A [[Human body temperature|core body temperature]] (such as a rectal temperature) is the preferred method for monitoring body temperature in the diagnosis and management of heat stroke as it is more accurate than peripheral body temperatures (such as an oral or axillary temperatures).<ref name="NEJM2019" /> Other conditions which may present similarly to heat stroke include [[meningitis]], [[encephalitis]], [[epilepsy]], drug toxicity, severe dehydration, and certain metabolic syndromes such as [[serotonin syndrome]], [[neuroleptic malignant syndrome]], [[malignant hyperthermia]] and [[thyroid storm]].<ref name="NEJM2019" /> ==Prevention== The risk of heat stroke can be reduced by observing precautions to avoid overheating and dehydration. Light, loose-fitting clothes will allow perspiration to evaporate and cool the body. Wide-brimmed hats in light colors help prevent the sun from warming the head and neck. Vents on a hat will help cool the head, as will sweatbands wetted with cool water. Strenuous exercise should be avoided during hot weather, especially in the sun peak hours. Strenuous exercise should also be avoided if a person is ill and exercise intensity should match one's fitness level. Avoiding [[confined space]]s (such as automobiles) without [[air-conditioning]] or adequate [[Ventilation (architecture)|ventilation]].<ref>{{Cite web |date=2022-08-16 |title=Tips for Preventing Heat-Related Illness Natural Disasters and Severe Weather |url=https://www.cdc.gov/disasters/extremeheat/heattips.html |access-date=2023-09-20 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Meyers |first2=Bryce K. |date=2019-04-15 |title=Heat-Related Illnesses |journal=American Family Physician |volume=99 |issue=8 |pages=482–489 |issn=1532-0650 |pmid=30990296}}</ref> During heat waves and hot seasons further measures that can be taken to avoid classic heat stroke include staying in air conditioned areas, using fans, taking frequent cold showers, and increasing social contact and well being checks (especially for the elderly or disabled persons).<ref name="NEJM2019" /> In hot weather, people need to drink plenty of cool liquids and [[mineral salt]]s to replace fluids lost from [[Perspiration|sweating]]. [[Thirst]] is not a reliable sign that a person needs fluids. A better indicator is the color of [[urine]]. A dark yellow color may indicate dehydration.<ref name="OSH"/> Some measures that can help protect workers from heat stress include:<ref>{{cite web |url=http://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |title=QuickCard: Protecting Workers from Heat Stress |publisher=OSHA |date=2014 |access-date=February 10, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117222652/https://www.osha.gov/Publications/osha3154.pdf |archive-date=January 17, 2015 }}</ref> * Know signs/symptoms of heat-related illnesses. * Block out direct sun and other heat sources. * People should drink fluids often, even if they are not thirsty. * Wear lightweight, light-colored, loose-fitting clothes. * Avoid beverages containing [[Alcohol (drug)|alcohol]] or [[caffeine]]. ==Treatment== Treatment of heat stroke involves rapid mechanical cooling along with standard resuscitation measures.<ref>{{cite book |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide | edition =6th |last=Tintinalli |first=Judith |year=2004 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-138875-3 |page=1188 }}</ref> The body temperature must be lowered quickly via [[Thermal conduction|conduction]], [[convection]], or evaporation.<ref name="Ga2016" /> During cooling, the body temperature should be lowered to less than 39 degrees Celsius, ideally less than 38–38.5 degrees Celsius.<ref name="NEJM2019" /> In the field, the person should be moved to a cool area, such as indoors or to a shaded area. Clothing should be removed to promote heat loss through passive cooling. Conductive cooling methods such as [[ice-water immersion]] should also be used, if possible. Evaporative and convective cooling by a combination of cool water spray or cold compresses with constant air flow over the body, such as with a fan or air-conditioning unit, is also an effective alternative.<ref name="Ga2016" /> In hospital, mechanical cooling methods include ice water immersion, infusion of cold intravenous fluids, placing ice packs or wet gauze around the person, and fanning. Aggressive ice-water immersion remains the [[Gold standard (test)|gold standard]] for exertional heat stroke and may also be used for classic heat stroke.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = McDermott BP, Casa DJ, Ganio MS, Lopez RM, Yeargin SW, Armstrong LE, Maresh CM | title = Acute whole-body cooling for exercise-induced hyperthermia: a systematic review | journal = Journal of Athletic Training | volume = 44 | issue = 1 | pages = 84–93 | date = 2009-01-01 | pmid = 19180223 | pmc = 2629045 | doi = 10.4085/1062-6050-44.1.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gagnon D, Lemire BB, Casa DJ, Kenny GP | title = Cold-water immersion and the treatment of hyperthermia: using 38.6°C as a safe rectal temperature cooling limit | journal = Journal of Athletic Training | volume = 45 | issue = 5 | pages = 439–444 | date = 2010-09-01 | pmid = 20831387 | pmc = 2938313 | doi = 10.4085/1062-6050-45.5.439 }}</ref><ref name="NEJM2019" /> This method may require the effort of several people and the person should be monitored carefully during the treatment process. Immersion should be avoided for an unconscious person but, if there is no alternative, it can be applied with the person's head above water. A rapid and effective cooling usually reverses concomitant organ dysfunction.<ref name="NEJM2019" /> Immersion in very cold water was once thought to be counterproductive by reducing blood flow to the skin and thereby preventing heat from escaping the body core. However, research has shown that this mechanism does not play a dominant role in the decrease in core body temperature brought on by cold water.{{Citation needed|date=April 2024}} [[Dantrolene]], a muscle relaxant used to treat other forms of hyperthermia, is not an effective treatment for heat stroke.<ref>{{cite journal | vauthors = Laitano O, Murray KO, Leon LR | title = Overlapping Mechanisms of Exertional Heat Stroke and Malignant Hyperthermia: Evidence vs. Conjecture | journal = Sports Medicine | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1581–1592 | date = September 2020 | pmid = 32632746 | doi = 10.1007/s40279-020-01318-4 | s2cid = 220351326 }}</ref> [[Antipyretics]] such as [[aspirin]] and [[acetaminophen]] are also not recommended as a means to lower body temperature in the treatment of heat stroke and their use may lead to worsening liver damage.<ref name="NEJM2019" /> A [[cardiopulmonary resuscitation]] (CPR) may be necessary if the person goes into [[cardiac arrest]].<ref name="NEJM2019" /> The person's condition should be reassessed and stabilized by [[Medic|trained medical personnel]]. And the person's heart rate and breathing should be monitored. IV fluid resuscitation is usually needed for circulatory failure and organ dysfunction and is also indicated if [[rhabdomyolysis]] is present.<ref name="NEJM2019" /> In severe cases [[hemodialysis]] and ventilator support may be needed.<ref name="NEJM2019" /> == پێشبینیکردن == لە کەسانی بەساڵاچوودا کە تووشی گەرمابردووییی کلاسیک دەبن، ڕێژەی مردن لە ٥٠٪ زیاترە.<ref name="NEJM2019" /> ڕێژەی مردن لە گەرمابردوویی بەھۆی چالاکیی بەرچاوەوە لە ٥٪ کەمترە.<ref name="NEJM2019" /> It was long believed that heat strokes lead only rarely to permanent deficits and that [[convalescence]] is almost complete. However, following the [[1995 Chicago heat wave]], researchers from the [[University of Chicago Medical Center]] studied all 58 patients with heat stroke severe enough to require intensive care at 12 area hospitals between July 12 and 20, 1995, ranging in age from 25 to 95 years. Nearly half of these patients died within a year{{snd}}21 percent before and 28 percent after release from the hospital. Many of the survivors had permanent loss of independent function; one-third had severe functional impairment at discharge, and none of them had improved after one year. The study also recognized that because of overcrowded conditions in all the participating hospitals during the crisis, the immediate care{{snd}}which is critical{{snd}}was not as comprehensive as it should have been.<ref>{{cite web |url=http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |title=Classic heat stroke during Chicago 1995 heat wave |publisher=University of Chicago Medicine |date=August 1, 1998 |access-date=July 22, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604114740/http://www.uchospitals.edu/news/1998/19980801-heatstroke-aim.html |archive-date=June 4, 2012 }}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، زیانپێگەیشتنی مێشک وەک دەرئەنجامێکی ھەمیشەییی گەرمابردووییی توند ڕاپۆرت کراوە، کە باوترینی [[تێکچوونی مێشکۆڵە]]ە.<ref>{{cite journal | vauthors = Bouchama A, Knochel JP | title = Heat stroke | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 25 | pages = 1978–1988 | date = June 2002 | pmid = 12075060 | doi = 10.1056/NEJMra011089 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bazille C, Megarbane B, Bensimhon D, Lavergne-Slove A, Baglin AC, Loirat P, Woimant F, Mikol J, Gray F | display-authors = 6 | title = Brain damage after heat stroke | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 64 | issue = 11 | pages = 970–975 | date = November 2005 | pmid = 16254491 | doi = 10.1097/01.jnen.0000186924.88333.0d | doi-access = free }}</ref> == پەتاناسی == لایەنە جۆراوجۆرەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر ئاستی ڕوودانی گەرمابردوویی دانێن، لەوانە ڕەگەز، تەمەن، شوێنی جوگرافی و پیشە. ڕێژەی تووشبوون بە گەرمابردوویی لە نێوان پیاواندا زیاترە، بەڵام ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی تری پەیوەندیدار بە گەرما لە نێوان ژناندا زیاترە.<ref name=":4" /> ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییە گەرمایییەکانی دیکە لە ژناندا بە بەراورد لەگەڵ پیاوان، ١٫٣٠ بۆ ٢٫٨٩ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە بەرامبەر ٠٫٩٨ بۆ ١٫٩٨ تووشبوو لە ھەر ١٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا بووە.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Alele F, Malau-Aduli B, Malau-Aduli A, Crowe M | title = Systematic review of gender differences in the epidemiology and risk factors of exertional heat illness and heat tolerance in the armed forces | journal = BMJ Open | volume = 10 | issue = 4 | article-number = e031825 | date = April 2020 | pmid = 32265238 | pmc = 7245403 | doi = 10.1136/bmjopen-2019-031825 | doi-access = free}}</ref> ناوچە جۆراوجۆرەکانی جیھان ڕێژەی جیاوازییان لە گەرمابردووویی ھەیە. لە درێژەی شەپۆلەکانی گەرما لە ئەورووپا، لە ساڵی ٢٠٠٣دا زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس و لە ساڵی ٢٠٢٢دا زیاتر لە ٦١،٦٧٢ کەس بەھۆی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە گەرماوە گیانیان لەدەستدا.<ref name="Ballester 2023">{{cite journal |last1=Ballester |first1=Joan |last2=Quijal-Zamorano |first2=Marcos |last3=Méndez Turrubiates |first3=Raúl Fernando |last4=Pegenaute |first4=Ferran |last5=Herrmann |first5=François R. |last6=Robine |first6=Jean Marie |last7=Basagaña |first7=Xavier |last8=Tonne |first8=Cathryn |last9=Antó |first9=Josep M. |last10=Achebak |first10=Hicham |title=Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022 |journal=Nature Medicine |date=July 2023 |volume=29 |issue=7 |pages=1857–1866 |doi=10.1038/s41591-023-02419-z|pmid=37429922 |pmc=10353926 |hdl=10230/58052 |hdl-access=free }}</ref> == کۆمەڵگا و چاند == لە ئەفسانەی [[سلاڤ]]یدا، کەسایەتیکردنی ڕۆژبردوویی، بەناوی پۆلودنیتسا (خاتوونی نیوەڕۆ) ھەیە، [[دێمۆن]]ێکی مێینە بە جلوبەرگی سپیییە کە دەبێتە ھۆی تێکچوون یان مردنی ئەو کەسانەی لە نیوەڕۆدا لە کێڵگەکان کار دەکەن. لە کاتی نیوەڕۆدا نەریتێکی کۆن ھەبوو کە پشوویەکی کورت لە درێژەی کاری [[دروێنە]]دا بدرێت، بۆ ئەوەی خۆیان لە ھێرشی ئەو دێمۆنە بپارێزن. شیعری سیمفۆنیکی [[جادووگەری نیوەڕۆ]]، بەرھەمی [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] ئیلھامی لەم نەریتە وەرگرتووە. == ئاژەڵەکانی تر == گەرمابردوویی دەتوانێت کاریگەریی لەسەر ئاژەڵان ھەبێت، بەتایبەتی لە کەشوھەوای گەرم و شێداردا؛ یان ئەگەر ئەسپ، مانگا، مەڕ یان ئاژەڵەکانی تر ئامادەییی جەستەیییان نەیێت، خاوەن کێشی زۆر بن، تووکی چڕوپڕیان ھەبێت، زۆرتر لە ئاستی پێویست کاریان کردبێت یان لەناو سندووقی ئەسپدا لەژێر خۆری تەواودا بەجێ ھێڵدرابن. نیشانەکانی بریتین لە ڕژانی ئاوی زار، ھەناسەدانی خێرا، پلەی گەرمیی بەرز، ئارەقکردنەوە و لێدانی خێرای دڵ. پێویستە ئاژەڵەکە بۆ لای سێبەر بگوازرێتەوە، لە ئاوی سارددا تەڕ بکرێت و ئاو یان ئەلکترۆلایتی وەک خواردنەوە پێ بدرێت.<ref>[[:en:Horse & Hound|Horse and Hound]], 'First Aid: Handling Heatstroke', 2/8/2004</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھایپەرتێرمیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Heat stroke}} * [http://www.medicinenet.com/heat_stroke/article.htm گەرمابردوویی] لە مێدیسیننێت {{Medical resources | ICD10 ={{ICD10|T|67|0|t|66}} | ICD9 ={{ICD9|992.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus =000056 | eMedicineSubj =med | eMedicineTopic =956 | DiseasesDB =5690 | MeshID =D018883 }} [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] [[پۆل:شەپۆلی گەرما]] [[پۆل:فیزیۆلۆژیا]] [[پۆل:فریاکەوتنە پزیشکییەکان]] fdnb7jkalzjcu8hmpl7j3ttfp4my7e6 1 285783 1591885 1563377 2026-06-19T07:42:10Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591885 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بێت جالا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1448492 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20141123232623/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html بۆ http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٠٠، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بێت جالا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1563376 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181103051759/http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8379 بۆ http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8379 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٤١، ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بێت جالا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591884 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20141123232623/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20250215063028/https://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html لە http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jala_866/index.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٤٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6y99hgrhxa3ir5spa6zuwxg9buaevxj 0 285819 1591607 1591495 2026-06-18T12:03:30Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591607 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}[[عێراق]] لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٣ لەسەر فەرمانی [[بیڵ کڵینتن|بیل کلینتۆن]] سەرۆکی ئەمریکا بۆردوومان کرا وەک وەڵامێکی تۆڵەسەندنەوە و ھۆشداری دوای ئەوەی کارمەندانی ھەواڵگری عێراق تۆمەتبار کران بە ھەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا [[جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش|جۆرج ئێچ دبلیوو بوش]] لە کاتی سەردانەکەیدا [[کووەیت|بۆ کوێت]] لە ١٤-١٦ی نیسانی ١٩٩٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=David |دوایین٢=Smith |یەکەم٢=R. Jeffrey |ڕێکەوت=27 يونيو 1993 |ئەوانی تر=Von Drehle |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/timeline/062793.htm|سەردێڕ=Washingtonpost.com: Iraq Special Report |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190516061734/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/timeline/062793.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=23 يوليو 2015 |وێبگە=[[واشنطن بوست]]}}</ref> لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣ ٢٣ مووشەکی [[تۆماھۆک]] لەلایەن دوو کەشتی جەنگی ھێزی دەریایی ئەمریکاوە بەرەو ناوەڕاستی [[بەغدا]] ھەڵدرا. ئەم مووشەکانە بەر باڵەخانەیەک کەوتوون کە پێدەچێت بارەگای دەزگای ھەواڵگری عێراق بێت لە قەزای مەنسووری بەغدا. عێراق بانگەشەی ئەوەی کرد کە بەھۆی ھێرشەکەوە نۆ ھاووڵاتی مەدەنی کوژران و سێ ماڵیش خاپوورکران. == پلانی تیۆرکردنی جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش == شەوی ١٣ی نیسانی ١٩٩٣، ڕۆژێک پێش ئەوەی بڕیاربوو جۆرج ئێچ دبلیوو سەردانی شاری کووەیت بکات بۆ ئاھەنگ گێڕان بەبۆنەی سەرکەوتنی ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی عێراق لە [[جەنگی کەنداو]]، دەسەڵاتدارانی [[کووەیت]] ١٤ کەسیان دەستگیرکرد کە گومانیان لێدەکرا دەستیان لە پیلانی کوشتنی بوشدا ھەبووبێت بە بەکارھێنانی تەقەمەنی کە لەناو ئۆتۆمبێلێکی تۆیۆتا لاندکرۆزەردا شاراوەتەوە. دەسەڵاتدارانی کووەیت ئۆتۆمبێلەکەیان دۆزیوەتەوە، کە لە نێوان ٨٠ بۆ ٩٠ کیلۆگرام تەقەمەنی پلاستیکی تێدابووە کە زۆربەیان ئاڕ دی ئێکس بوون و بە فیوزێکەوە بەستراوەتەوە (لە ڕاپۆرتی تاقیگەی [[ئێف بی ئای]]دا پێی دەوترێت «ئامێری بوش»). ھەروەھا دە ئامێری تەقینەوەی پلاستیکی شێوە چوارگۆشە لەگەڵ فیوزێک (کە لە ڕاپۆرتی تاقیگەی ئێف بی ئایدا پێی دەوترێت «بۆمبی چوارگۆشە») لە ئۆتۆمبێلەکە دەرھێناوە. لێکۆڵەرانی ئێف بی ئای و دەزگای نھێنی و دەزگاکانی دیکە ڕاستەوخۆ دوای ڕاگەیاندنی دەستگیرکردنەکان گەشتیان کرد بۆ کووەیت. ئیدارەی کلینتۆن ڕای گەیاندووە، ئەگەر بەڵگەی یەکلاکەرەوەی ھەبێت لەسەر تێوەگلانی عێراق لە ھەوڵی تیرۆرکردنەکەدا، بیر لە گرتنەبەری ڕێوشوێن لە دژی عێراق دەکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.fas.org/irp/agency/doj/oig/fbilab1/05bush2.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121022164455/http://www.fas.org/irp/agency/doj/oig/fbilab1/05bush2.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20240919055917/https://www.chicagotribune.com/1993/05/27/cia-says-iraqi-plot-to-kill-bush-may-be-fiction/</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|شەڕ|عێراق|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:عێراق لە ١٩٩٣]] ecrpxd38bw6irj9of8529v1h7kw7cgt 0 286475 1591943 1585519 2026-06-19T11:17:51Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591943 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Burning of Assyrians.jpg|وێنۆک|305x305پیکسڵ|سووتاندنی [[ئاشوورییەکان]] لەلایەن کوردەکانەوە]] '''توندوتیژیی سیاسیی کورد''' ئاماژە بە کرداری توندوتیژیی سیاسی دەکات کە لەلایەن [[کورد|کوردەکانەوە]] ئەنجام دەدرێت بە مەبەستی بەدەستھێنانی مافە باشترەکان، سەربەخۆیی، دانپێدانان، ئازادیی زیندانییەکان، ئۆتۆنۆمی، سەربەخۆیی، یان ھەر ئامانجێکی تر. لەکاتێکدا توندوتیژی سیاسیی کورد بە زۆری لە [[تورکیا]]، [[ئێران]]، [[عێراق]] و [[سووریا|سوریا]] ڕوویداوە، دواتر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بڵاوبۆتەوە. ئەو گرووپە کوردییانەی کە بەشداربوونە لە توندوتیژیی سیاسی، بریتین لە [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (پەکەکە)، [[حیزبوڵڵای کورد (تورکیا)|حیزبوڵڵای کورد]]، [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پەدەکە)، [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (یەنەکە)، [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پارتی یەکێتیی دیموکرات]] (پەیەدە)، [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]] (پژاک)، [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (پاک)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حدکا]]، [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵە]]، [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران|سازمانی خەبات]]، [[بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان]]، [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]]، [[ئەنسارولئیسلام]]، [[ئاڵا سپییەکان]] و [[بازەکانی ئازادیی کوردستان]]. زۆرێک لەم گرووپ و کۆمەڵانە لە زۆرێک لە وڵاتاندا بە گرووپە تیرۆریستییەکان ناودەبرێن. == ڕاپەڕینەکانی پێشوو == [[پەڕگە:Sheikh Ubeydullah.jpg|وێنۆک|281x281پیکسڵ|[[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] دەورووبەری ساڵانی ١٨٨٠]] یەکەم یاخیبوونی نەتەوەییی کوردیی مۆدێرن کە لەڕووی سیاسییەوە ھاندرابێ، لەلایەن [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری|شێخ عوبەیدوڵڵای نەھرییەوە]] بەڕێوەچووە، کە ڕازی نەبوو بە دابەشبوونی کوردەکان لەنێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[قاجاڕەکان|بنەماڵەی قاجاڕەکان]] کە وای لێکرد لە ساڵانی [[شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری|١٨٧٩ تا ١٨٨١ یاخیبووان و ناڕازییەکان کۆبکاتەوە بۆ درووستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی]] کە خۆی فەرمانڕەواییی دەکرد، بێ ھیچ دەستێوەردانێکی دەوڵەتی عوسمانی یان دەوڵەتی قاجەڕەکان.<ref name="Ozoglu">Ozoglu, Hakan. ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries''. Feb 2004. {{ISBN|978-0-7914-5993-5}}. pp. 74-75.</ref> لە ئایاری ١٩١٩، [[شێخ مەحموودی حەفید|شێخ مەحموودی بەرزنجی]] سەرکردایەتیی یاخیبوونێکی کرد دژ بە دەسەڵاتدارانی عێراق لە میسۆپۆتامیای نوێی بەریتانی و دواتر فەرمانڕەواییی بەریتانی بۆ سەر عێراق. مەحموود بەرزنجی زیندانی کرا و لە کۆتاییدا بۆ ماوەی یەک ساڵ لە ساڵی ١٩١٩ ڕەوانەی ھیندستان کرا. کاتێک کە گەڕایەوە، بە فەرمانڕەوا دەستنیشان کرا، بەڵام دیسان یاخی بوو و شانشینی سەربەخۆی کوردستانی ڕاگەیاند. شانشینی کوردستان لە ئەیلوولی ١٩٢٢ تا تەممووزی ١٩٢٤ بەردەوام بوو پێش ئەوەی لەلایەن بەریتانییەکانەوە بۆ عێراق دەستبەسەر بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ham|یەکەم١=Anthony|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=u_DFlzttxl0C&q=Kingdom+Kurdistan|سەردێڕ=Middle East by Anthony Ham|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet Publications|ژپنک=٩٧٨١٧٤٢٢٠٣٥٩١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fatah |یەکەم=R. |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=10256 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140330112924/http://www.kurdmedia.com/article.aspx?id=10256 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Mustafa Pasha Yamolki: his life and role in the Kurdish nationalist movement}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Simon|یەکەم=Reeva S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ol69WHBjFzAC&q=man+who+styled+himself+as+King+Kurdistan&pg=PA104|سەردێڕ=The Creation of Iraq, 1914-1921, by Reeva S. Simon, Eleanor Harvey Tejirian|دوایین٢=Tejirian|یەکەم٢=Eleanor Harvey|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨٠٢٣١١٣٢٩٣٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> [[پەڕگە:Simko-kurds-missionaries.jpg|ڕاست|بێچوارچێوە]] لە ھاوینی ١٩١٨، [[سمکۆی شکاک]] دەسەڵاتی بەسەر ناوچەکانی کوردیدا دامەزراند لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Elphinston |یەکەم=W. G. |ساڵ=١٩٤٦|سەردێڕ=The Kurdish Question |journal=[[International Affairs (journal)|International Affairs]] |بەرگ=٢٢|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١٠٣ [p. ٩٧]|doi=10.2307/3017874 |jstor=3017874}}</ref> لە ساڵی ١٩١٩، سووپایەکی ٢٠ ھەزار کوردی کۆکردەوە و توانی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەریی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران بەدەست بھێنێت، کە ناوەندەکەی شاری [[ورمێ]] بوو. ھێزەکانی بە چەند سەد سەرباز و بەکرێگیراوەوە بەھێزکرابوون، لەنێویاندا ناسیۆنالیستەکانی کورد لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە سووپای عوسمانییان بەجێھێشتبوو.<ref name="bruinessen">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin|سەردێڕ=Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers|بڵاوکەرەوە=[[I.B. Tauris]]|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨١٨٦٠٦٤٩٦٤٦|editor1-last=Atabaki|editor1-first=Touraj|editor1-link=Touraj Atabaki|زنجیرە=Library of modern Middle East studies, 43|شوێن=London; New York|پەڕەکان=١٨–٢١|chapter=Chapter 5: A Kurdish warlord on the Turkish-Persian frontier in the early Twentieth century: Isma'il Aqa Simko|oclc=٥٦٤٥٥٥٧٩|بەستەری نووسەر=Martin van Bruinessen|chapter-url=https://www.academia.edu/3555229}}</ref> یاخیبووانی کورد بە ڕێبەرایەتیی سمکۆ شکاک ھەزاران مەدەنیی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییان]] کووشت.<ref>Maria T. O'Shea, "Trapped Between the Map and Reality: Geography and Perceptions of Kurdistan", Routledge, 2004. p. 100: "Simultaneously, a 1000 Christians were killed in [[Salmas]], in a massacre instigated by Simko."</ref> لە ماوەیەکی کورتدا چەندین شاریان داگیرکرد. دوای شکستی دووبارەبوونەوەی [[ڕەزا شا]] بۆ بەرەنگاربوونەوەی فراوانبوونی کوردەکان، حکوومەتی [[تاران]] ھەوڵی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی دا لەگەڵ سمکۆ لەسەر [[ئۆتۆنۆمی|سەربەخۆییی سنوورداری]] کورد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=The Kurds|بڵاوکەرەوە=Minority Rights Group|ساڵ=١٩٩١|ژپنک=٠٩٤٦٦٩٠٩٢٨|شوێن=London|chapter=The Kurds in Iran|chapter-url=http://www.ebarzan.com/hirankurds.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070929093107/http://www.ebarzan.com/hirankurds.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سمکۆ بە خێرایی قەبارەی سوپا کوردەکەی زیاد کرد، کە بەھێزتر بوو. ئەو بەردەوام بوو لە فراوانکردنی ناوچەکانی ڕۆژئاوای ئێران لەژێر کۆنترۆڵی خۆی. لە ساڵی ١٩٢٢، شارەکانی [[بانە]] و سەردەشت لەژێر بەڕێوەبردنی ئەو بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Koohi-Kamali|یەکەم=F.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٤|editor1-last=Kreyenbroek|editor1-first=P. G.|پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurds٠٠pkre/page/١٧٥ ١٧٥–١٧٦]|chapter=Nationalism in Iranian Kurdistan|editor2-last=Sperl|editor2-first=S.|chapter-url=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/175}}</ref> لە ساڵی ١٩٢٢، سووپای ئێران توانی سمکۆ و زۆرێک لە سەربازەکانی لە ئێران دەربکات و خاکەکە بگەڕێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cronin |یەکەم=S. |ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Riza Shah and the disintegration of Bakhtiyari power in Iran, 1921–1934 |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |بەرگ=٣٣|issue=3–4 |پەڕەکان=٣٤٩–٣٧٦ [p. ٣٥٣]|doi=10.1080/00210860008701986 |s2cid=154157577}}</ref> [[پەڕگە:Copy of L. de Mango's painting, picturing the outrage of the Wadi Wawela valley.jpg|وێنۆک|لەناوبردنی ژن و منداڵان لە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|کۆمەڵکوژیی سەیفۆدا]]]] لە ئازاری ١٩٢١، [[قۆچگری|ھۆزی قۆچگری]] لە ڕۆژھەڵاتی ئێستای [[پارێزگای سێواس]] دەستیان بە یاخیبوون کرد دژ بە [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]. یاخیبوونەکە لە سەرەتادا [[عەلەوی]] بوو، بەڵام سەرکەوتوو بوو لە یەکخستنی ھۆزە کوردە [[سوننە|سوننییەکانی]] نزیک.<ref name="Ergin">{{cite conference|conference=Sempozyumu’nda Sunulan Bildiriler , 20-22 Eylül 2013|last=Güneş|first=Ergin|title=Koçgiri İsyanı Ekseninde Dersim Direnişi|pages=244|year=2014|editor-last=Boztuğ|editor-first=Onursal|publisher=[[Tunceli University]]|language=tr}}</ref><ref>{{sfn|Olson|1989|p=35}}</ref> سەرکردە یاخیبووەکان نزیک بوون لە [[کۆمەڵگای سەرھەڵدانی کوردستان]] (SAK).<ref>{{sfn|Olson|1989|p=28}}</ref><ref>{{sfn|Olson|Rumbold|1989}}</ref> یاخیبوونەکە لە حوزەیرانی ١٩٢١ دا شکستی ھێنا.<ref>Hülya Küçük, ''The Role of the Bektashis in Turkey's National Struggle'', BRILL, 2002, {{ISBN|9004124438}}, page 217.</ref> بەھۆی نائوومێدییەوە بەھۆی ھەڵوەشاندنەوەی خەلافەت و زیادبوونی ناسیۆنالیزمی تورکی، یەکەم یاخیبوونی کورد لە [[تورکیا|کۆماری تورکیای]] ھاوچەرخ [[ڕاپەڕینی ئلکێ]] بوو.<ref>'''{{sfn|Olson|1989|p=31}}'''</ref>'''<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zürcher|یەکەم=Erik J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RInzgxRX5uEC&pg=PA171|سەردێڕ=Turkey: A Modern History|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨١٨٦٠٦٤٩٥٨٥|پەڕەکان=١٧٠, ١٧١|زمان=en}}</ref>''' یاخیبوونەکە لەلایەن [[خالید بەگ جبران]] لە ھۆزی جبرانەوە بەڕێوەچوو.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Üngör |یەکەم=Umut |ناونیشان=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=University of Amsterdam |پەڕە=٢٣١|سەردێڕ=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950}}</ref> ئەوانی تر کە ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو بریتی بوون لە [[ئیحسان نووری پاشا|ئیحسان نووری]] و یووسف زیا.<ref>{{sfn|Olson|1989|pp=48–49}}</ref> یاخیبوونەکە لە ئابی ١٩٢٤ دەستی پێکرد<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chaliand|یەکەم=Gérard|سەردێڕ=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Zed Books|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-١٩٤-٥|پەڕەکان=٥٢–٥٣|زمان=en}}</ref> و لە کانوونی یەکەمی ١٩٢٤ کۆتایی ھات.<ref>{{sfn|Olson|1989|p=92}}</ref> [[پەڕگە:Sheikh Said Efendi captured.jpg|وێنۆک|[[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]] لەگەڵ فەرماندە و ھێزەکانی]] لە ساڵی ١٩٢٥ یاخیبوونێک بە ڕێبەرایەتیی [[شێخ سەعید]] لە دژی [[تورکیا|کۆماری تورکیی]] تازە بەرپابوو و دامەزرا بە پشتگیریی [[ئازادی (ڕێکخستن)|ئازادی]].<ref>{{sfn|Olson|1989|p=42}}</ref> یاخیبوونەکە لەلایەن [[زازا]] [[کورد|کوردەکانەوە]] زاڵتر بوو، بەڵام ھەروەھا پاڵپشتیی لە نێوان کوردە کرمانجییەکانیشی بەدەستھێنا.<ref name="Kaya2011">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mehmed S. Kaya|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0bGpbVFzubsC&pg=PA64|سەردێڕ=The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٨٧٥-٤|پەڕەکان=٦٤–|وتەگێڕانەوە=was led specifically by the Zaza population and received almost full support in the entire Zaza region and some of the neighbouring Kurmanji-dominated regions}}</ref> لە ساڵی ١٩٢٧، کوردەکان بە ڕێبەرایەتیی [[ئیحسان نووری پاشا|ئیحسان نووری]] یاخی بوون و [[کۆماری ئارارات|کۆماری ئاراراتیان]] دامەزراند، بۆ ماوەی ٣ ساڵ بەرگرییان لێکرد تا ساڵی ١٩٣١ لە دەستی ھێزە تورکییەکان لەژێر سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئاتاتورک.<ref>Rohat Alkom, ''Hoybûn örgütü ve Ağrı ayaklanması'', Avesta, 1998, {{ISBN|975-7112-45-3}}, p. 80. {{In lang|tr}}</ref> لەساڵی ١٩٣٧، یاخیبوونێک بە ڕێبەرایەتی [[سەید ڕەزا]] لە [[مامەکی]] ڕوویدا. یاخیبوونەکە بووە ھۆی [[کۆمەڵکوژیی دێرسیم]].<ref name="Nazmi Sevgen 1999">Nazmi Sevgen, Zazalar ve Kızılbaşlar: Coğrafya-Tarih-Hukuk-Folklor-Teogoni, Kalan Yayınları, Ağustos 1999, {{ISBN|975-8424-00-9}}, s. 12.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sammali|یەکەم١=Jacqueline|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PUSgS0Y-pRsC&q=seyid+riza+kurdistan&pg=PA119|سەردێڕ=Être Kurde, un délit?: portrait d'un peuple nié – Jacqueline Sammali – Google Livres|بڵاوکەرەوە=Harmattan|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨٢٧٣٨٤٣٧٧٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cigerli|یەکەم١=Sabri|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=MxKFhFCzeLcC&q=seyid+riza+kurdistan&pg=PA125|سەردێڕ=Les Kurdes et leur histoire - Sabri Cigerli – Google Livres|بڵاوکەرەوە=Harmattan|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨٢٧٣٨٤٧٦٦٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.weeklyzaman.com/en/newsDetail_getNewsById.action?newsId=4970 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129011435/http://www.weeklyzaman.com/en/newsDetail_getNewsById.action?newsId=4970 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Can Kurds rely on the Turkish state? |بڵاوکەرەوە=Weeklyzaman.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.weeklyzaman.com/en/newsDetail_getNewsById.action?newsId=4970 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129011435/http://www.weeklyzaman.com/en/newsDetail_getNewsById.action?newsId=4970 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Can Kurds rely on the Turkish state? |بڵاوکەرەوە=Weeklyzaman.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] داوای لێبوردنی کرد بۆ کۆمەڵکوژییەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١١.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Turkey PM Erdogan apologises for 1930s Kurdish killings|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-15857429|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|زمان=en-GB}}</ref> [[پەڕگە:Map republic of mahabad and south azerbaijan 1945 flat.svg|ڕاست|وێنۆک|248x248پیکسڵ|نەخشەی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] و ڕۆیشتنی بارزانی بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]]]] جیابوونەوەی کورد و ئازەربایجانییەکان لە ماوەیەکی کەم دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم|شەڕی جیھانیی دووەم]] زیادی کرد کاتێک [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ڕەتی کردەوە دەستبەرداری خاکی داگیرکراوی باکووری ڕۆژئاوای ئێران ببێت.<ref name="kreyenbroek17192">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kreyenbroek|یەکەم١=Philip G.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|دوایین٢=Sperl|یەکەم٢=Stefan|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York|پەڕە=١٧|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref> [[قەیرانی ١٩٤٦ی ئێران]] یاخیبوونێکی جیابوونەوەییی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حدکا]] و گرووپە کۆمۆنیستەکان<ref name="kreyenbroek17193">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kreyenbroek|یەکەم١=Philip G.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|دوایین٢=Sperl|یەکەم٢=Stefan|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York|پەڕە=١٧|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref> بۆ دامەزراندنی [[دەوڵەتی بووکەڵە|دەوڵەتێکی بووکەڵەییی]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]]<ref name="kreyenbroek17194">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kreyenbroek|یەکەم١=Philip G.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|دوایین٢=Sperl|یەکەم٢=Stefan|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York|پەڕە=١٧|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chelkowski|یەکەم=Peter J.|ناونیشان=https://archive.org/details/ideologypowerinm0000unse/page/399|سەردێڕ=Ideology and Power in the Middle East: Studies in Honor of George Lenczowski|دوایین٢=Pranger|یەکەم٢=Robert J.|بڵاوکەرەوە=Duke University Press|ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٠٧٨١-٥|شوێن=Durham|پەڕە=[https://archive.org/details/ideologypowerinm٠٠٠٠unse/page/٣٩٩ ٣٩٩]|oclc=١٦٩٢٣٢١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian|یەکەم=Ervand|سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]]|ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, N.J.|پەڕەکان=٢١٧–٢١٨|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref> و ڕاگەیاندنی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]]. ئەمە لەگەڵ [[حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی ئازەربایجان|حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی گەلی ئازەربایجان]] ڕوویدا، دەوڵەتێکی دیکەی بووکەڵەییی سۆڤیەت.<ref name="kreyenbroek17195">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kreyenbroek|یەکەم١=Philip G.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|دوایین٢=Sperl|یەکەم٢=Stefan|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York|پەڕە=١٧|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Chubin|یەکەم١=Shahram|ناونیشان=https://archive.org/details/foreignrelations0000chub/page/39|سەردێڕ=The Foreign Relations of Iran: A Developing State in a Zone of Great-Power Conflict|دوایین٢=Zabih|یەکەم٢=Sepehr|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]]|ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٢٦٨٣-٤|شوێن=Berkeley|پەڕەکان=[https://archive.org/details/foreignrelations٠٠٠٠chub/page/٣٩ ٣٩–٤١, ١٧٨]|oclc=١٢١٩٥٢٥|بەستەری نووسەر١=Shahram Chubin}}</ref> دەوڵەتەکە خۆی ناوچەیەکی زۆر بچووکی تێدابوو، لەنێویاندا [[مەھاباد]] و شارەکانی دەورووبەری، کە نەیانتوانیوە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەخۆبگرن، و نەیانتوانی ھۆزەکانی دەرەوەی مەھاباد بۆ خۆیان ڕابکێشن بۆ ناسیۆنالیستی بە ھۆکاری ئەوەی لەلایەن [[قازی محەممەد|قازی محەممەدەوە]] بەڕێوەدەبردرێت.<ref name="kreyenbroek17196">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kreyenbroek|یەکەم١=Philip G.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|دوایین٢=Sperl|یەکەم٢=Stefan|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York|پەڕە=١٧|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref> کاتێک سۆڤیەت لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٦ لە ئێران کشایەوە، ھێزەکانی حکوومەت توانیویانە بچنە ناو مەھاباد و دەستیان بەسەردا بگرن.<ref name="kreyenbroek17197">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kreyenbroek|یەکەم١=Philip G.|سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview|دوایین٢=Sperl|یەکەم٢=Stefan|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York|پەڕە=١٧|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref> دوای پشوویەک لەدوای شکستی مەحموود بەرزنجی، زنجیرەیەک یاخیبوون بە ڕێبەرایەتیی [[مەلا مستەفا|مەلا مستەفا بارزانی]] دژی عێراق ڕوویدا و لەکۆتاییدا بوو بە [[شۆڕشی ئەیلوول|جەنگێکی تەواو]].<ref name="kurdishwarrior">Michael G. Lortz. (Chapter 1, Introduction). ''The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga''. pp.39-42. {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Archived copy |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٦١ تا ساڵی ١٩٧٠ بەردەوام بوو. عێراق ٨٠٪ی سووپاکەی بڵاوکردەوە لە ماوەی شەڕدا. شەڕەکە بە [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار|ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار]] کۆتاییی ھات و لەنێوان ٧٥،٠٠٠ بۆ ١٠٥،٠٠٠ قوربانی لێکەوتەوە.<ref name="war-memorial">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.war-memorial.net/wars_all.asp|سەردێڕ=All wars in the 20th century, since 1900 {{!}} the Polynational War Memorial |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> لە ساڵی ١٩٦٦، یاخیبووانی کورد بە ڕێبەرایەتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و لایەنە [[مارکسیزم|مارکسیستە]] بچووکترەکانی تر، لە دژی [[ئێرانی پەھلەوی]] یاخی بوون، ھەرچەندە [[شۆڕشی ١٩٦٧ی کورد لە ئێران|یاخیبوونەکە]] بە مەبەستی فیدراڵیکردنی ئێران و بەدەستھێنانی [[ئۆتۆنۆمی|ئۆتۆنۆمیی]] کورد بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian|یەکەم=Ervand|سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]]|ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, New Jersey|پەڕە=٤٥٣|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|وتەگێڕانەوە="...these Kurdish Democrats raised the slogan "Democracy for Iran, Autonomy for Kurdistan," and called for an armed struggle to establish a federal republic modeled after that of Yugoslavia on the grounds that Iran, like Yugoslavia, contained many diverse nations."|authorlink=Ervand Abrahamian}}</ref> شۆڕشەکە لە ساڵی ١٩٦٨ دا سەرکووت کرا.<ref name="cornell102">Benjamin Smith. ''Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective''.P.10. "The Kurds of Iran: Opportunistic and Failed Resistance, 1918‐".</ref> [[دووەمین شەڕی کورد و عێراق|شەڕی دووەم لەنێوان کوردەکان و ھێزەکانی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٤ ڕوویدا، کە حکوومەتی عێراق لە کۆتاییدا کۆنترۆڵی [[باشووری کوردستان|باشووری کوردستانی]] کرد دوای ١٥ ساڵ. وە بۆ ڕێگریکردن لە یاخیبوونێکی تر، بەرنامەی [[عەرەباندن|عەرەباندنی]] دەستپێکرد بە گواستنەوەی عەرەبەکان بۆ نزیک کێڵگە نەوتییەکانی باکووری عێراق، بەتایبەتی ئەوانەی دەورووبەری کەرکووک بوون.<ref>Harris (1977), p. 121.</ref> حکوومەتی عێراق قەناعەتی بە ئێران ھێنا کە پشتیوانی خۆی بۆ چەکدارە کوردەکان بوەستێنێت. یاخیبوونەکانی تری کورد لە ساڵی ١٩٧٥ ڕوویاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Farouk-Sluglett |یەکەم=M. |دوایین٢=Sluglett |یەکەم٢=P. |دوایین٣=Stork |یەکەم٣=J. |ڕێکەوت=تەممووز–ئەیلوولی ١٩٨٤|سەردێڕ=Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq |journal=MERIP Reports |پەڕە=٢٤}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٣، پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و کوردە ئیسلامییەکان بەیەکەوە یاخی بوون و شارە گەورەکانی کوردستانی باشووریان گرت. ئەم یاخیبوونە تایبەتە بووە ھۆی [[شاڵاوی ئەنفال]]، کە بووە ھۆی یاخیبوونی گەورەتر و سەرکەوتووتر.<ref name="autogenerated19932">Human Rights Watch. ''GENOCIDE IN IRAQ: The Anfal Campaign Against the Kurds, A Middle East Watch Report''. New York City: Human Rights Watch, 1993, http://hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL1/htm{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لە ساڵی ١٩٧٨، پەکەکە دامەزرا و [[ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە|یاخیبوونی پارتی کرێکارانی کوردستان]] دەستیپێکرد. یاخیبوونەکە ھێشتا بەردەوامە، دژ بە کۆماری [[تورکیا]].'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=TÜRKİYE'DE HALEN FAALİYETLERİNE DEVAM EDEN BAŞLICA TERÖR ÖRGÜTLERİ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>''' پەکەکە وەک گرووپی مارکسی دەستی پێکرد کە ئامانجی سەربەخۆییی کورد بوو، ھەرچەندە دواتر گۆڕدرا بۆ [[کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک]] و بەگوێرەی کۆنفیدرالیزمی دیمۆکراتی، سەربەخۆییی بەجێھێشت و لەجیاتی ئەوە داوای ئۆتۆنۆمی و لامەرکەزییەتی کرد.'''<ref name="Freedom Falcons">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Brandon|یەکەم=James|سەردێڕ=The Kurdistan Freedom Falcons Emerges as a Rival to the PKK|ناونیشان=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=936|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١١|ئیش=[[Jamestown Foundation]]|بڵاوکەرەوە=Jamestown.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١١ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120731055933/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=O'Byrne|یەکەم=David|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=PKK 'would disarm for Kurdish rights in Turkey'|ئیش=[[BBC News]]|بڵاوکەرەوە=BBC|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-10707935|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١١}}</ref>''' [[پەڕگە:A Kurdish fighter with a machine gun during the 1991 Iraqi uprisings.jpg|وێنۆک|شەڕکەرێکی کورد کە ڕێژنگێکی بەدەستەوەیە لە کاتی ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٩١ی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٩، [[سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)|یاخیبوونی کورد لە ئێران]] ڕوویدا، ھەرچەندە بەھۆی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی ئێران و عێراقەوە]] سەرنەکەوت و ھیچیان بەدەست نەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=Kurdistan from April 1979 to the complete cleansing |ناونیشان=https://dnws.ir/28016 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231109165133/https://defapress.ir/fa/news/28016/%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%82%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%82-%DA%86%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D8%AF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=fa |سەردێڕ=کردستان از فروردین ماه سال ۱۳۵۸ تا پاکسازی کامل |بڵاوکەرەوە=DEFA Press |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ١٩٧٩|سەردێڕ=1979: Kurdish revolt grows in Iran|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2535000/2535165.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116131418/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2535000/2535165.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> لەماوەی [[ڕاپەڕینی ١٩٩١|ڕاپەڕینەکانی عێراقی ساڵی ١٩٩١]]، کوردەکان بە سەرکەوتوویی سەربەخۆیییان وەرگرت.<ref name="Danilovich">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Alex Danilovich|سەردێڕ=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ژپنک=٩٧٨-١٣١٥٤٦٨٤٠٢|پەڕە=١٨}}</ref> ناوچەی خۆبەڕێوەبەریی لە ساڵی ١٩٩٢ بە فەرمی ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Peter J. Lambert|ناونیشان=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y|سەردێڕ=The United States and the Kurds: case studies in United States engagement|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Calhoun – Institutional Archive of the Naval Postgraduate School|شوێن=Monterey, California|پەڕەکان=٨٥–٨٧|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200802231253/https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> حکوومەتی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥دا دانی بە ئۆتۆنۆمیی ھەرێمی کوردستاندا نا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Philip S. Hadji |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Iraq Timeline: Since the 2003 War |ناونیشان=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=United States Institute of Peace |بەرگ=٤١|issue=2 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> == توندوتیژیی سیاسی == لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٨، کاتێک ئێسات ئۆکتای یڵدران لەگەڵ ھاوسەرەکەی و دوو منداڵەکەی لە پاسێکدا بوون، لەلایەن چەکدارێکەوە کوژران کە ھاواری کرد "[[کەمال پیر]] سڵاوتان بۆ دەنێرێت".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=HAKAN |یەکەم=Ahmet |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.hurriyet.com.tr/co-nun-kulubesinde-6-ay-iskence-gordum-22180481 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.hurriyet.com.tr |زمان=tr |سەردێڕ='Co'nun kulübesinde 6 ay işkence gördüm'}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Erzeren|یەکەم=Ömer|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨|سەردێڕ=Chronik eines angekündigten Todes|ناونیشان=https://taz.de/!1833466/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢١|ئیش=[[Die Tageszeitung]]|پەڕەکان=٦|زمان=de|issn=0931-9085}}</ref> پەکەکە شانازی بە کوشتنەکە کرد و بکوژەکە ھەڵات و ھەرگیز دەستگیر نەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://egazete.cumhuriyet.com.tr/oku/192/1988-10-23/13|سەردێڕ=Gazete Oku |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210924131931/https://egazete.cumhuriyet.com.tr/oku/192/1988-10-23/13 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا لە ساڵانی ١٩٨٠کاندا، کوردە ئیسلامییەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر ھەر دامەزراوەیەک کە بەشێک بوو لە حکوومەتی بەعسی عێراقی دوای ڕاگەیاندنی شەڕ لەلایەن [[عوسمان عەبدولعەزیز]]. کە زەوییانی گرنگیان داگیرکرد. [[عەلی باپیر]] بە ئاشکرا براکەی خۆی کووشت بەھۆی کارکردن لەگەڵ بەعسییەکان. [[پەڕگە:PKK violence in Diyarbakır, August 2015 (10).jpg|ڕاست|وێنۆک|265x265پیکسڵ|توندوتیژیی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] لە [[ئامەد|ئامەدی]] باکووری کوردستان، دوای ھێرشەکەی بۆ سەر ئەوێ]] لە ١٧ی شووباتی ساڵی ١٩٩٩، لە دوای دەستگیرکردنی [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] لە [[کینیا]] لەلایەن [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی نیشتمانی (تورکیا)|میتی تورکیاوە]] بە یارمەتیی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|CIA]] و [[مۆساد]]، گرووپێک لە ٥٥ بۆ ٢٠٠ لایەنگرانی پەکەکە کە چەکداربوون، [[ھێرشی سەر کونسوڵخانەی ئیسرائیل لە بەرلین|ھەوڵی ھێرشیان دا]] بۆ سەر کونسوڵخانەی [[ئیسرائیل|ئیسڕائیل]] لە [[بەرلین]]. خۆپیشاندەران سەرکەوتن بەسەر پۆلیسی ئەڵمانیا و چوونە ناو بینای کونسوڵخانەکە، کە لەوێدا ئاسایشی ئیسڕائیل تەقەیان لێکردن و ٣ کەسیان کووشت و ١٤ کەسیشیان بریندار کرد. پۆلیسی ئەڵمانیا ٣٠ لە پشتیوانکەرانی پەکەکەی دەستگیرکرد و ھەموو رێگاکانى ھاتوچۆى بۆ ناوچەکە داخست، کاتێک ھێلیکۆپتەرەکان دەستیان کرد بە سووڕانەوە بەسەر باڵەخانەی کونسوڵخانەکە. لە زۆرێک لە وڵاتانی تری ئەورووپا، خۆپیشاندەرانی پەکەکە ھێرشیان کردە سەر باڵیۆزخانەکانی [[یۆنان]]، [[کینیا]] و [[تورکیا]]. لە [[ئەستەمبوڵ|ئیستەنبوڵ]] خۆپیشاندەرانی پەکەکە ئۆتۆمبێلەکانیان سووتاند و بۆمبێکی بەنزینیان فڕێدا بۆ سەر پاسێک کە ھی بولێنت ئەجەویتی سەر بە پارتی چەپی دیموکراتی تورکیا بوو. خۆپیشاندەرانی پەکەکە باڵیۆزخانەکانی یۆنان لە ئوستراڵیا، ئیتاڵیا، ھۆڵەندا، فەڕەنسا، ڕووسیا، نەمسا،<ref name="cnn2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.02/|سەردێڕ=CNN - Kurds storm UNHCR headquarters; new protests erupt - February 17, 1999 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305095625/http://www.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.02/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.cnn.com}}</ref> بەریتانیا، ئەمریکا و کەنەدایان دەستبەسەر کرد.<ref name="Canada2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/kurdish-terrorist-captured |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220928074018/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/kurdish-terrorist-captured |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.thecanadianencyclopedia.ca |سەردێڕ=Kurdish Terrorist Captured {{!}} The Canadian Encyclopedia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەدان کورد لە یۆنان دەستگیرکران بەھۆی خۆپیشاندانی توندوتیژی.<ref name="wsws">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Marsden |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=https://www.wsws.org/en/articles/1999/02/kurd-f19.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230331154403/https://www.wsws.org/en/articles/1999/02/kurd-f19.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=www.wsws.org |زمان=en |سەردێڕ=International repression follows Ocalan's capture |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەوان [[بانکی ناوەندیی یۆنان|بانکی ناوەندیی یۆنانیان]] لە [[مۆنتریال]] تاڵان کرد و ھێرشیان کردە سەر باڵیۆزخانەی تورکیا لە [[ئۆتاوا]]، وە بەرد و سەھۆڵیان فڕێدا بۆ بیناکە، چەند پەنجەرەیەکیان شکاند و ٩ پۆلیسی کەنەدییان بریندار کرد لە پڕۆسەکەدا.<ref name="Canada22">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/kurdish-terrorist-captured |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220928074018/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/kurdish-terrorist-captured |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.thecanadianencyclopedia.ca |سەردێڕ=Kurdish Terrorist Captured {{!}} The Canadian Encyclopedia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێوشوێنێکی بەرفراوانی بۆ پاراستنی دیپلۆماتکارانی یۆنان، کینیا و تورکیا گرتە بەر. [[پەڕگە:PKK Verbot.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندەرانی پەکەکە]] لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١، حیزبوڵڵای کوردی، شەش ئەفسەری پۆلیسی تورکیایان کووشت، لەنێویاندا سەرۆک، گافار ئۆکان ھەبوو، وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بۆ کووشتنی [[حوسێن وەلیئۆغلو]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=Turkish police chief killed in ambush|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1135087.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٤|زمان=en-GB}}</ref> لەماوەی [[ڕووداوەکانی ٢٠٠٤ی قامیشلۆ|ئاژاوەکانی ٢٠٠٤ی قامیشلۆ]]، کە لە یارییەکی تۆپی پێوە سەرچاوەی گرت و بوو بە ئاژاوەگێڕییەک، شەپۆلێکی تووندوتیژی لە باکووری خۆرھەڵاتی سووریادا ڕوویدا.<ref>{{cite periodical|author=James Brandon|date=15 February 2007|title=The PKK and Syria's Kurds|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370250|location=Washington, DC|publisher=The Jamestown Foundation|volume=5|issue=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917223313/http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370250|archive-date=17 September 2008|periodical=Terrorism Monitor}}</ref><ref name="Ahmed 2013 187">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed|یەکەم=Akbar|سەردێڕ=The Thistle and the Drone|بڵاوکەرەوە=Brookings Institution Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٧-٢٣٧٨-٣|شوێن=Washington, D.C.|پەڕەکان=١٨٧|chapter=4: Musharraf’s Dilemma}}</ref> لە لایەن لایەنگرانی عەرەبیی تیمی ڕکابەرەوە، کوردەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر عەرەبەکان، و لە کۆتاییدا توانیان دەسەڵاتدارانی سووریا بۆ ماوەیەکی کورت لە شارەکە دەربکەن، ھەرچەندە لەگەڵ تانک و ھێلیکۆپتەرەکان گەڕانەوە و شارەکەیان گرتەوە. ٣٠ کەس گیانیان لەدەستدا و ١٦٠ کەس بریندار بوون.<ref name="auto">{{cite periodical|author=James Brandon|title=The PKK and Syria's Kurds|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370250|periodical=Terrorism Monitor|publisher=The Jamestown Foundation|location=Washington, DC|volume=5|issue=3|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917223313/http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370250|archive-date=17 September 2008}}</ref><ref name="auto2">{{cite periodical|author=James Brandon|title=The PKK and Syria's Kurds|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370250|periodical=Terrorism Monitor|publisher=The Jamestown Foundation|location=Washington, DC|volume=5|issue=3|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917223313/http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370250|archive-date=17 September 2008}}</ref> [[شێخ مەعشووقی خەزنەوی]] چالاک بوو بەھۆی ئەم ڕووداوە، و ئەشکەنجەدان و مردنەکەی بەشێک بوو لە چەندین ڕووداوی زیاتر کە تووندوتیژی سیاسیی کوردیان درووست کرد کە بووە ھۆی دامەزراندنی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] لە ماوەی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سوریا]].<ref name="egyptindependent.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.egyptindependent.com/news/kurdish-syria-cultural-armed-revolution |سەردێڕ=Kurdish Syria: From cultural to armed revolution}}</ref><ref name="Hedging their Syrian bets">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hedging their Syrian bets|ناونیشان=http://www.economist.com/node/21559959|newspaper=The Economist}}</ref><ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stack |یەکەم=Megan K. |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-aug-14-fg-kurds14-story.html|سەردێڕ=Cleric's Slaying a Rallying Cry for Kurds in Syria |وێبگە=Los Angeles Times}}</ref> [[پەڕگە:PJAK fighters.jpg|ڕاست|وێنۆک|شەڕکەرەکانی [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان|پژاک]] لە [[ئێران]]]] وە ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤دا، پژاکی تازە دامەزراوە، دەستی بە [[تێکھەڵچوونی ئێران و پژاک|خەباتێکی چەکداریی پچڕپچڕ]] کرد، دژ بە [[ئێران|ڕژێمی ئێران]]، کە بەدوای مافی چارەی خۆنووسین دا دەگەڕان لەڕێی ڕاددەیەک ئاستی [[ئۆتۆنۆمی]] بۆ [[کوردانی ئێران|کوردەکانی ئێران]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7148405.stm Iraq's other Kurdish rebel group], [[BBC]], Dec. 19, 2007.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120628183948/http://pjak.org/eng/about.php About PJAK], PJAK Official Website.</ref><ref>[http://www.chris-kutschera.com/A/PJAK.htm Interview with the Secretary general of PJAK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208044632/http://www.chris-kutschera.com/A/PJAK.htm|date=2016-12-08}}, [[Chris Kutschera]], September 2008.</ref> پێکدادانەکان لە ساڵی ٢٠١٦ زیاتر تووند بوون پێش ئەوەی ھێمن ببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bozorgmehr|یەکەم=Najmeh|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Tehran blames Kurd and Isis militants for clashes in north-west Iran|ئیش=Financial Times|ناونیشان=https://www.ft.com/content/c899e5d4-8b10-11e6-8aa5-f79f5696c731|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥، [[ڕەفیق یووسف]] پەنابەرێکی ئەڵمانیا کە ئەندامێکی [[ئەنسارولئیسلام]] بوو و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەلایەن سەددام حوسێن دەستگیرکرابوو، ھەوڵی کووشتنی [[ئەیاد عەلاوی]] دا لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ ئەڵمانیا، دواتر کۆتایی پێھات بە ھێرشکردنە سەر ئەفسەرێکی پۆلیس کە ھەوڵی وەستاندنی دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.heise.de/tp/features/Berlin-Dschihadist-durch-Polizei-erschossen-3375511.html |سەردێڕ=Berlin: Dschihadist durch Polizei erschossen}}</ref><ref name="Huggler3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Huggler|یەکەم=Justin|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Islamic terrorist shot dead after Berlin attack on policewoman|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/11872727/Islamic-terrorist-shot-dead-after-Berlin-attack-on-policewoman.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Telegraph}}</ref><ref name="StabbingPolicewoman3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Iraqi man shot dead in Berlin after stabbing policewoman|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/17/iraqi-man-shot-dead-in-berlin-after-stabbing-policewoman|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ئیش=The Guardian|agency=Agence France}}</ref> [[پەڕگە:Homes of forcefully evicted Iraqis demolished by Kurdish forces in 2016.jpg|وێنۆک|[[وەدەرنانەکانی کەرکووک|دەرکردنی تورکمان و عەرەبەکان لە کەرکووک]] لەلایەن پێشمەرگە و ھێزە کوردییەکان]] لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠١٧دا، دوای [[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)|گرتنی کەرکووک لەلایەن عێراقەوە]]، گرووپێک کە بە [[ئاڵا سپییەکان|ئاڵای سپی]] ناسراوە، شەپۆڵێکی تووندوتیژییان دەستپێکرد دژ بە مەدەنییەکان، سیاسەتمەدارەکان، دەسەڵاتدارانی عێراق و میلیشیاکانی [[حەشدی شەعبی]] و بۆ ماوەی چەند مانگێک زۆرێک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکانی عێراقیان]] ھەراسان و پڕ تیرۆرکرد، کە خۆیان بە "پارێزەری کورد" ناوبرد.<ref name="ignites">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Al-awsat |یەکەم=Asharq |ناونیشان=https://aawsat.com/english/home/article/1219846/white-banners-movement-ignites-war-words-among-iraqi-factions |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181023195949/https://aawsat.com/english/home/article/1219846/white-banners-movement-ignites-war-words-among-iraqi-factions |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=aawsat.com |سەردێڕ=Middle-east Arab News Opinion |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تووندوتیژییەکە بەردەوام بوو تا ساڵی ٢٠١٨ کاتێک عێراق ئاسایشی زیاتری لە ناوچەکەدا دابین کرد و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھێواش بوونەوە. [[پێشمەرگە]] بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ھیچ پەیوەندییەکیان بە ئاڵای سپییەوە نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://english.aawsat.com/home/article/1219846/white-banners-movement-ignites-war-words-among-iraqi-factions |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Asharq AL-awsat |زمان=en |سەردێڕ=White Banners Movement Ignites War of Words Among Iraqi Factions}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/no-surrender-white-flags-group-rises-new-threat-northern-iraq |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Middle East Eye |زمان=en |سەردێڕ=No surrender: 'White Flags' group rises as new threat in northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://thearabweekly.com/after-isis-black-flags-iraq-faces-white-banners-threat |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=AW |زمان=en |سەردێڕ=After ISIS black flags, Iraq faces 'White Banners' threat {{!}} Mamoon Alabbasi}}</ref> ئاڵا سپییەکان بۆسەیان بۆ سەربازانی عێراق و چەکدارانی حەشدی شەعبی دانا و بۆمبی چێندراویان بەکارھێنا و ھاوەن و مووشەکیان بەکارھێنا. ھەروەھا ھێرشیان کردە سەر بیرە نەوتییەکان و ڕێگا سەرەکییەکان، وە ئاگریان لە خانووی چەندین سیاسەتمەدار و خەڵکانی سەر بە ھەندێک لە فراکسیۆنە سیاسی و ئەو کەسانەی کە تۆمەتبارکرابوون بە پشتیوانیکردن لە ھێزە عێراقییەکان لە دەستبەسەرداگرتنی کەرکووک، بەردا.<ref name="mee">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Tom Westcott |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-white-flag-hashd-al-shaabi-1282818812 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180131161011/http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-white-flag-hashd-al-shaabi-1282818812 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٨|ئیش=[[Middle East Eye]] |سەردێڕ=No surrender: 'White Flags' group rises as new threat in northern Iraq |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= "الرايات البيضاء" تشعل التوتر بين البيشمركة و"الحشد الشيعي"|ناونیشان= https://orient-news.net/ar/news_show/143408/0/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%B4%D8%B9%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D9%8A|وێبگە= اورینت نیت.|ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20241228061319/https://orient-news.net/ar/news_show/143408/0/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%B4%D8%B9%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D9%8A|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نەورۆزی ٢٠٢٣، ناسیۆنالیستەکانی کورد کە تووڕە بوون بە ئامادەبوونی چەپەکانی تورکیا و [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] لە فێستیڤاڵەکانی نەورۆز لە [[ئامەد|دیاربەکر]] دەستیان کرد بە ھێرشکردن و لێدانی چەپەکان و کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە تەنانەت چەکیان پێبوو و دەریانکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://yesilgazete.org/diyarbakir-newrozunda-homofobik-saldiri-lgbtilar-newroz-tertip-komitesini-goreve-cagiriyor/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|زمان=tr|سەردێڕ=Diyarbakır Newrozu'nda homofobik saldırı: LGBTİ+'lar Newroz tertip komitesini göreve çağırıyor}}{{بەستەری مردوو|url=https://yesilgazete.org/diyarbakir-newrozunda-homofobik-saldiri-lgbtilar-newroz-tertip-komitesini-goreve-cagiriyor/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Önal |یەکەم=Barış |ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://tele1.com.tr/diyarbakir-nevruzunda-kurt-nazi-saldirisi-811026/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Tele1 |زمان=tr |سەردێڕ=Diyarbakır Nevruz'unda Kürt Nazi saldırısı}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Odatv |ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.odatv.com/guncel/lgbt-bayragi-yirtanlar-kurt-naziler-kurden-nasyonalist-276257 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Odatv |زمان=tr |سەردێڕ=LGBT bayrağı yırtanlar: Kürt Naziler... "Kurden Nasyonalist"}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.trhaber.com/genel/escinseller-diyarbakiri-karistirinca-fondas-medya-bir-grup-erkek-saldirgan-h413510.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=TRHaber |زمان=tr |سەردێڕ=Eşcinseller Diyarbakır'ı karıştırınca fondaş medya: Bir grup erkek saldırgan...}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} === کتێبنامە === * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Olson|یەکەم=Robert W.|سەردێڕ=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925|ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧٦١٩-٧}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Olson |یەکەم=Robert |دوایین٢=Rumbold |یەکەم٢=Horace |ڕێکەوت=١٩٨٩|سەردێڕ=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |journal=Oriente Moderno |بەرگ=٨ (٦٩)|issue=1/6 |پەڕەکان=٤١|doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|مافەکانی مرۆڤ|عێراق|ئێران|تورکیا|سووریا|مەرگ}} [[پۆل:سیاسەتی کوردستان]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە]] [[پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق]] [[پۆل:توندوتیژی سیاسی]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان]] [[پۆل:ململانێی کورد و عێراق]] [[پۆل:ململانێی کورد-تورکیا (٢٠١٥–ئێستا)]] [[پۆل:توندوتیژی]] [[پۆل:توندوتیژی سیاسی بەپێی وڵات]] 0oq998pd5zf2vouv54rbxznsoe9ekel 1 286559 1591944 1461268 2026-06-19T11:18:03Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591944 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[توندوتیژیی سیاسیی کوردی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1454531 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120731055933/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm بۆ http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٥٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[توندوتیژیی سیاسیی کوردی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1461267 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20241228061319/https://orient-news.net/ar/news_show/143408/0/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%B4%D8%B9%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D9%8A بۆ https://orient-news.net/ar/news_show/143408/0/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%B4%D8%B9%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D9%8A زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٣٧، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[توندوتیژیی سیاسیی کوردی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591943 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120910151712/http://www.pjak.org/eng/about.php گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20120628183948/http://pjak.org/eng/about.php لە http://www.pjak.org/eng/about.php تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:١٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) slhtxww4qf494yky5qvsi3xvugvc81n 0 287580 1591947 1495936 2026-06-19T11:50:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591947 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی لەشجوانی|image=13_Maggio_1995_Paolo_Tassetto_con_Tom_Platz%2C_Mr._Universo_%28cropped%29.JPG|caption=تۆم پلاتز لە ١٩٩٥|name=تۆم پلاتز|nickname=کوادفادەر، گۆڵدن ئیگڵ، کوادزیلا|birth_date={{birth date and age|١٩٥٥|٠٦|٢٦}}|birth_place=[[فۆرت سیل]]، [[ئۆکلەھۆما]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]|height={{height|ft=5|in=7+29/32}}<ref name="Ref1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tom Platz - Greatest Physiques |ناونیشان=https://www.greatestphysiques.com/male-physiques/tom-platz/ |وێبگە=www.greatestphysiques.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref>|weight=١٠٢-١٠٦.٦ کیلۆگرام<ref name="Ref1"/>|firstproshow=پاڵەوانێتییەکانی وۆرڵد پرۆ بادیبیڵدینگ|firstproshowyear=١٩٧٩|bestwin=مستەر یوونیڤێرسی [[فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی لەشساغی و لەشجوانی]]|predecessor=|successor=|bestwinyear=١٩٨١|yesorretiredyear=١٩٧٣–١٩٨٧<ref name="Ref1"/>}} '''تۆماس ستیڤن پلاتز''' (لەدایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥) یاریزانێکی لەشجوانیی پیشەگەری خانەنشینبووی ئەمریکییە. ئەو بە گەشەکردنی قاچەکانی ناسرابوو، کە لە باشترینیدا زیاتر لە ٣٠ ئینج بوون، و بەھۆی ئەمەشەوە نازناوی '''کوادفادەر'''ی لێنرا.<ref name="Ref2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/tom-platzs-legs-look-ridiculous-at-65-years-old/|سەردێڕ=Tom Platz's Legs Look Ridiculous at 65 Years Old|دوایین=McNulty, Rose|ڕێکەوت=|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ئیش=Muscleandfitness.com}}</ref> پلاتز بەشێک بوو لە فیدراسیۆنی جیھانیی لەشجوانی (WBF)ی کورتتەمەنی [[ڤینس ماکمان|ڤینس مەکمان]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.muscleandfitness.com/athletes-celebrities/news/vince-mcmahons-failed-attempt-take-over-world-bodybuilding/|سەردێڕ=Vince McMahon's Failed Attempt to Take Over The World of Bodybuilding |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Muscle & Fitness |زمان=en-US}}</ref> ئەو بۆسەی بۆ ئاھەنگەکانی کۆتاییی [[مستەر ئۆڵۆمپیای ١٩٩٠]] دانا بۆ ڕاگەیاندنی پێکھێنانەکەی، دوای ئەوەی لە پاڵەوانێتییەکەدا لەگەڵ مەکمان وەک نوێنەرانی گۆڤاری ''بافدیبیڵدینگ ڵایفستایڵ'' بەشدارییان کرد.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muchnick|یەکەم=Irvin|سەردێڕ=Wrestling Babylon : piledriving tales of drugs, sex, death and scandal|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=ECW Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٤٩٠-٧٦١-٨|شوێن=Toronto [Ont.]|oclc=٢٤٤٧٦٩٠١٨}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dilbert |یەکەم=Ryan |ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2542941-vince-mcmahons-failed-attempt-to-take-over-bodybuilding|سەردێڕ=Vince McMahon's Failed Attempt to Take over Bodybuilding |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Bleacher Report |زمان=en}}</ref> ئەو لە ئێستادا بە سیمینارەکانی لەسەر ژیان، کار، ئیلھام، و پاڵنەرەکانی ناسراوە و ھەروەھا بە ڕاھێنانپێکردنی لەشجوانانی وەک [[دەیڤد ھۆفمان|دەیڤید ھۆفمان]] ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشان=https://physicalculturestudy.com/2018/07/02/old-school-leg-training-with-tom-platz/|سەردێڕ=Old School Leg Training with Tom Platz - Physical Culture Study |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=physicalculturestudy.com |زمان=en-US}}</ref> == سەرەتای ژیان == تۆم پلاتز لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥ لەدایکبووە. دوای ئەوەی لە تەمەنی ١١ ساڵیدا سەیری گۆڤارێکی [[پاڵەوانێتیی یوونیڤێرس|مستەر یوونیڤێرس]] دەکات بڕیاریدا ببێتە [[لەشجوانیی پیشەگەر|یاریزانێکی لەشجوانیی پیشەگەر]]. لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا کێشی نزیکەی ٧٤ کیلۆگرام بووە.<ref name="Ref1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.greatestphysiques.com/male-physiques/tom-platz/|سەردێڕ=Tom Platz - Greatest Physiques|وێبگە=www.greatestphysiques.com|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> دواتر پلاتز بەشداریی ھۆڵی وەرزشیی ئارمێنتۆوە کرد و لەگەڵ بەرزکەرەوەی قورسایی ئۆڵۆمپی نۆرب شیمانسکی و فرێدی لۆو ئاشنا بوو و شێوازی دروستی سکوات فێربوو. بەھێزی و قەبارەی ماسولکەکانی بە خێرایی پەرەی سەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alexander |یەکەم=D'monte |ناونیشان=https://www.sportsfighters.com/fitness-best-bodybuilder-of-all-time|سەردێڕ=SportsFighters |وێبگە=SportsFighters}}</ref> لە کاتێکدا تەنیا بە ٥٠ دۆلار پێ بوو، لە ساڵی ١٩٧٧ ڕووی لە شاری ڤێنیس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کرد و لە ھۆڵی وەرزشیی گۆڵد و دەستی بە ڕاھێنان کرد. ھەر لەو ساڵەدا بوو بە براوەی مستەر یوونیڤێرس لە پۆلەکەی خۆیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Merritt |یەکەم=Greg |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://thebarbell.com/tom-platz-workout/|سەردێڕ=Tom Platz Workout: Full-Body Ultimate Guide |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Barbell |زمان=en-US}}</ref> == "سکوات ئۆف"ی ١٩٩٢ == لە ساڵی ١٩٩٢، تۆم پلاتز ڕووبەڕووی 'دکتۆر سکوات' [[فرێدریک ھاتفیڵد|فرێد ھاتفیڵد]] بووەوە لە پێشبڕکێیەکی سکوات. کێبڕکێکە بە "سکوات ئۆف" ناسراوە و لە شاری ئێسن لە ئەڵمانیا بەڕێوە چوو. بڕیاردرا کە ئەوان لە دوو قۆناغدا ڕکابەری بکەن - بەشی زۆرترین بەرزکردنەوە و یەک سێت بە ٢٣٨ کیلۆ بۆ زۆرترین دووبارەکردنەوە. بۆ ٢٣٨ کۆلۆکە، پلاتز ٢٣ دووبارەکردنەوەی تەواو کرد. لە بەرامبەردا دکتۆر سکوات توانی ١١ دووبارەکردنەوە ئەنجام بدات. ئەمە بۆ فرێد ھاتفیڵد گرنگییەکی کەمی ھەبوو کە، لە بەشی زۆرترین دووبارەکردنەوەی پێشبڕکێکەدا، توانی بە ٣٨٨ کیلۆ سکوات بکات بەرامبەر ٣٤٧ کیلۆکەی پلاتز.{{CompetitionRecordTableTop||200px|Tom Platz}} {{CompetitionRecordSport|[[Bodybuilder]]}} {{MedalCompetition|[[Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia]]}} {{CompetitionRecord|8th|[[1979 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1979]]|}} {{CompetitionRecord|8th|[[1980 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1980]]|}} {{CompetitionRecord|3rd|[[1981 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1981]]|}} {{CompetitionRecord|6th|[[1982 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1982]]|}} {{CompetitionRecord|9th|[[1984 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1984]]|}} {{CompetitionRecord|7th|[[1985 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1985]]|}} |- align=center bgcolor=white valign=middle| |- align=center bgcolor=white valign=middle| |bgcolor=white| '''11th''' |bgcolor=white| {{ناوەند|[[1986 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1986]]}} {{MedalCompetition|World Amateur Bodybuilding Championships}} {{CompetitionRecord|3rd|IFBB Mr. Universe 1978|}} {{MedalCompetition|World Pro Bodybuilding Championships}} {{CompetitionRecord|1st|IFBB Mr. Universe 1980|}} {{MedalCompetition|[[Amateur Athletic Union|AAU]] Teen Mr. America}} {{CompetitionRecord|2nd|AAU Teen Mr. America 1974|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Southeastern USA}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Southeastern USA 1977|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Ironman}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Ironman 1973|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Adonis}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Adonis 1973|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Michigan}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Michigan 1975|}} {{MedalCompetition|Junior & Senior State Powerlifting Championships}} {{CompetitionRecord|1st|AAU 220 Class Champ 1974|}} {{MedalCompetition|IFBB Night of Champions}} |- align=center bgcolor=white valign=middle| |- align=center bgcolor=white valign=middle| |bgcolor=white| '''12th''' |bgcolor=white| IFBB Night of Champions 1980 {{MedalCompetition|IFBB Detroit Pro Invitational}} {{CompetitionRecord|6th|Detroit Pro Invitational 1987|}} {{MedalBottom}} == کتێبەکان == ''پرۆ-ستایڵ بادیبیڵدینگ'' لەلایەن تۆم پلاتز (نووسەر)، بیڵ ڕێینۆڵدز (نووسەر)، ژمارەی لاپەڕە: ١٩٢ لاپەڕە، بڵاوکەرەوە: ستێرلینگ (٢٠ی ئایاری ١٩٨٥)، زمان ئینگلیزی، {{ISBN|0806979100}}, {{ISBN|978-0806979106}} == فیلمۆگرافی == * ''کێ جۆنی ڵەڤی کوشت؟'' (١٩٩٨) .... ئیمسی * ''٨ سەر لە جانتایەکی دەفڵدا'' (١٩٩٧) .... سەری ھیوگۆ * ''[[Flex...Body Love|فلێکس...بادی ڵەڤ]]'' (١٩٩١) .... تۆم ستیڵ، یاریزانی لەشجوانی * ''کتێبی خۆشەویستی'' (١٩٩٠) .... یاریزانی لەشجوانی * ''دووانە'' (١٩٨٨) .... کوڕی گرەینجەر #١ * ''گەڕانەوەکە'' (١٩٨٠) .... خۆی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|http://www.tomplatz.com}} * [http://www.builtreport.com/platz.html پێشانگای تۆم پلاتز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209113846/http://www.builtreport.com/platz.html |date= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ }} * {{IMDb name|name=تۆم پلاتز|id=0686949}} * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_7_21/ai_107422324 فلێکس، ٢٠٠٦] * [https://thebarbell.com/tom-platz-workout/ یاریی تەواوی لەشی تۆم پلاتز] {{پۆلی کۆمنز|Tom Platz}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:یاریزانە لەشجوانییە پیشەگەرە ئەمریکییەکان]] 0pqqo9slr0tjwvol4rwdhwhkjn7u34x 0 288143 1591790 1509176 2026-06-18T23:36:25Z Saad Goran 41181 1591790 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = شۆخان عارف |شوێنی لەدایکبوون = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٤ |ڕێکەوتی مردن = {{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|٢٠٢٠|١١|٩|١٩٨٤|١|١}}<ref name="AweneNov2020">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەسوكاری ژنە كوژراوەكەی سلێمانی: كێشەمان لەگەڵ كەسدا نییە |ناونیشان=https://www.awene.com/detail?article=38259 |وێبگە=awene.com |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="WestgaNov9">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=یەكەم لێدوانی خانەوادەی ژنە كوژراوەكەی ئەمڕۆی شاری سلێمانی |ناونیشان=https://www.westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=93884&Jor=1 |وێبگە=westganews.net |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> |شوێنی مردن = [[سلێمانی]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = کوژران بە فیشەک |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[پارێزەر]] و فەرمانبەر لە دادنووسی یەکی سلێمانی<ref name="WisheMay2021">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوشتنی‌ "شۆخان"یش هێشتا بكوژه‌كه‌ی‌ دیار نییه‌.. دۆسیه‌ی‌ كوشتن له‌ سلێمانی‌ دیار نامێنێ‌ |ناونیشان=https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=117486&Jor=14 |وێبگە=wishe.net |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="NewjinDec2020">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=دۆسیەی ئەو ژنەی لەناو ئۆتۆمبێلەکەی دا کوژرا بەچی گەشت؟ |ناونیشان=https://www.newjin.net/139 |وێبگە=newjin.net |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> |منداڵەکان = ٢ }} '''شۆخان عارف''' (١٩٨٤ – ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠) فەرمانبەر و پارێزەرێکی کورد بوو. ڕۆژی دووشەممە، ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، تەرمەکەی لەنێو ئۆتۆمبێلەکەیدا لەسەر شەقامی بازنەیی مەلیک مەحموود لە شاری سلێمانی دۆزرایەوە.<ref name="AweneNov2020" /><ref name="RojnewsNov9">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانەوادەی ئەو ژنەی لە سلێمانی کوژرا ڕوونکردنەوە لەسەر کەیسەکە دەدەن - |ناونیشان=https://rojnews.news/?p=161337 |وێبگە=rojnews.news |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> ڕووداوەکە وەک دۆسیەیەکی تەمومژاوی ماوەتەوە و تا ئێستاش بکەری سەرەکیی تاوانەکە دەستگیر نەکراوە.<ref name="WisheFeb2021">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هێشتا بكوژی‌ شۆخان له‌ سلێمانی‌ نه‌گیراوه‌.. له‌ شه‌قامێكی‌ گشتی‌ ته‌رمه‌كه‌ی‌ دۆزرایه‌وه‌ |ناونیشان=https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=113975&Jor=8 |وێبگە=wishe.net |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="WisheMay2021" /> == ژیاننامە == شۆخان عارف لە کاتی کوژرانیدا تەمەنی ٣٦ ساڵ بوو و وەک فەرمانبەر لە دادنووسی یەکی سلێمانی کاری دەکرد.<ref name="WisheMay2021" /><ref name="NewjinDec2020" /> ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە پارێزەریش بووە.<ref name="WisheFeb2021" /><ref name="RojnewsNov25">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=توندوتیژییەکانی سەر ژنان دەردێک کە دەرمانی ناکەن - |ناونیشان=https://rojnews.news/?p=164345 |وێبگە=rohnews.news |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> ناوبراو لە ساڵی ٢٠١٣ بە خواستی خۆی لە ھاوژینەکەی جیابووەتەوە و دوای جیابوونەوەکە لە ماڵی باوکی ژیاوە.<ref name="AweneNov2020" /><ref name="WestgaNov9" /> بەپێی وتەی خانەوادەکەی، ھیچ کێشەیەکی لەگەڵ ھاوژینی پێشووی نەبووە.<ref name="RojnewsNov9" /> شۆخان دایکی دوو منداڵ بوو بە تەمەنەکانی ١١ و ١٢ ساڵ.<ref name="NewjinDec2020" /> == کوشتنەکەی == بەرەبەیانی ڕۆژی دووشەممە، ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، تەرمی شۆخان عارف لەنێو ئۆتۆمبێلەکەیدا لەسەر شەقامی بازنەیی مەلیک مەحموود لە سلێمانی دۆزرایەوە.<ref name="WisheFeb2021" /><ref name="WestgaNov9" /> بەپێی لێدوانی وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی، ئاسەواری سێ فیشەک بە جەستەیەوە دیار بووە.<ref name="NewjinNov2020">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=تفەنگەکان بارانی ئەم پایزەیان بە خوێنی ژن سور کرد |ناونیشان=https://www.newjin.net/65 |وێبگە=newjin.net |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="AweneNov2020" /> == لێکۆڵینەوەکان == دەزگا ئەمنییەکانی سلێمانی دەستیان بە لێکۆڵینەوە لە ڕووداوەکە کرد. وتەبێژی پۆلیس ئەوەشی خستەڕوو کە «بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکان، کوشتنی ئەم کچە پەیوەندیی بە خێزانەکەیەوە نییە و بە تەواوی وردەکاریی کوشتنەکەمان دەستکەوتووە».<ref name="NewjinNov2020" /> لە ھەمان ڕۆژی دۆزینەوەی تەرمی شۆخاندا، گەنجێک لە دەریاچەی دوکان کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش وای کرد گومان دروست ببێت کە ڕووداوەکان پەیوەندییان پێکەوە ھەبێت.<ref name="AweneNov2020" /><ref name="RojnewsNov9" /> پۆلیس ڕایگەیاند کە بەڵگە و گرتەی ڤیدیۆیی پەیوەست بە ھەردوو ڕووداوەکەیان کۆکردووەتەوە و ڕەوانەی دادگایان کردووە.<ref name="WestgaNov14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پۆلیس زانیاری نوێ سەبارەت بەكوشتنی ژنەكەی شاری سلێمانی دەخاتەڕوو |ناونیشان=https://www.westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=94055&Jor=1 |وێبگە=westganews.net |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> بەڵام دواتر سەرچاوەیەک لە پۆلیس ڕایگەیاند کە کوشتنی شۆخان عارف ھیچ پەیوەندییەکی بە ڕووداوی خۆکوشتنی گەنجەکەی دوکانەوە نەبووە.<ref name="WisheFeb2021" /><ref name="WisheMay2021" /> لەسەرەتای لێکۆڵینەوەکاندا، چەند کەسێک وەک گومانلێکراو دەستگیر کران، بەڵام بەھۆی نەبوونی بەڵگەی پێویست ئازاد کران.<ref name="WisheFeb2021" /><ref name="WisheMay2021" /> یەکێک لە ھۆکارەکانی قورسبوونی دۆزینەوەی تاوانباران، نەبوونی کامێرای چاودێری بوو لە شوێنی ڕووداوەکە.<ref name="WisheFeb2021" /> == کاردانەوەی خانەوادەکەی == ئێوارەی ھەمان ڕۆژی ڕووداوەکە، شیلان عارف، خوشکی شۆخان، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند کە خانەوادەکەیان ھیچ کێشەیەکیان لەگەڵ ھیچ کەس و لایەنێکدا نییە و سکاڵای یاساییان تۆمار کردووە تا پۆلیس و دادگا بکەران بدۆزنەوە.<ref name="AweneNov2020" /><ref name="WestgaNov9" /><ref name="RojnewsNov9" /> شیلان ھەروەھا جەختی کردەوە کە «لەسەر دۆسیەکەش لە ھیچ کەس و لایەنێک خۆش نابین ئەگەر لە پشت ڕووداوەکەوە بن».<ref name="AweneNov2020" /><ref name="WestgaNov9" /> ھەروەھا ئاماژەی بەوەش کرد کە ھیچ ئاشنایەتییەکیان لەگەڵ ئەو گەنجەدا نییە کە لە دوکان خۆی کوشتووە و دۆسیەکەیان بۆ دەزگا ئەمنییەکان جێھێشتووە.<ref name="RojnewsNov9" /> لە بەشێکی تری قسەکانیدا، شیلان عارف ئاماژەی بەوە دا کە «ئەو کاتەی یەکێک لە براکانی بەڕێوەبەری چاکسازیی گەورانی سلێمانی بووە، چەند جارێک ھەڕەشەی لێ کراوە و تەقەیان لێ کردووە»، بەڵام ئەوەی نەبەستەوە بەوەی کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ڕووداوەکەوە ھەبێت.<ref name="NewjinDec2020" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ژنانی کورد]] [[پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزەرانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]] lq71eraou2m859026tlvu282dweso7k 0 288530 1591780 1536977 2026-06-18T23:15:20Z Saad Goran 41181 1591780 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = کەویار ھەورامی |ناوی کاتی لەدایکبوون = کەویار ھادی سەعید |ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٩|١|١}} <!-- وردی ڕۆژ و مانگ لە سەرچاوەکاندا نەبوو --> |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەڵەبجە]]، [[عێراق]] |پیشە = [[گۆرانیبێژ]] |ساڵانی چالاکی = ٢٠١٠–ئێستا |ھاوسەر = [[ڕێبین سالار]] |شێواز = [[مۆسیقای کوردی]] }} '''کەویار ھەورامی''' (ناوی تەواوی: '''کەویار ھادی سەعید'''؛ لەدایکبووی ١٩٩٩<ref name="xendan_shajarian">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار گۆرانییەکی شەجەریان دەڵێتەوە | ناونیشان=https://www.xendan.org/life/detailnews?jimare=17547&babet=40&relat=8127 | وێبگە=خەندان | ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> یان ١٩٩٨<ref name="nrt_marriage">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار هەورامی هاوسەرگیریی کرد | ناونیشان=https://www.nrttv.com/nrt2/detail2/7456 | وێبگە=ئێن ئاڕ تی ٢ | ڕێکەوت= |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> لە [[ھەڵەبجە]]) گۆرانیبێژێکی [[کورد]]ە. ئەو بە ستایلە سوننەتییەکەی و توانای لە وتنەوەی گۆرانیی ھونەرمەندە کلاسیکەکان ناسراوە.<ref name="spee_marriage">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار هەورامی ژیانی هاوسەرگیری پێکهێنا | ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=115980&Jor=25 | وێبگە=سپی میدیا | ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> == کاروانی ھونەری == کەویار لە ساڵی ٢٠١٠ـەوە دەستی بە کاری ھونەری کردووە، کاتێک بەشداریی لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی تایبەت بە منداڵانی بەھرەمەند کرد بە ناوی «تۆ نموونەی».<ref name="spee_marriage"/> بەھۆی دەنگە تایبەتەکەیەوە توانیویەتی ناوبانگێکی باش پەیدا بکات و توانایەکی باشی لە وتنەوەی گۆرانییەکانی ھونەرمەندان [[مەزھەر خالقی|مەزھەری خالقی]]، [[محەممەد ماملێ|محەممەدی ماملێ]] و [[عەدنان کەریم]] ھەیە.<ref name="spee_marriage"/> لە دوای کۆچی دوایی ھونەرمەندی گەورەی ئێرانی، [[محەممەدڕەزا شەجەریان]]، لە ساڵی ٢٠٢٠، کەویار گۆرانیی «مرغ سحر»ی بە دەنگی خۆی وتەوە و وەک ڕێزێک پێشکەشی ڕۆحی ئەو ھونەرمەندەی کرد.<ref name="xendan_shajarian"/> == بەرھەمەکان == === تاکە گۆرانییەکان === * '''نیوەشەو''' (٢٠١٨): ئەم گۆرانییە یەکەم بەرھەمی تایبەتی کەویار بوو کە بەشێوەی ڤیدیۆکلیپ بڵاوی کردەوە. تێکستی گۆرانییەکە لەلایەن «ژەنەڕاڵی پایز»<ref name="spee_niwashew">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار نوێترین کلیپی بە ناوی "نیوەشەو" بڵاوکردەوە | ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=66515&Jor=35 | وێبگە=سپی میدیا | ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> (یان محەممەد عومەر)<ref name="xendan_niwashew">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار کلیپێکی نوێی بڵاوکردەوە | ناونیشان=https://www.xendan.org/life/detailnews?jimare=10462&babet=40&relat=7038 | وێبگە=خەندان | ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> نووسراوە و ئاوازەکەی لەلایەن [[عەدنان کەریم]] دانراوە. دابەشکردنی مۆسیقاکەی لەلایەن [[ڕێبین سالار]]ەوە کراوە.<ref name="spee_niwashew"/> سەرجەم گرتەکانی کلیپەکە لە خانوویەکی چۆڵی شاری [[سلێمانی]] تۆمار کراوە.<ref name="spee_niwashew"/> == ژیانی تایبەتی == کەویار ھەورامی لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٢ ژیانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ مۆسیقاژەن و ژەنیاری ئامێری [[سەنتوور]]، [[ڕێبین سالار]]، پێکھێنا.<ref name="spee_marriage"/><ref name="nrt_marriage"/> ڕێبین سالار یەکێکە لە مۆسیقاژەنە دیارەکانی کورد و لە ھەندێک لە کارە ھونەرییەکانی کەویاردا بەشداریی کردووە.<ref name="nrt_marriage"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گۆرانیبێژانی کورد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ھونەرەکان|مۆسیقا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:حەڵکی ھەڵەبجە]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کوڕد]] hkp72lotj3ukl252va9e22xm3m9dnvo 0 290254 1591781 1494480 2026-06-18T23:23:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591781 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''بزووتنەوەی بەرخۆدان''' بریتییە لە کۆمەڵێک کەسی ڕێکخراو کە ھەوڵی بەرەنگاربوونەوە یان ھەوڵ بۆ ڕووخاندنی حکوومەتێک یان [[داگیرکاریی سەربازی|دەسەڵاتێکی داگیرکەر]] دەدەن، ئەمەش دەبێتە ھۆی پەککەوتن و نائارامی لە نەزم و سەقامگیری مەدەنیدا. ڕەنگە بزووتنەوەیەکی لەو شێوەیە ھەوڵی گەیشتن بە ئامانجەکانی بدات لە ڕێگەی بەکارھێنانی بەرخۆدانی توندوتیژ یان ناتوندوتیژ (ھەندێکجار پێی دەوترێت بەرخۆدانی مەدەنی)، یان بەکارھێنانی ھێز، چ چەکدار بێت یان بێ چەک. لە چەندین حاڵەتدا، وەک بۆ نموونە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە سەردەمی [[شۆڕشی ئەمریکا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=|یەکەم=|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.pri.org/stories/2016-07-04/often-overlooked-nonviolent-roots-american-revolution|سەردێڕ=The often-overlooked nonviolent roots of the American Revolution|وێبگە=pri.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pri.org/stories/2016-07-04/often-overlooked-nonviolent-roots-american-revolution |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> یان لە نەرویج لە جەنگی جیھانی دووەمدا، بزووتنەوەیەکی بەرخۆدان دەتوانێت ھەردوو شێوازی توندوتیژی و ناتوندوتیژ بەکاربھێنێت، بەزۆری لەژێر ڕێکخراوی جیاوازدا کاردەکات و لە قۆناغی جیاواز یان ناوچەی جوگرافی لەناو وڵاتێکدا مامەڵە بکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * Gardam, Judith Gail (1993). ''Non-combatant Immunity as a Norm of International Humanitarian'', Martinus Nijhoff. {{ISBN|0-7923-2245-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/0-7923-2245-2|<bdi>0-7923-2245-2</bdi>]]. * Ticehurst, Rupert. "[http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JNHY The Martens Clause and the Laws of Armed Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070415003954/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JNHY |date=١٥ی نیسانی ٢٠٠٧ }} Archived 15ی نیسانی 2007 at the Wayback Machine" 30 April 1997, ''International Review of the Red Cross'' no. 317, pp. 125–34. {{ISSN|1560-7755}}[[ISSN (identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/1560-7755 1560-7755] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|سیاسەت}} [[پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان]] dwqrkd0044dz5rmi586qkfffhniz5z8 0 290522 1591832 1489667 2026-06-19T01:40:15Z Hivja 64112 1591832 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''باخی میکائیل''' (بە فەرمی: پارکی میللەت) پارکێکە دەکەوێتە شاری [[مەھاباد]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، پارکەکە لە نزیک [[بەنداوی مەھاباد]]ە. پردی سوور کە یەکێکە لە سیمبۆلەکانی مەھاباد دەکەوێتە ئەو پارکەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=بە وێنە.. باغی میکائیل لە شاری مەهاباد |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/84244/slug |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ک٢٤}}</ref> پارکەکە بە ناوەندێکی گرنگی گەشتیاریی دادەنرێت لە شارەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|کوردستان|ئێران}} {{کۆلکە}} [[پۆل:پارکەکانی مەھاباد]] grzmmeshvm6hl5ubw9os0qsl6id7b8l 0 291172 1591785 1548041 2026-06-18T23:29:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591785 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی''' ({{Langx|syr|ܙܘܥܐ ܟܢܘܫܝܐ ܣܘܪܝܝܐ}}) کە پێشتر بە '''بزووتنەوەی سەربەخۆی کۆبوونەوەی سوریانی''' ناسرابوو، [[حیزب|پارتێکی سیاسی]] ئاشوورییە و لە [[عێراق|عێراقە]]. ئەم حیزبە زیاتر لە [[ئاشوورییەکان|مەسیحییە ئاشوورییەکان]] و بە تایبەت [[کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی|کاسۆلیکی سوریانی]] و تا ڕادەیەکی کەمتر لە [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی|ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] پێکھاتبوو. لە چەندین بۆنەدا ھاوکاریان لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانی دیکەدا کردووە، بەتایبەتی لە پرسەکانی پەیوەست بە پاراستنی مافی نەتەوەیی و ئایینی کەمینەکان لە عێراقدا. بارەگای سەرەکی ئەم حیزبە لە شارۆچکەی [[قەرەقووش]] بوو، لە لووتکەی ناوبانگیدا لەلایەن ئەنوەر ماتی ھیدایەتەوە سەرکردایەتی دەکرا تا ئەو ساڵی ٢٠١٧ کۆچی دوایی کرد. {{Sfn|Teule|2012}} == مێژوو == لە بەیاننامەیەکدا کە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە پەیجی [[فەیسبووک|فەیسبووکەکەیان]] بە ئاشکرا بڵاوکرایەوە، ئەو پارتە ڕێکەوتی دامەزراندنی خۆی وەک ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ لەلایەن ئیشۆ مەجید ھیدایەتەوە ڕاگەیاند.<ref>{{فەیسبووک|100063569207231}}</ref> ھیدایەت لە ساڵی ١٩٥٤ لەدایکبووە، و دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]، ئاواتەخوازی دامەزراندنی پارتێکی سیاسی بووە کە نوێنەرایەتی پێکھاتەکانی ئۆرتۆدۆکس و کاسۆلیکی سوریانی [[ئاشوورییەکانی عێراق|کۆمەڵگەی ئاشووری]] بکات، لەژێر ناوی ئارامیی سوریانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hadaya |یەکەم=Abdul |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.tellskuf.com/index.php/2010-03-12-19-03-09/173-2010-03-17-20-17-16.html|سەردێڕ=• الشهيد يشوع مجيد هداية - مشهد من حياته |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241127071818/https://www.tellskuf.com/index.php/2010-03-12-19-03-09/173-2010-03-17-20-17-16.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=tellskuf.com}}</ref> ئەم پارتە دوای دامەزراندنی لەگەڵ چەندین لایەنی سیاسی ئاشووری و ڕێکخراوی دیکە ھاوکاری کرد، بەتایبەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژی کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان لە عێراق. {{Sfn|Salloum|2019}} ساڵی ٢٠١١ لەگەڵ ١٣ پارت و ڕێکخراوی [[ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سوریانی|سیاسی]] دیکەی [[عەنکاوە]] بەیاننامەیەکی ھاوبەشی ئامانجەکانی واژوو کرد. ھەروەھا ھەر لەو ساڵەدا [[بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری|لەگەڵ بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری]] لە [[بەرتڵە]] کۆبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠١١|ناونیشان=http://zowaa.co.uk/Arabic/kalih%20barach/news/kalih%20news%20260811.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230424001148/http://zowaa.co.uk/Arabic/kalih%20barach/news/kalih%20news%20260811.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=zowaa.co.uk |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧ سام پەیوەندی بە لایەنە مەسیحی/ئاشوورییەکانی دیکەوە کرد لە داڕشتنی بەرنامەیەکی سیاسی گشتگیر بۆ دروستکردنی پارێزگایەکی نوێ لە ناوچەی [[دەشتی نەینەوا]].{{Sfn|BarAbraham|2018}} دوای ئەوەی [[شەڕی ٢٠١٤ی مووسڵ|مووسڵ]] کەوتە دەست [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]]، ئەو حیزبە ئیدانەکردنی توندوتیژیەکانی بڵاوکردەوە و بانگەوازێکی گشتی ئاراستەی [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵی عێراق]] و حکوومەتی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستان]] کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://noursat.tv/articles/حركة-تجمع-السريان-تدين-وتشجب-الاعمال-المشينة-التي-يتعرض-لها-الشعب-العراقي|سەردێڕ=حركة تجمع السريان تدين وتشجب الاعمال المشينة التي يتعرض لها الشعب العراقي|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=noursat.tv}}{{بەستەری مردوو|url=https://noursat.tv/articles/%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AA%D8%B4%D8%AC%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D9%8A%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئەنوەر ماتی ھیدایەت، سەرۆکی ئەوکاتی ئەو حیزبە کۆچی دوایی کرد. جگە لە سەرکردایەتیکردنی ئەو حیزبە، ئەندامی ئەنجومەنی [[پارێزگای نەینەوا]] بووە کە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] سەرپەرشتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://ado-world.com/2017/01/المنظمة-الآثورية-الديمقراطية-تعزي-بو/|سەردێڕ=المنظمة الآثورية الديمقراطية تعزي بوفاة الأستاذ أنور هداية رئيس حركة تجمع السريان: |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=ado-world.com}}</ref> === کوشتنی ئیشۆ مەجید ھیدایەت === ساڵی ٢٠٠٦ ئیشۆ مەجید ھیدایەت لە دەرەوەی نووسینگەکەی لە قەرەقووش تەقەی لێکرا و گیانی لەدەست دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.aina.org/news/20061130154255.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210410175639/http://www.aina.org/news/20061130154255.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=aina.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ٣١ی تشرینی یەکەمدا پێشنیازێکی پێشکەش کردبوو کە داوای دامەزراندنی ھەرێمێکی خۆسەری ئاشووری لە عێراقدا کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین= |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://huyada.com/kravde-sjalvstyre-blev-mordad/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250717023042/https://huyada.com/kravde-sjalvstyre-blev-mordad/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Huyada |زمان=sv-SE |وتەگێڕانەوە=The fight for an Assyrian free zone in Iraq claimed its first life on Wednesday. Isho Majid Hadaya, leader of The Independent Syriac Assembly, was shot dead in his car on his way home from the party headquarters. |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕەنگە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] دەستی ھەبووبێت لە کوشتنەکەدا، بەو پێیەی بە توندی دژایەتی ئۆتۆنۆمی ئاشووری لە عێراقدا دەکرد و تۆمەتبارکرابوو بە پەراوێزخستنی [[سیاسەتی ئاشووری لە عێراق]] لە قۆناغە پڕ لە گێژاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.aina.org/news/20061127133032.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221006072442/http://www.aina.org/news/20061127133032.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=aina.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ساڵانێک دوای مردنی، کۆمەڵگە [[ئاشوورییەکان]] لە ڕەوەند بەردەوام بوون لە سازدانی ڕێوڕەسمی یادکردنەوە بۆی. ھەروەھا ئەو حیزبە ھەموو ساڵێک لە مانگی ئەیلوولدا یادی کۆچی دوایی دەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://bakhdida.ca/Letters/yashohadaiya.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200712152911/http://www.bakhdida.ca/Letters/yashohadaiya.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=bakhdida.ca |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژووی ھەڵبژاردن == لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا کە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو]]، پارتەکە وەک بەشێک لە ھاوپەیمانی نەھیرەینی نیشتمانی بەشداری ھەڵبژاردنەکانی کرد. ھەرچەندە ئەم ھاوپەیمانییە [[بەسرە|لە بەسرە]] و ھەندێک گوندی [[پارێزگای نەینەوا]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەڵام نەیتوانی ھیچ کورسییەکی پەرلەمان بەدەستبھێنێت. لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ٢٠٠٩|ھەڵبژاردنەکانی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩]] دا، پارتەکە کورسییەکی لە پارێزگای نەینەوا بەدەستھێنا و جێگەی ئەو کورسییەی گرتەوە کە پێشتر لەلایەن لیستی نیشتمانی ڕافیدەین [[بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری|و بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییەوە]] بوو. {{Sfn|Teule|2012}} پارتەکە وەک بەشێک لە لیستی نەتەوەیی عەشتار کە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان پاڵپشتی لێدەکرا، کێبڕکێی ھەڵبژاردنی کرد. ھەروەھا پارتەکە بەشداری [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی ٢٠١٨ی]] کرد، لەسەر لیستی ١٣١. بەڵام کەمترین دەنگی ھەموو لایەنە ئاشوورییەکانیان بەدەستھێنا و ھیچ کورسییەکیان بەدەست نەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1lVgl_8trsPJ1iK03Xt4u_jMzjdji0GGzyTRaquew_BM/edit?gid=0#gid=0 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250221050209/https://docs.google.com/spreadsheets/d/1lVgl_8trsPJ1iK03Xt4u_jMzjdji0GGzyTRaquew_BM/edit?gid=0#gid=0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو حیزبە توانی پاڵپشتی کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی بەدەست بھێنێت، ئەمەش کاردانەوەی زۆر توندی لێکەوتەوە، بەتایبەتی دانیشتووانی [[قەرەقووش]]. {{Sfn|Hanna|Joseph|2018}} لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ٢٠٢٣|ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٣]] دا، ئەو حیزبە وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی حیزبەکان بەناوی ھاوپەیمانی حامورابی بە سەرۆکایەتی [[ئانۆ جەوھەر]] بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://ihec.iq/wp-content/uploads/2023/12/Candidates-names-15-12-2023.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810023252/https://ihec.iq/wp-content/uploads/2023/12/Candidates-names-15-12-2023.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ھاوپەیمانی سەرکەوتوو نەبوو لە بەدەستھێنانی ھیچ کورسییەک. == ڕەخنە == بزووتنەوەکە لە ماوەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی ڕەخنەی کۆمەڵگەی ئاشووری بووەتەوە بەھۆی پەیوەندیی بە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]]ەوە. ڕاپۆرتێکی دەزگای سیاسەتی ئاشووری ڕەخنەی لە چۆنیەتی قۆستنەوەی دابەشبوونی تائیفی لەناو کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان گرت بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی سیاسییان تێکبدات. {{Sfn|Hanna|Joseph|2018}} لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو پارتە پێشتر لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پارەی وەرگرتووە و بەشێک بووە لە ئەنجومەنی [[پارێزگای نەینەوا]] بە سەرۆکایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان. === دڵسۆزی بۆ سەلوان مۆمیکا === بەر لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەنووسی ئاشووری [[ماکس جۆزێف]] لەبارەی بەشداریکردنی سام لە ھەڵبژاردنەکاندا نووسیبووی و [[سەلوان مۆمیکا|سەلوان مۆمیکا]] وەک کەسایەتییەکی سەرەکی بوو.<ref name="MaxJoseph">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Joseph |یەکەم=Max |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشان=https://deadmanmax.medium.com/what-does-the-upcoming-iraqi-election-mean-for-assyrians-in-2018-9c97ee3c0777 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250710080508/https://deadmanmax.medium.com/what-does-the-upcoming-iraqi-election-mean-for-assyrians-in-2018-9c97ee3c0777 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=This list, three members short of a full ten, has Salwan Momika as its key figure in the background. |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جۆزێف ئاماژەی بەوەدا کە پارتەکە ھیچ کورسییەکی پەرلەمانی بەدەست نەھێناوە، لەگەڵ ئەوەشدا لە ھەڵبژاردنی پارێزگای نەینەوا لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕێگەی [[گەندەڵ]]ییەوە سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و سەلوان سەر بە بزووتنەوەی مشتومڕاوی [[داورۆنۆیە|داورنۆی]] بووە.<ref name="MaxJoseph"/> ھەروەھا لینکی پەیجێکی فەیسبووکی کردووە کە وێنەی سەلوانی تێدابوو کە بەشداری لە چالاکییە حیزبییەکان دەکات، ھەروەھا ھەڵگرتنی [[ئاڵای ئارامی سوریانی|ئاڵای سوریانی-ئارامی]]. پەیوەندی سەلوان لەگەڵ ئەو حیزبەدا دوای ئەو مشتومڕە گشتییەی کە لە دەوری ئەو و ڕۆڵی لە [[سووتاندنی قورئان لە سوێد|سووتاندنی قورئانی پیرۆز لە سوێد]] لە ساڵی ٢٠٢٣ دۆزرایەوە. == چالاکیی نوێ == بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی تا ڕادەیەکی زۆر لەناو دیمەنی سیاسی ئاشووری مۆدێرن لە [[عێراق]]دا ناچالاکە؛ بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا چەند حاڵەتێک ھەبووە کە حیزب لە چالاکییە بچووکەکاندا دەرکەوتووە. لە ساڵی ٢٠٢١دا پارتەکە پەیوەندی بە ھاوپەیمانییەکی شەش لایەنی دیکەوە کرد لە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک بۆ [[کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان]]، داوای دووبارە ژماردنەوەی دەنگەکان دەکات دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١|ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢١.]] لە ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژە بە سەرکەوتنی گوماناوی [[بزووتنەوەی بابل]] لە دوای ھەڵبژاردنەکان کراوە و لایەنەکان شەرعییەتی ئەو سەرکەوتنەیان خستووەتە ژێر پرسیارەوە. لە ساڵی ٢٠٢٤، سەرۆکی ئێستای پارتەکە، جۆن ھیدایەت، لەگەڵ ڕۆمیۆ ھەکاری [[پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین]] کۆبووەوە و پیرۆزبایی کۆنفرانسی سەرکەوتووی حیزبەکەی لێکرد، ھەروەھا باسی بارودۆخی ئێستای [[ئاشوورییەکان]] لە عێراق کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.bet-nahrain.org/index.php/newsparty/item/1619-2024-01-02-07-41-20 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240102150121/http://www.bet-nahrain.org/index.php/newsparty/item/1619-2024-01-02-07-41-20 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=bet-nahrain.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ئەو پارتە بەشێکە لە ھاوپەیمانی مەسیحی کە ھاوپەیمانییەکە لەسەر بنەمای ھاوپەیمانی حامورابیی پێشووی [[ئانۆ جەوھەر]] دامەزراوە و پەرەی سەندووە و ڕێکخراوە ئەرمەنییەکانیش دەگرێتەوە. لایەنەکانی تر بە ناچالاک دادەنرێن. دوابەدوای [[ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ٢٠٢٤|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤]]، حیزبەکە (لە چوارچێوەی ھاوپەیمانی) بڕیاری خۆی بۆ بایکۆتی ھەڵبژاردن ڕاگەیاند دوای نەھێشتنی کورسی کەمینەکان لە مانگی پێشوودا؛ و حیزبەکە بەشێک بوو لە بەیاننامەیەک کە پاڵپشتی گشتی بۆ [[مەسروور بارزانی]] دەربڕی دوای ڕەخنە ئاڕاستەی ئەو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق]] [[پۆل:حیزبەکانی عێراق]] 22h5a12oypydjhqa6wizrldooa7q8sd 0 291385 1591723 1554438 2026-06-18T17:49:30Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591723 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}} [[پەڕگە:Baghdad-ArmenianChildren1918.jpg|وێنۆک|منداڵانی ئەرمەنی لە [[بەغدا]] لە [[١٩١٨|ساڵی ١٩١٨]]]] '''ئەرمەنییەکانی عێراق''' یەکێکن لە کەمینە سەرەکییەکانی [[مەسیحییەت|مەسیحی]] لە [[عێراق]] پێکدەھێنن. سەرەتای بوونی ئەوان بۆ [[مێزۆپۆتامیا]] (عێراقی ئەمڕۆ) دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆن، زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ لەمەوبەر، کاتێک بازرگانانی ئەرمەنی گەشتیان دەکرد بۆ بازرگانیکردن بە کاڵا لە نێوان [[ئەرمەنستان]] و مێزۆپۆتامیای باکووری مێژوویی؛ بەڵام سەرەتای نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئەوان وەک پێکھاتەیەک لە بەغدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەھەم. ئەم بوونە دوابەدوای فەتحکردنی کۆتایی عوسمانی لە [[بەغدا]] لە ساڵی ١٦٣٨ لە کۆتایی شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩) ھات. ھەندێک تۆماری مێژوویی ئاماژە بە بوونی ئەرمەنەکانی کۆنتر لە بەغدا و [[بەسرە]] دەکەن.<ref name="eismena.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://eismena.com/en/article/the-armenians-of-iraq-since-2003-two-decades-of-progress-or-regression-2023-07-07|سەردێڕ=The Armenians of Iraq since 2003: Two Decades of Progress or Regression|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|archive-url=https://web.archive.org/web/20250610133940/https://eismena.com/en/article/the-armenians-of-iraq-since-2003-two-decades-of-progress-or-regression-2023-07-07|url-status=dead}}</ref> ئەم بووندارە مێژووییە لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] و [[جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] لە ساڵی ١٩١٥دا بەھێزتر بوو و ڕزگاربووان وەک پەنابەر گەیشتنە عێراق. لە ساڵی ١٩٢١ بەدواوە و بە درێژایی سەدەی دواتر ئەرمەنییەکان گەشەیان کرد، بە شوناسی [[مەسیحییەت|مەسیحی]] ناوازەی خۆیان و میراتی ئەرمەنی ماندوونەناسیان، کۆمەڵگەی زیندوویان دامەزراند و بەھێزیان کرد، بوونە بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی عێراقی و پەیکەرە کولتوورییەکەی؛ بەڵام بەختیان لە دەیەکانی کۆتایی سەدەی بیستەمدا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا ھات دوای چەندین ساڵ لە شەڕی وێرانکەر و قۆناغەکانی گێژاوی کۆمەڵایەتی و ئابووری. پێکھاتە ئەرمەنییەکان کە ڕۆژێک لە شارە گەورەکانی [[بەغدا|وەک بەغدا]] و [[بەسرە]] و [[مووسڵ]] و [[کەرکووک]] گەشەیان کردووە، وردە وردە دابەزینیان بەخۆوە بینی، ھەندێکیان بە تەواوی نەماون، لەنێو شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی کۆچکردن و ئاوارەبوونی ناوخۆییدا. [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق]] لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەم دابەزینەی خێراتر کرد. ھەروەھا ئەو ناسەقامگیرییەی دوای عێراق ھات کە بە ئاژاوەی سیاسی و ئابووری و تائیفەگەری و ھەڵچوونی کۆمەڵایەتی و گەندەڵی تایبەتمەند بوو، بەشداربوو لەم دابەزینە. بەردەوامیی ئەو بارودۆخە سەختانە ھەڕەشەی وجوودیی بۆ سەر ئەرمەنەکان و داھاتوویان لە عێراقدا دروست کرد. لە ئێستادا کەمتر لە ٤ ھەزار ئەرمەنی لەو وڵاتەدا دەژین.دەقی پەڕە.<ref name="eismena.com" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئەرمەنستان|عێراق}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق]] [[پۆل:دانیشتووانی عێراق]] 26hoxya2z8q34blaj9gfnntgipsn2jw 3 291546 1591835 1589770 2026-06-19T01:49:42Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 1 بابەت لە [[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram]] 1591835 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} == پرسیار لە [[User:Balabarz|Balabarz]]ەوە (٢٣:١٦، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥) == سڵاو لێبێ مامۆسا ئەوە کەسێک هەیە ئەمەوێت لەسەر ڕەزامەندی خۆی لە ویکد پیدا کورتەیەکی ژیان نامەی دابنێم ئەتوانیت ڕێگاکانم پێ بڵێت ئەگەر ڕوقسەت هەبێ --[[بەکارھێنەر:Balabarz|Balabarz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Balabarz|لێدوان]]) ٢٣:١٦، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Balabarz|Balabarz]]، سەرەتا بڕواننە [[وپ:وچن]]. بۆ فێرکاری، [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia کەناڵی یووتیووب بگەڕێ]. ویکیپیدیا لەسەر [[وپ:ژکز]] توندە و دەبێ [[وپ:دسب|سەرچاوەی باوەڕپێکراو]] دانێیت ئەگەر نا دەسڕدرێتەوە. دوای بڵاوکردنەوەی وتارەکە، ڕەنگە بەکارھێنەرانی تر بەسەرداچوونەوەی بۆ بکەن و ئەگەر بەر [[وپ:پسخ]] یان [[وپ:پس]] بکەوێت، ڕەنگە بۆ سڕینەوە بیپاڵێون. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٢٦، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٣٥، ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٢٣، ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:٥٤، ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == خراپبوونی بەشی کوردی ویکیپدیا == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیرم چوو لەو پەیامەی پێشتردا پێت بڵێم کە ماوەیەکی زۆۆرە ویکیپدیای کوردی کێشەو گرفتی زۆری تیا دروستبووە پێویستی بە چاکسازی گشتی و نوێکاری گەورە ھەیە جا نازانم لەلایەن ئێوە ئەکرێت یان نا ئەوە خۆتان ئەزانن. کێشەکان: ١- لەکاتی دەستکاریکردن یان وەرگێڕانێکی نوێ بۆ ووتارەکان سایتەکە لەکار ئەکەوێ وەک شێوازێک لە گلیچ یان وەستانی سێرڤەر کە بەھۆییەوە ناتوانرێت ئەو شتانەی چاکت کردووە یان وەرتگێڕاوە پاشەکەوت(Save) ببێت و ھەرچی کردووتە بەزیادە ئەڕوا کە لەکاتی ئەم دوو بابەتە [[وەن یو ئای]] و [[سانتیاگۆ بێرنابیۆ (یاریزان)]] تووشم بوو کە دوای ماندوونێکی زۆۆر لە وەرگێڕان کە دوو کاتژمێر یان زیاتری خایاند ھەرچی کرا لەدەست چوو خەزن نەبوو نەبوو ناچار لە سەرەتاوە دەستم پێکردەوە وە ھەر ئەوەش ھۆکارە بۆ ئەوەی ھەندێ بەشی ئینگلیزییە و وەرنەگێڕدراوە بە کۆپی پەیست لە ویکی ئینگلیزی ھێناومە، گەر ئەمە بەردەوام بێت ناتوانرێ بەشداری بکرێت و ووتاری نوێ دابنرێت جا من بم یان ھەر کەسێکی تر. ٢- کاتێ ئەتەوێ زمانی ووتارێک بگۆڕیت بۆ نمونە لە ئینگلیزی بۆ کوردی لیستی زمانەکان بەشێوەیەک سەقەت پیشان ئەدرێن و ھەر زمانێک سێجار پیشان ئەدات و سێبارە ئەبنەوە بۆچی و کێشە چیە نازانم (ئەمەیان تەنیا لە کوردیەکە وایە) بۆ زمانەکانی تر کێشەیان نیە. ٣- زۆرێک لە داڕێژەکان کۆن بوون و لەگەڵ ناوەڕۆک و بابەتی نوێ کار ناکەن و بەنوسینێکی سووری تۆخ ئاماژەی پی ئەدا کە دارێژە بەردەست نیە، ھەروەھا کاتی بەکوردیکردنی دارێژەیەک لە ئینگلیزی بۆ کوردی سەیرەکەیت جیاوازیان زۆر زۆرە و ھیچ لەیەک ناچن لەکوردیا وەک ئینگلیزیەکە پڕ داتاو زانیاری نیە کە ئەمیش بۆ خۆی کێشەت بۆ دروستەکا لەکاتی وەرگێڕانی نوێدا. ٤- لەکاتی وەرگێڕانی بابەتێک کە لە کوردییا نییە بەتایبەت بۆ ووتارێک کە دورودرێژەو پێویستی بەکاتی زۆرە رەنگە نەتوانیت بەیەکجار سەرجەم بەشەکان بکەیتەوە کوردی چونکە وەرگێڕە سەقەتەکەی گۆگڵ بەھیچ جۆرێ جێگای ئەوە نیە پشتی پێ ببەسترێت و پێویستە دێڕ بەدێڕ بەکارھێنەر خۆی ڕاستان بکاتەوە و کاتی باشی ئەوێت، کاتێ بەشێک وەرەگێڕیت و وازی لێ ئەھێنیت بۆ کاتێکی تر بیکەیت، لەکاتی دووبارە ھاتنەوە ناو ھەمان بابەت بۆ تەواوکردنی وەرگێڕانەکە سەیرەکەی ئەوەی کردوتە قبوڵی ناکات و ئەڵێ ئەمە بە وەشانی کۆنتر کراوە یان داتاو سەرچاوەکان گۆڕاون پێویستە سەرلەنوێ دەست بکەیتەوە بە وەرگێڕان ئەوەی کردوتە بەھەدەر ئەڕوا و ئەسڕێتەوە کە ئەمە گەورەترین کێشەی وەرگێڕەکە. زۆرێکی تر ماون بەڵام لەئێستادا ئەوەندەم لە خەیاڵدا بوو گرنگیش بوو ئەوانی تر زۆر جێی بایەخ نەبوون.. [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ٢٣:١٣، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو {{وب|GoRaN909}} شتێکی خۆشە بەکارھێنەران کێشە و چارەسەر بخەنە ڕوو تا ویکیپیدیای پێ باشتر بکرێت. ھەندێ شت لێرە چاک دەکرێت و ھەندێ شتی تریش لە دەرەوەی ئێرە. :# ئەوەی تۆ کەڵکی لێ وەردەگری پێی دەڵێن [[mw:Special:MyLanguage/Content translation]] و [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/V2]] کە من کەڵکیان لێ وەرناگرم و شێوازە کۆنەکە بە کار دێنم. شتێکی ناخۆشە ئەوەت بەسەر ھاتووە، بەڵام من لێرەدا ناتوانم ھاوکاریت بکەم و تەنیا دەتوانم پێت بڵێم مادام شتەکە بەسەر خۆت ھاتووە و باشتر دەزانیت چۆن ڕوونی بکەیتەوە، بڕۆ بۆ https://phabricator.wikimedia.org و لەوێ بە ئینگلیزی ڕاپۆڕتێک بنووسە کە چی ڕووی داوە و دواتر خۆبەخشان کە زانییان شتەکە وایە و کێشەی تەکنیکی ھەیە، کاری لەسەر دەکەن. :# سەیرە! من شتی وام نەبینیوە. دەتوانیت ڤیدیۆیەکی کورتم لە دیسکۆرد بۆ بنێریت تا بزانم باسەکە چییە؟ :# دەزانم بەشێکی باشی داڕێژەکان کۆن بوونە، بەڵام ئێمە ژمارەمان کەمە و دەرەقەتی نوێکردنەوەی ھەزاران داڕێژە نایەین بۆیە بەپێی پێویست و بینینی کێشە تێیاندا نوێیان دەکەینەوە. ھەستیش دەکەم باسی ئەو داڕێژانە دەکەیت کە لەم چەند وتارەی دواییت دروست کردبوون، دەرکەوتبوون. ئەو ڕەنگە سوورە دەڵێ تۆ بانگی داڕێژەیەکت کردووە کە دروست نەکراوە بۆیە ئەگەر بە پێویستت زانی، دەتوانیت دروستی بکەیت و ئەگەریش لەم کاتەدا سوودێکی وای بۆ ئێمە نەبوو، باشترە ھەر بانگی داڕێژەکەش نەکەیت. کاتێک داڕێژەیەک لە ویکییەکی ترەوە ھاوردە دەکەیت، بێگومان وەک ئەوەی ئەوان دەردەچێت، بەڵام دەبێت پەیامەکانی بکەیتە کوردی ئەگینا نزیکەی ٩٩٪ی داڕێژەکان لە ھەموو ویکییەکان ھەمان شتن و وەک یەک دەردەچن. ڕەنگە ئەو داڕێژەی دروستی دەکەیت پشت بە داڕێژەیەک یان زیاتری تر ببەستێت و پێویست بێت ئەوانە نوێ بکرێنەوە. :# سەیری وەڵامی خاڵی یەک بکە. : ھەر شتێکی تریش ھەیە، فەرموو. ببوورە درەنگیش وەڵامم دایەوە؛ عادەتەن ئەم شتانە دەخەمە کۆتا ئیشەکانم تا بە ئیسراحەت وەڵامیان بدەمەوە. سپاس بۆ چاوەڕوانیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٣٤، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::سەرەتا ببورە درەنگ وەڵامم دایەوە بەھۆی کەمی مەجالەوە @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] .. وەڵا من دیسکۆرد بەکارناھێنم گەر فەیسبووک یان تیلیگرام خۆت یان تایبەت بە ویکی کوردی ھەیە ناونیشانەکەی چیە تا وێنەکەیت بۆ بنێرم، بۆ وەرگێڕانەکەش بەڵێ ئەو ئامرازە بەکارەھێنم چونکە ئاسانکاری باشی تیایە بۆ وەرگێڕان و باشتر تێگەیشتنی ناوەڕۆکەکان چونکە راستەوخۆ بابەتەکەت لەبەرچاوە ڕووکەشی دیارە شێوازە کۆنەکەم بەلاوە پەسەند نیە من، بۆ دارێژەکانیش بڵێم چی نازانم ئەوەی چالاکی ھەیەو بەشداری ھەیە لە بەرەوپێشچوونی ویکییا فەرامۆشکراوە و کۆمەڵێکیش کە ساڵ و دوو ساڵ یان زیاترە ھەر نەھاتونەتە خەت پلەو پۆست و توانای دەسکاریی سەرچاوەیان دراوەتێ ھتد... دووبارە نازانم بلێم چی بەڕاستی لێرە شتەکان ئاسانن و تێگەشتن لێی قورس نیە بەڵام قورسکراوە لەسەر بەکارھێنەران و دەسکاریکەران بۆ ئەوەی ویکی ئینگلیزیش من ئەکاونتێکی کۆنم ھەیە کاتی خۆی دروسمکرد بەڵام ناتوانم نە بچمە ناو نە بیگەڕێنمەوە لە بەشی ئینگلیزی تا قسەیان لەگەڵکەم و تێیان گەیەنم... [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ١٩:٠٨، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] ئاسایییە و منیش درەنگ وەڵام دەدەمەوە، بەڵام بیرت بێت بەشە کۆنەکانی پەڕەی لێدوانەکەم دوای ٣١ ڕۆژ ئەرشیڤ دەکرێن مەگەر ئەوەی خۆم بە شێوەیەکی کاتی ڕای بگرم. بێمە سەر باسەکە، ڕاستییەکەی من لەم کاتەدا و لە دەرەوەی ویکیپیدیا، تەنیا لە [[ویکیپیدیا:دیسکۆرد]] دەتوانم قسە لەگەڵ بەکارھێنەران بکەم. بۆ ئەوەی https://phabricator.wikimedia.or، پێویستت بە ھەژماری تر نییە و ھەر دەتوانیت بەم ھەژمارەت بچیتە ژوورەوە و بەشداری بکەیت. بۆ قسەکانی تریشتان، بە خوا ئیتر بڵێین چی! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٣٤، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::::کێشە نیە کاکە ئاساییە بۆمن درەنگ وەڵامدانەوە باشترە لەوەی ھەرگیز وەڵامت دەسنەکەوێ، وێنەو کورتە ڤیدیۆم کردووە ئەتوانن لەڕێی گۆگڵ درایڤەوە سەیری کەن @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ::::کێشەی وەرگێڕەکە: https://drive.google.com/file/d/1h4Oz4lKHYOkMVUwI_sr6sdpsOdFdWPgq/view?usp=sharing ::::کێشەی دەستکاریکردن: ::::https://drive.google.com/file/d/1MMI1Ae6v9CaP1_e40hehibQVN_GdK2sa/view?usp=sharing [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ٢١:٤٥، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] بۆ وێنەکە، ئەوە تەنیا ئاگادارییەکە و پێت دەڵێت دوای ئەوەی دەستت بە وەرگێران کردووە، لە ویکیی سەرچاوەوە دەستکاری کراوە. جا لێرەدا تۆ ئەگەر وەرگێڕانێکی وات نەکردبوو و ئەگەر ویستت، دەتوانیت لە سەرەتاوە دەست پێ بکەیتەوە، بەڵام خوا قبوڵ ناکات بۆ نموونە ٨٠٪ وەرگێڕانت کردبێت و لەبەر دەستکارییەک یان زیاتری ویکیی سەرچاوە، بێیت لە سفڕەوە دەست پێ بکەیتەوە. بە کورتی، شتەکە لە دەستی خۆتە کە درێژە بە وەرگێڕان بدەیت یانیش لە سفڕەوە دەست پێ بکەیتەوە. ئەگەر ئیشی زۆرت لەسەری کردبوو، دەتوانیت ئەم ئاگادارییە بخەیتە پشتی گوێ و تەواو. بەستەری دووەم داوای مۆڵەتی دەکرد. ناتوانیت وەک وێنەکە بیخەیتە بەرچاوی گشتی؟ لایەنی کەم تا بزانم مەسەلە چییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٩، ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::بەڵێ ئەزانم منیش بەردەوام فەرامۆشی ئەکەم خۆ ناچم بەقسەی ئەو لەبەر پیتێک یان دارێژەیەک ووشە بە ووشە لە سفرەوە بنوسمەوە، ئەوەی دووەمیش ئێستا کراوە بە گشتی سەیری بکە تا تێبگەیت لە بابەتەکە. @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ١٨:١٠، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] وای لێ بکە. بۆ ڤیدیۆکەش، وا بزانم پەیوەندیی بە خاڵی دووەمتەوە نەبوو و کێشەیەکی ترت پیشان داوە کە ھەڵە نەبم لەو کاتەدا ھێڵی ئینتەرنێتەکەت لاواز بووە یان پچڕاوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١٩، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٥٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٤٢، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == New update request == {{Ltr}} Hello, Aram. Can you rename [[ئەندروو ماونتبەتن وینز]] back to [[ئەندروو ماونتبەتن-وینز]], by readding the hyphen in Andrew Mountbatten-Windsor's surname? Andrew Mountbatten-Windsor's surname has been hyphenated again, as decreed by late Queen Elizabeth II, after the hyphen was briefly omitted from his surname, after he was stripped of all his royal and military titles. https://www.theguardian.com/uk-news/2025/nov/12/andrew-mountbatten-windsor-hyphenated-decreed-queen-elizabeth Yours sincerely, [[بەکارھێنەر:Kurcke|Kurcke]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurcke|لێدوان]]) ١٥:٢٦، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :Hi {{وب|Kurcke}}. {{Done|Done}} Although in my language there isn’t a clear consensus on when or how hyphens should be used. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٠٠، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::Thank you very much. [[بەکارھێنەر:Kurcke|Kurcke]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurcke|لێدوان]]) ٠٦:٢٣، ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) {{Ltr/end}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٠٠، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == لوڕی باکووری == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کۆدی [[ئایزۆ ٦٣٩]]ی [[لوڕیی باکووری|لوڕی باکووری]] (lrc) لە کاتی بەکارھێنان بە زمانی ئینگلیزی دەنووسرێ کە لە پەڕەی [[لوڕی]] دیارە [[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Average kurd|لێدوان]]) ٢٠:٤٦، ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٢٦، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == وتار == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ماوەیەکە چەند وتارێکم نووسیووە، بۆتەکەت نیشانەی وتاری ھەتیووی دەخاتە سەر، نازانم بۆ وا دەنوسێت، بۆ نمونە وتاری [[مێرکێ]]. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١٠:٢٥، ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] وتاری هەتیو واتا ئەو وتارە لە وتارێکی تر بەستەری نییە. ئەگەر تۆ لە شوێنێکی تر مێرکێت بەکار هێنا و بەستەرت بۆی کرد ئەوا دەتوانی تاگی هەتیو لابەری. هیوادارم سوود لەم نامەیەدا ببینی [[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Average kurd|لێدوان]]) ٢٠:٢٨، ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ھەرچەندە ئەو بەکارھێنەرەش وەڵامی دایەوە، ویستم خۆیشم شتێک زیاد بکەم. وتارەکەت ھەتیوە چونکە ھیچ وتارێکی تر بەستەری پێ نەداوە. دەتوانن دوای ئەوەی وتارتان دروست کرد، بە [[ویکیپیدیا:بەستەردەری خێرا]] بەستەری پێ بدەیت، بەڵام تکایە بە وریایییەوە ئامڕازەکە بەکاربێنن؛ بۆی ھەیە بە ھەڵە بەستەر بە وتاری ناپەیوەندیدار بدەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٤٨، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٤٢، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == بۆتەکەد == سڵاو. گەلێ وتار ھەن سەرچاوەیان ھەیە کەچی ئارام بۆت تاکی بێسەرچاوەیان لێ دەدا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٨:٢٥، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] سڵاو، لە ئێستادا مەرجی بۆتەکە تا بزانێت چی سەرچاوەیە ئەوەیە کە سەرچاوەکە لە <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> بئاڵێنیت. جگە لە سەرچاوەکانی کتێب و چەند دانەیەکی تر کە زۆر جار بە [[داڕێژە:Sfn]] دادەنرێن و دواتر لە خوارەوە لە بەشی بیبیلۆگڕافی بە جیا و لە دەرەوەی <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> بانگ دەکرێن. ئەگەر ئەو نموونانەی تۆ بینیوتن جیان لە مەرجەکان، تکایە بەستەری دەستکاری یان وتارەکانم بۆ دانێ تا بزانم مەسەلە چییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٢٠، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ئەو مەرجە ناتەواوە. وتار ھەن <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> تیا نییە، بەڵام سەرچاوەیان ھەیە. وەک وتاری [[تێوەپێچراوی]]. جیا لەوە، وتارێ سەروبنی یەک دوو پاراگرافە زیاتر لە یەک سەرچاوەی ناوێ. لێدانێ تاگی ھەر تەنیا سەرچاوە بۆ ئەم وتارانەش کارێکی هەڵەیە کە بۆتەکەت دەیکا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:٣٠، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::: {{وب|Aza}} قسەکانت ماقوڵن، بەڵام ئەوەی ئەو وتارەش بە سەرچاوە ھەژمار ناکرێت. دیار نییە ئەو بەستەرە بۆ چی دەقێکی وتارەکە سەرچاوەیە و چی پشتڕاست دەکاتەوە. دەبێت بە سایتەیشن سەرچاوەکان دانرێن کە دەستکاریکەری دیداری کردوویەتی بە ھێلکەی پاککراو. ڕەنگە بڵێی جا خۆ ئەم وتارە تەنیا دوو سێ دێڕە و ئەوەی بۆ چییە؛ بەکارھێنەرانی تر چاو لە من و تۆ دەکەن و وەک دەڵێن ئێمە ئاو دەڕێژین و ئەوانیش پێی تێ دەخەن. بەکارھێنەر ھەیە بە قەد ڕۆژنامەیەک دەنووسێ و لە کۆتایی بەستەرێکی سادە یان دەقێکی ڕووت دادەنێ و دەڵێ گووگڵ یان فڵان سەرچاوەیە. ئەمە دەبێ؟! لەسەر قسەکەی دواترت، کە پێت باش نییە تاگی بێسەرچاوە و یەک سەرچاوە لە ھەندێک وتار بدرێن، لە ئێستادا لای بۆتەکە وتاری کورت و ھەڵبژێردراویش وەک یەکن. ئەگەر دەڵێن با ئیتر ئەو دوو تاگە لەو جۆرە وتارانە نەدرێن، دەتوانن مەرجێکم پێ بڵێن؟ بۆ نموونە پێت باشە بڵێین ئەگەر وتارەکە ئەندامی [[:پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان]] بوو، ئەو دوو داڕێژەی لێ مەدە یان چۆن؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٢٦، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٣١، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٢٧، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:١٥، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == پرسیار لە [[User:بارزان هۆزان قیتران|بارزان هۆزان قیتران]]ەوە (١٨:٠٤، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦) == سلاو --[[بەکارھێنەر:بارزان هۆزان قیتران|بارزان هۆزان قیتران]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بارزان هۆزان قیتران|لێدوان]]) ١٨:٠٤، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:بارزان هۆزان قیتران|بارزان هۆزان قیتران]] ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٣٧، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == زاری بەختیاری == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە وتاری «[[زاری بەختیاری]]» وە لە پەڕەی «[[ڕەشنووس:عەلی مەردان خان بەختیاری]]» کاتێک کۆدی زمانی بەختیاری بەکاردەهێنرێت بە ئینگلیزی دەنووسرێت. [[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Average kurd|لێدوان]]) ٠٨:٤٤، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٤٩، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار == سڵاو کاک ئارام. پرسیارێکم هەبوو، [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D8%AC%DB%86%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%AC%DB%86%D8%B1)#%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7_%D9%88%D8%B4%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D9%87! ئێرە] چی لێهاتەوە؟! [[بەکارھێنەر:Cizr|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Cizr|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٢٠:٠١، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە ئێوەش کاک @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]]، وەڵا حیچ. یەکدەنگی لەسەر گۆڕینی نەبوو. گۆڕینی ئەم وشەیە ئاسان نییە و تا ١٠٠٪ دڵنیا نەبین دوای گۆڕینی پەشیمان نابینەوە یان نایکەینە وشەیەکی تر باشترە دەستی لێ نەدرێت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٥٦، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئا، تکایە ناوەکەشتان لە بەشی واژوو لە Cizr بکەنە SiNa. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٥٧، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :::زۆر سپاس گۆڕیم. بەو وەڵامەتان پرسیارێکی دیشم بۆ دروست بوو، ئەویش ئەوەیە کێشەکەی چێ کە بگۆڕدرێ؟ پێم جالب نێ کە زۆر لە ویکەکان بە زمانی خۆیان ئەو وشەیان نوسیوە بەڵام کوردی بە ئینگلیسی، شتێکی دیش ئەوەیە کێ دێ بڵێ ئەمن دژی ئەوەم کە ئەو نێوەتان بە کوردی نوسیوە کە پەشیمان ببینەوە لەو شتەی؟ پێموانێ هیچکێها لە بەکارهێنەران دوای گۆڕین دژی بە کوردی نوسین بن. بە سپاسەوە [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ١٣:٢٠، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] قسەکان لە دیوەخان کراون و دیارە کە بۆچی من وەک خۆم لە گۆڕینی ڕاڕام. وشەکە لە چەندین شوێن نووسراوە و ئێستا بکرێتە شتێک و دوای دوو ڕۆژی تر بڵێن بیکەنەوە ئەوەی پێشوو یان وشەیەکی تر، ئیشەکە دەبێتە دوو ئیش و من وەک خۆم ناتوانم ئەوە بکەم تا کۆمەڵگە ١٠٠٪ لەسەر یەک وشە یەکلایی نەبووبێتەوە. وشەکە پێشی ئەوەی من بێمە ویکی دانراوە و ناشتوانم بە نابەدڵی بیگۆڕم. ڕاستی من خۆم دڵم لێی ساردە و کۆمەڵگەش یەکدەنگ نییە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٨، ١ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٤١، ٢ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٣:٢٨، ٩ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٤، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٠١، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٤٩، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٩:٣٢، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦) == سڵاو، ویستم بەستەرەکانی نێوانزمان زیاد بکەم بۆ وتارێک کە تازە دروستم کرد بەڵام ڕێگەی پێنەدام, هۆکاری ڕێگەنەدانەکە دەگەڕێتەوە بۆ چی؟ . وتارەکە ناوی (سینالۆوا)یە و وتارەکە بە ئینگلیزی نووسراوە Sinaloa. --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٩:٣٢، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]، ڕاستییەکەی بەھۆی ئامڕازێکەوە کێشەیەک لە گرێدانی زمانەکان دروست بووە، بەڵام ئێوە دەتوانن لە دەقەی ٩:١٠ تا کۆتایی [https://www.youtube.com/watch?v=bo_ugff2g6A سەیری ئەم ڤیدیۆیە بکەن] و وتارەکەتان گرێ بدەن. ھەر نەتانتوانی، پێم بڵێن تا خۆم بۆتانی گرێ بدەم، بەڵام تکایە ھەوڵ بدەن ئەو سەرچاوانە دانێن کە لە زمانە ڕەسەنەکەوە کراونەتە سەرچاوە نەک تەنیا بنووسن سەرچاوەکە ویکیپیدیای ئینگلیزییە. سپاس و ماندوو نەبن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٢١، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::ببوورە مامۆستا ئەوەی لە ڤیدۆکەدایە هەوڵمدا بیکەم بەڵام لەوە دەچێت کێشە تەکنیکییەکە نەیەڵێت بیکەم، سپاست دەکەم ئەگەر گرێی بدەیت. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٢١:٠٩، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٤٤، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٨:٤٤، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦) == سڵاو، سپاس بۆ گرێدانی وتارەکەی دوێنێ، ئایا ڕێگایەک هەیە کە خۆم فێری ببم بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ئەو ئامرازەی بۆتە ڕێگر لە گرێدانی زمانەکان؟ --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٨:٤٤، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] شایەنی نییە. ھەر وەک ڤیدیۆکە بیکە، کێشەت نابێت؛ خۆشم ھەر وا گرێم دان. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٣:٠٩، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٥٠، ٩ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == بۆت == سەلام کاک ئارام. هیوادارم لە هەر جێیەکی و لە هەر کاتێک دا باش و تەندرووست بی. کاک ئارام هیوادارم هەژمارەکەت بکەیەوە و ئەو پەیامم ببینی. چۆنێتی چاککردنی بۆتم دەویست، بەس ئەو بەشەی کە تاگ لە وتارەکان دەدا، بۆ ویکیپیدیای فارسیمە لەسەر [[user:KordBot]]، ئەگەر پێم بڵێی چ کۆدێک لە کوێ دەبێ بەکاربێنم تا کارا بێ زۆر باش دەبێ و یارمەتیەکی زۆرت پێ داوم. یاحەق [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ١١:٢٣، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] سپاس و ببوورە درەنگ وەڵامم دایەوە؛ من ئیتر بەو شێوەیەی جاران چالاک نیم. [https://github.com/KurdishWikipedia/pywikibot/blob/main/tag.py tag.py] و [https://github.com/KurdishWikipedia/pywikibot/blob/main/tag_data.py tag_data.py] کۆدەکانن، بەڵام بەبێ ڕەزامەندیی ویکیی فارسی نابێت بە کاریان بەریت ئەگینا بەربەستی دەکەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٠٤، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٣٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:٤٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٢٣، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:١٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:١٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٤:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == دەستکاریکردن و دروسکردنی ووتار! == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] من ناتوانم بەهیچ جۆرێک دەستکاری ووتارەکان بکەم یان ووتاری نوێ دروست بکەم مانگ زیاترە وا تێکچووە لای من پێشتر کێشەی نەبوو بەڵام ئێستا هەموو شتێک خراپ و سەقەت بووە، کاتێ ئەچمە بەشی دەستکاریکەر یەکسەر دەوستێت و وەک جۆرێک لە جام بوون وایە ناشتوانرێت بگۆڕێت بۆ دەستکاریکەری کۆد تەنها لەسەر بینراو ئەمێنێتەوە و ئەویش جام ئەبێت! چەندین وێبگەڕی جیاوازم تاقیکردەوە هەمان شتە تەنانەت لە مۆبایلیشدا وایە کار ناکات تێکچووە بە خراپی. [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ١٦:١٩، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش @[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] دەبێت ئێستا چاک بووبێت. دەتوانیت سەیرێکی بکەیتەوە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٣٤، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٨، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:١٩، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> pzv5uiybrl04c7bq3v4i5j7t9pyj3ql 0 291997 1591771 1582229 2026-06-18T21:15:26Z Ari Qasm 57423 1591771 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{Infobox military conflict |conflict= شەڕی سۆران و ئێران |width= |partof= |image= 1836 review of troops by Ghahreman Mirza, son of Abbas Mirza, in the plain of Leydjan near Ravandouz. Watercolour by Colombari.jpg |caption= سەربازانی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕی]] لە نزیک [[ڕەواندز]] لە ساڵی ١٨٣٦ |date= ١٨٢٩ ھەتا ١٨٣٤ |place= سنوورەکانی نێوان عوسمانی و قاجاڕی، [[موکریان]] |coordinates= |map_type= |map_relief= |latitude= |longitude= |map_size= |map_marksize= |map_caption= |map_label= |territory= [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] دەستبەرداری [[موکریان]] و [[پارێزگای ورمێ]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەبێت<ref name="Bajalan">{{cite thesis |last=Ghalib |first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850 |publisher=University of Exeter |location=Exeter |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |type=PhD thesis}}</ref> |result= [[پەڕگە:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی کوردانی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]<ref name="Bajalan"/> |status= |combatants_header= |combatant1= {{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2= {{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] |commander1= {{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |commander2= {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{Tree list}}{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} ئەمیر نیزام *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} سەرتیپ محەممەد خان |units1= |units2= |strength1= نەزانراو |strength2= نەزانراو |casualties1= قورس |casualties2= قورس |notes= |campaignbox= }} '''شەڕی سۆران و ئێران''' یاخود '''شەڕی قاجاڕی و سۆران''' زنجیرەیەک شەڕی سنووریی نێوان [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو لە ساڵی ١٨٢٩ تا ١٨٣٤. لە خاکە کوردییەکانی نێوان [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی]] ئەمڕۆ و [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوای ئێران]] ڕوویدا. شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، زۆر گوندی کوردنشینی داگیرکرد کە لەژێر دەسەڵاتی قاجاڕیدا بوون. ھێزەکانی ئێران چەند جارێک ھەوڵیاندا ڕێگریی لێبکەن، بەڵام نەیانتوانی ناوچە و قەزا سنوورییەکان بگرنەوە. بە ھۆی ئەمەوە زۆرێک لە نووسەرانی کورد و ئێرانی لەو ململانێیە میرنشینی سۆران وەک سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا وەسف دەکەن.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == پێشینە == لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] لە [[کوردستان]] بە ڕوونی جێگیر نەکرابوو. میرنشینە ناوخۆیییە کوردییەکانی وەک [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] زلھێزی گرنگ بوون لەم ناوچە سنوورییانەدا. عوسمانییەکان و قاجاڕەکان زۆرجار ھەوڵیان دەدا حکومڕان و فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن، یاخود لاوازیان بکەن، بۆ ئەوەی میحوەری پێشەوە کۆنترۆڵ بکەن.<ref name="KurdishFrontier2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕی عوسمانی و ئێران]] لە ساڵانی ١٨٢١ – ١٨٢٣ ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەکەی گۆڕی. [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] ھێرشی کردە سەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ]] و بەشێک لە [[کوردستانی عوسمانی]]. دوای شەڕ، یەکەمین [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزەڕۆم]] سنوورە کۆنەکانی بە گشتی پشتڕاست کردەوە، بەڵام زۆرێک لە پرسیارەکانی میحوەڕی ناوخۆیی بە کراوەیی مانەوە.<ref name="Farmanfarmaian">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> لە ساڵانی ١٨٢٠دا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی میرنشینی سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتە کوردییەکان. لە ڕەواندزی پایتەختەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەر ھەولێر و سلێمانی و بادینان و کەرکووک و مووسڵ و چەندین ناوچەی دیکەدا فراوانتر کرد کە دەکاتە ھەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ و وە لە دواییشدا پەلی ھاوێشت بۆ [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژئاوای کوردستانیش]]. سەرچاوە کورد و فارسەکان ھەردووکیان میرنشینەکەیان بە میرنشینێکی دەوڵەمەند و ئارام و فەرمانڕەوایییێکی باش وەسف دەکەن، بەڵام ھەروەھا زۆر بەرزخواز و ھەندێک جار تووندڕەویش بوو بەرامبەر دراوسێکان و کەمایەتییە ئاینییەکان.<ref name="Hazni2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref> فراوانبوونەکەی زوو گەیشتە سنووری [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. == ڕێگاکێشان بەرەو شەڕ == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز. کە بە نزیکەیی خاکەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی دەگرتەوە]] تا ساڵی ١٨٢٩ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەستی کرد بە جووڵە بۆ ئەو ناوچانەی کە [[ئێرانی قاجاڕی]] وەک سنووری کوردیی خۆی دەیبینی. نامەیەکی ئەمیر نیزامی بەرپرسی قاجاڕ بۆ وەزیری گەورەی عوسمانی ھەیە کە گلەییی ئەوە دەکات کە «پاشا و فەرماندەکانی سۆران» زۆر گوندی کوردیی ئێرانیان گرتووە، لەوانەش شوێنەکانی ناوچەی [[موکریان|موکڕیان]] وەک [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھابادی ئەمڕۆ) و [[سەردەشت]]. ھەروەھا لە نامەکەدا ھاتووە کە میر محەممەد ھەڵیکوتاوەتە سەر [[سەڵماس]] و [[ورمێ]].<ref name="Bajalan2"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref> ئەم کردەوانە بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر بۆ نفووز لە [[کوردستان]] لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[تاران]]. [[قاجاڕەکان|حکوومەتی قاجاڕی]] ترسی ئەوەی ھەبوو کە [[میرنشینی سۆران|میرنشینی زلھێزی سۆران]] سنوورەکانی زیاتر بەرەو [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوا]] پاڵ بنێت و زیان بە دەسەڵاتی ئێران بگەیەنێت بەسەر ناوچە کوردییەکانیدا. لە ھەمان کاتدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە خەمی میر محەممەدیشدا بوون، چوونکە لە ناو خاکەکانی عوسمانیدا زۆر بەھێز ببوو و زۆر بەھێزتریش دەبوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە میرنشینی سۆرانیان وەک کێشەیەک دەبینی، بەڵام لە ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤دا بە شێوەیەکی سەرەکی ئێرانی قاجاڕی بوو کە ڕووبەڕووی ھێرشی ڕاستەوخۆی سۆران و لەدەستدانی خاک بووەوە لە دیوی میحوەڕەکەی.<ref name="KurdishFrontier6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == ڕەوتی شەڕەکە == === ھێرشەکانی سۆران بۆ ناو خاکی ئێرانی قاجاڕی === [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی موکریان]] قۆناغی یەکەمی شەڕەکە (لە دەوروبەری ١٨٢٩–١٨٣١) بە ھۆی فراوانبوونی سۆرانەوە بوو. ھێزەکانی میر محەممەد ھێرشیان کردە سەر قەزا کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورەکە و داگیریان دەکرد. سەرچاوە کوردی و فارسییەکان بەشێک لە [[موکریان]] لەوانە [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھاباد) و [[سەردەشت]]، ھەروەھا گوندەکانی نزیک [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، وەک ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ھەڵکوتانە سەر سۆران یان داگیرکاریی کاتی باس دەکەن.<ref name="Bajalan5"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="ZagrosClassic2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵە خۆجێیییەکانی کورد ھەندێک جار لە نێوان عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان و سۆراندا لایەنیان دەگۆڕی و ئەمەش دۆخەکەی ئاڵۆزتر دەکرد. ھەروەھا باسدەکرێت کە میر محەممەد دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی کۆتول ([[ماکۆ]])دا چەسپاندووە. دەوترێت کە شکستی بە ھەڵمەتێک ھێناوە کە لە دژییەوە نێردراوە و شارەکانی [[مەراغە]] و [[تەورێز|تەورێزیشی]] ئازاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharafkandi|یەکەم=Sadegh|ناونیشان=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/tarikhcheye-jonbeshhaye-mellie-kord-taipi.pdf|سەردێڕ=تاریخچەی جنبشھای ملی کرد|بڵاوکەرەوە=Sadegh Sharafkandi|ساڵ=١٩٨٤|شوێن=Iran|پەڕەکان=٢٢|زمان=Persian|trans-title=History of Kurdish national movements}}</ref> لەم ماوەیەدا دەسەڵاتی قاجاڕی لە باکووری ڕۆژئاوا ھێشتا لە شکستەکانی بەرامبەر ڕووسیا و لە کێشە ناوخۆیییەکان بەسەر خۆی دەھاتەوە. ئەمەش توانای عەبباس میرزا و حکوومەتی ناوەندیی سنووردار کرد و توانای نەبوو بۆ ناردنی ھەڵمەتی گەورە یاخود ھەڵمەتی باش و ڕێکخراو لە دژی سۆران. بەڵکوو پشتیان بە ھەڵمەتی سزادانی بچووکتر بەستبوو کە لەلایەن پارێزگارە ناوخۆیییەکان و ھاوپەیمانە خێڵەکییەکانەوە بوو.<ref name="KurdishFrontier5">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="Farmanfarmaian2">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> === ھێرشی دژە-ھێرشی قاجاڕییەکان و چەقبەستوویی === لە قۆناغی دووەمی جەنگدا (لە دەوروبەری ١٨٣١–١٨٣٣)، فەرماندەکانی قاجاڕی ھەوڵیان دەدا ھێزەکانی سۆران لە ناوچە داگیرکراوەکان دەربکەن. چەندین پێکدادان لە نێوان چەکدارانی سۆران و ھێزەکانی ئێران لە چیا سەختە سنوورییەکان ڕوویدا. سوپای سۆران ئاشنا و شارەزا بوون بە ناوچەکە و بە خاکی کوردستان و سوودیان لە شوێنی لووتکەی گردەکان و ڕێڕەوی تەسک وەردەگرت. سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزەکانی قاجاڕی ھەندێک جار توانیویانە دووبارە بچنە ناو ناوچە جێناکۆکەکانەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەیانتوانیوە دەستیان بەسەردا بگرن و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە ڕەواندز. لە ھەمان کاتدا میر محەممەد لە لایەنی عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوو لە فراوانبوون. لە ساڵی ١٨٣٣ [[جزیر]] (بۆتان، یان جەزیرەی ئیبن عومەر)ی گرت، بە سوودوەرگرتن لە [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] کە کۆنترۆڵی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵی]] بەسەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەناتۆڵیادا]] لاواز کرد. لەم قۆناغەدا دەسەڵاتی سۆران گەیشتە لووتکە. ھەرچەندە ئەم سەرکەوتنانە لە دژی عوسمانییەکان بوون، بەڵام پێگەی میر محەممەدی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێرانی قاجاڕیشدا بەھێزتر کرد. === ئاگربەستی خۆبەخۆیی و کۆتاییھاتنی شەڕ (١٨٣٣–١٨٣٤) === تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٣٠ ھەردوولا ھۆکاریان ھەبوو بۆ کەمکردنەوەی ململانێ سنوورییەکان. قاجاڕەکان ڕووبەڕووی کێشەی نوێی ناوخۆیی و دەرەکی دەبوونەوە و عەبباس میرزا پێویستی بە ئاشتی بوو لە میحوەری ڕۆژئاوا. لای خۆیەوە میر محەممەد دەبوو کایەی گەشەسەندنی خۆی و دووژمنە نوێیەکانی لە لایەنی عوسمانی بەڕێوەببات. لە ئەنجامدا شەڕەکە بە پەیمانێکی گەورە کۆتاییی نەھات بەڵکوو بە ڕێککەوتنە ناوخۆیییەکان و ھێڵی کۆنترۆڵکردنی دیفاکتۆ کۆتاییی ھات. نووسەرانی کورد و ئێرانی کە لەسەر ئەم قۆناغە دەنووسن، ئاماژە بەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران دەستکەوتەکانی خۆی لە زۆرێک لەو قەزا کوردنشینانەدا پاراستووە کە دەستی بەسەر ئێرانی قاجاڕدا گرتبوو. ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێزەکانی قاجاڕ دەسەڵاتی میر محەممەدیان لەناوبردبێت یان ناچاریان کردبێت ھەموو گوندە داگیرکراوەکان چۆڵ بکات پێش ئەوەی ھەڵمەتەکانی دواتری عوسمانییەکان دژی سۆران لە ساڵی ١٨٣٦ و ١٨٣٧ بە دەستێوەردانی زلھێزانی ڕۆژاوا دەستپێبکەن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ​​شەڕی ١٨٢٩–١٨٣٤ بە سەرکەوتنێکی ستراتیژی بۆ سۆران وەسف دەکەن، تەنانەت ئەگەر بۆ دانیشتووانی ناوچەکەش تێچووی زۆری ھەبووبێت.<ref name="Bajalan3"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="Hazni">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref><ref name="Zagros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="KurdMem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == دەرئەنجام == زۆربەی توێژینەوە مۆدێرنەکان کە تیشک دەخەنە سەر میرنشینە کوردییەکان، شەڕی سۆران و قاجاڕی وەک '''سەرکەوتنێک بۆ سۆران''' دەخەنە ڕوو، لەبەر چەند ھۆکارێک: * میر محەممەد کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە ناحیە کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورە کۆنەکەی بە تایبەت لە موکریان و ناوچەکانی نزیکدا ھێشتەوە. * ھەڵمەتەکانی سزادانی قاجاڕی نە میرنشینی سۆرانیان ڕووخاند نە تێکیانشکاند و نەگەیشتنە ڕەواندزیش. * کەوتن و ڕووخانی سەرەکیی میرنشینی سۆران دواتر بوو، لە ڕێگەی ھەڵمەتە گەورەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە دوای دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ڕۆژئاوا وەک بەڕیتانیا و نەمسا لە ساڵانی ١٨٣٧–١٨٣٨، نەک لەسەر دەستی ھێزەکانی قاجاڕییەوە.<ref name="KurdishFrontier4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> بەڵام شەڕەکە تێچووی مرۆییی قووڕسیشی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و جموجۆڵی زۆرەملێ ئازاری پێکھاتە جووتیارەکانی لە ھەردوو دیوی میحوەڕەکەدا دەدا. دواتر یادەوەریی کورد ئەم قۆناغە ھەم وەک خاڵێکی بەرز و لووتکەی دەسەڵاتی کورد لە سەردەمی میر محەممەد و بوونی کورد بە زلھێزێکی ناوچەیی وەبیردەھێنێتەوە ھەم وەک سەردەمی کۆمەڵکوژی و سەرکوتکردنی پێکھاتە غەیرە کوردەکان، لەوانەش دژ بە ئێزیدی و پێکھاتە مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا.<ref name="McDowall2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref><ref name="KurdMem2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == مێژوونووسی == شەڕی قاجاڕی و سۆران ھەمیشە لە کتێبەکانی مێژووی زمانی ئینگلیزیدا وەک شەڕێکی جیاواز مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت یاخود باس ناکرێت. زۆرێک لە بەرھەمە ڕۆژئاوایییەکان تەنیا وەک بەشێک لە خەباتە بەرفراوانەکانی میر محەممەدی ڕەواندز وەک بەشێک لە [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|شەڕی عوسمانی و سۆران (١٨٣٣–١٨٣٥)]] و سیاسەتی میحوەڕ و سنووری عوسمانییەکان و قاجاڕەکان باس لەو شەڕە دەکەن. گێڕانەوەی وردتری زیاتر لە سەرچاوە فارسی و کوردییەکاندا بەدەردەکەون؛ * زۆرجار نووسەرانی کورد (سۆرانی) میر محەممەد وەک سمبولێکی سەرەتاییی ناسیۆنالیزمی کورد و نەتەوەپەروەری دەبینن و شەڕەکانی لەگەڵ ھەردوو عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان بە قۆناغی گرێدراوی یەک خەباتی درێژخایەن بۆ ئۆتۆنۆمیی کورد وەسف دەکەن.<ref name="Zagros2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ZagrosClassic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * مێژوونووسان و وتارنووسانی فارس بەزۆری سەرنجیان لەسەر ئەو زیانانەیە کە ھەڵکوتانەکانی سۆران بۆ سەر قەزاکانی ئێران و شێوازی کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیە لە سیاسەتی قاجاڕییەکان بەرامبەر بە پرسی کورد و سنووری عوسمانی. بەرھەمە ئەکادیمییەکان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر میرنشینە کوردییەکان و لەسەر پەیوەندییەکانی عوسمانی و قاجاڕی، وەک لێکۆڵینەوەکانی سەبباح عەبدوڵڵا غالیب (باجەڵان)، سەبڕی ئاتێش و دەیڤد ماکدۆڤڵ، زیاتر گرنگی بەم شەڕە دەدەن و وە لە پاڵ ئەوەشدا ھەم کەرەستەی فارسی و کوردی بۆ بنیاتنانەوەی بەکاردەھێنن.<ref name="Bajalan4"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="McDowall">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)]] * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەد]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[مێژووی کورد]] * [[ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * (in English) David McDowall, ''A Modern History of the Kurds'', I.B. Tauris, London, 2004. * (in English) Sabah Abdullah Ghalib (Bajalan), ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850'', PhD thesis, University of Exeter, 2011. * (in English) Sabri Ateş, ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914'', Cambridge University Press, 2013. * (in English) Roxane Farmanfarmaian (ed.), ''War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present'', Routledge, 2008. * (in English) ''History of the Kurds'', Kurdistan Memory Programme (online project). * (in Persian) «امارت سوران», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on the Soran Emirate). * (in Persian) «جزیرە ابن عمر», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on Jazirat Ibn Umar / Cizre). * (in Persian) مقالە «مبانی مشروعیت امرا در امارت امراى کرد (قرون ۱۳–۱۶ ھجرى)», فصلنامە تاریخی (study on legitimacy of Kurdish emirs, including Mir Muhammad of Soran). * (in Kurdish / Sorani) «خط کلاسیک و ویژگی‌ھای آن در کوردستان», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform article on classic Kurdish politics, with a section on Mir Muhammad Rawanduz). * (in Kurdish / Sorani) «درس سی‌ام: کورد و کوردستان از جنگ جھانی اول تا جنگ جھانی دوم», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform, with historical background on Kurdish movements and references to Mir Muhammad). * (in English) ''The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations'', chapter in a Cambridge volume on Qajar foreign relations. * (in English) ''The Kurds, the Armenian Question, and the History of Ottoman–Qajar Relations'', academic article using Ottoman and Qajar documents on Kurdish emirates including Soran. {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}}{{وتاری باش}} [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٢٩]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] fp39cxezh1dj43nc57l1agl103118wa 1591778 1591771 2026-06-18T21:49:42Z Ari Qasm 57423 1591778 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{Infobox military conflict |conflict= شەڕی سۆران و ئێران |width= |partof= |image= 1836 review of troops by Ghahreman Mirza, son of Abbas Mirza, in the plain of Leydjan near Ravandouz. Watercolour by Colombari.jpg |caption= سەربازانی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕی]] لە نزیک [[ڕەواندز]] لە ساڵی ١٨٣٦ |date= ١٨٢٩ ھەتا ١٨٣٤ |place= سنوورەکانی نێوان عوسمانی و قاجاڕی، [[موکریان]] |coordinates= |map_type= |map_relief= |latitude= |longitude= |map_size= |map_marksize= |map_caption= |map_label= |territory= [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] دەستبەرداری [[موکریان]] و [[پارێزگای ورمێ]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەبێت<ref name="Bajalan">{{cite thesis |last=Ghalib |first=Sabah Abdullah |title=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850 |publisher=University of Exeter |location=Exeter |year=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |type=PhD thesis}}</ref> |result= [[پەڕگە:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی کوردانی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]<ref name="Bajalan"/> |status= |combatants_header= |combatant1= {{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2= {{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] |commander1= {{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |commander2= {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{Tree list}}{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]] ** {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} ئەمیر نیزام *{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} سەرتیپ محەممەد خان |units1= |units2= |strength1= نەزانراو |strength2= نەزانراو |casualties1= قورس |casualties2= قورس |notes= |campaignbox= }} '''شەڕی سۆران و ئێران''' یاخود '''شەڕی قاجاڕی و سۆران''' زنجیرەیەک شەڕی سنووریی نێوان [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو لە ساڵی ١٨٢٩ تا ١٨٣٤. لە خاکە کوردییەکانی نێوان [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی]] ئەمڕۆ و [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوای ئێران]] ڕوویدا. شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، زۆر گوندی کوردنشینی داگیرکرد کە لەژێر دەسەڵاتی قاجاڕیدا بوون. ھێزەکانی ئێران چەند جارێک ھەوڵیاندا ڕێگریی لێبکەن، بەڵام نەیانتوانی ناوچە و قەزا سنوورییەکان بگرنەوە. بە ھۆی ئەمەوە زۆرێک لە نووسەرانی کورد و ئێرانی لەو ململانێیە میرنشینی سۆران وەک سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا وەسف دەکەن.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == پێشینە == لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕ]] لە [[کوردستان]] بە ڕوونی جێگیر نەکرابوو. میرنشینە ناوخۆیییە کوردییەکانی وەک [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] زلھێزی گرنگ بوون لەم ناوچە سنوورییانەدا. عوسمانییەکان و قاجاڕەکان زۆرجار ھەوڵیان دەدا حکومڕان و فەرمانڕەوا کوردەکان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن، یاخود لاوازیان بکەن، بۆ ئەوەی میحوەری پێشەوە کۆنترۆڵ بکەن.<ref name="KurdishFrontier2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕی عوسمانی و ئێران]] لە ساڵانی ١٨٢١ – ١٨٢٣ ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەکەی گۆڕی. [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] ھێرشی کردە سەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ]] و بەشێک لە [[کوردستانی عوسمانی]]. دوای شەڕ، یەکەمین [[پەیماننامەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزەڕۆم]] سنوورە کۆنەکانی بە گشتی پشتڕاست کردەوە، بەڵام زۆرێک لە پرسیارەکانی میحوەڕی ناوخۆیی بە کراوەیی مانەوە.<ref name="Farmanfarmaian">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> لە ساڵانی ١٨٢٠دا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی میرنشینی سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتە کوردییەکان. لە ڕەواندزی پایتەختەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەر ھەولێر و سلێمانی و بادینان و کەرکووک و مووسڵ و چەندین ناوچەی دیکەدا فراوانتر کرد کە دەکاتە ھەرێمی کوردستانی ئەمڕۆ و وە لە دواییشدا پەلی ھاوێشت بۆ [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژئاوای کوردستانیش]]. سەرچاوە کورد و فارسەکان ھەردووکیان میرنشینەکەیان بە میرنشینێکی دەوڵەمەند و ئارام و فەرمانڕەوایییێکی باش وەسف دەکەن، بەڵام ھەروەھا زۆر بەرزخواز و ھەندێک جار تووندڕەویش بوو بەرامبەر دراوسێکان و کەمایەتییە ئاینییەکان.<ref name="Hazni2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref> فراوانبوونەکەی زوو گەیشتە سنووری [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. == ڕێگاکێشان بەرەو شەڕ == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز. کە بە نزیکەیی خاکەکانی ھەر چوار پارچەی کوردستانی دەگرتەوە]] تا ساڵی ١٨٢٩ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەستی کرد بە جووڵە بۆ ئەو ناوچانەی کە [[ئێرانی قاجاڕی]] وەک سنووری کوردیی خۆی دەیبینی. نامەیەکی ئەمیر نیزامی بەرپرسی قاجاڕ بۆ وەزیری گەورەی عوسمانی ھەیە کە گلەییی ئەوە دەکات کە «پاشا و فەرماندەکانی سۆران» زۆر گوندی کوردیی ئێرانیان گرتووە، لەوانەش شوێنەکانی ناوچەی [[موکریان|موکڕیان]] وەک [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھابادی ئەمڕۆ) و [[سەردەشت]]. ھەروەھا لە نامەکەدا ھاتووە کە میر محەممەد ھەڵیکوتاوەتە سەر [[سەڵماس]] و [[ورمێ]].<ref name="Bajalan2"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref> ئەم کردەوانە بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر بۆ نفووز لە [[کوردستان]] لە نێوان [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[تاران]]. [[قاجاڕەکان|حکوومەتی قاجاڕی]] ترسی ئەوەی ھەبوو کە [[میرنشینی سۆران|میرنشینی زلھێزی سۆران]] سنوورەکانی زیاتر بەرەو [[ڕۆژاوای ئێران|ڕۆژئاوا]] پاڵ بنێت و زیان بە دەسەڵاتی ئێران بگەیەنێت بەسەر ناوچە کوردییەکانیدا. لە ھەمان کاتدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە خەمی میر محەممەدیشدا بوون، چوونکە لە ناو خاکەکانی عوسمانیدا زۆر بەھێز ببوو و زۆر بەھێزتریش دەبوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە میرنشینی سۆرانیان وەک کێشەیەک دەبینی، بەڵام لە ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤دا بە شێوەیەکی سەرەکی ئێرانی قاجاڕی بوو کە ڕووبەڕووی ھێرشی ڕاستەوخۆی سۆران و لەدەستدانی خاک بووەوە لە دیوی میحوەڕەکەی.<ref name="KurdishFrontier6">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem4">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == ڕەوتی شەڕەکە == === ھێرشەکانی سۆران بۆ ناو خاکی ئێرانی قاجاڕی === [[پەڕگە:Osmanli Ortadogu (Mukrian).jpg|وێنۆک|نەخشەی موکریان]] قۆناغی یەکەمی شەڕەکە (لە دەوروبەری ١٨٢٩–١٨٣١) بە ھۆی فراوانبوونی سۆرانەوە بوو. ھێزەکانی میر محەممەد ھێرشیان کردە سەر قەزا کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورەکە و داگیریان دەکرد. سەرچاوە کوردی و فارسییەکان بەشێک لە [[موکریان]] لەوانە [[ناوچەی لاجان|لاجان]]، [[مەھاباد|سابڵاغ]] (مەھاباد) و [[سەردەشت]]، ھەروەھا گوندەکانی نزیک [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، وەک ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ھەڵکوتانە سەر سۆران یان داگیرکاریی کاتی باس دەکەن.<ref name="Bajalan5"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="ZagrosClassic2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵە خۆجێیییەکانی کورد ھەندێک جار لە نێوان عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان و سۆراندا لایەنیان دەگۆڕی و ئەمەش دۆخەکەی ئاڵۆزتر دەکرد. ھەروەھا باسدەکرێت کە میر محەممەد دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی کۆتول ([[ماکۆ]])دا چەسپاندووە. دەوترێت کە شکستی بە ھەڵمەتێک ھێناوە کە لە دژییەوە نێردراوە و شارەکانی [[مەراغە]] و [[تەورێز|تەورێزیشی]] ئازاد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharafkandi|یەکەم=Sadegh|ناونیشان=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/tarikhcheye-jonbeshhaye-mellie-kord-taipi.pdf|سەردێڕ=تاریخچەی جنبشھای ملی کرد|بڵاوکەرەوە=Sadegh Sharafkandi|ساڵ=١٩٨٤|شوێن=Iran|پەڕەکان=٢٢|زمان=Persian|trans-title=History of Kurdish national movements}}</ref> لەم ماوەیەدا دەسەڵاتی قاجاڕی لە باکووری ڕۆژئاوا ھێشتا لە شکستەکانی بەرامبەر ڕووسیا و لە کێشە ناوخۆیییەکان بەسەر خۆی دەھاتەوە. ئەمەش توانای عەبباس میرزا و حکوومەتی ناوەندیی سنووردار کرد و توانای نەبوو بۆ ناردنی ھەڵمەتی گەورە یاخود ھەڵمەتی باش و ڕێکخراو لە دژی سۆران. بەڵکوو پشتیان بە ھەڵمەتی سزادانی بچووکتر بەستبوو کە لەلایەن پارێزگارە ناوخۆیییەکان و ھاوپەیمانە خێڵەکییەکانەوە بوو.<ref name="KurdishFrontier5">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="Farmanfarmaian2">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|شوێن=London}}</ref> === ھێرشی دژە-ھێرشی قاجاڕییەکان و چەقبەستوویی === لە قۆناغی دووەمی جەنگدا (لە دەوروبەری ١٨٣١–١٨٣٣)، فەرماندەکانی قاجاڕی ھەوڵیان دەدا ھێزەکانی سۆران لە ناوچە داگیرکراوەکان دەربکەن. چەندین پێکدادان لە نێوان چەکدارانی سۆران و ھێزەکانی ئێران لە چیا سەختە سنوورییەکان ڕوویدا. سوپای سۆران ئاشنا و شارەزا بوون بە ناوچەکە و بە خاکی کوردستان و سوودیان لە شوێنی لووتکەی گردەکان و ڕێڕەوی تەسک وەردەگرت. سەرچاوە ھاوچەرخەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزەکانی قاجاڕی ھەندێک جار توانیویانە دووبارە بچنە ناو ناوچە جێناکۆکەکانەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەیانتوانیوە دەستیان بەسەردا بگرن و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە ڕەواندز. لە ھەمان کاتدا میر محەممەد لە لایەنی عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوو لە فراوانبوون. لە ساڵی ١٨٣٣ [[جزیر]] (بۆتان، یان جەزیرەی ئیبن عومەر)ی گرت، بە سوودوەرگرتن لە [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)|شەڕی میسر و عوسمانی]] کە کۆنترۆڵی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵی]] بەسەر [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەناتۆڵیادا]] لاواز کرد. لەم قۆناغەدا دەسەڵاتی سۆران گەیشتە لووتکە. ھەرچەندە ئەم سەرکەوتنانە لە دژی عوسمانییەکان بوون، بەڵام پێگەی میر محەممەدی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئێرانی قاجاڕیشدا بەھێزتر کرد. === ئاگربەستی خۆبەخۆیی و کۆتاییھاتنی شەڕ (١٨٣٣–١٨٣٤) === تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٣٠ ھەردوولا ھۆکاریان ھەبوو بۆ کەمکردنەوەی ململانێ سنوورییەکان. قاجاڕەکان ڕووبەڕووی کێشەی نوێی ناوخۆیی و دەرەکی دەبوونەوە و عەبباس میرزا پێویستی بە ئاشتی بوو لە میحوەری ڕۆژئاوا. لای خۆیەوە میر محەممەد دەبوو کایەی گەشەسەندنی خۆی و دووژمنە نوێیەکانی لە لایەنی عوسمانی بەڕێوەببات. لە ئەنجامدا شەڕەکە بە پەیمانێکی گەورە کۆتاییی نەھات بەڵکوو بە ڕێککەوتنە ناوخۆیییەکان و ھێڵی کۆنترۆڵکردنی دیفاکتۆ کۆتاییی ھات. نووسەرانی کورد و ئێرانی کە لەسەر ئەم قۆناغە دەنووسن، ئاماژە بەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران دەستکەوتەکانی خۆی لە زۆرێک لەو قەزا کوردنشینانەدا پاراستووە کە دەستی بەسەر ئێرانی قاجاڕدا گرتبوو. ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێزەکانی قاجاڕ دەسەڵاتی میر محەممەدیان لەناوبردبێت یان ناچاریان کردبێت ھەموو گوندە داگیرکراوەکان چۆڵ بکات پێش ئەوەی ھەڵمەتەکانی دواتری عوسمانییەکان دژی سۆران لە ساڵی ١٨٣٦ و ١٨٣٧ بە دەستێوەردانی زلھێزانی ڕۆژاوا دەستپێبکەن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ​​شەڕی ١٨٢٩–١٨٣٤ بە سەرکەوتنێکی ستراتیژی بۆ سۆران وەسف دەکەن، تەنانەت ئەگەر بۆ دانیشتووانی ناوچەکەش تێچووی زۆری ھەبووبێت.<ref name="Bajalan3"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="Hazni">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Emami |یەکەم=Khalid |دوایین٢=Jan Ahmadi |یەکەم٢=Fatemeh |دوایین٣=Aghajari |یەکەم٣=Seyyed Hashem |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=مبانی مشروعیت «امرا» در امارت‌ھای کرد (از قرن ۱۰ ھجری تا ۱۳ ھجری / ۱۶ تا ۱۹م) |trans-title=The bases of legitimacy of the emirs in Kurdish emirates (10th–13th centuries AH / 16th–19th centuries AD) |ناونیشان=https://civilica.com/doc/1126289 |journal=Jostārhā-ye Tārīkhī |زمان=fa |بەرگ=١٠|issue=1}}</ref><ref name="Zagros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="KurdMem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == دەرئەنجام == زۆربەی توێژینەوە مۆدێرنەکان کە تیشک دەخەنە سەر میرنشینە کوردییەکان، شەڕی سۆران و قاجاڕی وەک '''سەرکەوتنێک بۆ سۆران''' دەخەنە ڕوو، لەبەر چەند ھۆکارێک: * میر محەممەد کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە ناحیە کوردنشینەکانی دیوی ئێرانی سنوورە کۆنەکەی بە تایبەت لە موکریان و ناوچەکانی نزیکدا ھێشتەوە. * ھەڵمەتەکانی سزادانی قاجاڕی نە میرنشینی سۆرانیان ڕووخاند نە تێکیانشکاند و نەگەیشتنە ڕەواندزیش. * کەوتن و ڕووخانی سەرەکیی میرنشینی سۆران دواتر بوو، لە ڕێگەی ھەڵمەتە گەورەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە دوای دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ڕۆژئاوا وەک بەڕیتانیا و نەمسا لە ساڵانی ١٨٣٧–١٨٣٨، نەک لەسەر دەستی ھێزەکانی قاجاڕییەوە.<ref name="KurdishFrontier4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="KurdMem3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> بەڵام شەڕەکە تێچووی مرۆییی قووڕسیشی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەڵکوتانە سەر و گەمارۆدان و جموجۆڵی زۆرەملێ ئازاری پێکھاتە جووتیارەکانی لە ھەردوو دیوی میحوەڕەکەدا دەدا. دواتر یادەوەریی کورد ئەم قۆناغە ھەم وەک خاڵێکی بەرز و لووتکەی دەسەڵاتی کورد لە سەردەمی میر محەممەد و بوونی کورد بە زلھێزێکی ناوچەیی وەبیردەھێنێتەوە ھەم وەک سەردەمی کۆمەڵکوژی و سەرکوتکردنی پێکھاتە غەیرە کوردەکان، لەوانەش دژ بە ئێزیدی و پێکھاتە مەسیحییەکان لە ناوچە فراوانەکەدا.<ref name="McDowall2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref><ref name="KurdMem2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Memory Programme |سەردێڕ=History of the Kurds}}</ref> == مێژوونووسی == شەڕی قاجاڕی و سۆران ھەمیشە لە کتێبەکانی مێژووی زمانی ئینگلیزیدا وەک شەڕێکی جیاواز مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت یاخود باس ناکرێت. زۆرێک لە بەرھەمە ڕۆژئاوایییەکان تەنیا وەک بەشێک لە خەباتە بەرفراوانەکانی میر محەممەدی ڕەواندز وەک بەشێک لە [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|شەڕی عوسمانی و سۆران (١٨٣٣–١٨٣٥)]] و سیاسەتی میحوەڕ و سنووری عوسمانییەکان و قاجاڕەکان باس لەو شەڕە دەکەن. گێڕانەوەی وردتری زیاتر لە سەرچاوە فارسی و کوردییەکاندا بەدەردەکەون؛ * زۆرجار نووسەرانی کورد (سۆرانی) میر محەممەد وەک سمبولێکی سەرەتاییی ناسیۆنالیزمی کورد و نەتەوەپەروەری دەبینن و شەڕەکانی لەگەڵ ھەردوو عوسمانییەکان و قاجاڕییەکان بە قۆناغی گرێدراوی یەک خەباتی درێژخایەن بۆ ئۆتۆنۆمیی کورد وەسف دەکەن.<ref name="Zagros2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=Lesson 30: The Kurds and Kurdistan from the First World War to the Second World War |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ZagrosClassic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= خط کلاسیک و ویژگی های آن در کوردستان|trans-title=The classic line and its features in Kurdistan |ناونیشان=https://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |وێبگە=Zagros Platform |زمان=ckb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240415191107/http://zagrosplatform.net/ku/?p=1709 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * مێژوونووسان و وتارنووسانی فارس بەزۆری سەرنجیان لەسەر ئەو زیانانەیە کە ھەڵکوتانەکانی سۆران بۆ سەر قەزاکانی ئێران و شێوازی کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیە لە سیاسەتی قاجاڕییەکان بەرامبەر بە پرسی کورد و سنووری عوسمانی. بەرھەمە ئەکادیمییەکان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر میرنشینە کوردییەکان و لەسەر پەیوەندییەکانی عوسمانی و قاجاڕی، وەک لێکۆڵینەوەکانی سەبباح عەبدوڵڵا غالیب (باجەڵان)، سەبڕی ئاتێش و دەیڤد ماکدۆڤڵ، زیاتر گرنگی بەم شەڕە دەدەن و وە لە پاڵ ئەوەشدا ھەم کەرەستەی فارسی و کوردی بۆ بنیاتنانەوەی بەکاردەھێنن.<ref name="Bajalan4"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref><ref name="McDowall">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=A Modern History of the Kurds|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨١٨٥٠٤٣٤١٦٠|شوێن=London}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)]] * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەد]] * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[مێژووی کورد]] * [[ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * (in English) David McDowall, ''A Modern History of the Kurds'', I.B. Tauris, London, 2004. * (in English) Sabah Abdullah Ghalib (Bajalan), ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850'', PhD thesis, University of Exeter, 2011. * (in English) Sabri Ateş, ''Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914'', Cambridge University Press, 2013. * (in English) Roxane Farmanfarmaian (ed.), ''War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present'', Routledge, 2008. * (in English) ''History of the Kurds'', Kurdistan Memory Programme (online project). * (in Persian) «امارت سوران», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on the Soran Emirate). * (in Persian) «جزیرە ابن عمر», ''ویکی‌پدیای فارسی'' (Farsi Wikipedia article on Jazirat Ibn Umar / Cizre). * (in Persian) مقالە «مبانی مشروعیت امرا در امارت امراى کرد (قرون ۱۳–۱۶ ھجرى)», فصلنامە تاریخی (study on legitimacy of Kurdish emirs, including Mir Muhammad of Soran). * (in Kurdish / Sorani) «خط کلاسیک و ویژگی‌ھای آن در کوردستان», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform article on classic Kurdish politics, with a section on Mir Muhammad Rawanduz). * (in Kurdish / Sorani) «درس سی‌ام: کورد و کوردستان از جنگ جھانی اول تا جنگ جھانی دوم», پلاتفۆرمی زاگروس (Zagros Platform, with historical background on Kurdish movements and references to Mir Muhammad). * (in English) ''The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations'', chapter in a Cambridge volume on Qajar foreign relations. * (in English) ''The Kurds, the Armenian Question, and the History of Ottoman–Qajar Relations'', academic article using Ottoman and Qajar documents on Kurdish emirates including Soran. {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}}{{وتاری باش}} [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٢٩]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] 3jy1lbdrqds6spfo27tql0oibdpazby 4 292559 1591639 1591543 2026-06-18T12:11:52Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591639 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} f2djzfihzzydssqsnwslwzj7e9f8w6r 1591696 1591639 2026-06-18T16:33:40Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591696 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوڕۆیشتن]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} n63bw8k55nqlngzcq0jtcgqwfmlqnsf 1591933 1591696 2026-06-19T09:52:44Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1591933 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[ڕێکردن لە خەودا]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} g0w38zdmzi7dnabhhktvt33x2za53oj 0 292684 1591858 1562634 2026-06-19T06:33:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591858 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Bombardierung_Zürich_0756-0050.jpg}}لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا، وڵاتی بێلایەنی [[سویسرا]] ڕووبەڕووی بۆردوومان و شەڕی ئاسمانیی پچڕپچڕ بووەوە لە سەرەتادا، کە لە قۆناغەکانی کۆتایی جەنگەکەدا زیاتر بوون.<ref>https://web.archive.org/web/20070505083348/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich.html</ref> سویسرا ھاوسنوور بوو لەگەڵ وڵاتانی تەوەر، یان ئەو وڵاتانەی لەلایەن تەوەرەوە داگیرکرابوون، و ھەندێک جار بە تەواوی گەمارۆدرابوو. لە چەندین بۆنەدا، ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ئامانجەکانیان لە سویسرای پێکا، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدان و زیانی ماددی. حکوومەتی سویسرا سەرەتا لە ساڵی ١٩٤٠ و لە کاتی [[جەنگی فەڕەنسا]]دا ڕێگری لە فڕۆکە ئەڵمانییەکان کرد، بەڵام بەرامبەر فشاری [[ئەڵمانیا]] تەسلیم بوو و دەستبەرداری ڕێگریکردن لە فڕۆکەکانیان بوو. ئەم ڕووداوانە بوونە ھۆی ئاڵوگۆڕی دیپلۆماسی. لەکاتێکدا ھێزەکانی ھاوپەیمانان ھۆکاری پێشێلکارییەکانیان بۆ ھەڵەی ئاڕاستە دۆزینەوە، لەکارکەوتنی ئامێرەکان، دۆخی کەشوھەوا و ھەڵەی فڕۆکەوانەکان دەگەڕاندەوە، ترس لە سویسرا دروست بوو کە ھەندێک لە پێشێلکارییەکانی بێلایەنی بە مەبەستی فشارخستنە سەر وڵاتەکە بێت بۆ کۆتاییھێنان بە ھاوکارییە ئابوورییەکانی لەگەڵ [[ئەڵمانیای نازی]]. سەرەڕای ھێرشە بۆردوومانەکان، ھێرشی ئاسمانی لەلایەن فڕۆکە جەنگییە تاکەکەسییەکانەوە لە کۆتایی جەنگەکەدا ئامانجەکانی سویسرایان دایە بەر دەستڕێژی گوللە. لە بەرامبەردا، سوپای سویسرا بە فڕۆکەی جەنگی و تۆپی دژە ئاسمانی ھێرشی کردە سەر فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە بەسەر ئاسمانی سویسرادا دەفڕین. == پێشینە == لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا، ئاسمانی سویسرا لەلایەن ھەردوو لایەنەوە پێشێل دەکرا. لە کاتی [[جەنگی فەڕەنسا]]دا، ھێزی ئاسمانیی سویسرا یازدە فڕۆکەی ئەڵمانییان خستە خوارەوە کە ئاسمانی سویسرایان پێشێل کردبوو، لە بەرامبەر لەدەستدانی سێ فڕۆکەدا. دیارترین ئەم ڕووداوانە دوای ئەوە ڕوویدا کە سویسرییەکان فڕۆکەیەکی [[مێسەرشمیت بی ئێف ١١٠]]یان لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠ خستە خوارەوە. لە وەڵامی ئەمەدا، ھێرمان گۆرینگ فەرمانی ھێرشێکی بە ٣٢ فڕۆکەی بی ئێف ١١٠ دەرکرد. ئەمانە لەلایەن ١٤ فڕۆکەی [[مێسەرشمیت ١٠٩]]ی سویسرییەوە ڕێگرییان لێکرا، کە بووە ھۆی لەدەستدانی چوار فڕۆکەی ١١٠. ئەمەش بووە ھۆی ھەڕەشەی ئەڵمانیا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوە، و لە ٢٠ی حوزەیراندا حکوومەتی سویسرا بڕیاریدا فەرمانی کۆتاییھێنان بە ڕێگریکردن لە فڕۆکە بیانییەکان لە ئاسمانی سویسرادا دەربکات.<ref>Bungay, Stephen (2015). The Most Dangerous Enemy. London: Aurum Press. p. 257. ISBN 978-1-78131-495-1.</ref><ref>https://www.historyanswers.co.uk/history-of-war/switzerland-in-world-war-ii-the-hypocrisy-and-bloodshed-behind-armed-neutrality/</ref> بەھۆی ئەوەی فڕۆکەکانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] و [[وڵاتانی تەوەر|تەوەر]] بە ئازادی بەسەر سویسرادا دەفڕین، زیاتر لە ٧٠٠٠ زەنگی ئاگادارکردنەوە لە کاتی جەنگدا لە سویسرا لێدران. ھەندێک لە بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان سوودیان لەم دۆخە وەرگرت بە بەکارھێنانی ئاسمانی سویسرا وەک ڕێگایەکی سەلامەتتر لە ئاسمانی دوژمن بۆ ھێرشەکانیان بۆ سەر ئامانجەکان لە ئەڵمانیا و گەڕانەوەیان، بەڵام زۆرجار، ئەو بۆمبھاوێژانەی تووشی کێشە دەبوون، نیشتنەوەیان لە سویسرای بێلایەن بۆ پەنابەری پێ باشتر بوو لەوەی لە خاکی ئەڵمانیا بنیشنەوە. لە ئەنجامدا، سویسرا لە کۆتاییدا ١٧٠٠ فڕۆکەوانی ئەمریکی دەستبەسەر کرد.<ref>http://www.geschichte-schweiz.ch/zweiter-weltkrieg-1939-1945.html</ref> لە ساڵی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٢، بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان زۆر بە دەگمەن بەسەر سویسرادا دەفڕین، چونکە دەسەڵاتدارانی سویسرا، لەژێر فشاری ئەڵمانیادا، بڕیاری کوژاندنەوەی گڵۆپەکانیان «black-outs» سەپاند بۆ ئەوەی ئاڕاستە دۆزینەوە بۆ تیمە ئاسمانییەکانی [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] ئاڵۆز بکەن. بەو پێیەی خاکی بێلایەنی سویسرا بۆ بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان سەلامەت بوو، ئەڵمانیا فشاری خستە سەر سویسرییەکان تا تیمە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ناچار بە نیشتنەوە بکەن لە سویسرا، لە جیاتی ئەوەی ڕێگەیان پێ بدەن بەردەوام بن لە ھێرشەکان.<ref>Tanner, Stephen. Refuge from the Reich: American Airmen and Switzerland During World War II.</ref><ref>H.R. Kurz: "Die Schweiz im Zweiten Weltkrieg" (1959)</ref> == پێشێلکارییەکانی تەوەر بۆ سەر ئاسمانی سویسرا == ئەڵمانیای نازی بەردەوام ئاسمانی سویسرای پێشێل دەکرد. لە کاتی [[جەنگی فەڕەنسا]]دا، فڕۆکەکانی [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] لانی کەم ١٩٧ جار ئاسمانی سویسرایان پێشێل کرد. لە چەندین ڕووداوی ئاسمانیدا، سویسرییەکان ١١ فڕۆکەی لوفتڤافەیان خستە خوارەوە لە نێوان ١٠ی ئایار و ١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٠، لەکاتێکدا سێ فڕۆکەی خۆیان لەدەستدا. دیارترین ئەم ڕووداوانە دوای ئەوە ڕوویدا کە سویسرییەکان فڕۆکەیەکی [[مێسەرشمیت بی ئێف ١١٠]]یان لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠ خستە خوارەوە. لە وەڵامی ئەمەدا، ھێرمان گۆرینگ فەرمانی ھێرشێکی بە ٣٢ فڕۆکەی بی ئێف ١١٠ دەرکرد. ئەمانە لەلایەن ١٤ فڕۆکەی مێسەرشمیت ١٠٩ی سویسرییەوە ڕێگرییان لێکرا، کە بووە ھۆی لەدەستدانی چوار فڕۆکەی ١١٠. ئەمەش بووە ھۆی ھەڕەشەی ئەڵمانیا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوە، و لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٤٠دا حکوومەتی سویسرا بڕیاریدا فەرمانی کۆتاییھێنان بە ڕێگریکردن لە فڕۆکە بیانییەکان لە ئاسمانی سویسرادا دەربکات، لە جیاتی ئەوە فڕۆکە جەنگییەکانی [[سویسرا]] دەستیان کرد بە ناچارکردنی فڕۆکە سنووربەزێنەکان بۆ نیشتنەوە لە فڕۆکەخانەکانی سویسرا. یەکەکانی دژە ئاسمانیش ھەر کارا بوون. ئادۆڵف ھیتلەر بە تایبەتی تووڕە بوو کاتێک بینی کەرەستەی ئەڵمانی بەکاردێت بۆ خستنەخوارەوەی فڕۆکەوانە ئەڵمانییەکان. ئەو وتی کە ئەوان «بە شێوازێکی تر» وەڵام دەدەنەوە. دواتر، ھیتلەر و ھێرمان گۆرینگ تێکدەریان نارد بۆ وێرانکردنی فڕۆکەخانەکانی سویسرا، بەڵام پێش ئەوەی بتوانن ھیچ زیانێک بگەیەنن لەلایەن ھێزەکانی سویسراوە دەستگیرکران.<ref>Fodor, Denis J (1982). The Neutral's. Time Life Books.</ref><ref>Essential Militaria, Nicholas Hobbes, 2005</ref> == پێشێلکارییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر ئاسمانی سویسرا == لە ساڵی ١٩٤٣دا، سوپای سویسرا دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە ئاسمانی سویسرایان دەبەزاند. شەش فڕۆکەی ھاوپەیمانان لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی ھێزی ئاسمانیی سویسراوە خرانە خوارەوە و چواری دیکەش بە تۆپی دژە ئاسمانی، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣٦ فڕۆکەوانی ھاوپەیمانان. یەکەم فڕۆکەی ھاوپەیمانان کە خرانە خوارەوە دوو بۆمبھاوێژی ھێزی ئاسمانیی شاھانە بوون کە لە شەوی ١٢–١٣ی تەممووزی ١٩٤٣ بە نزمی بەسەر خاکی سویسرادا دەفڕین، کە بە تەقەی دژە ئاسمانیی سویسرا لە ڤالێ خرانە خوارەوە. یەکەم بۆمبھاوێژی ئەمریکی کە لەسەر سویسرا خرایە خوارەوە، لە [[نزیک باد ڕاگاچ]] لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ خرایە خوارەوە، و تەنھا سێ کەس لە تیمەکەی ڕزگاریان بوو.<ref>https://www.srf.ch/kultur/der-archivar-abgeschossen-von-der-neutralen-schweiz</ref> لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٤٤، فڕۆکە ئەمریکییەکانی جۆری پی-٥١ مەستانگ کە پاسەوانی بۆمبھاوێژێکی بی-١٧ی زیانلێکەوتوویان دەکرد، پەڕینەوە بۆ ناو ئاسمانی سویسرا و ڕووبەڕووی فڕۆکە سویسرییەکانی جۆری [[مێسەرشمیت بی ئێف ١٠٩]] بوونەوە. بەبێ ئەوەی درک بەوە بکەن کە لەسەر سویسران، پی-٥١ەکان ھێرشیان کردە سەر مێسەرشمیتە سویسرییەکان، و دانەیەکیان خستە خوارەوە و فڕۆکەوانەکەیان کوشت، و زیانیان بە دانەیەکی تریش گەیاند.<ref>Forsgren, Jan: Messerschmitt Bf 109: The Design and Operational History</ref> == ڕێکارەکانی دادگایی سەربازی == سەبارەت بە بۆردوومانەکەی [[زوریخ]]، دادگایییەکی سەربازی لە ١ی حوزەیرانی ١٩٤٥ لە [[ئینگلتەرا]] بەڕێوەچوو. عەقید جەیمس ئێم. ستوارت، [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]ی بەناوبانگ و فڕۆکەوانی بی-٢٤ی کاتی جەنگ، ئەفسەری سەرپەرشتیاری دادگایییەکە بوو. تۆمەتبارەکان بریتی بوون لە فڕۆکەوانی پێشەنگ مولازم ویلیام ئاڕ. سینکۆک و یەکێک لە ئاڕاستەدۆزەرەوەکانی، مولازم تیۆدۆر کیو. بالیدس، بەھۆی پێشێلکردنی ماددەی ٩٦ی جەنگ، و سینکۆک بە تایبەتی بەھۆی ئەوەی «بە ھەڵە و کەمتەرخەمی بووەتە ھۆی خستنەخوارەوەی بۆمب لە خاکی دۆستدا». دەرکەوت کە دۆخی کەشوھەوا و لەکارکەوتنی ئامێرەکان ھۆکار بوون؛ تۆمەتبارەکان بێتاوان دەرچوون لە بەرپرسیارێتی تاوانکاری. داواکارانی گشتی بۆ دادگای سەربازیی نێونەتەوەیی بۆ [[ڕۆژھەڵاتی دوور]] جارێک ئەم دۆسیەیەیان وەک پێشینەیەکی زیاتر تاوتوێ کرد بۆ دادگاییکردنی فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکانی بەشداربوو لە ھێرشە لەناکاوەکەی [[پیرڵ ھاربەر]]. لەگەڵ ئەوەشدا، بە خێرایی بیرۆکەکەیان پشتگوێ خست دوای ئەوەی درکیان بەوە کرد کە ھیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی نییە کە ناوچە بێلایەنەکان و ھاووڵاتیان بە تایبەتی لە ھێرشی فڕۆکە بپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305210042/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Dr. Kirsten Sellars (22 April 2013). 'Crimes against Peace' and International Law. Cambridge University Press. p. 127. ISBN 978-1-107-02884-5.</ref> == قەرەبووکردنەوە == سەرەڕای ئەو ٤ ملیۆن دۆلارە ئەمریکییەی کە تا تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ درابوو، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕازی بوو بە پێدانی ٦٢٬١٧٦٬٤٣٣٫٠٦ [[فرەنکی سویسری]] (کە ئەوکات بەرامبەر بە ١٤٫٤ ملیۆن دۆلار بوو، یان ٢٥٧ ملیۆن دۆلار بە نرخی ئێستا) بە حکوومەتی سویسرا وەک پارەدانێکی تەواو و کۆتایی بۆ زیانی کەس و موڵک و ماڵ لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩.<ref>https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44525121.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|شەڕ|سویس}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Alliierte Bombenabwürfe auf die Schweiz}} 2jv7gs1o7mq0jpnzzycpth1qq14ooz3 0 293058 1591731 1565489 2026-06-18T19:10:02Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591731 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئەمریکییە سپیپێستەکان''' (ھەروەھا دەکرێت وەکو: ئەمریکییە [[ئەورووپا|ئەورووپییەکان]] یان ئەمریکییە بەڕەچەڵەک ئەورووپییەکانیش ئاماژەیان پێ بکرێت) ئەوانە ئەو ئەمریکییانەن کە خۆیان بە سەر بە ڕەگەزی [[سپیپێست]] دەناسێنن. ئەم گرووپە زۆرینەی دانیشتووانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] پێکدەھێنن. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، تێدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی و تێکەڵ لە ئەمریکادا دەگاتە ٢٣٥٬٤١١٬٥٠٧ کەس (بە ڕێژەی ٧١٫٠٢٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، و ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی دەگاتە ٢٠٤٬٢٧٧٬٢٧٣ کەس (بە ڕێژەی ٦١٫٦٣٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، لەکاتێکدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی تێکەڵ دەگاتە ٣١٬١٣٤٬٢٣٤ کەس (بە ڕێژەی ٩٫٣٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووان). ئەمەش دابەزینێکی [[دیمۆگرافیا|دیمۆگرافیی]] گەورەیە بۆ ڕەگەزی سپیپێست لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، چونکە پێشتر بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠، ڕەگەزی سپیپێستی پەتی ڕێژەی ٧٢٫٤٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230202153/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501085621/https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html |url-status=dead }}</ref> ھەر لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٣ەوە، نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مەزەندەی ئەوە دەکات کە ٧٥٫٥٪ی دانیشتووانی ئەمریکا سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن، لەکاتێکدا ئەوانەی سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن و ئیسپانی نین ڕێژەی ٥٨٫٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا. سەبارەت بەم مەزەندە دانیشتووانییانە، ئەو ١٥٫١٪یەی کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا خۆیان وەک «ھەندێک لە ڕەگەزەکانی تری وەک [[ڕەشپێست]]ەکان و [[ئاسیاییەکان]]» دیاری کردبوو، دابەشکراونەتەوە سەر پۆلێنە ڕەگەزییەکانی تر، و زۆرینەیان تەنھا وەک [[سپیپێست]] ھەموار کراونەتەوە. ئەمریکییە ئەورووپییەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی ئەمریکییە سپیپێستەکانن، و لە کاتی دامەزراندنی وڵاتەکەوە زۆرینەی دانیشتووانی ئەمریکایان پێکدەھێناوە.<ref>https://web.archive.org/web/20240620082817/https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/methodology/2020-2022/methods-statement-v2022.pdf</ref> دەیڤید ڕۆدیگەر ئیدیعای ئەوە دەکات کە دەرکەوتنی ئەوەی پێی دەوترێت ڕەگەزی سپیپێست لە ئەمریکادا، ھەوڵێک بووە بۆ جیاکردنەوەی کەسە ئازادکراوەکان لە کۆیلەکان. زۆرجار پرۆسەی پێناسەکردنی سپیپێست بە شێوەیەکی فەرمی بەپێی [[یاسا]]، لەو کێشە و ململانێ دادگاییانەدا ڕووی دەدا کە لەسەر ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی [[ھاووڵاتینامە]]ی ئەمریکی دروست دەبوون.<ref>Roediger, Wages of Whiteness, 186; Tony Horwitz, Confederates in the Attic: Dispatches from the Unfinished Civil War (New York, 1998).</ref><ref>Sweet, Frank W. Legal History of the Color Line: The Notion of Invisible Blackness.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|White Americans}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} ftpmb8bgsuexzrp4o5h38a597uh3k58 0 293077 1591779 1586838 2026-06-18T21:59:11Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591779 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی ئێران ٢٠٢٦|width=|partof=|image=Operation-Roaring-Lion-0018.jpg|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|place=[[ڕۆژاوای ئاسیا]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=شەڕکەرەکان|combatant1={{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}{{ھن}} [[حەشدی شەعبی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kata'ib_Hezbollah_sans_logo.JPG}}[[حیزبوڵڵای عێراق]]|combatant2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1={{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەلی خامنەیی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[مەسعوود پزیشکیان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلی لاریجانی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[موجتەبا خامنەیی]]{{WIA}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەباس عێراقچی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلیرەزا ئەعرافی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەزیز نەسیرزادە]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[محەممەد پاکپوور]]{{Assassinated}}|units2={{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دۆناڵد ترەمپ]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[پیت ھێگسێت]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دان کەین]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[براد کوپەر]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[بێنیامین نێتانیاھوو]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[یسرائیل کاتز]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[ئیال زەمیر]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[تۆمەر بار]]|units3=|strength1={{ئاڵا|ئێران}}|strength2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|strength3=|casualties1='''بەپێی ئێران:'''{{ھن}}١،٤٤٤ کەس کوژراوە، و ١٨،٥٥١ کەسیش بریندار بووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/us-hegseth-claims-irans-new-supreme-leader-mojtaba-khamenei-injured|title=US’s Hegseth claims new Iran Supreme Leader Mojtaba Khamenei injured|work=Aljazeera|quote=1,444 people have been killed and 18,551 injured in US-Israeli attacks on Iran per Iranian Health Ministry}}</ref> ---- '''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}٤،٠٠٠-٥،٠٠٠ سەربازی ئێرانی کوژراون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF: Between 4,000 and 5,000 Iranian troops have been killed by Israeli strikes since war’s start |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-between-4000-and-5000-iranian-troops-have-been-killed-by-israeli-strikes-since-wars-start/ |access-date=13 مارس 2026 |publisher=The Times of Israel |date=13 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٠ ھەزار سەربازی ئێرانی کوژراون یان بریندار بوون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٩٠ مووشەکی بالیستی لەناوبراون<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}٩٠ کەشتیی دەریایی نوقم بوونە یان زیانیان پێگەیشتووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.cbsnews.com/news/us-fired-at-iranian-vessel-that-approached-aircraft-carrier-officials-say/|title=U.S. fired at Iranian vessel that approached aircraft carrier, officials say}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iranian-army-says-least-104-killed-us-attack-iranian-warship-last-week-2026-03-08/|title=Iranian army says at least 104 killed in US attack on Iranian warship last week|work=Reuters|date=8 مارس 2026}}</ref><nowiki>}}</nowiki>{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}: ٢٠٠ چەکدار کوژراون<ref>{{استشهاد بويب|date=2026-03-08 |title=Israel killed 200 Hezbollah fighters in Lebanon, IDF says |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-889214 |access-date=2026-03-08 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref>{{ھن}}حەشدی شەعبی: ٥٤ چەکدار کوژراون و ٨١ی دیکەش برینداربوون<ref name="Kurdistan 24-2026">{{استشهاد بويب|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897811/slug|title=Airstrike Targets PMF Base in Diyala, Drone Intercepted Near Baghdad Airport Amid Ongoing Strikes|date=4 مارس 2026|website=Kurdistan 24}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|url=https://shafaq.com/en/Security/Airstrike-hits-PMF-in-Kirkuk-six-killed|title=Airstrike hits PMF in Kirkuk, six killed}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|title=PMF: 27 members killed in 32 airstrikes on its sites across Iraq|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-27-members-killed-in-32-airstrikes-on-its-sites-across-Iraq}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://shafaq.com/en/Security/One-killed-seven-wounded-in-attack-on-PMF-site-in-Kirkuk|title=One killed, seven injured in attack on PMF site in Kirkuk}}</ref> ---- '''بەپێی ڕێکخراوە مرۆیییەکان:'''{{ھن}}مافەکانی مرۆڤ: ٣ ھەزار و ١٩ کەس کوژراون کە لانیکەم ھەزار و ٢٩٨ کەسیان ھاووڵاتیی مەدەنی بوونە.{{ھن}}'''بەپێی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ|ھەنگاو]]:'''{{ھن}}لانیکەم ٤ ھەزار و ٣٠٠ کەس کوژراون کە سێ ھەزار و ٩١٠ سەرباز و ٣٩٠ ھاووڵاتیی مەدەنی بوون.|casualties2='''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}:{{ھن}}٢ سەرباز کوژراون<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Planas |first1=Roque |last2=Dunbar |first2=Marina |last3=Lowe |first3=Yohannes |last4=Datoo |first4=Siraj |last5=Ellis-Petersen |first5=Hannah |title=Middle East crisis live: Israel warns it will pursue Iran's next supreme leader; black smoke smothers Tehran after missiles strike oil depots |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/08/middle-east-crisis-live-china-warns-world-cannot-return-to-law-of-the-jungle-trump-says-iran-being-decimated |access-date=8 مارس 2026 |work=the Guardian |date=8 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}٢٠ کوژراو{{ھن}}٢،٩٧٥ بریندار{{ھن}}برینداربوونی ١٤ ئەندامانی سوپا{{ھن}}{{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}:{{ھن}}کوژرانی ١٣ ئەندامانی ھێزی سەربازی{{ھن}}برینداربوونی ٢٠٠ کەس{{ھن}}لانیکەم ١٧ شوێنی ئەمریکی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زیانیان بەرکەوتووە|casualties3={{ئاڵا|لوبنان}}: ٦٨٧ کوژراو و ١٧٧٤ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}: ٣٠ کوژراوی ھێزە ئەمنی و ٢ کوژراوی مەدەنی، و برینداربوونی ٢ کەس{{ھن}}{{ئاڵا|کووەیت}}: چوار ئەندامی خزمەت و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی گیانیان لەدەستداوە، ھەروەھا ٦٧ ئەندامی خزمەت و ٣٢ مەدەنی برینداربوون.{{ھن}}{{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}: دوو سەرباز و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی کوژراون و ١٣١ کەسیش بریندار بوون.{{ھن}}{{ئاڵا|بەحرەین}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|فەڕەنسا}}: سەربازێک کوژرا و چەندی دیکەش بریندار بوون{{ھن}}{{ئاڵا|عومان}}: ١ کەس کوژراوە{{ھن}}{{ئاڵا|قەتەر}}: ١٦ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئوردن}}: ١٩ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئازەربایجان}}: ٤ بریندار|notes=|campaignbox= }}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ھێرشی ئاسمانی لەناکاویان بۆ سەر چەندین شوێن و شار لە سەرانسەری [[ئێران]] دەستپێکرد و بەھۆیەوە [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی [[ئێران]] و ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی دیکەی ئێران [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژران]]. ئێران بە ھێرشی مووشەکی و [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] بۆ سەر ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا و لە وڵاتانی ھاوپەیمانی ئەمریکا لە ناوچەکە وەڵامی دایەوە. دوای ئەوەی قەیرانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] لە ساڵی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد، ئێران و ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٤ دا ھێرشی مووشەکییان کردە سەریەکتری و بۆ جارێکی دیکە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|جەنگی دوازدە ڕۆژەدا]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کە [[ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران|ھێرشی ئاسمانی ئەمریکای بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران]] بەخۆیەوە بینی. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لەکاتی یەکێک لە [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|گەورەترین ناڕەزایەتی]] لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئیسلامییەوە]] کە تێدا ھەزاران خۆپیشاندەریان کوژران و برینداربوون. [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] سەرۆکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەڕەشەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازی لە دژی ڕژێمی ئێرانی کرد لەسەر ئەو کوشتنانە. ئێران و ئەمریکا لە مانگی شوباتدا [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|دانوستانی ناڕاستەوخۆی ئەتۆمییان]] ئەنجامدا، لەھەمانکاتدا ئەمریکا زۆرترین ھێزی سەربازی خۆی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]ەوە ئەنجامدا. ھێرشە ھاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لەکاتی نوێبوونەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران و ئەمریکادا، عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێرانیان تیرۆر کرد. ھەروەھا بەرپرسانی دیکەی ئێرانیش کوژراون. پاشان ئێران سەدان [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] و [[مووشەکی بالیستیکی]] ئاراستەی ئامانجەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر بەحرەین ٢٠٢٦|بەحرەین]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئوردن٢٠٢٦|ئوردن]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر کووەیت ٢٠٢٦|کووەیت]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر قەتەر ٢٠٢٦|قەتەر]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عەرەبستانی سعوودی ٢٠٢٦|عەرەبستانی سعوودی]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر تورکیا ٢٠٢٦|تورکیا]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] کرد. لە ئێران زیانی گیانی مەدەنی ھەبووە، ھەروەھا زیان بە [[قوتابخانە]] و [[نەخۆشخانە]] و شوێنەوارە کولتوورییەکان کەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Brown |یەکەم=Paul |دوایین٢=Sardarizadeh |یەکەم٢=Shayan |دوایین٣=Murphy |یەکەم٣=Matt |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo|سەردێڕ=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC Verify]]}}</ref> بینایەکی قوتابخانە لە ئێران بە ھەڵە وەک ئامانجێک بۆ ھێرشی مووشەکی ئەمریکا کرا بە ئامانج تێیدا و زیاتر لە ١٠٠ قوتابی کوژران. ئامانجە مەدەنییەکان لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئازەربایجان ٢٠٢٦|ئازەربایجان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|کوردستان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عومان ٢٠٢٦|عومان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/|سەردێڕ=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> لەلایەن ئێرانەوە کرانە ئامانج. بنکەی سەربازی ئەکرۆتیری [[بەریتانیا]] لەسەر [[قوبرس]] لەلایەن فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج. ململانێی نێوان [[حیزبوڵڵای لوبنان]] و ئیسرائیل، کە لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە سنووردار بوو بە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا لە لوبنان]]، پەرەی سەند بۆ [[شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٢٦]] کاتێک حیزبوڵڵا دەستیان بە ئاراستەکردنی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردەوە بۆ سەر شوێنە سەربازییەکانی ئیسرائیل، ئیسرائیلیش ھێرشە ئاسمانییەکانی لە [[لوبنان]] زۆر فراوانتر کرد و بۆردومانی [[بەیرووت]]ی دەستپێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/israel-attacks-central-beirut-in-escalation-of-deadly-assault-on-lebanon|سەردێڕ=Israel attacks central Beirut in escalation of deadly assault on Lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Al Jazeera]] |زمان=en}}</ref> ئەمریکا ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکەی ڕوون نەکردەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarovic |یەکەم=Alexander |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.spiegel.de/ausland/donald-trump-und-der-iran-krieg-praesident-siegessicher-kriegsziel-unbekannt-a-2df3b848-6ade-4cbb-a4c7-45ed6738fe63|سەردێڕ=(S+) Trump und Iran: Präsident siegessicher, Kriegsziel unbekannt |via=www.spiegel.de}}</ref> سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا ھۆکاری جیاوازیان بۆ ھێرشەکە خستووەتەڕوو، لەوانە ئەوەی کە بۆ بەرپەرچدانەوەی ھەڕەشەی ئێران کە ببێتە خاوەن [[چەکی ئەتۆم]]، بۆ پێشگرتن لە تۆڵەسەندنەوەی ئێران لە سەروەت و سامانی ئەمریکا دوای ھێرشێکی حەتمی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بۆ لەناوبردنی توانا مووشەکی و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|سەربازییەکانی]] ئێران بۆ دەستەبەرکردنی سامانە سروشتییەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=GOP Sen. Lindsey Graham Brags 'We Are Going to Make a Ton of Money' on Iran War |ناونیشان=https://people.com/lindsey-graham-brags-make-ton-of-money-iran-war-11922350 |journal=[[People (magazine)|People]] |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وتەگێڕانەوە="Venezuela and Iran have 31% of the world's oil reserves. We're going to have a partnership with 31% of the known reserves. This is China's nightmare. This is a good investment," he said.}}</ref> و دواجار بە ھێنانەدی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بۆ سەر دەسەڵات، گۆڕینی ڕژێم.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Glasser |یەکەم=Susan |بەستەری نووسەر=Susan Glasser |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Can Donald Trump Win a War with Iran If He Can't Explain Why He Started It? |ناونیشان=https://www.newyorker.com/news/letter-from-trumps-washington/can-donald-trump-win-a-war-with-iran-if-he-cant-explain-why-he-started-it |journal=[[The New Yorker]] |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2 March 2026 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ئێران و ھەروەھا بەرپرسانی [[پنتاگۆن]] ئەو بانگەشانەیان ڕەتکردەوە کە گوایە ئێران ئامادەکاری بۆ ھێرشکردن کردووە.<ref name="Scahill-2026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Scahill |یەکەم=Jeremy |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dropsitenews.com/p/exclusive-interview-iran-deputy-foreign-minister-esmail-baghaei-trump-israel-big-lie|سەردێڕ=EXCLUSIVE: Iran’s Deputy Foreign Minister Rejects Trump’s “Big Lie” About Why He Went to War |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Drop Site News]] |زمان=en |وتەگێڕانەوە='They claim that Iran posed an imminent threat to the United States,' Baghaei added. 'Did we come to the Gulf of Mexico to target Los Angeles and other U.S. cities? Or did they come 6,500 miles away to Iranian shores?'}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Stewart |یەکەم=Phil |دوایین٢=Pamuk |یەکەم٢=Humeyra |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/us/pentagon-tells-congress-no-sign-that-iran-was-going-attack-us-first-sources-say-2026-03-02/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی]] ڕای گەیاند کە ئەو دەستڕاگەیشتنەی نییە کە پێویستی پێیەتی بۆ دڵنیابوون لەوەی کە [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران|بەرنامەی ئەتۆمی ئێران]] بە تەنیا ئاشتیانە بێت، بەڵام لە کاتی ھێرشەکاندا ھیچ بەڵگەیەک لەسەر بەرنامەیەکی ستراکتۆری چەکی ئەتۆمی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni|سەردێڕ=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}</ref> [[ئەنتۆنیۆ گوتیرێس]] سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و چەند وڵاتێکی دیکە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلیان ئیدانە کرد؛ دواتر [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] بڕیارنامەیەکی دەرکرد کە ھێرشە تۆڵەسەندنەوەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو شەرمەزار دەکات. ڕەخنەگرانی مانگرتنە سەرەتاییەکان، لەوانەش شارەزایانی یاسایی، ئەو ھێرشانەیان بە پێشێلکردنی [[سەروەری]] ئێران وەسف کردووە بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Schneid |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=How the World Is Reacting to the Attack on Iran |ناونیشان=https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |journal=[[Time (magazine)|Time]] |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260412130753/https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.philstar.com/world/2026/03/01/2511286/us-israel-defend-strikes-un-iran-alleges-war-crime|سەردێڕ=US, Israel defend strikes at UN as Iran alleges 'war crime' |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Philippine Star}}</ref>ململانێکان بووە ھۆی بەرزبوونەوەی دەستبەجێی نرخی [[نەوت]] و [[گاز]] و پچڕانی بەرفراوانی فڕۆکەوانی و گەشتیاری و بەرزبوونەوەی ناجێگیری لە بازاڕە داراییەکان.<ref name="Oxford Economics-2026">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications|سەردێڕ=The 2026 Iran War, An Initial Take and Implications|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Oxford Economics|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309001808/https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێران [[تەنگاوی ھورمز|گەرووی ھورمز]]ی داخست و ھێرشی کردە سەر دامەزراوەکانی وزە و ناردنی نەوت و غازی جیھانی پەکخست. لە ٨ی نیساندا ئەمریکا ئاگربەستێکی دوو حەفتەیی ڕاگەیاند بۆ ئەوە کە بە ناوجێیەتیی [[پاکستان]] وتووێژێک بکرێت.<ref name="Pager-2026">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref> لە ماوەی ئاگربەستەکەدا ئێران و گرووپە هاوپەیمانەکانی هێرشەکانیان بۆ [[ھەرێمی کوردستان]] بەردەوام بوو کە ئەنجامی [[کوژرانی غەزال مەولان]] و چەند کەسی تر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect|ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}</ref> ئیسرائیلیش دەستی لە بۆمببارانی لوبنان هەڵنەگرت و هەتا ١٣ی نیسان بە خەستی لوبنانی کوتا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 Iran war}} {{تووڵی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|شەڕ|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران|ئیسرائیل|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران| ]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھەموو ناکۆکییە دروستیبوونەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەلەستین]] [[پۆل:ڕووداوە ھەنووکەیییەکان]] 8j6ysrsu2zg59z32xhlbvyuqa1gm7qu 2 295400 1591670 1580675 2026-06-18T14:44:36Z Rebaz qaradaxi 76111 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1591670 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 296281 1591625 1591357 2026-06-18T12:06:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591625 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی|partof=[[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان]]، [[کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە|کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان]]|وێنە=Gabriel Danbo.jpg|سەردێڕ=کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد{{ھن}}ܡܩܛܠܐ ܕܪܒܢ ܗܘܪܡܙܕ|شوێن=[[ئەلقۆش]]، [[باشووری کوردستان]]|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ١٨٣٢|چەکوچۆڵ=بەکارھێنانی [[خەنجەر]] ئاماژەی پێدراوە، لەگەڵ چەکی دیکەش|قوربانی={{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییە کلدانییەکان]] (سریانەکان)|تاوانبار={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران|سوپای سۆران]]|مردنەکان=٢٧٢ بۆ ٣٦٧|ھەنگاونەری تۆمەتبار=ھەڵە تێگەیشتن|شرۆڤەی وێنە=پۆرترەیتێک کە کوشتنی گابرێل دانبۆ (جبریل دەنبۆ) دەخاتەڕوو لە ماوەی کۆمەڵکوژییەکە}}'''کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد''' ({{بە سوریانی|ܡܩܛܠܐ ܕܪܒܢ ܗܘܪܡܙܕ}}) لە ١٥ی ئازاری ١٨٣٢ ڕوویدا، کە لەلایەن سەربازە کوردییەکانی [[میرنشینی سۆران]] ئەنجامدرا، کە لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد پاشای ڕەواندزدا]] بوو و [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیان]] کردە ئامانج لە [[دێر|دێری]] کلدانیی [[دێری ڕەبان ھورمزد|ڕەبان ھورمزد]]. == پێشینە == گابرێل دانبۆ، لە ساڵی ١٨٠٨ دەستیکرد بە کردنەوەی [[دێری ڕەبان ھورمزد]] کە دەکەوێتە ناوچەی شاخاویی نزیک گوندی [[ئەلقۆش]] بۆ [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|ڕێبازی کڵێسای کاسۆلیکیی کلدانی]] تازە دامەزراوەکەی سانت ھورمزد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arzhanov|یەکەم=Yury|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Sergius_of_Reshaina_Commentary_on_Aristo/WG8NEQAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Sergius of Reshaina, Commentary on Aristotle’s ›Categories‹: Critical Edition and Translation|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-١٤٤٤٥٣-٦|پەڕەکان=٣٢|زمان=en}}</ref> چوار ساڵ پێشتر ئەلقۆش ٧٠٠ دانیشتووانی بە تاعونێک لە دەست دابوو و ھاتنی کورد لە ساڵی ١٨٣٢ کارەساتێکی نزیک بە ھەمان شێوەی گەورە بوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://archive.org/details/the-martyred-church/page/383/mode/1up|سەردێڕ=The Martyred Church: A History of the Church of the East|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=East & West Publishing Limited|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٧٣١٨-٠٤-٧|پەڕەکان=٣٨٣-٣٨٤|زمان=en}}</ref> == کۆمەڵکوژییەکە == گابرێل دامبۆ، سەرۆکی دێری ڕەبان ھورمزد، لە نزیک [[ئەلقۆش]]، تازە لەم دوایییانەدا لە [[ڕۆما|ڕۆماوە]] ھاتبووەوە، لەوێ چووبوو بۆ ئەوەی داوای ڕەزامەندیی پەیمانگاکەی لە [[پاپا گریگۆری شانزدەھەم]] بکات. کاتێک کوردەکانی میرنشینی سۆران بەدوایدا ڕۆیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Journal_asiatique/AopEAQAAMAAJ?hl=en|سەردێڕ=Journal asiatique|ڕێکەوت=١٩١٠|بڵاوکەرەوە=Société asiatique.|پەڕەکان=١٣٤|زمان=fr}}</ref> سەربازە کوردییەکان لەسەر ئەلقۆش دابەزین و ھاوڵاتییانیان کۆمەڵکوژکرد، ھەندێک سەرچاوە ڕایدەگەیەنن کە سوپای سۆران ئەو بڕوایەیان ھەبووە کە قوربانییەکانیان [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] بوونە. بەو واتایەی کە ئەو سەرچاوانە باس لەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران کێشەی لەگەڵ مەسیحییەکان نەبووە تەنھا لەگەڵ ئێزیدییەکان.<ref name=":0" /> گابرێل شانبەشانی ھاودەروێشەکانی و خەڵکی ناوچەکە لە کاتی نوێژکردندا ئەژنۆی دا. کاتێک سەربازەکان نزیک بوونەتەوە سەرەتا ھێرشیان کردە سەر سێ دەروێشەکە و کوشتیان. گابرێل بەردەوام بوو لە نوێژکردن، کاتێک یەکێک لەو سەربازانەی کە دەوری دابوو بە [[خەنجەر]] چەقۆی لە سنگی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=مينا |یەکەم=آسي |ناونیشان=https://www.acimena.com/news/530/mn-ho-alanba-alshhyd-gbrayyl-dnbo|سەردێڕ=من هو الأنبا الشهيد جبرائيل دنبو؟ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=آسي مينا |زمان=en}}</ref> خەمڵاندنی سەرچاوە مەسیحییەکان بۆ ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٧٢ بۆ ٣٦٧ کوژراو بووە. حەوت قەشە لەنێو کوژراوەکاندا بوون و ڤیکار ھنانیشۆی پاتریارک لە کاتی بەڕێوەچوونی نوێژێکدا لە کڵێسادا کوژرا. گرنگترین قوربانی، گابرێل دامبۆ بوو. ئەلقۆش خۆی تاڵانکرا و ڕزگاربووان دزییان لێکرا و گۆڕی [[ناحوم|پێغەمبەر ناحومیش]] وێرانکرا. [[جۆزێڤ ئاودۆی شەشەم|جۆزێف ئاودۆش]] سووکایەتیی پێکراوە، بەڵام لە کۆتاییدا توانیی سەرکردەی کورد ئیقناع بکات کۆمەڵکوژییەکە ڕابگرێت، وە پێداگریی لەسەر ئەوە کرد کە ئەو و ھاوقوربانییەکانی پابەندی ھەموو یاسایەکن و وە ئەوان سریانن نەوەک [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]].<ref name=":0"/> سەرچاوە سریانییەکان دەڵێن گوایە منداڵ و ژنەکانیش تاوانیان بەرامبەر کراوە و ھەموو شتێک لەوێ تاڵانکراوە و پاشان برای میر محەممەد ([[ڕەسووڵ بەگ]]) بۆ جاری دووەم گەڕاوەتەوە، ھەموو ئەو شتانەی بردووە لێیان شاردرابووەوە و بە ھیچ شێوەیەک ھیچی لەوێ نەھێشتۆتەوە. وە ھەروەھا دەشڵێن گوایە زۆربەی دانیشتووانەکەی کە لە مردن ڕزگاریان بووە، جل و بەرگیان لێسەندراوەتەوە و کۆرپەکانیش وازیان لێھێنراوە، ھەروەھا ئاماژەیان بە ئەشکەنجەدانیش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=P. Jacques Vosté|ناونیشان=http://archive.org/details/cataloguedelabib0000pjac|سەردێڕ=Catalogue de la Bibliothèque Syro-Chaldéenne: Du Couvent de Notre-Dame des Semences (Près d'alqoš - Iraq) / ܣܘܪܓܕܐ ܕܒܝܬ ܐܪ̈ܟܐ ܕܕܝܪܐ ܕܒܬܘܠܬܐ ܢܛܪܬ ܙܪ̈ܥܐ ܥܠ ܓܢܒ ܐܠܩܘܫ ܒܐܬܘܪ|ڕێکەوت=١٩٢٩|بڵاوکەرەوە=Bureaux de L' Angelicum and Libr. Orientaliste P. Geuthner|ئەوانی تر=Beth Mardutho: The Syriac Institute|پەڕەکان=٧٠|زمان=Syriac}}</ref> کاتێک عەبدوڵڵای سەرۆکی سەربازەکانی سۆران بیستبووی ئەوانەی کوژراون مەسیحین و نەوەک ئێزیدی و [[باج]] دەدەن بە [[میرنشینی سۆران|حکوومەتی سۆران]]، فەرمانی دا کۆمەڵکوژییەکە زوو ڕابگیرێت. ئەوانەی کە ھەڵھاتبوون، گەڕانەوە بۆ گەڕان بەدوای تەرمی گابرێل و باوکە ئۆگستینی تێلکێف و یۆحەنان بار سابنیا و جیسو کاسکۆ کە کوژرابوون. تەنھا تەرمی گابرێلیان دۆزییەوە. کە لە کڵێسای مار میکا بە خاک سپێردرا و تا ساڵی ١٨٤٩ لەوێ مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/sim_catholic-university-bulletin_1902-10_8_4|سەردێڕ=The Catholic University Bulletin 1902-10: Vol 8 Iss 4|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=Open Court Publishing Co|پەڕەکان=٤٧٩|زمان=English|via=Internet Archive}}</ref> == پاشھات و میرات == گابرێل دامبۆ دوای ئەمە لە [[مەسیحییەتی ڕۆژھەڵات|ئایینی مەسیحیی ڕۆژھەڵاتدا]] بە پیرۆز (قیددیس) دانرا، بەھۆی ئەوەی کە گوایە تەرمە شەھیدییەکەی سێ ڕۆژ دوای مردنی لە کانییەکدا دۆزراوەتەوە، کە تەرمەکەی بە «لاشە و ڕووخسارێکی تەندرووست و کوڵمەی سوور و ھێشتا پێدەچێت شوێنەواری ژیانی پاراستبێت» وەسفکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mayeur|یەکەم=Jean-Marie|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Lib%C3%A9ralisme_industrialisation_expansion/F_P8AwAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Libéralisme, industrialisation, expansion européenne (1830-1914): Histoire du christianisme T.11|دوایین٢=Pietri|یەکەم٢=Luce|دوایین٣=Vauchez|یەکەم٣=André|دوایین٤=Venard|یەکەم٤=Marc|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Fleurus|ژپنک=٩٧٨-٢-٧١٨٩-٠٧٤١-٣|پەڕەکان=٨٤٧|زمان=fr}}</ref> ھەموو ساڵێک لە ١٥ی ئازاردا یادی شەھیدبوونی گابرێل دانبۆ دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=الكلدانيّة‎ |یەکەم=الرهبنة الأنطونيّة الهرمزديّة |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://oaoc.net/%D8%AA%D8%B0%D9%83%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%91%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%A8/|سەردێڕ=تذكار استشهاد خادم الله الشّهيد الأنبا دنبو مؤسِّس الرَّهْبَنَة الأنْطُونيّة الهُرْمِزْديّة جبرائيل الكَلْدانيّة - الرهبنة الأنطونيّة الهرمزديّة الكلدانيّة‎ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=الرهبنة الأنطونيّة الهرمزديّة الكلدانيّة‎ |زمان=ar}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٦ [[سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ھێزەکانی عوسمانی]] دوای ھەوڵدانێکی زۆر کۆتایییان بە دەسەڵاتی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/eastern-churches-quarterly_july-september-1948_7_7|سەردێڕ=The Eastern Churches Quarterly|ڕێکەوت=تەممووز–ئەیلوولی ١٩٤٨|بەرگ=٧|پەڕەکان=٤٨٠|زمان=English|via=Internet Archive|issue=7}}</ref> بەشێک لە کوردەکان لە ساڵانی ١٨٤٢ و ١٨٥٠ و ١٨٥٨دا جارێکی دیکە ھەڵیانکوتایە سەر دێرەکە، ھەربۆیە بڕیاری دروستکردنی دێرێکی نوێی کلدانی درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gedsh.bethmardutho.org/Hormizd-Monastery-of-Rabban|سەردێڕ=Hormizd, Monastery of Rabban|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241211071701/https://gedsh.bethmardutho.org/Hormizd-Monastery-of-Rabban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=gedsh.bethmardutho.org|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٢، ڕێوڕەسمی ئەنتۆنی هۆرمیزد کلدانی مەراسیمێکی فەرمیی بۆ ڕاگەیاندنی گواستنەوەی پاشماوەی گابرێل دانبۆ، بۆ ئەو دێرە نوێیەی کە بە یادی کۆمەڵکوژییەکە دروستکراوە (دێری شەھید ئەنبا گابرێل دانبۆ) ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.abouna.org/content/%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%B1%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D9%88-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A7%D9%88%D8%A7|سەردێڕ=نقل رفاة خادم الله الشهيد الأنبا جبرائيل دنبو إلى الدير الجديد بعنكاوا {{!}} Abouna |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.abouna.org}}</ref> ئەمڕۆ، پاشماوە داپۆشراوەکانی بە ئاشکرا لە دێرەکەدا نمایش دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.chaldeannews.com/2025-content/2025/7/31/manuscripts-and-monasteries|سەردێڕ=Manuscripts and Monasteries |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Chaldean News |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|مەسیحییەت|مەرگ}} [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە باشووری کوردستان]] o95ln4wxt8gkrfdkg6ucdqeif4v0vrg 0 296474 1591658 1590044 2026-06-18T13:58:26Z MeerFarhad97 74793 1591658 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی لەناوچوو،''' '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە قڕبووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] دەناسێندرێت. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] t4vjam04vcl2slqqknngc7x3fjz1w71 1591659 1591658 2026-06-18T14:02:32Z MeerFarhad97 74793 1591659 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی لەناوچوو،''' '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە لەناوچووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] ماوەتەوە. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] g9c3iv4sbo8856x9covaic56xo4mait 1591660 1591659 2026-06-18T14:08:33Z MeerFarhad97 74793 1591660 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی لەناوچوو،''' '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە لەناوچووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] ماوەتەوە. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. زمانەکان بە شێوەیەکی تایبەت لە ئەنجامی پرۆسەی تێکەڵکردنی کولتووری کە دەبێتە هۆی گۆڕینی زمان، و وازهێنانی وردە وردە لە زمانێکی زگماکی لە بەرژەوەندی زمانێکی بیانیدا ناسراو بە [[لینگوا فرانکا]] ڕووبەڕووی لەناوچوون دەبنەوە. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] tkp2qm1lyj0upllk2bja9ejqdd69jwb 1591665 1591660 2026-06-18T14:24:47Z MeerFarhad97 74793 1591665 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی لەناوچوو،''' '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە لەناوچووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] ماوەتەوە. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. زمانەکان بە شێوەیەکی تایبەت لە ئەنجامی پرۆسەی تێکەڵکردنی کولتووری کە دەبێتە هۆی گۆڕینی زمان، و وازهێنانی وردە وردە لە زمانێکی زگماکی لە بەرژەوەندی زمانێکی بیانیدا ناسراو بە [[لینگوا فرانکا]] ڕووبەڕووی لەناوچوون دەبنەوە. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] d10e4fj4u2du4r5qa5n6a1mn8fqyu1f 1591667 1591665 2026-06-18T14:27:46Z MeerFarhad97 74793 1591667 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی لەناوچوو،''' '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە لەناوچووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] ماوەتەوە. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. زمانەکان بە شێوەیەکی تایبەت لە ئەنجامی پرۆسەی تێکەڵکردنی کولتووری کە دەبێتە هۆی گۆڕینی زمان، و وازهێنانی وردە وردە لە زمانێکی زگماکی لە بەرژەوەندی زمانێکی بیانیدا ناسراو بە [[لینگوا فرانکا]] ڕووبەڕووی لەناوچوون دەبنەوە. تا ساڵانی ٢٠٠٠، بە گشتی نزیکەی ٧٠٠٠ زمانی ڕەسەن لە سەرانسەری جیهاندا هەبوون. زۆربەی ئەمانە زمانی بچووکن کە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە؛ توێژینەوەیەکی خەمڵاندنەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بڵاوکرایەوە پێشبینی دەکرد کە نزیکەی ٩٠%ی ئەو زمانانەی لەو کاتەدا قسەیان پێدەکرا تا ساڵی ٢٠٥٠ لەناو بچن. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] 4nyds9s804yhcnz0iplg23fa0kgbax4 1591752 1591667 2026-06-18T20:02:59Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1591752 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی لەناوچوو،''' '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە لەناوچووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] ماوەتەوە. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. زمانەکان بە شێوەیەکی تایبەت لە ئەنجامی پرۆسەی تێکەڵکردنی کولتووری کە دەبێتە هۆی گۆڕینی زمان، و وازهێنانی وردە وردە لە زمانێکی زگماکی لە بەرژەوەندی زمانێکی بیانیدا ناسراو بە [[لینگوا فرانکا]] ڕووبەڕووی لەناوچوون دەبنەوە. تا ساڵانی ٢٠٠٠، بە گشتی نزیکەی ٧٠٠٠ زمانی ڕەسەن لە سەرانسەری جیهاندا هەبوون. زۆربەی ئەمانە زمانی بچووکن کە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە؛ توێژینەوەیەکی خەمڵاندنەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بڵاوکرایەوە پێشبینی دەکرد کە نزیکەی ٩٠%ی ئەو زمانانەی لەو کاتەدا قسەیان پێدەکرا تا ساڵی ٢٠٥٠ لەناو بچن. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] qj8qjqveduzun5cgzgvxz8zhnlajizg 0 296597 1591629 1591315 2026-06-18T12:07:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591629 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=ئێم پۆکس|image=Monkeypox.jpg|caption=پەڵەی ئێم پۆکس لەسەر قۆڵ و قاچی کچێکی تەمەن چوار ساڵان لە ساڵی ١٩٧١|alt=سووربوونەوە یان برین هۆکارەکەی (ئێم پۆکس)ـە|pronounce={{IPAc-en|ˈ|ɛ|m|p|ɒ|k|s}}, {{respell|EM|poks}}|field=[[نەخۆشی گواستراوە (medical specialty)|نەخۆشێ گواستراوە]]<ref name=WHOfact2023/>|symptoms=لیرک و پەڵەی پێست، تا، شەکەتی و بێهێزی، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان، ئازاری ماسولکەکان، قوڕگ ئێشە<ref name=CDC_Sym/>|complications=هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک، لەدەستدانی بینایی بەهۆی هەوکردنی توندی چاوەوە<ref name=WHOfact2023/>|onset=٣ بۆ ١٧ ڕۆژ پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە<ref name=CDC_Sym/>|duration=٢ بۆ ٤ هەفتە<ref name="r267">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rajendram |یەکەم١=R. |دوایین٢=Patel |یەکەم٢=V. |دوایین٣=Preedy |یەکەم٣=V.R. |سەردێڕ=The Scientific Basis of Mpox (Monkeypox): Features, Prevention, and Treatments |بڵاوکەرەوە=Academic Press |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٤٣-٢٢١٢٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-q8KEQAAQBAJ&pg=PA8 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|پەڕە=٨}}</ref>|types=جۆری یەکەم (Clade I) و جۆری دووەم (Clade II)؛ لەگەڵ ژێرجۆرەکانی Ia، Ib، IIa و IIb<ref name="UKHSA" />|causes=[[ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]]|risks=|diagnosis=پشکنین بۆ دی ئێن ئەی (DNA)ی ڤایرۆسەکە<ref name=WHOfact2023/>|differential=[[دڕکەومێکوتە]], [[ئاوڵە]]<ref name=Mc2014/>|prevention=[[ڤاکسینی ئاوڵە و ئێم‌پۆکس|پێکوتەی (ڤاکسینی) ئاوڵە و ئێم‌پۆکس]]، [[تەندروستی (پزیشکی)|دەست شۆردن]]، داپۆشینی پەڵە و برینەکان، [[کەرەستەی خۆپاراستنی کەسی]] (PPE)، [[دوورەپەرێزیی کۆمەڵایەتی]]<ref name=WHOfact2023/>|treatment=چارەسەری پاڵپشتیکەر<ref name=WHOfact2023/>|medication=[[Tecovirimat]], [[دژە ڤایرۆس]]<ref name=WHOfact2023/>|prognosis=زۆربەی تووشبووان چاک دەبنەوە<ref name=Gov.UK2022/>}}'''ئێم‌ پۆکس''' (Mpox - کە پێشتر بە ئاوڵەی مەیموون یان Monkeypox دەناسرا) <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Damaso |یەکەم=Clarissa R. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=١٧|doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=٩٧٩٥٣٢٦|pmid=٣٦٥٨٨٩٨٥|doi-access=free |article-number=100424}}</ref> نەخۆشییەکی [[ڤایرۆسیی]] گوازراوەیە کە دەشێت لە مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دیکەدا دەربکەوێت. نیشانەکانی پێکدێن لە لیرک و پەڵەی پێست کە بڵق دروست دەکەن و دواتر قەتماغە دەبەستن (توێژاڵ هەڵدەدەن)، هەروەها [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە و زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بەبێ وەرگرتنی هیچ چارەسەرێک چاک دەبنەوە. ماوەی نێوان بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە و سەرهەڵدانی نیشانەکان لە نێوان ٣ بۆ ١٧ ڕۆژدایە، و نیشانەکانیش بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان ٢ بۆ ٤ هەفتە دەخایەنن. سەرەڕای ئەوەش، لە هەندێک حاڵەتدا دەکرێت نەخۆشییەکە توند و مەترسیدار بێت، بەتایبەتی لە منداڵان، ژنانی دووگیان، یان ئەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگریی جەستەیان لاوازە یان سەرکوتکراوە (بەزۆری دوای نەشتەرگەری چاندنی شانە و ئەندامەکان دەرمانی سەرکوتکەر بەکاردێت بۆ ئەوەی جەستەی نەخۆش شانە یان ئەندامەکە ڕەتنەکاتەوە). <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> نەخۆشییەکە بەهۆی (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox virus)ەوە دروست دەبێت، کە ڤایرۆسێکی ئاژەڵییە (Zoonotic - لە ئاژەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی (ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus)ە. ڤایرۆسی (ڤاریۆلا - Variola virus)یش کە هۆکاری نەخۆشیی ئاوڵەی مرۆڤە (Smallpox)، سەر بە هەمان ڕەگەزە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەتوانێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە پێست یان شلەکانی جەستەی کەسێکی تووشبووەوە ڕووبدات، لە نێویاندا بەرکەوتنی سێکسیش. <ref name="WHOfact2023" /> تووشبووان لە کاتی دەرکەوتنی نیشانەکانەوە تا ئەو کاتەی تەواوی برینەکان قەتماغە دەبەستن و بەتەواوی چاک دەبنەوە، دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوێزنەوە. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵی تووشبووەوە بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی تووشبوو یان لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندنەوە. <ref name="WHO_Q&A" /> دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ [[دی ئێن ئەی]] (DNA)ی ڤایرۆسەکە لەناو برینەکاندا پشتڕاست دەکرێتەوە. <ref name="WHOfact2023" /> [[ڤاکسین|پێکوتە (ڤاکسین)]] بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە لە مەترسییەکی بەرزی تووشبووندان. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> تا ئێستا هیچ پێکوتەیەک بەتایبەتی دژی ئێم‌ پۆکس پەرەی پێنەدراوە، بەڵام دەرکەوتووە کە پێکوتەکانی ئاوڵە (Smallpox) کاریگەریی باشیان هەیە و سەرکەوتوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Christodoulidou MM, Mabbott NA |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans |journal=Immunotherapy Advances |بەرگ=٣|issue=1 |doi=10.1093/immadv/ltad020 |pmc=١٠٥٩٨٨٣٨|pmid=٣٧٨٨٦٦٢٠|article-number=ltad020}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ خودی نەخۆشییەکە بوونی نییە، هەر بۆیە ئامانج لە چارەسەرکردن تەنها بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە لێکەوتەکانی. <ref name="WHOfact2023" /> <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox|سەردێڕ=Mpox {{!}} NIAID: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسیی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) دەکرێت بۆ چارەسەری ئێم‌ پۆکس بەکاربهێنرێن، <ref name="WHOfact2023" /> بەڵام تا ئێستا کاریگەرییە و توانای بە تەواوی نەسەلمێنراوە. <ref name="CSC_TPOXX">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html|سەردێڕ=Patient’s Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> نەخۆشیی ئێم‌ پۆکس پەتا و نەخۆشییەکی خۆجەییە (Endemic) لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقادا، کە تێیدا گومان دەکرێت چەندین جۆری شیردەر وەک سەرچاوەی سروشتی (Natural reservoir)ی ڤایرۆسەکە ڕۆڵ ببینن. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> یەکەمین حاڵەتەکانی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری باسانکوسو لە [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] دەستنیشان کران <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=١٦|issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=٨٨٧٠٥٠٢|pmid=٣٥١٤٨٣١٣|doi-access=free |article-number=e0010141}}</ref> لەو کاتەوە، ڕێژەی دووبارەبوونەوە و توندیی بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزینی ئاستی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتە ڕۆتینییەکانی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Bunge2022" /> سەرهەڵدانی جیهانیی جۆری دووەم (Clade II)ی ئەم ڤایرۆسە لە ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣دا بووە یەکەمین ڕووداوی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی ڤایرۆسەکە لە ناو کۆمەڵگەدا لە دەرەوەی کیشوەری ئەفریقا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی (PHEIC) ڕاگەیاند. دواتر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوەکە ئەو بڕیارەی هەڵوەشاندەوە، بەهۆی ئەوەی بڵاوبوونەوەکە کۆنترۆڵ کرا، و تێکەڵەیەک لە هەڵمەتەکانی کوتان و هۆشیارکردنەوەی تەندروستیی گشتی وەک ڕێکاری سەرکەوتووی کۆنترۆڵکردنەکە دەستنیشان کران. <ref name="WHO2023-05">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox|سەردێڕ=Mpox WHO/Europe |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانێکی نوێی لقێکی (گۆڕاوێکی) جۆری یەکەمی ئێم پۆکس (کە بە Clade Ib دەناسرێت) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەستنیشان کرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/outbreaks/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |سەردێڕ=Clade I Mpox Outbreak Originating in Central Africa}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، ئەم ڤایرۆسە لە چەندین وڵاتی ئەفریقی بڵاوبووەوە، کە ئەمەش نیگەرانییەکانی زیاتر کرد سەبارەت بە گۆڕانی ڤایرۆسەکە و زیادبوونی توانای گواستنەوەی باشتر لە نێوان مرۆڤەکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance |سەردێڕ=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP) |سەردێڕ=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) ئەم بڵاوبوونەوەیەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 20240814">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=MSN |سەردێڕ=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408142">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref> == زاراوەناسی == لە ساڵی ١٩٥٨دا، ئەو نەخۆشخەرەی (pathogen) کە دەبێتە هۆی نەخۆشیی ئێم پۆکس دۆزرایەوە، ئەمەش پاش دوو ڕووداو کە تێیدا کۆمەڵە مەیموونێک بە مەبەستی توێژینەوە تووشی نەخۆشییەکی هاوشێوەی ئاوڵە کرابوون. لە سەرەتادا ناوی "ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox"ی لێنرا، بەڵام سەرچاوەی ڕاستەقینەی نەخۆشییەکە نەزانراوە. بڕوا وایە کە ئەگەری گواستنەوە لە قرتێنەرە ئەفریقییەکان و لە نێویاندا مەیموونەکان بوونی هەبێت. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html|سەردێڕ=About Monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Mpox}}</ref> لەسەرەتای سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٢ەوە، شارەزایانی تەندروستیی گشتی و توێژەران، بەتایبەتی لە ئەفریقا، داوایان لە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) کرد کە ناوی نەخۆشییەکە بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853|سەردێڕ=Urgent need for a non-discriminatory and non-stigmatizing nomenclature for monkeypox virus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525180513/https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Virological}}</ref> لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کۆمێنت و تێبینیی ڕەگەزپەرستانە هەبوون کە ناوی نەخۆشییەکەیان بە دانیشتووانی ئەفریقاوە دەبەستەوە. هەروەها، وتە جیاکارییەکان بەهەڵە ئێم‌ پۆکسیان وەکو "نەخۆشیی هاوڕەگەزخوازان" پێناسە دەکرد، لەبەر ئەوەی پیاوانی هاوڕەگەزخواز، دووڕەگەزخوازان، و ئەو پیاوانەی کە پەیوەندیی سێکسییان لەگەڵ پیاواندا هەیە، لە زۆرترین بەرکەوتووانی ڤایرۆسەکە بوون لەسەر ئاستی جیهان. پێدەچێت ئەم جیاکارییە کۆمەڵایەتییە (Stigma) ببێتە هۆی ساردکردنەوەی کەسەکان لە گەڕان بەدوای دەستنیشانکردن، پێکوتە و چارەسەردا، کە ئەمەش بیرخەرەوەی ڕۆژانی سەرەتای پەتای ئایدزە (HIV/AIDS) لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. سەرباری ئەوەش، زانیارییە چەواشەکارەکان لە هەندێک ناوچەدا بوونە هۆی هاندانی تووندوتیژی دژی مەیموونەکان، بە بیانووی ئەوەی بەهەڵە بەرپرسیار دەکران لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە. <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Damaso |یەکەم=Clarissa R. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=١٧|doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=٩٧٩٥٣٢٦|pmid=٣٦٥٨٨٩٨٥|doi-access=free |article-number=100424}}</ref> <ref name="w318">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |ساڵ=٢٠٢٣|سەردێڕ=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |ناونیشان=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |بڵاوکەرەوە=Elsevier BV |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٥|doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=٩٩٠١٩٤٠|pmid=٣٦٧٥٨٥٦٧|doi-access=free}}</ref> <ref name="Berger 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Berger |یەکەم=MN |دوایین٢=Cassidy-Matthews |یەکەم٢=C |دوایین٣=Farag |یەکەم٣=MWA |دوایین٤=Davies |یەکەم٤=C |دوایین٥=Bopage |یەکەم٥=RI |دوایین٦=Sawleshwarkar |یەکەم٦=S |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mpox-Related Stigma Among Gay, Bisexual, and Other Men Who Have Sex with Men: A Narrative Review. |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |بەرگ=١٣|issue=21 |پەڕە=٢٦٩٠|doi=10.3390/healthcare13212690 |pmc=١٢٦٠٧٥١٤|pmid=٤١٢٢٨٠٥٧|doi-access=free}}</ref> <ref name="Guardian 2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/09/brazilians-stop-attacks-monkeys-monkeypox-world-health|سەردێڕ=WHO stresses monkeypox surge not linked to monkeys amid attack reports |ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڕەزامەندیی لەسەر ناوی نوێی (Mpox - ئێم پۆکس) دەربڕی، <ref name="WHO1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |وێبگە=World Health Organization (WHO) |سەردێڕ=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> کە دوای کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەشێوەیەکی پلە بە پلە وەک زاراوەی پەسەندکراو لە (پۆلێنکردنی نێودەوڵەتیی نەخۆشییەکان - ICD) جێگیر کرا. <ref name="w3182">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |ساڵ=٢٠٢٣|سەردێڕ=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |ناونیشان=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |بڵاوکەرەوە=Elsevier BV |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٥|doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=٩٩٠١٩٤٠|pmid=٣٦٧٥٨٥٦٧|doi-access=free}}</ref> گۆڕینی ناوەکە پەیوەندییە زانستییەکەی بە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەوە (Poxviruses) دەپارێزێت و هاوکات نووسینی ناوەکەشی بە زمانە جیاوازەکان ئاسانتر کردووە. <ref name="w3152">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Damaso |یەکەم=Clarissa R. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=١٧|doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=٩٧٩٥٣٢٦|pmid=٣٦٥٨٨٩٨٥|doi-access=free |article-number=100424}}</ref> ژێر-جۆرەکانی ڤایرۆسی ئێم پۆکسیش ناوەکانیان گۆڕدرا؛ ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "حەوزی کۆنگۆ (ئەفریقای ناوەڕاست)" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری یەکەم (Clade I)، و ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "ئەفریقای ڕۆژئاوا" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری دووەم (Clade II). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.who.int/news/item/12-08-2022-monkeypox--experts-give-virus-variants-new-names |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO) |سەردێڕ=Monkeypox: experts give virus variants new names}}</ref> بە مەبەستی پاراستنی دەستڕاگەیشتن بە تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئاسانکاریی توێژینەوە، زاراوەی (Monkeypox) و ناوە کۆنەکانی ژێر-جۆرەکان لە داتابەیسی ICD وەک زاراوەی گەڕان بۆکراو دەمێننەوە. <ref name="WHO12">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |وێبگە=World Health Organization (WHO) |سەردێڕ=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا، (سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان - CDC)ی ئەمریکی گەڕایەوە بۆ بەکارهێنانی ناوی Monkeypox، بە پشت بەستن بەو هۆکارەی کە ڤایرۆسەکە هۆکاری دروستبوونی نەخۆشییەکەیە. <ref name="p437">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Romanik |یەکەم=Dr. Nikki |دوایین٢=Daskalakis |یەکەم٢=Dr. Demetre |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=HHS Is Wrong to Bring Back the Stigmatizing Name Monkeypox |ناونیشان=https://time.com/7321965/mpox-monkeypox-virus-name-change-hhs/ |journal=TIME |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Stages_of_monkeypox_lesion_development.jpg|وێنۆک|قۆناغەکانی گەشەکردنی برینی ئێم پۆکس]] [[پەڕگە:22-1374-F1.jpg|وێنۆک|بەرەوپێشچوونی برینی نەکرۆزی (مردنی شانەکان)ی ئێم پۆکس پاش بەرکەوتن بە دەرزییەکی پیسبوو بە کێم (Pustule) <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٨|issue=12 |پەڕەکان=٢٥١٦–٢٥١٩|doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=٩٧٠٧٦٠٠|pmid=٣٦٢٥٢١٥٢|s2cid=252969061}}</ref>]] [[پەڕگە:Monkeypox_lesions.jpg|وێنۆک|پەڵەکانی ئێم پۆکس لەسەر ئەندامی نێرینە]] [[پەڕگە:Oral_monkeypox_lesion.jpg|وێنۆک|ئاوسانی لەوزەتێنی ڕاست لەگەڵ برینێکی کێمدار لە سەریەوە لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ٢٠٢٢دا.]] نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە ئێم پۆکس بریتین لە تا، ئازاری ماسولکە، و قوڕگ ئێشە، کە دواتر لیرک و پەڵەی پێستی خوروودار یان بەئازار، سەرئێشە، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان و شەکەتییان بەدوادا دێت. مەرج نییە هەموو کەسێک تەواوی نیشانەکانی تێدا دەربکەوێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ئەو کەسانەی تووشی ئێم پۆکس دەبن بەزۆری نزیکەی هەفتەیەک پاش تووشبوونەکە نیشانەکانیان لێ دەردەکەوێت. سەرەڕای ئەوەش، ماوەی متبوونی (كڕبوون) ڤایرۆسەکە (Incubation period) دەتوانێت لە نێوان یەک ڕۆژ بۆ چوار هەفتەدا بگۆڕێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref name="McFarland2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 |journal=Euro Surveillance |بەرگ=٢٨|issue=27 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 |pmc=١٠٣٧٠٠٤٠|pmid=٣٧٤١٠٣٨٣}}</ref> لیرکەکان لە چەندین برینی بچووک پێکدێن، کە لەوانەیە لەسەر لەپی دەست، بنەپێ، دەموچاو، دەم، قوڕگ، ئەندامەکانی زاوزێ، یان کۆم دەربکەون. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref>سەرەتا وەک پەڵەی تەختی بچووک دەست پێدەکەن، پێش ئەوەی ببن بە زیپکەی بچووک، کە پاشان پڕ دەبن لە شلە، و لە کۆتاییدا دەتەقن و قەتماغە دەبەستن، کە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیکەی دە ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، برینەکان لەوانەیە تووشی نەکرۆز (مردنی شانەکان) ببن، کە پێویستیان بە لابردنی شانە مردووەکان (Debridement) هەیە و کاتێکی زیاتریان بۆ چاکبوونەوە دەوێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Prasad |یەکەم=Sonya |دوایین٢=Galvan Casas |یەکەم٢=Cristina |دوایین٣=Strahan |یەکەم٣=Alexis G. |دوایین٤=Fuller |یەکەم٤=L. Claire |دوایین٥=Peebles |یەکەم٥=Klint |دوایین٦=Carugno |یەکەم٦=Andrea |دوایین٧=Leslie |یەکەم٧=Kieron S. |دوایین٨=Harp |یەکەم٨=Joanna L. |دوایین٩=Pumnea |یەکەم٩=Teodora |دوایین١٠=McMahon |یەکەم١٠=Devon E. |دوایین١١=Rosenbach |یەکەم١١=Misha |دوایین١٢=Lubov |یەکەم١٢=Janet E. |دوایین١٣=Chen |یەکەم١٣=Geoffrey |دوایین١٤=Fox |یەکەم١٤=Lindy P. |دوایین١٥=McMillen |یەکەم١٥=Allen |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |بەرگ=٨٨|issue=5 |پەڕەکان=١٠٦٦–١٠٧٣|doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=٩٨٣٣٨١٥|pmid=٣٦٦٤١٠١٠}}</ref> <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٨|issue=12 |پەڕەکان=٢٥١٦–٢٥١٩|doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=٩٧٠٧٦٠٠|pmid=٣٦٢٥٢١٥٢|s2cid=252969061}}</ref> لەوانەیە هەندێک کەس تەنها یەک برینیان لێ دەربکەوێت، لە کاتێکدا هەندێکی تر سەدان برینیان هەبێت. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کەسێک بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس تووش ببێت بەبێ ئەوەی هیچ نیشانەیەک نیشان بدات (Asymptomatic). <ref name="WHOfact2023" /> بەزۆری نیشانەکان دوو بۆ چوار هەفتە دەخایەنن بەڵام لەوانەیە لەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگرییان لاوازە زیاتر بخایەنن. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> <ref name="WHOfact2023" /> === لێکەوتەکانی === لێکەوتە و ئاڵۆزکارییەکان بریتین لە هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک (Encephalitis)، و لەدەستدانی بینایی بەدوای هەوکردنی گلێنەی چاودا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە، چ بەهۆی دەرمانەوە بێت، یان حاڵەتە پزیشکییەکان، یان نەخۆشیی ئایدزەوە (HIV)، زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە کە نەخۆشییەکەیان توندتر بێت. <ref name="WHOfact2023" /> ئەگەر تووشبوونەکە لە کاتی دووگیانیدا ڕووبدات، لەوانەیە ببێتە هۆی لەدایکبوونی منداڵی مردوو (Stillbirth) یان لێکەوتەی تر. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> === دەرەنجام === ئەگەر هیچ لێکەوتەیەک بوونی نەبێت، لێکەوتە درێژخایەنەکان (Sequelae) دەگمەنن؛ پاش چاکبوونەوە، قەتماغەکان لەوانەیە جێگەی کاڵ جێبهێڵن پێش ئەوەی ببن بە شوێنەواری (جێبرینی) تاریکتر. <ref name="Goldman20202">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=[[Goldman-Cecil Medicine]]|vauthors=Petersen BW, Damon IK|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Elsevier|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٥٣٢٦٦-٢|veditors=Goldman L, Schafer AI|edition=26th|بەرگ=٢|شوێن=Philadelphia|پەڕەکان=٢١٨٠–٢١٨٣|chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٢|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گیانلەدەستدان === لە ڕووی مێژووییەوە، ڕێژەی مردنی تووشبووان (Case Fatality Rate - CFR) لە سەرهەڵدانەکانی ڕابردوودا بە نزیکەی ١٪ بۆ ١٠٪ خەمڵێندراوە، بە جۆرێک کە جۆری یەکەم (Clade I) بە توندتر و مەترسیدارتر لە جۆری دووەم (Clade II) دادەنرێت. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |بەرگ=١٩٤|issue=31 |پەڕە=E١٠٩٧|doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=٩٣٧٧٥٦٧|pmid=٣٥٩٧٠٥٥٠|doi-access=free}}</ref> <ref name="Gessain 2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٨٧|issue=19 |پەڕەکان=١٧٨٣–١٧٩٣|doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=٣٦٢٨٦٢٦٣|doi-access=free}}</ref> ڕێژەی مردنی تووشبووان لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ کە بەهۆی جۆری (Clade IIb)ەوە بوو زۆر کەم بوو، کە بە ٠.١٦٪ خەمڵێنرا، زۆربەی گیانلەدەستدانەکانیش لەو کەسانەدا بوو کە پێشتر سیستەمی بەرگرییان سەرکوتکراو یان لاواز بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis|سەردێڕ=Mpox - Prognosis {{!}} BMJ Best Practice US |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=BMJ Best Practice}}</ref> لەبەرامبەردا، تا نیسانی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانی جۆری یەکەم (Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕێژەی مردنی (CFR) ٤.٩٪ بووە. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٧٣|issue=19 |پەڕەکان=٤٣٥–٤٤٠|doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=١١١١٥٤٣٢|pmid=٣٨٧٥٣٥٦٧}}</ref> جیاوازیی نێوان ئەم خەمڵاندنانە دەگەڕێتەوە بۆ: * جیاوازی لە توانای نەخۆشخستن (Virulence)ی جۆری یەکەم لەچاو جۆری دووەمدا. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٧٣|issue=19 |پەڕەکان=٤٣٥–٤٤٠|doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=١١١١٥٤٣٢|pmid=٣٨٧٥٣٥٦٧}}</ref> * کەمیی تۆمارکردنی حاڵەتە سووکەکان یان بێنیشانەکان لە ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقادا، کە بەگشتی ژێرخانی تەندروستییان لاوازە. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |بەرگ=١٩٤|issue=31 |پەڕە=E١٠٩٧|doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=٩٣٧٧٥٦٧|pmid=٣٥٩٧٠٥٥٠|doi-access=free}}</ref> * پەرەسەندنی ڤایرۆسەکە بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی نەخۆشییەکی سووکتر لە مرۆڤدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dumonteil E, Herrera C, Sabino-Santos G |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Monkeypox Virus Evolution before 2022 Outbreak |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=٤٥١–٤٥٣|doi=10.3201/eid2902.220962 |pmc=٩٨٨١٧٨٦|pmid=٣٦٦٩٢٥١١}}</ref> * باشتربوونی تەندروستیی گشتی و چاودێریی تەندروستیی باشتر لەو کۆمەڵگەیانەی کە زیاترین زیانیان بەرکەوت لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا. <ref name="Death_Rates" /> === لە ئاژەڵەکانی تردا === بڕوا وایە کە شیردەرە بچووکەکان وەکو سەرچاوەی سروشتی (Reservoir) بۆ ڤایرۆسەکە کاردەکەن لە ناوچە خۆجێییەکاندا. <ref name="CDC_Animals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html|سەردێڕ=Mpox in Animals and Pets {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030808/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بڵاوبوونەوە لە نێوان ئاژەڵەکاندا لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە (Fecal–oral route) و لە ڕێگەی لووتەوە، و لە ڕێگەی برین و خواردنی گۆشتی تووشبووەوە ڕوودەدات. <ref name="Wingfield20092">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Veterinary Disaster Response|vauthors=Nash SL, Palmer SB, Wingfield WE|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٨-١٠١٤-٠|veditors=Wingfield WE, Palmer SB|شوێن=Iowa|پەڕەکان=١٦٧–١٦٨|chapter=1.11. Zoonoses and zoonotic diseases|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030801/https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> هەروەها نەخۆشییەکە لە کۆمەڵێکی بەرفراوانی ئاژەڵەکانی تریشدا تۆمارکراوە، لەوانە مەیموون، مێروولەخۆر، ژیشک، سەگی مێرگ (Prairie dogs)، سمۆرە، و مشکی کەپوو درێژ (Shrews). نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە ئاژەڵەکاندا بە باشی لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکراوە و توێژینەوەی زیاتریش بەردەوامن. <ref name="CDC_Animals2" /> حاڵەتی تووشبوونی ئاژەڵ لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بوونی هەبووە؛ لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەمریکادا، سەگەکانی مێرگ (Cynomys ludovicianus) تووشبوون و نیشانەکانی تا، کۆکە، هەوکردنی چاو، کەمخۆری و پەڵەی پێستیان تێدا دەرکەوت. <ref name="CDCanimals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220519194218/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی تووشبوونی سەگی ماڵی (Canis familiaris) هەبووە کە نیشانەی پەڵە و برینی پێستی تێدا دەرکەوتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Seang S, Burrel S, Todesco E, Leducq V, Monsel G, Le Pluart D, Cordevant C, Pourcher V, Palich R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Evidence of human-to-dog transmission of monkeypox virus |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٠|issue=10353 |پەڕەکان=٦٥٨–٦٥٩|doi=10.1016/S0140-6736(22)01487-8 |pmc=٩٥٣٦٧٦٧|pmid=٣٥٩٦٣٢٦٧}}</ref> == هۆکار == ئێم پۆکس لە هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵدا بەهۆی تووشبوون بە (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus monkeypox) دروست دەبێت – کە ڤایرۆسێکی خاوەن دی ئێن ئەی دوانییە (Double-stranded DNA) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکس و خێزانی ڤایرۆسەکانی ئاوڵەیە (Poxviridae)، ئەمەش وای لێدەکات زۆر نزیک بێت لە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox)، ئاوڵەی مانگا (Cowpox)، و ڤایرۆسی ڤاکسینیا (Vaccinia). <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> دوو ژێر-جۆرە سەرەکییەکەی ڤایرۆسەکە بریتین لە Clade I و Clade II. لە نیسانی ٢٠٢٤دا، دوای دەستنیشانکردنی گۆڕاوێکی نوێ، جۆری یەکەم (Clade I) دابەش کرا بۆ دوو ژێر-جۆر بە ناوەکانی Ia و Ib. بە هەمان شێوە، جۆری دووەمیش دابەش دەبێت بۆ: Clade IIa و Clade IIb. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref name="UKHSA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox|سەردێڕ=Mpox: background information |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak|سەردێڕ=New mpox clade 1 lineage identified in DR Congo outbreak {{!}} CIDRAP |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێشبینی دەکرێت جۆری یەکەم ببێتە هۆی نەخۆشییەکی توندتر و ڕێژەی مردنی زیاتر بەراورد بە جۆری دووەم. <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox|سەردێڕ=Mpox {{!}} NIAID: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> [[پەڕگە:Monkeypox_viruses_scale.png|وێنۆک|پێکهاتە و قەبارەی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]] ڤایرۆسەکە بە نەخۆشییەکی خۆجێیی (Endemic) دادەنرێت لە ناوچە دارستانە باراناوییە خولگەیییەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا. <ref name="NIH_mpox">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |pmid=٣٤٦٦٢٠٣٣}}</ref> جگە لە مەیموونەکان، ڤایرۆسەکە دەستنیشانکراوە لە مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، جۆرەکانی مشکی خەواڵوو و سمۆرە ئەفریقییەکاندا. بەکارهێنانی ئەم ئاژەڵانە وەکو خۆراک لەوانەیە سەرچاوەیەکی گرنگ بێت بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ مرۆڤ. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> == گواستنەوە == پێدەچێت سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە شیردەرە بچووکەکانی ئەفریقای خولگەیی بن. <ref name="NIH_mpox">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |pmid=٣٤٦٦٢٠٣٣}}</ref> یەکەم بەڵگەی یەکلاکەرەوە لەسەر ئەمە لە شوباتی ٢٠٢٦دا ئاشکرا بوو، کاتێک پشتڕاستکرایەوە کە گۆشتی سمۆرە سەرچاوەی تووشبوونی کۆمەڵێک مەیموونی جۆری (Sooty mangabeys) بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Riutord-Fe |یەکەم=Carme |دوایین٢=Schlotterbeck |یەکەم٢=Jasmin |دوایین٣=Lagostina |یەکەم٣=Lorenzo |دوایین٤=Kouadio |یەکەم٤=Leonce |دوایین٥=Herridge |یەکەم٥=Harriet R. |دوایین٦=Jochum |یەکەم٦=Moritz J. S. |دوایین٧=Noma |یەکەم٧=Nea Yves |دوایین٨=López-Morales |یەکەم٨=Ane |دوایین٩=Hoffmann |یەکەم٩=Donata |دوایین١٠=Calvelage |یەکەم١٠=Sten |دوایین١١=Kühl |یەکەم١١=Hjalmar |دوایین١٢=Mielke |یەکەم١٢=Alexander |دوایین١٣=Crockford |یەکەم١٣=Catherine |دوایین١٤=Samuni |یەکەم١٤=Liran |دوایین١٥=Wittig |یەکەم١٥=Roman M. |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Transmission of MPXV from fire-footed rope squirrels to sooty mangabeys |journal=Nature |بەرگ=٦٥١|issue=8104 |پەڕەکان=١٨٥–١٩٠|bibcode=2026Natur.651..185R |doi=10.1038/s41586-025-10086-y |pmc=١٢٩٦٠٢٣٢|pmid=٤١٦٧٣١٤٦|doi-access=free}}</ref> ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵەوە بۆ ئاژەڵ یان بۆ مرۆڤ بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندن، لە ڕێگەی ڕاوکردن یان کەوڵکردنی ئاژەڵی تووشبوو، یان لە ڕێگەی خواردنی گۆشتی کاڵ یان کەم کوڵاوەوە. <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html|سەردێڕ=How It Spreads {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Chaix |یەکەم=Estelle |دوایین٢=Boni |یەکەم٢=Mickaël |دوایین٣=Guillier |یەکەم٣=Laurent |دوایین٤=Bertagnoli |یەکەم٤=Stéphane |دوایین٥=Mailles |یەکەم٥=Alexandra |دوایین٦=Collignon |یەکەم٦=Catherine |دوایین٧=Kooh |یەکەم٧=Pauline |دوایین٨=Ferraris |یەکەم٨=Olivier |دوایین٩=Martin-Latil |یەکەم٩=Sandra |دوایین١٠=Manuguerra |یەکەم١٠=Jean-Claude |دوایین١١=Haddad |یەکەم١١=Nadia |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Risk of Monkeypox virus (MPXV) transmission through the handling and consumption of food |journal=Microbial Risk Analysis |بەرگ=٢٢|bibcode=2022MbRA...2200237C |doi=10.1016/j.mran.2022.100237 |issn=2352-3530 |pmc=٩٥٩٥٣٤٩|pmid=٣٦٣٢٠٩٢٩|article-number=100237}}</ref> ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پێستی بریندارەوە، یان لە ڕێگەی ڕووە لینجەکانەوە وەکو دەم، کۆئەندامی هەناسە، یان ئەندامەکانی زاوزێ دەچێتە ناو جەستەوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> ئێم پۆکس دەتوانێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی بەرکەوتن بە ماددە یان شلەی برینە تووشبووەکان لەسەر پێست، لەناو دەم، یان لەسەر ئەندامەکانی زاوزێ؛ ئەمەش بەرکەوتن لە خۆدەگرێت، بەرکەوتنی نزیک، و لە کاتی جووتبوونی سێکسیدا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html|سەردێڕ=How It Spreads {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هەروەها مەترسیی تووشبوون لە ڕێگەی کەرەستە پیسبووەکان (Fomites)ەوە بوونی هەیە، وەکو ئەو جلوبەرگە یان جێخەوانەی کە بە پاشماوەی برینەکان پیسبوون. <ref name="CDC_Transmission" /> == دەستنیشانکردن == دەستنیشانکردنی جیاکاریی کلینیکی (Clinical differential diagnosis) جیاوازی دەکات لە نێوان نەخۆشییە پەڵەیییەکانی وەک دڕکەومێکوتە، سورێژە، هەوکردنە بەکتریاییەکانی پێست، گەڕی (Scabies)، هەستیاریی ڕووەکەکان، سیفلیس (Syphilis)، و ئەو هەستیارییانەی پەیوەندییان بە دەرمانەوە هەیە. <ref name="o104">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hussain |یەکەم=Azhar |دوایین٢=Kaler |یەکەم٢=Jasndeep |دوایین٣=Lau |یەکەم٣=George |دوایین٤=Maxwell |یەکەم٤=Tyler |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Clinical Conundrums: Differentiating Monkeypox From Similarly Presenting Infections |ناونیشان=https://assets.cureus.com/uploads/review_article/pdf/113445/20221104-31928-ylnppj.pdf |journal=Cureus |بەرگ=١٤|issue=10 |doi=10.7759/cureus.29929 |issn=2168-8184 |pmc=٩٦٣٤١٤٠|pmid=٣٦٣٤٨٨٨٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e29929}}</ref> پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ نموونەی برینەکانی پێست، باشترین و پەسەندترین پشکنینی دەستنیشانکردنە، هەرچەندە لایەنە نەرێنییەکەی ئەوەیە کە بەدەستهێنانی ئەنجامەکەی تا ڕادەیەک خاوە. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) یەکەمین پشکنینی دەستنیشانکردنی لەژێر ڕێکاری (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو - EUL)دا پەسەند کرد. پشکنینی ئامێری (Alinity m MPXV) ڕێگە بە دەستنیشانکردنی ڤایرۆسەکە دەدات لە ڕێگەی پشکنینی تاقیگەییی نموونەی برینەکانی پێستەوە، کە ئەنجامەکە لە ماوەی کەمتر لە دوو کاتژمێردا دەردەخات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/4/who-approves-first-mpox-test-for-faster-diagnoses|سەردێڕ=WHO approves first mpox test for faster diagnoses |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.molecular.abbott/us/en/products/infectious-disease/alinity-m-monkeypox-assay|سەردێڕ=Alinity m Monkeypox Assay |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Abbott Laboratories}}</ref> == ڕێگریکردن == === پێکوتە === لە ڕووی مێژووییەوە، دەرکەوتووە کە پێکوتەی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox) مەترسیی تووشبوون بە ئێم پۆکس کەمدەکاتەوە لەو کەسانەی لە ئەفریقا پێشتر کوتراون. کەمبوونەوەی بەرگری دژی ڤایرۆسەکانی ئاوڵە لەو کۆمەڵگەیانەی بەرکەوتەیان هەیە، یەکێکە لە هۆکارەکانی زیادبوونی ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەمبوونەوە و دابەزینی ئەو بەرگرییە بەکۆمەڵەی (Cross-protective immunity) لە ناو ئەو کەسانەی کە پێش ساڵی ١٩٨٠ کوتراون (کاتێک کە هەڵمەتە بەرفراوانەکانی کوتانی ئاوڵە وەستێنران)، هەروەها بەهۆی زیادبوونی وردەوردەی ڕێژەی کەسانی نەکوترراو لە ناو کۆمەڵگەدا. <ref name="Kantele, A. 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |بەرگ=٢٢|issue=8 |پەڕەکان=٦٥٨–٦٥٩|doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=٩٥٣٣٨٨٧|pmid=٢٧٤٠٤٣٧٢|doi-access=free}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، چوار پێکوتە بۆ خۆپاراستن لە ئێم پۆکس بەکاردەهێنران، کە هەموویان لە بنەڕەتدا بۆ دژی ئاوڵە پەرەیان پێدراوە. * پێکوتەی MVA-BN (بە ناوە بازرگانییەکانی Jynneos, Imvamune یان Imvanex دەناسرێت) کە لەلایەن کۆمپانیای (Bavarian Nordic)ەوە بەرهەم دەهێنرێت. مۆڵەتی بەکارهێنانی دژی ئێم پۆکسی لە ئەوروپا، ئەمریکا و کەنەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/|سەردێڕ=Bavarian Nordic gets European monkeypox approval for smallpox vaccine |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Labiotech UG}}</ref> * پێکوتەی LC16 لە کۆمپانیای KMB Biologics (ژاپۆن) – مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ژاپۆن هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention|سەردێڕ=Mpox - Prevention {{!}} BMJ Best Practice US |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=British Medical Journal}}</ref> * پێکوتەی OrthopoxVac، کە مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ڕووسیا هەیە و لەلایەن (سەنتەری توێژینەوەی دەوڵەتی بۆ ڤایرۆسناسی و بایۆتەکنۆلۆژیا - VECTOR)ەوە لە ڕووسیا بەرهەم دەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/|سەردێڕ=The Vector center will soon commence the production of the smallpox vaccine |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=GxP News}}</ref> * پێکوتەی ACAM2000، کە لەلایەن کۆمپانیای Emergent BioSolutionsەوە بەرهەم دەهێنرێت. لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا بۆ بەکارهێنان دژی ئێم پۆکس لە ئەمریکا پەسەند کرا. پێکوتەکانی MVA-BN و ACAM2000 هەردووکیان ڤایرۆسی (ڤاکسینیا - Vaccinia)یان تێدایە. ڤاکسینیا ڤایرۆسێکی کەمتر مەترسیدارە لە ڕەگەزی ئۆرسۆپۆکس بەراورد بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس یان ڤایرۆسی ڤاریۆلا (هۆکاری ئاوڵە)، و بەهۆی لێکچوونێکی زۆری پرۆتینی لە نێوان ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکسدا، ئەم دوو پێکوتەیەی ڤاکسینیا دەبنە هۆی دروستبوونی دژەتەن کە بەرگرییەکی بەکۆمەڵ دژی ڤایرۆسەکانی تری ئەم خێزانە دابین دەکەن، وەکو ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون. لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی ڤاکسینیا لە پێکوتەی MVA-BNدا توانای زۆربوونی (لەبەرگرتنەوەی) نییە، لە ئەمریکا پێشنیار دەکرێت لەبری ACAM2000 بەکاربهێنرێت بۆ ئەو کەسانەی کە مەترسییەکی بەرزی تووشبوون بە ئێم پۆکسیان هەیە یان ئەوانەی کە لەم دواییانەدا بەرکەوتەیان هەبووە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rao |یەکەم=Agam K. |ڕێکەوت=٢٠٢٥|سەردێڕ=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |زمان=en-us |بەرگ=٧٤|issue=22 |پەڕەکان=٣٨٥–٣٩٢|doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=١٢١٧٦١٠٣|pmid=٤٠٥٣١٧٩٨}}</ref> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی ئەمریکا (CDC) پێشنیار دەکات کە ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوە لە سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس دەکەن، ئەوانەی چاودێریی کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو دەکەن، و ئەوانەی بەهۆی بەرکەوتنی نزیک یان سێکسییەوە لەگەڵ کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو بەرکەوتەیان هەبووە، پێویستە پێکوتە وەربگرن. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html|سەردێڕ=About Monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Mpox}}</ref> (CDC) و (ئاژانسی دەرمانی ئەوروپی - EMA) بەکارهێنانی پێکوتەی MVA-BN بە شێوەی دوو-ژەم پێشنیار دەکەن بۆ ئەو پێگەیشتووانەی کە مەترسیی تووشبوونیان بە ئێم پۆکس لە ڕێگەی چالاکیی سێکسییەوە لەسەرە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rao |یەکەم=Agam K. |ڕێکەوت=٢٠٢٥|سەردێڕ=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |زمان=en-us |بەرگ=٧٤|issue=22 |پەڕەکان=٣٨٥–٣٩٢|doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=١٢١٧٦١٠٣|pmid=٤٠٥٣١٧٩٨}}</ref> <ref name="Imvanex">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528112802/https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref> === ڕێکارەکانی تر === CDC چەندین ڕێنمایی وردی داڕشتووە سەرباری ڕێکارە ستانداردەکانی کۆنترۆڵکردنی توشبوون. ئەمانە ئەوە لەخۆدەگرن کە کارمەندانی تەندروستی پێویستە جلی تایبەت (Gown)، دەمامک، چاویلکەی خۆپاراستن، و دەمامکی پاڵاوتنی هەوای یەکجاربەکارهاتوو (وەکو N95) بەکاربهێنن، و پێویستە کەسی تووشبوو لە ژوورێکی تایبەتدا گۆشەگیر (کەرەنتینە) بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە بەرکەوتنی کەسانی تر پێی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html|سەردێڕ=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> ئەو کەسانەی لەو وڵاتانەدا دەژین کە ئێم پۆکس تێیاندا پەتایەکی خۆجێییە، پێویستە خۆیان بەدوور بگرن لە بەرکەوتن بە شیردەرە نەخۆشەکانی وەک قرتێنەرەکان، توورەکەدارەکان (Marsupials)، و مەیموونەکان (مردوو بن یان زیندوو) کە دەکرێت هەڵگری ڤایرۆسەکە بن، و پێویستە خۆیان بپارێزن لە خواردن یان مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی ئاژەڵی کێویدا (Bush meat). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388|سەردێڕ=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries: Update |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> لە میانی سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا، چەندین دەزگای تەندروستیی گشتی هەڵمەتی هۆشیاریی گشتییان دەستپێکرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html|سەردێڕ=CDC’s Mpox Toolkit for Event Organizers {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/|سەردێڕ=Monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness|سەردێڕ=Sorry…the page you are looking for no longer exists |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Western Australia Department of Health}}</ref> == چارەسەر == زۆربەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بە نیشانەی سووکەوە دەردەکەون و لە ماوەی ٢ بۆ چوار هەفتەدا بەتەواوی چاک دەبنەوە. <ref name="Gov.UK2022">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240820191452/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Mpox: background information |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[UK Health Security Agency]]}}</ref><ref name="WHO_Q&A2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Mpox |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕاوە بۆ نەخۆشییەکە نییە، هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتە توندەکانی ئێم پۆکس پەسەند کراون. <ref name="CSC_TPOXX2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |سەردێڕ=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Tecovirimat SIGA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref><ref name="NIH_Mpox2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |سەردێڕ=Mpox (formerly Monkeypox) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پێداچوونەوەیەکی (کۆکرەین - Cochrane) لە ساڵی ٢٠٢٣دا هیچ توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکیی تەواوکراوی نەدۆزییەوە کە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەرمانەکانی تایبەت بە چارەسەری ئێم پۆکس کردبێت. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠٢٣|issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=١٠٠١٢٤٠٥|pmid=٣٦٩١٦٧٢٧|article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> پێداچوونەوەکە چەند توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی ناهەڕەمەکی دەستنیشان کرد کە هەڵسەنگاندنیان بۆ سەلامەتیی دەرمانەکانی ئێم پۆکس کردووە، و دەرکەوت کە هیچ مەترسییەکی بەرچاو لە بەکارهێنانی تێکۆڤیریماتدا نییە، لەگەڵ بەڵگەیەکی کەم-متمانە کە ئاماژە بەوە دەکات لەوانەیە دەرمانی (برینسیدۆفۆڤیر - Brincidofovir) ببێتە هۆی زیانێکی سووکی جگەر. <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠٢٣|issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=١٠٠١٢٤٠٥|pmid=٣٦٩١٦٧٢٧|article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> بوونی ئازار باوە و دەشێت زۆر توند بێت؛ دەکرێت چاودێریی پاڵپشتیکەر (Supportive care) وەکو کۆنترۆڵکردنی ئازار یان تا بۆ نەخۆش بەکاربهێنرێت. <ref name="WHO_Q&A3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Mpox |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref name="BMJ_Best">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[BMJ Best Practice]] |سەردێڕ=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو کەسانەی نەخۆشییەکەیان سووکە پێویستە لە ماڵەوە خۆیان کەرەنتینە بکەن، شلەمەنیی زۆر بخۆنەوە، خواردنی باش بخۆن، و هەنگاو بنێن بۆ پاراستنی تەندروستیی دەروونییان. <ref name="WHOfact20232">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=WHO Factsheet{{snd}}Mpox (Monkeypox) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەو کەسانەی لە مەترسییەکی بەرزی نەخۆشییەکەدان بریتین لە منداڵان، ژنانی دووگیان، کەسانی بەتەمەن و ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals|سەردێڕ=Factsheet for health professionals on mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> بۆ ئەم کەسانە، یان ئەوانەی کە نەخۆشییەکەیان توندە، پێشنیار دەکرێت لە نەخۆشخانە بخەوێنرێن و چاودێرییەکی وردی نیشانەکانیان بکرێت. <ref name="BMJ_Best">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[BMJ Best Practice]] |سەردێڕ=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چارەسەری نیشانەیی (Symptomatic treatment) پێشنیار دەکرێت بۆ لێکەوتانەی وەکو هەوکردنی کۆم (Proctitis) و خورووی توند (Pruritis) . <ref name="BMJ_Best" /> توێژینەوەیەک لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەریخست کە دەرمانی دژەڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات ماوەی مانەوەی برینەکانی ئێم پۆکسی کورت نەکردووەتەوە لەو کەسانەی تووشی جۆری یەکەمی ئێم پۆکس ببوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo|سەردێڕ=The antiviral tecovirimat is safe but did not improve clade I mpox resolution in Democratic Republic of the Congo {{!}} National Institutes of Health (NIH) |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=National Institutes of Health (NIH)}}</ref> سەرباری ئەمەش، ڕێژەی گشتیی مردن لە توێژینەوەکەدا نزیکەی ١.٧٪ بوو، کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بوو لە ڕێژەی مردنی ٣.٦٪ یان زیاتر کە لە حاڵەتە گشتییەکانی ئێم پۆکسدا لە کۆنگۆ بینراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mast |یەکەم=Jason |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/|سەردێڕ=Antiviral used for mpox no better than placebo, NIH says |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=STAT}}</ref> ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خەواندن لە نەخۆشخانە و دابینکردنی چاودێریی پاڵپشتیکەری کوالیتی-بەرز، بە شێوەیەکی بەرچاو ئاکامی تەندروستیی تووشبووانی ئێم پۆکس باشتر دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Priyan |یەکەم=Vishnu |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/|سەردێڕ=NIAID reports preliminary data from trial of SIGA’s Mpox treatment |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Clinical Trials Arena}}</ref> ئەم توێژینەوەیە لەلایەن (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستی - NIH)ی ئەمریکییەوە سپۆنسەر کرا و بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگای نیشتمانیی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ سەرپەرشتی کرا. توێژینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠٢٤ لەسەر دەرمانی دژە ڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات سەر بە کۆمپانیای (Siga Technologies)، ئەوەی دەرخست کە ئەم دەرمانە کاریگەر نییە لە کەمکردنەوەی کاتی چاکبوونەوەی برینەکان یان کەمکردنەوەی ئازار لەو پێگەیشتووانەی کە بە جۆری دووەمی ئێم پۆکس تووشبوون. بە پشتبەستن بە ئەنجامە سەرەتاییەکان، لیژنەی سەلامەتی پێشنیاری ڕاگرتنی وەرگرتنی نەخۆشی زیاتری کرد بۆ توێژینەوەکە. ئەم توێژینەوەیە، کە لە ئەیلولی ٢٠٢٢ لەلایەن پەیمانگای نیشتمانیی ئەمریکی بۆ هەستیاری و نەخۆشییە گوازراوەکان دەستی پێکردبوو، نەخۆشانی لە چەندین وڵاتەوە لەخۆگرتبوو (لە نێویاندا ئەمریکا، ئەرجەنتین، و ژاپۆن) کە نیشانەکانی ئێم پۆکسیان بۆ کەمتر لە ١٤ ڕۆژ هەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.contagionlive.com/view/nih-study-finds-tecovirimat-safe-but-ineffective-for-treating-mpox|سەردێڕ=NIH Study Finds Tecovirimat Safe, But Ineffective for Treating Mpox {{!}} Contagion Live |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=ContagionLive |زمان=en}}</ref> شیکارییەکی سەرەتایی هیچ جیاوازییەکی بەرچاوی دەرنەخست لە چارەسەربوونی برینەکان یان کەمبوونەوەی ئازار لە نێوان بەکارهێنانی تێکۆڤیریمات و دەرمانی خەیاڵی (پلاسیبۆ - Placebo). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-study-finds-tecovirimat-was-safe-did-not-improve-mpox-resolution-or-pain|سەردێڕ=NIH Study Finds Tecovirimat Was Safe but Did Not Improve Mpox Resolution or Pain {{!}} National Institutes of Health (NIH) |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=National Institutes of Health (NIH) |زمان=EN}}</ref> === دەستنیشانکردن لە ژینگە کەم-سەرچاوەکاندا === لەگەڵ سەرهەڵدانەکەی مانگی ئابی ٢٠٢٤ لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) داوای لە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان کرد کە بەرهەمەکانیان بۆ پێداچوونەوەی لەناکاو پێشکەش بکەن. ئەم دەستپێشخەرییە بەشێکە لە هەوڵەکانی WHO بۆ دەستەبەرکردنی ئامرازەکانی دەستنیشانکردنی کاریگەر، بەتایبەتی بۆ دانیشتووانی ناوچە کەم-داهاتەکان. ئاژانسەکە داوای لە بەرهەمهێنەران کردووە پشکنینەکانیان پێشکەشی پرۆسەی (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو) بکەن، کە ڕێگە بە WHO دەدات ئەم بەرهەمە پزیشکییانە بە خێراییەکی زیاتر پەسەند بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news/item/29-08-2024-who-urges-rapid-access-to-mpox-diagnostic-tests--invites-manufacturers-to-emergency-review#:~:text=WHO%20has%20asked%20manufacturers%20of,particularly%20in%20low-income%20settings.|سەردێڕ=WHO urges rapid access to mpox diagnostic tests, invites manufacturers to emergency review |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەم پرۆسەیە بە جۆرێک داڕێژراوە کە یارمەتیی وڵاتان بدات لە دابینکردنی بەرهەمە سەرەکییەکان لە ڕێگەی ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی ترەوە. ئەم پەلەکردنە لە کاتێکدایە کە فۆرمێکی نوێی زۆر خێرا گوازراوەی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٤ نیگەرانیی جیهانیی لێ کەوتووەتەوە، کە بووە هۆی ئەوەی WHO ئێم پۆکس وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕابگەیەنێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/publications/m/item/mpox-global-strategic-preparedness-and-response-plan|سەردێڕ=Mpox global strategic preparedness and response plan |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Monkeypox_By_Country.svg|وێنۆک|نەخشەی جیهانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (ئاوڵەی مەیموون){{Legend|#8888ff|ناوچەی خۆجێیی جۆری یەکەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ff8888|ناوچەی خۆجێیی جۆری دووەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa44aa|بوونی هەردوو جۆرەکە}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa0000|{{nbsp}}سەرهەڵدانی جۆری دووەم لە ٢٠٢٢}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FFC6C6|حاڵەتە گومانلێکراوەکان}}]] === مێژوو === ئێم پۆکس بۆ یەکەمجار وەک نەخۆشییەکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٥٨ لە نێو مەیموونەکانی تاقیگەدا لە کۆپنهاگنی دانیمارک دەستنیشان کرا، هەرچەندە سەرچاوەی نەخۆشییەکە تا ئێستاش بە نەزانراوی ماوەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Parker S, Buller RM |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=A review of experimental and natural infections of animals with ''Orthopoxvirus monkeypox'' between 1958 and 2012 |journal=Future Virology |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=١٢٩–١٥٧|doi=10.2217/fvl.12.130 |pmc=٣٦٣٥١١١|pmid=٢٣٦٢٦٦٥٦}}</ref> <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html|سەردێڕ=About Monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Mpox}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html "About Mpox"]. ''Mpox''. 26 September 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 January</span> 2025</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەتی تۆمارکراوی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ ڕوویدا، کە بریتی بوون لە شەش منداڵی نەکوترراو لە کاتی هەڵمەتەکانی بنەبڕکردنی ئاوڵەدا، و یەکەمیان کوڕێکی ٩ مانگانە بوو لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ. <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=١٦|issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=٨٨٧٠٥٠٢|pmid=٣٥١٤٨٣١٣|doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> <ref name="Cho1973">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cho CT, Wenner HA |ڕێکەوت=ئازاری ١٩٧٣|سەردێڕ=Monkeypox virus |journal=Bacteriological Reviews |بەرگ=٣٧|issue=1 |پەڕەکان=١–١٨|doi=10.1128/br.37.1.1-18.1973 |pmc=٤١٣٨٠١|pmid=٤٣٤٩٤٠٤}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٦، زیاتر لە ٣٠٠ حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (کە ئەوکات بە زەئیر دەناسرا) تۆمارکران، کە زۆربەیان بەهۆی بەرکەوتن بە ئاژەڵەوە بوون. <ref name="Meyer2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٠|issue=8 |پەڕەکان=٢٩١٩–٢٩٢١|doi=10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 |pmc=١٢٠٦٨٣|pmid=١٢١٤٩٣٥٢}}</ref> ڤایرۆسەکە لەناو مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، مشکی خەواڵوو، و سمۆرە ئەفریقییەکاندا دۆزراوەتەوە، کە زۆرجار وەک خۆراک بەکاردەهێنران. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=٩|issue=10 |doi=10.1371/journal.pntd.0004130 |pmc=٤٦٢٧٧٢٢|pmid=٢٦٥١٧٨٣٩|doi-access=free |article-number=e0004130}}</ref> <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> چەندین حاڵەتی زیاتری ئێم پۆکس لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا تۆمارکراون، بەتایبەتی لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کە تێیدا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤، ساڵانە ٢٠٠٠ حاڵەت تۆمار دەکران. هەرچەندە داتا کۆکراوەکان زۆرجار ناتەواو و پشتڕاستنەکراوەن، کە ئەمەش ڕێگرە لە بەدەستهێنانی خەمڵاندنێکی ورد بۆ ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بەپێی کات. <ref name="Skle">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Sklenovská N, Van Ranst M |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans |journal=Frontiers in Public Health |بەرگ=٦|bibcode=2018FrPH....6..241S |doi=10.3389/fpubh.2018.00241 |pmc=٦١٣١٦٣٣|pmid=٣٠٢٣٤٠٨٧|doi-access=free |article-number=241}}</ref> هەرچەندە سەرەتا وا دەزانرا لە مرۆڤدا دەگمەنە، بەڵام لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە ڕێژەی حاڵەتەکان زیادی کردووە، <ref name="Andrew2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|vauthors=James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Elsevier|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٥٤٧٥٣-٦|edition=13th|شوێن=Edinburgh|پەڕە=٣٨٩|chapter=19. Viral diseases|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=١٦|issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=٨٨٧٠٥٠٢|pmid=٣٥١٤٨٣١٣|doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزین و کەمبوونەوەی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتی ڕۆتینی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McCollum AM, Damon IK |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Human monkeypox |journal=Clinical Infectious Diseases |بەرگ=٥٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٦٠–٢٦٧|doi=10.1093/cid/cit703 |pmc=٥٨٩٥١٠٥|pmid=٢٤١٥٨٤١٤}}</ref> === ''مەترسییەکانی داهاتوو'' === سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسی ئێم پۆکس تا ئێستا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری نەکراوە. قرتێنەرە بچووکەکان وەک باشترین کاندید بۆ ئەمە دادەنرێن. بەبێ هەبوونی هەڵمەتێکی گەورەی کوتان، سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا بۆ ماوەیەکی نادیار لە ناوچە خۆجێییەکاندا بەردەوام دەبن، لەگەڵ هەبوونی مەترسییەکی بەردەوام کە بڵاوبوونەوەکان بگەنە ئەو ناوچانەش کە پێشتر نەخۆشییەکەیان تێدا نەبووە. بەڵگەکانی تر — وەکو ئەوەی کە ڤایرۆسەکە پەرەدەسەنێت بۆ ئەوەی خێراتر لە نێوان مرۆڤدا بگوێزرێتەوە، توانای تووشکردنی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە خانەخوێ (Hosts)، و هەبوونی ئەگەری گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ — بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی ئەو مەترسییەی کە لەوانەیە ئێم پۆکس لە سەرچاوە سروشتییە نوێیەکانی دەرەوەی ئەفریقا بڵاوببێتەوە، یان ببێتە هۆی پەتا جیهانییەکانی داهاتوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٠|issue=10359 |پەڕەکان=١١٩١–١١٩٣|doi=10.1016/S0140-6736(22)01789-5 |pmc=٩٥٣٤٠١٠|pmid=٣٦١٥٢٦٦٨}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains|سەردێڕ=Monkeypox cases waning, but global threat remains |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world |journal=Lancet |بەرگ=٤٠١|issue=10390 |پەڕەکان=١٨٢٢–١٨٢٤|doi=10.1016/S0140-6736(23)00588-3 |pmc=١٠١٥٤٠٠٣|pmid=٣٧١٤٦٦٢٢|s2cid=258441920}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html|سەردێڕ=Not Found |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Public Health Agency of Canada}}</ref> دوای سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣، ئێم پۆکس (Clade IIb) لە ناو دانیشتووانی دەرەوەی ئەفریقادا بە ئاستێکی زۆر نزم هەر بوونی ماوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mathieu E, Spooner F, Dattani S, [[Hannah Ritchie|Ritchie H]], [[Max Roser|Roser M]] |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Mpox (monkeypox) |ناونیشان=https://ourworldindata.org/monkeypox |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Our World in Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی زیادبوونی ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی (جۆری یەکەم Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕاگەیاند، بە تۆمارکردنی ١٢,٥٦٩ حاڵەت لەو ساڵەدا لەگەڵ ٦٥١ حاڵەتی گیانلەدەستدان؛ هەروەها ئەمە یەکەم بەڵگەی سەلمێنراو بوو بۆ گواستنەوەی سێکسیی جۆری یەکەم. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493|سەردێڕ=Mpox (monkeypox) - Democratic Republic of the Congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ەوە بەرزبوونەوەیەک لە تووشبوون بە جۆری یەکەمی ڤایرۆسی ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (DRC) بینراوە، بە جۆرێک کە ئێستا حاڵەتی زیاتر لە وڵاتە ئەفریقییەکانی تر تۆمار دەکرێن کە پێشتر هیچ حاڵەتێکی ئێم پۆکسیان نەبووە. دوو حاڵەتی هاوردەکراویش لە سوید و تایلەند تۆمارکران. تا ٢٣ی ئابی ٢٠٢٤، زیاتر لە ٢٠,٠٠٠ حاڵەتی ئێم پۆکس لە ١٣ وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا تۆمارکراون، بە هەبوونی ٣,٣١١ حاڵەتی پشتڕاستکراوە و ٥٨٢ گیانلەدەستدان. زۆربەی حاڵەتەکان لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدان، کە ژێر-جۆرەکانی Ia و Ib ی تێدا باون. <ref name="v952">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-mpox-due-monkeypox-virus-clade-i|سەردێڕ=Epidemiological update: Mpox due to monkeypox virus clade I |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤دا جۆری (Ib) بەستراوەتەوە بە تۆمارکردنی حاڵەتێکی ئێم پۆکسەوە لە سوید، کە پەیوەندی بە گەشتکردنەوە هەبوو بۆ وڵاتێکی ئەفریقی کە ڤایرۆسەکەی تێدا بڵاوبووەتەوە. سەرەڕای نزمیی ڕێژەی بڵاوبوونەوەکە، لەو کاتەوە حاڵەتەکانی پەیوەست بە جۆری دووەم لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا/ناوچەی ئابووری ئەوروپی (EU/EEA) تۆمارکراون. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی خستە لیستی "نەخۆشخەرە لەپێشینەکان" کە دەکرێت ببنە هۆی پەتایەکی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mallapaty S |ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=The pathogens that could spark the next pandemic |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Nature |بەرگ=٦٣٢|issue=8025 |پەڕە=٤٨٨|bibcode=2024Natur.632..488M |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=٣٩٠٩٥٤٥٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرهەڵدانەکان == ئەم بەشە لیستێکی ناتەواوە لەو سەرهەڵدانانەی نەخۆشییەکە کە تۆمارکراون، لە نێویاندا سەرهەڵدانە گەورەکان لە وڵاتە ناوچەیییە خۆجێییەکانی ئەفریقای خولگەیی (بێنین، کامیرۆن، کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، گابۆن، غانا، کۆتدیڤوار، لیبێریا، نێجیریا، کۆماری کۆنگۆ، سیرالیۆن، و باشووری سودان). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385|سەردێڕ=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> سەرهەڵدانی ئێم پۆکس زۆر باوە لەو ناوچانەی کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە – زۆرجار ئەم ناوچانە ژێرخانی تەندروستییان لاوازە و بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە دەگمەن بەدۆکیۆمێنت (تۆمار) دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٨|issue=12 |پەڕەکان=٢٤٣٥–٢٤٤٥|doi=10.3201/eid2812.220897 |pmc=٩٧٠٧٥٦٦|pmid=٣٦٣٢٨٩٥١}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kozlov M |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Nature |بەرگ=٦١٤|issue=7949 |پەڕەکان=٦٠٠–٦٠١|bibcode=2023Natur.614..600K |doi=10.1038/d41586-023-00391-9 |pmid=٣٦٧٦٥٢٥٧|s2cid=256764657 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging|سەردێڕ=National Geographic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=National Geographic}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+خشتەی سەرهەڵدانەکانی نەخۆشیی ڤایرۆسی ئێم پۆکس !ساڵ !وڵات !جۆر (Clade) ! data-sort-type="number" |حاڵەتەکانی مرۆڤ ! data-sort-type="number" |گیانلەدەستدان ! data-sort-type="number" |ڕێژەی مردنی تووشبووان !تێبینی |- | align="right" |١٩٧٠ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٥ |داتا نییە |داتا نییە | |- |١٩٧١ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٢ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٨١–١٩٨٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٣٣٨ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٩٥–١٩٩٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |>٥٠٠ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |٢٠٠١–٢٠٠٤ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٢،٧٣٤ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="right" |٢٠٠٣ |{{USA}} | align="right" |جۆری دووەم |٧١ |٠ |٠% | |- | align="right" |٢٠١٥ |{{CAF}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic |journal=Open Forum Infectious Diseases |بەرگ=٤|issue=4 |doi=10.1093/ofid/ofx168 |pmc=٥٩٢٠٣٤٨|pmid=٢٩٧٣٢٣٧٦|article-number=ofx168}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |١٠ |٢ |٢٠% | |- | align="left" |٢٠١٧–٢٠٢٢ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٥٥٨ |٨ |١.٤% | |- | align="right" |٢٠٢٠ | کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo|سەردێڕ=Monkeypox – Democratic Republic of the Congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |٤،٦٠٠ |١٧١ |٣.٧% | |- | align="left" |٢٠٢٢–٢٠٢٣ | align="right" |سەرهەڵدانی جیهانی | align="right" |جۆری (IIb) |٩٣،٣٢٧ |٢٠٨ |٠.٢% |*بەردەوامە <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024|سەردێڕ=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> |- | align="left" |٢٠٢٣–٢٠٢٦ |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ<br /><br />{{CAF}}<br /><br />{{COG}}<br /><br />{{KEN}}<br /><br />{{BDI}} | align="right" |جۆری یەکەم و (Ib) |>١٨،٢٤٥ |>٩١٩ |~٥% |*بەردەوامە |- | align="right" |٢٠٢٥ |{{GHA}} | align="right" |جۆری دووەم |٤٠٩ |داتا نییە |داتا نییە |*بەردەوامە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.modernghana.com/news/1424850/ghanas-mpox-cases-rise-to.html|سەردێڕ=Ghana’s Mpox cases rise to 409 |وێبگە=Modern Ghana}}</ref> |- |} === ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا === لە ئایاری ٢٠٠٣دا، منداڵێکی بچووک دوای ئەوەی لەلایەن سەگێکی مێرگەوە گەسترا کە لە بازاڕێکی ناوخۆیی لە نزیک میلوۆکی، ویسکۆنسن کڕدرابوو، تووشی تا و پەڵەی پێست بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anderson MG, Frenkel LD, Homann S, Guffey J |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |بەرگ=٢٢|issue=12 |پەڕەکان=١٠٩٣–١٠٩٦|doi=10.1097/01.inf.0000101821.61387.a5 |pmid=١٤٦٨٨٥٧٣}}</ref> تا ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ کۆی گشتی ٧١ حاڵەتی ئێم پۆکس تۆمارکران. سەرچاوەی سەرجەم حاڵەتەکان دەگەڕایەوە بۆ مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا کە لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣دا لە ئەکرای گاناوە هاوردەکرابوون لەلایەن دابەشکارێکی ئاژەڵی نامۆ (Exotic animal) لە تێکساسەوە. هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان ڕووینەدا. <ref name="medscape">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bartlett |یەکەم=John |ناونیشان=https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11|سەردێڕ=July 15, 2003 - Page 11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240821024547/https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> بەکارهێنانی مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنی و توێژینەوەی سیرۆلۆژی پشتڕاستیان کردەوە کە نەخۆشییەکە ئێم پۆکسی مرۆڤە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220427074811/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەموو تووشبووەکان ئاماژەیان بە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ یان نزیک لەگەڵ سەگەکانی مێرگ کردبوو، کە دواتر دەرکەوت هەڵگری ڤایرۆسەکە بوون. <ref name="pmid12855947">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Update: multistate outbreak of monkeypox—Illinois, Indiana, Kansas, Missouri, Ohio, and Wisconsin, 2003 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٥٢|issue=27 |پەڕەکان=٦٤٢–٦٤٦|pmid=١٢٨٥٥٩٤٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221208161135/https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> لە تەممووزی ٢٠٢١ لە ئەمریکا، ئەمریکییەک کە لە گەشتێک لە نێجیریا گەڕابووەوە نەخۆشیی ئێم پۆکسی تێدا دەستنیشان کرا. پشکنینەکانی دواتر دەریانخست کە ڤایرۆسەکە سەر بە جۆری دووەمە. نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە خەوێنرا و بە دەرمانی تێکۆڤیریمات چارەسەر کرا، و پاش ٣٢ ڕۆژ نەخۆشخانەی بەجێهێشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156|سەردێڕ=A Case of Monkeypox in a Returned Traveler - ProQuest |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220531133540/https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[ProQuest]]}}</ref> یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە ئەمریکا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەستنیشان کرا؛ بەشی تەندروستیی گشتیی کالیفۆرنیا ڕایگەیاند کە کەسێکی نەناسراو لە دەرەوەی سان فرانسیسکۆ ئەنجامی پشکنینەکەی ئەرێنی بووە دوای ئەوەی گەشتی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Apoorva Mandavilli |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/11/16/health/mpox-california.html|سەردێڕ=First U.S. Case of Spreading New Mpox Type Reported in California |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The New York Times]]}}</ref> ئێم پۆکسی جۆری دووەم بەردەوامە لە بڵاوبوونەوە بە ئاستێکی نزم؛ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html|سەردێڕ=U.S. Case Data |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> لە ١ی کانوونی دووەمەوە تا ١ی ئەیلولی ٢٠٢٥، تێکڕای ژمارەی تۆمارکراو لە نێوان ١ بۆ ٩ حاڵەت بووە لە ڕۆژێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html|سەردێڕ=U.S. Case Data |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥}}</ref> === سودان === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٢دا، بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کەمپەکانی پەنابەران لە سودان تۆمار کرا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox "WHO Factsheet&nbsp;&#x2013;&#x20;Mpox (Monkeypox)"]. [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO). 18 April 2023. [https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Archived] from the original on 21 April 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 May</span> 2023</span>.</cite></ref> یەکەم حاڵەت لە وڵاتەکەدا لە مانگی ئابدا تۆمارکرا، و لە ئەیلولدا شەش حاڵەتی تریش لە [[خەرتووم]] دۆزرانەوە. <ref name="Dafallah2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dafallah |یەکەم=Mumen A. |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The current status of monkeypox in Sudan |journal=Annals of Medicine & Surgery |بەرگ=٨٥|issue=6 |پەڕەکان=٣٢٠٢–٣٢٠٣|doi=10.1097/MS9.0000000000000284 |pmc=١٠٢٨٩٦٨٨|pmid=٣٧٣٦٣٥١١}}</ref> لە تشرینی یەکەمدا، زیاتر لە ١٠٠ حاڵەت لە کەمپەکانی پەنابەرانی [[ئیتیۆپیا|ئەثیوپیا]] تۆمارکران. <ref name="Dafallah2023" /> === نێجیریا === دوو حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە ساڵی ١٩٧١ لە نێجیریا دەستنیشان کران. لە ئەیلولی ٢٠١٧، ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون لە نێجیریا تۆمارکرا. ئەو سەرهەڵدانەی کە بەدوایدا هات، تا ئەو کاتە، گەورەترین سەرهەڵدانی جۆری دووەمی ڤایرۆسەکە بوو، بە ١١٨ حاڵەتی پشتڕاستکراوەوە. بەپێچەوانەی سەرهەڵدانەکانی پێشووی ئەم جۆرەوە، تووشبوونەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناو پیاوە گەنجەکاندا بوو و پێدەچێت گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بە ئاسانی ڕوویدابێت. حەوت حاڵەتی گیانلەدەستدان (٥ نێر، ٢ مێ، بە ڕێژەی مردنی ٦٪) تۆمارکران، کە منداڵێک و چوار کەسی هەڵگری ئایدزی (HIV/AIDS) تێدابوو. سەرباری ئەوەش، ژنێکی دووگیان لە سێ مانگەی دووەمی دووگیانییەکەیدا تووشی لەبارچوونی سرووشتی بوو کە هۆکارەکەی گەڕێندرایەوە بۆ تووشبوون بە ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yinka-Ogunleye A, Aruna O, Dalhat M, Ogoina D, McCollum A, Disu Y, Mamadu I, Akinpelu A, Ahmad A, Burga J, Ndoreraho A, Nkunzimana E, Manneh L, Mohammed A, Adeoye O, Tom-Aba D, Silenou B, Ipadeola O, Saleh M, Adeyemo A, Nwadiutor I, Aworabhi N, Uke P, John D, Wakama P, Reynolds M, Mauldin MR, Doty J, Wilkins K, Musa J, Khalakdina A, Adedeji A, Mba N, Ojo O, Krause G, Ihekweazu C |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=Outbreak of human monkeypox in Nigeria in 2017–18: a clinical and epidemiological report |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=١٩|issue=8 |پەڕەکان=٨٧٢–٨٧٩|doi=10.1016/S1473-3099(19)30294-4 |pmc=٩٦٢٨٩٤٣|pmid=٣١٢٨٥١٤٣|s2cid=195842553}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٢دا، حکومەتی نێجیریا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاماژەی بەوە کردبوو لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢٢دا، ٥٥٨ حاڵەت لە سەرانسەری ٣٢ ویلایەت و ناوچەی پایتەختی فیدراڵیدا پشتڕاستکراونەتەوە. ٨ حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکرابوون، کە ڕێژەی مردنی ١.٤٪. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، NCDC گرووپێکی کارکردنی تەکنیکیی نیشتمانیی بۆ تۆمارکردن و چاودێریکردنی تووشبوونەکان جێبەجێ کرد، بۆ بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە. === شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) === لە ئەیلولی ٢٠١٨دا، یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکس لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرا. پێدەچێت کەسەکە، کە هاوڵاتییەکی نێجیریا بوو، لە نێجیریا تووشی ئێم پۆکس بووبێت پێش گەشتکردنی بۆ شانشینی یەکگرتوو. دووەم حاڵەت لە شاری بلاکپووڵ پشتڕاستکرایەوە، و حاڵەتێکی تریش کارمەندێکی تەندروستی بوو کە چاودێریی کەسە تووشبووەکەی شاری بلاکپووڵی کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england|سەردێڕ=Medic becomes third person infected with monkeypox in England |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926170017/https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، ئێم پۆکس لە کەسێک لە باشووری ڕۆژئاوای ئینگلتەرا دەستنیشان کرا کە لە نێجیریاوە گەشتی بۆ بەریتانیا کردبوو. <ref name="PHE4Dec2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england|سەردێڕ=[Withdrawn] Monkeypox case confirmed in England |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212092044/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، دوو حاڵەتی ئێم پۆکس لە یەک خێزاندا لەلایەن تەندروستیی گشتیی وێڵزەوە لە بەریتانیا دەستنیشان کران. کەسی یەکەم لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو. ڕێنماییەکانی کۆڤید بۆ خۆکەرەنتینەکردن دوای گەشتکردن، یارمەتیدەر بوون بۆ دەستنیشانکردنی سەرهەڵدانەکە و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hobson G, Adamson J, Adler H, Firth R, Gould S, Houlihan C, Johnson C, Porter D, Rampling T, Ratcliffe L, Russell K, Shankar AG, Wingfield T |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Family cluster of three cases of monkeypox imported from Nigeria to the United Kingdom, May 2021 |journal=Euro Surveillance |بەرگ=٢٦|issue=32 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2021.26.32.2100745 |pmc=٨٣٦٥١٧٧|pmid=٣٤٣٨٧١٨٤|doi-access=free}}</ref> === سەنگافورە === لە ئایاری ٢٠١٩دا، پیاوێکی تەمەن ٣٨ ساڵ کە لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو لە ژوورێکی گۆشەگیرکراوی سەر بە سەنتەری نیشتمانیی نەخۆشییە گوازراوەکان لە سەنگافورە خەوێندرا، دوای ئەوەی وەک یەکەم حاڵەتی وڵاتەکە دەستنیشان کرا. بەم هۆیەوە ٢٢ کەس کەرەنتینە کران. <ref name="CIDRAPMay2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/news-scan-may-09-2019|سەردێڕ=News Scan for May 09, 2019 {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190510020038/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/05/news-scan-may-09-2019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێدەچێت حاڵەتەکە پەیوەندی بە سەرهەڵدانێکی هاوکاتی ناو نێجیریاوە هەبووبێت. <ref name="WHO_May_2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/|سەردێڕ=Monkeypox – Singapore |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190701132211/https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> === سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ === سەرهەڵدانێکی ئێم پۆکس کە هۆکارەکەی جۆری (Clade IIb)ی ڤایرۆسەکە بوو بۆ یەکەمجار لە ئایاری ٢٠٢٢ دەستنیشان کرا. <ref name="WHO13">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> یەکەم حاڵەت لە ٦ی ئایار لە لەندەنی بەریتانیا دۆزرایەوە، لە نەخۆشێکدا کە پێشینەی گەشتکردنی تازەی بۆ نێجیریا هەبوو، کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە. <ref name="gov.uk">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=GOV.UK |سەردێڕ=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="WHO122">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> حاڵەتەکانی دواتر لە ژمارەیەکی زیاتری وڵاتان و ناوچەکاندا تۆمارکران. لە تەممووزی ٢٠٢٢، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. ئەم دۆخە لە ئایاری ٢٠٢٣ کۆتایی پێهێنرا بەهۆی پێشکەوتنی جێگیر لە کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، کە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەڵمەتی کوتان و زانیارییەکانی تەندروستیی گشتی. <ref name="kimball511">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=CNBC |vauthors=Kimball S |سەردێڕ=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی جۆری IIb لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بە ئاستێکی کەم بەردەوام بوون لە دەرکەوتن. <ref name=":62">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO) |سەردێڕ=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024}}</ref> === سەرهەڵدانی ئێم پۆکس ٢٠٢٣-٢٠٢٦ === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بووە هۆی تۆمارکردنی ١٤,٦٢٦ حاڵەتی گومانلێکراو، لەگەڵ ٦٥٤ حاڵەتی گیانلەدەستدانی پەیوەندیدار، کە ڕێژەی مردن ٤.٥٪ بوو. سەرهەڵدانەکە تا ناو ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو، کە لە نۆ هەفتەی یەکەمی ساڵەکەدا ٣,٥٧٦ حاڵەتی گومانلێکراوی ئێم پۆکس و ٢٦٥ مردن لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تۆمارکران، کە ڕێژەی خەمڵێنراوی مردنی (CFR) بە ٧.٤٪ خەمڵێندرا. گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەم سەرهەڵدانەدا پێدەچێت بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی سێکسی و بەرکەوتنی نزیکی خێزانییەوە بووبێت، بە دەرکەوتنی حاڵەتەکان لەو ناوچانەی کە پێشینەی ئێم پۆکسیان نەبووە، وەکو کیڤوی باشوور و کینشاسا. خەمڵێنراوە کە ٦٤٪ی حاڵەتەکان و ٨٥٪ی گیانلەدەستدانەکان لە ناو منداڵاندا بوون. سەرهەڵدانەکە لە دوو ژێر-گۆڕاوی جیاوازی جۆری یەکەم (Clade I) پێکهاتووە، کە یەکێک لە ژێر-گۆڕاوەکان بازدانێکی (Mutation) نوێی هەیە، ئەمەش وایکردووە دەستنیشانکردنی بە پشکنینە ستانداردەکان جێی متمانە نەبێت. سەرهەڵدانەکە بڵاوبووەوە بۆ کۆماری کۆنگۆی دراوسێ، کە لە ئازاری ٢٠٢٤دا ٤٣ حاڵەت تۆمارکران. تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانەکە زیاتر تەشەنەی سەند بۆ ناوەڕاست و باشووری ئەفریقا کە تێیدا حاڵەتی لقە ڤایرۆسییەکانی جۆری یەکەم و دووەم لە بوروندی، ڕواندا، ئۆگەندا، کینیا، کۆتدیڤوار، و باشووری ئەفریقا تۆمارکران. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa|سەردێڕ=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa "WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa"]. ''[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)''. 5 August 2024. [https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa Archived] from the original on 6 August 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 August</span> 2024</span>.</cite></ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لە ئابی ٢٠٢٤دا باری لەناکاوی تەندروستیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 202408142">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=MSN |سەردێڕ=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408143">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|سەردێڕ=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|vauthors=Mandavilli A|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> سوید بوو بە یەکەم وڵاتی دەرەوەی ئەفریقا کە حاڵەتێکی جۆری یەکەمی ئیم‌پۆکس ڕابگەیەنێت. <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|agency=Al Jazeera|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی ئیم‌پۆکسیش لە پاکستان پشتڕاست کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=DW |سەردێڕ=Pakistan registers 1st case of mpox}}</ref> === ٢٠٢٥-٢٠٢٦ === لە سەرەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە، بڵاوبوونەوەی ناوخۆیی ئێم پۆکسی جۆری Ib لە ئەوروپا (ئیسپانیا، پورتوگال، هۆڵەندا، ئیتاڵیا) لەلایەن سەنتەری ئەوروپی بۆ کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان (ECDC)ەوە ڕاگەیەندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=European Centre for Disease Prevention and Control.|ناونیشان=https://data.europa.eu/doi/10.2900/2650354|سەردێڕ=Detection of autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the EU/EEA.|ڕێکەوت=٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Publications Office|شوێن=LU|doi=10.2900/2650354}}</ref> ددواتر ئەمە بووە هۆی چەندین سەرهەڵدان، لە نێویاندا لە هۆڵەندا <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Elsinga |یەکەم=Jelte |دوایین٢=Ven |یەکەم٢=Celine van de |دوایین٣=Vries |یەکەم٣=Anne de |دوایین٤=Coppoolse |یەکەم٤=Hester |دوایین٥=Petrignani |یەکەم٥=Mariska |دوایین٦=Cleef |یەکەم٦=Brigitte van |دوایین٧=Markus |یەکەم٧=Riemer van |دوایین٨=Carpay |یەکەم٨=Nora |دوایین٩=Ewijk |یەکەم٩=Catharina E. van |دوایین١٠=Rebers |یەکەم١٠=Sjoerd |دوایین١١=Bart |یەکەم١١=Aldert |دوایین١٢=Eije |یەکەم١٢=Karin J. von |دوایین١٣=Westerhuis |یەکەم١٣=Brenda |دوایین١٤=Bruisten |یەکەم١٤=Sylvia |دوایین١٥=Schuele |یەکەم١٥=Leonard |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=First detection and autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the Netherlands, October to November, 2025 |journal=Eurosurveillance |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=3 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.3.2500958 |issn=1560-7917 |pmc=١٢٨٤٨٩٨٩|pmid=٤١٥٧٢٩٠٢|article-number=2500958}}</ref> و ئەڵمانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bartel |یەکەم=Alexander |دوایین٢=Jansen |یەکەم٢=Klaus |دوایین٣=Boberg |یەکەم٣=Ronja |دوایین٤=Bitzegeio |یەکەم٤=Julia |دوایین٥=Brinkmann |یەکەم٥=Annika |دوایین٦=Schrick |یەکەم٦=Livia |دوایین٧=Lachmann |یەکەم٧=Raskit |دوایین٨=Sagebiel |یەکەم٨=Daniel |دوایین٩=Nitsche |یەکەم٩=Andreas |دوایین١٠=Ruscher |یەکەم١٠=Claudia |دوایین١١=Michel |یەکەم١١=Janine |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Rapid spread of MPXV clade Ib with high genetic relatedness among men who have sex with men, Berlin, Germany, week 50 2025 up to week 10 2026 |journal=Eurosurveillance |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=12 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.12.2600235 |issn=1560-7917 |pmc=١٣٠٧٤٤٨٧|pmid=٤٢١٤١٨٦٣|doi-access=free |article-number=2600235}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لقە یان گۆڕاوێکی تێکەڵکراوی نوێی (Recombinant strain) ئێمپۆکسی لە بەریتانیا و هیندستان دەستنیشان کردووە، کە بۆماوە ماددەی دوو جۆری ناسراوی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (Ib و IIb)ی تێکەڵ کردووە، هەرچەندە لە حاڵەتە پشتڕاستکراوەکاندا هیچ نەخۆشییەکی توند یان گواستنەوەی زیاتر دەستنیشان نەکرا، و هەڵسەنگاندنی مەترسیی تەندروستیی گشتیی جیهانی وەک خۆی مایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://news.un.org/en/story/2026/02/1166966|سەردێڕ=New recombinant mpox strain detected in UK and India, WHO urges continued monitoring {{!}} UN News |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=news.un.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/index.html Mpox] US Centers for Disease Control and Prevention (CDC) * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Monkeypox Fact Sheet] [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO) * [https://www.scientificamerican.com/article/could-monkeypox-take-over-where-smallpox-left-off/ "Could Monkeypox Take Over Where Smallpox Left Off?"]. ''Scientific American'', 4 March 2013. * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] Archived 11 September 2024 at the Wayback Machine – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] – Assesses skin lesions and symptoms with [[ژیریی دەستکرد|artificial intelligence]] developed by [[زانکۆی ستانفۆرد|Stanford University]] {{Medical resources|ICD11={{ICD11|1E71}}|ICD10={{ICD10|B04}}|ICD9={{ICD9|059.01}}|SNOMED CT=359811007}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Mpox}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] f3gowrq1olqcvoiofjhc46y1epzfcm3 1591683 1591629 2026-06-18T16:02:41Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591683 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=ئێم پۆکس|image=Monkeypox.jpg|caption=پەڵەی ئێم پۆکس لەسەر قۆڵ و قاچی کچێکی تەمەن چوار ساڵان لە ساڵی ١٩٧١|alt=سووربوونەوە یان برین هۆکارەکەی (ئێم پۆکس)ـە|pronounce={{IPAc-en|ˈ|ɛ|m|p|ɒ|k|s}}, {{respell|EM|poks}}|field=[[نەخۆشی گواستراوە (medical specialty)|نەخۆشێ گواستراوە]]<ref name=WHOfact2023/>|symptoms=لیرک و پەڵەی پێست، تا، شەکەتی و بێهێزی، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان، ئازاری ماسولکەکان، قوڕگ ئێشە<ref name=CDC_Sym/>|complications=هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک، لەدەستدانی بینایی بەهۆی هەوکردنی توندی چاوەوە<ref name=WHOfact2023/>|onset=٣ بۆ ١٧ ڕۆژ پاش بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە<ref name=CDC_Sym/>|duration=٢ بۆ ٤ هەفتە<ref name="r267">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rajendram |یەکەم١=R. |دوایین٢=Patel |یەکەم٢=V. |دوایین٣=Preedy |یەکەم٣=V.R. |سەردێڕ=The Scientific Basis of Mpox (Monkeypox): Features, Prevention, and Treatments |بڵاوکەرەوە=Academic Press |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٤٣-٢٢١٢٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-q8KEQAAQBAJ&pg=PA8 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|پەڕە=٨}}</ref>|types=جۆری یەکەم (Clade I) و جۆری دووەم (Clade II)؛ لەگەڵ ژێرجۆرەکانی Ia، Ib، IIa و IIb<ref name="UKHSA" />|causes=[[ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]]|risks=|diagnosis=پشکنین بۆ دی ئێن ئەی (DNA)ی ڤایرۆسەکە<ref name=WHOfact2023/>|differential=[[دڕکەومێکوتە]], [[ئاوڵە]]<ref name=Mc2014/>|prevention=[[ڤاکسینی ئاوڵە و ئێم‌پۆکس|پێکوتەی (ڤاکسینی) ئاوڵە و ئێم‌پۆکس]]، [[تەندروستی (پزیشکی)|دەست شۆردن]]، داپۆشینی پەڵە و برینەکان، [[کەرەستەی خۆپاراستنی کەسی]] (PPE)، [[دوورەپەرێزیی کۆمەڵایەتی]]<ref name=WHOfact2023/>|treatment=چارەسەری پاڵپشتیکەر<ref name=WHOfact2023/>|medication=[[Tecovirimat]], [[دژە ڤایرۆس]]<ref name=WHOfact2023/>|prognosis=زۆربەی تووشبووان چاک دەبنەوە<ref name=Gov.UK2022/>}}'''ئێم‌ پۆکس''' (Mpox - کە پێشتر بە ئاوڵەی مەیموون یان Monkeypox دەناسرا) <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Damaso |یەکەم=Clarissa R. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=١٧|doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=٩٧٩٥٣٢٦|pmid=٣٦٥٨٨٩٨٥|doi-access=free |article-number=100424}}</ref> نەخۆشییەکی [[ڤایرۆسیی]] گوازراوەیە کە دەشێت لە مرۆڤ و ئاژەڵەکانی دیکەدا دەربکەوێت. نیشانەکانی پێکدێن لە لیرک و پەڵەی پێست کە بڵق دروست دەکەن و دواتر قەتماغە دەبەستن (توێژاڵ هەڵدەدەن)، هەروەها [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە و زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بەبێ وەرگرتنی هیچ چارەسەرێک چاک دەبنەوە. ماوەی نێوان بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە و سەرهەڵدانی نیشانەکان لە نێوان ٣ بۆ ١٧ ڕۆژدایە، و نیشانەکانیش بە شێوەیەکی ئاسایی لە نێوان ٢ بۆ ٤ هەفتە دەخایەنن. سەرەڕای ئەوەش، لە هەندێک حاڵەتدا دەکرێت نەخۆشییەکە توند و مەترسیدار بێت، بەتایبەتی لە منداڵان، ژنانی دووگیان، یان ئەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگریی جەستەیان لاوازە یان سەرکوتکراوە (بەزۆری دوای نەشتەرگەری چاندنی شانە و ئەندامەکان دەرمانی سەرکوتکەر بەکاردێت بۆ ئەوەی جەستەی نەخۆش شانە یان ئەندامەکە ڕەتنەکاتەوە). <ref name="WHO_Q&A"/> <ref name="WHOfact2023"/> <ref name="CDC_Sym"/> نەخۆشییەکە بەهۆی (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox virus)ەوە دروست دەبێت، کە ڤایرۆسێکی ئاژەڵییە (Zoonotic - لە ئاژەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی (ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus)ە. ڤایرۆسی (ڤاریۆلا - Variola virus)یش کە هۆکاری نەخۆشیی ئاوڵەی مرۆڤە (Smallpox)، سەر بە هەمان ڕەگەزە. <ref name="WHOfact2023"/> گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەتوانێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە پێست یان شلەکانی جەستەی کەسێکی تووشبووەوە ڕووبدات، لە نێویاندا بەرکەوتنی سێکسیش. <ref name="WHOfact2023" /> تووشبووان لە کاتی دەرکەوتنی نیشانەکانەوە تا ئەو کاتەی تەواوی برینەکان قەتماغە دەبەستن و بەتەواوی چاک دەبنەوە، دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوێزنەوە. <ref name="WHO_Q&A"/> هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵی تووشبووەوە بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی تووشبوو یان لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندنەوە. <ref name="WHO_Q&A" /> دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ [[دی ئێن ئەی]] (DNA)ی ڤایرۆسەکە لەناو برینەکاندا پشتڕاست دەکرێتەوە. <ref name="WHOfact2023" /> [[ڤاکسین|پێکوتە (ڤاکسین)]] بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە لە مەترسییەکی بەرزی تووشبووندان. <ref name="WHOfact2023"/> تا ئێستا هیچ پێکوتەیەک بەتایبەتی دژی ئێم‌ پۆکس پەرەی پێنەدراوە، بەڵام دەرکەوتووە کە پێکوتەکانی ئاوڵە (Smallpox) کاریگەریی باشیان هەیە و سەرکەوتوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Christodoulidou MM, Mabbott NA |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Efficacy of smallpox vaccines against Mpox infections in humans |journal=Immunotherapy Advances |بەرگ=٣|issue=1 |doi=10.1093/immadv/ltad020 |pmc=١٠٥٩٨٨٣٨|pmid=٣٧٨٨٦٦٢٠|article-number=ltad020}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ خودی نەخۆشییەکە بوونی نییە، هەر بۆیە ئامانج لە چارەسەرکردن تەنها بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە لێکەوتەکانی. <ref name="WHOfact2023" /> <ref name="NIH_Mpox">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox|سەردێڕ=Mpox {{!}} NIAID: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}</ref> هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسیی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) دەکرێت بۆ چارەسەری ئێم‌ پۆکس بەکاربهێنرێن، <ref name="WHOfact2023" /> بەڵام تا ئێستا کاریگەرییە و توانای بە تەواوی نەسەلمێنراوە. <ref name="CSC_TPOXX">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html|سەردێڕ=Patient’s Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> نەخۆشیی ئێم‌ پۆکس پەتا و نەخۆشییەکی خۆجەییە (Endemic) لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقادا، کە تێیدا گومان دەکرێت چەندین جۆری شیردەر وەک سەرچاوەی سروشتی (Natural reservoir)ی ڤایرۆسەکە ڕۆڵ ببینن. <ref name="WHOfact2023"/> یەکەمین حاڵەتەکانی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری باسانکوسو لە [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] دەستنیشان کران <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=١٦|issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=٨٨٧٠٥٠٢|pmid=٣٥١٤٨٣١٣|doi-access=free |article-number=e0010141}}</ref> لەو کاتەوە، ڕێژەی دووبارەبوونەوە و توندیی بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزینی ئاستی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتە ڕۆتینییەکانی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Bunge2022" /> سەرهەڵدانی جیهانیی جۆری دووەم (Clade II)ی ئەم ڤایرۆسە لە ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣دا بووە یەکەمین ڕووداوی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی ڤایرۆسەکە لە ناو کۆمەڵگەدا لە دەرەوەی کیشوەری ئەفریقا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی (PHEIC) ڕاگەیاند. دواتر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوەکە ئەو بڕیارەی هەڵوەشاندەوە، بەهۆی ئەوەی بڵاوبوونەوەکە کۆنترۆڵ کرا، و تێکەڵەیەک لە هەڵمەتەکانی کوتان و هۆشیارکردنەوەی تەندروستیی گشتی وەک ڕێکاری سەرکەوتووی کۆنترۆڵکردنەکە دەستنیشان کران. <ref name="WHO2023-05">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox|سەردێڕ=Mpox WHO/Europe |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220731232426/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانێکی نوێی لقێکی (گۆڕاوێکی) جۆری یەکەمی ئێم پۆکس (کە بە Clade Ib دەناسرێت) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەستنیشان کرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/outbreaks/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |سەردێڕ=Clade I Mpox Outbreak Originating in Central Africa}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، ئەم ڤایرۆسە لە چەندین وڵاتی ئەفریقی بڵاوبووەوە، کە ئەمەش نیگەرانییەکانی زیاتر کرد سەبارەت بە گۆڕانی ڤایرۆسەکە و زیادبوونی توانای گواستنەوەی باشتر لە نێوان مرۆڤەکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/how-scientists-are-racing-understand-new-mpox-strain-democratic-republic-congo |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance |سەردێڕ=How scientists are racing to understand the new Mpox strain in the Democratic Republic of the Congo}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240806202217/https://www.cidrap.umn.edu/mpox/who-considers-public-health-emergency-mpox-cases-mount-africa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP) |سەردێڕ=WHO considers public health emergency as mpox cases mount in Africa |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) ئەم بڵاوبوونەوەیەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 20240814">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=MSN |سەردێڕ=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408142">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref> == زاراوەناسی == لە ساڵی ١٩٥٨دا، ئەو نەخۆشخەرەی (pathogen) کە دەبێتە هۆی نەخۆشیی ئێم پۆکس دۆزرایەوە، ئەمەش پاش دوو ڕووداو کە تێیدا کۆمەڵە مەیموونێک بە مەبەستی توێژینەوە تووشی نەخۆشییەکی هاوشێوەی ئاوڵە کرابوون. لە سەرەتادا ناوی "ئاوڵەی مەیموون - Monkeypox"ی لێنرا، بەڵام سەرچاوەی ڕاستەقینەی نەخۆشییەکە نەزانراوە. بڕوا وایە کە ئەگەری گواستنەوە لە قرتێنەرە ئەفریقییەکان و لە نێویاندا مەیموونەکان بوونی هەبێت. <ref name="CDC_About">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/about/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html|سەردێڕ=About Monkeypox |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Mpox}}</ref> لەسەرەتای سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٢ەوە، شارەزایانی تەندروستیی گشتی و توێژەران، بەتایبەتی لە ئەفریقا، داوایان لە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) کرد کە ناوی نەخۆشییەکە بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853|سەردێڕ=Urgent need for a non-discriminatory and non-stigmatizing nomenclature for monkeypox virus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525180513/https://virological.org/t/urgent-need-for-a-non-discriminatory-and-non-stigmatizing-nomenclature-for-monkeypox-virus/853 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Virological}}</ref> لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کۆمێنت و تێبینیی ڕەگەزپەرستانە هەبوون کە ناوی نەخۆشییەکەیان بە دانیشتووانی ئەفریقاوە دەبەستەوە. هەروەها، وتە جیاکارییەکان بەهەڵە ئێم‌ پۆکسیان وەکو "نەخۆشیی هاوڕەگەزخوازان" پێناسە دەکرد، لەبەر ئەوەی پیاوانی هاوڕەگەزخواز، دووڕەگەزخوازان، و ئەو پیاوانەی کە پەیوەندیی سێکسییان لەگەڵ پیاواندا هەیە، لە زۆرترین بەرکەوتووانی ڤایرۆسەکە بوون لەسەر ئاستی جیهان. پێدەچێت ئەم جیاکارییە کۆمەڵایەتییە (Stigma) ببێتە هۆی ساردکردنەوەی کەسەکان لە گەڕان بەدوای دەستنیشانکردن، پێکوتە و چارەسەردا، کە ئەمەش بیرخەرەوەی ڕۆژانی سەرەتای پەتای ئایدزە (HIV/AIDS) لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. سەرباری ئەوەش، زانیارییە چەواشەکارەکان لە هەندێک ناوچەدا بوونە هۆی هاندانی تووندوتیژی دژی مەیموونەکان، بە بیانووی ئەوەی بەهەڵە بەرپرسیار دەکران لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە. <ref name="w315">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Damaso |یەکەم=Clarissa R. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=١٧|doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=٩٧٩٥٣٢٦|pmid=٣٦٥٨٨٩٨٥|doi-access=free |article-number=100424}}</ref> <ref name="w318">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |ساڵ=٢٠٢٣|سەردێڕ=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |ناونیشان=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |بڵاوکەرەوە=Elsevier BV |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٥|doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=٩٩٠١٩٤٠|pmid=٣٦٧٥٨٥٦٧|doi-access=free}}</ref> <ref name="Berger 2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Berger |یەکەم=MN |دوایین٢=Cassidy-Matthews |یەکەم٢=C |دوایین٣=Farag |یەکەم٣=MWA |دوایین٤=Davies |یەکەم٤=C |دوایین٥=Bopage |یەکەم٥=RI |دوایین٦=Sawleshwarkar |یەکەم٦=S |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mpox-Related Stigma Among Gay, Bisexual, and Other Men Who Have Sex with Men: A Narrative Review. |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |بەرگ=١٣|issue=21 |پەڕە=٢٦٩٠|doi=10.3390/healthcare13212690 |pmc=١٢٦٠٧٥١٤|pmid=٤١٢٢٨٠٥٧|doi-access=free}}</ref> <ref name="Guardian 2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/09/brazilians-stop-attacks-monkeys-monkeypox-world-health|سەردێڕ=WHO stresses monkeypox surge not linked to monkeys amid attack reports |ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڕەزامەندیی لەسەر ناوی نوێی (Mpox - ئێم پۆکس) دەربڕی، <ref name="WHO1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |وێبگە=World Health Organization (WHO) |سەردێڕ=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> کە دوای کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەشێوەیەکی پلە بە پلە وەک زاراوەی پەسەندکراو لە (پۆلێنکردنی نێودەوڵەتیی نەخۆشییەکان - ICD) جێگیر کرا. <ref name="w3182">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Ulaeto D, Agafonov A, Burchfield J, Carter L, Happi C, Jakob R, Krpelanova E, Kuppalli K, Lefkowitz EJ, Mauldin MR, De Oliveira T, Onoja B, Otieno J, Rambaut A, Subissi L, Yinka-Ogunleye A, Lewis RF |ساڵ=٢٠٢٣|سەردێڕ=New nomenclature for mpox (monkeypox) and monkeypox virus clades |ناونیشان=http://www.thelancet.com/article/S1473309923000555/pdf |journal=The Lancet Infectious Diseases |بڵاوکەرەوە=Elsevier BV |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٥|doi=10.1016/s1473-3099(23)00055-5 |issn=1473-3099 |pmc=٩٩٠١٩٤٠|pmid=٣٦٧٥٨٥٦٧|doi-access=free}}</ref> گۆڕینی ناوەکە پەیوەندییە زانستییەکەی بە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەوە (Poxviruses) دەپارێزێت و هاوکات نووسینی ناوەکەشی بە زمانە جیاوازەکان ئاسانتر کردووە. <ref name="w3152">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Damaso |یەکەم=Clarissa R. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phasing out monkeypox: mpox is the new name for an old disease |journal=The Lancet Regional Health – Americas |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=١٧|doi=10.1016/j.lana.2022.100424 |issn=2667-193X |pmc=٩٧٩٥٣٢٦|pmid=٣٦٥٨٨٩٨٥|doi-access=free |article-number=100424}}</ref> ژێر-جۆرەکانی ڤایرۆسی ئێم پۆکسیش ناوەکانیان گۆڕدرا؛ ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "حەوزی کۆنگۆ (ئەفریقای ناوەڕاست)" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری یەکەم (Clade I)، و ئەو جۆرەی کە پێشتر بە "ئەفریقای ڕۆژئاوا" دەناسرا گۆڕدرا بۆ جۆری دووەم (Clade II). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.who.int/news/item/12-08-2022-monkeypox--experts-give-virus-variants-new-names |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO) |سەردێڕ=Monkeypox: experts give virus variants new names}}</ref> بە مەبەستی پاراستنی دەستڕاگەیشتن بە تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئاسانکاریی توێژینەوە، زاراوەی (Monkeypox) و ناوە کۆنەکانی ژێر-جۆرەکان لە داتابەیسی ICD وەک زاراوەی گەڕان بۆکراو دەمێننەوە. <ref name="WHO12">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news/item/28-11-2022-who-recommends-new-name-for-monkeypox-disease |وێبگە=World Health Organization (WHO) |سەردێڕ=WHO recommends new name for monkeypox disease}}</ref> لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا، (سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان - CDC)ی ئەمریکی گەڕایەوە بۆ بەکارهێنانی ناوی Monkeypox، بە پشت بەستن بەو هۆکارەی کە ڤایرۆسەکە هۆکاری دروستبوونی نەخۆشییەکەیە. <ref name="p437">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Romanik |یەکەم=Dr. Nikki |دوایین٢=Daskalakis |یەکەم٢=Dr. Demetre |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=HHS Is Wrong to Bring Back the Stigmatizing Name Monkeypox |ناونیشان=https://time.com/7321965/mpox-monkeypox-virus-name-change-hhs/ |journal=TIME |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Stages_of_monkeypox_lesion_development.jpg|وێنۆک|قۆناغەکانی گەشەکردنی برینی ئێم پۆکس]] [[پەڕگە:22-1374-F1.jpg|وێنۆک|بەرەوپێشچوونی برینی نەکرۆزی (مردنی شانەکان)ی ئێم پۆکس پاش بەرکەوتن بە دەرزییەکی پیسبوو بە کێم (Pustule) <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٨|issue=12 |پەڕەکان=٢٥١٦–٢٥١٩|doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=٩٧٠٧٦٠٠|pmid=٣٦٢٥٢١٥٢|s2cid=252969061}}</ref>]] [[پەڕگە:Monkeypox_lesions.jpg|وێنۆک|پەڵەکانی ئێم پۆکس لەسەر ئەندامی نێرینە]] [[پەڕگە:Oral_monkeypox_lesion.jpg|وێنۆک|ئاوسانی لەوزەتێنی ڕاست لەگەڵ برینێکی کێمدار لە سەریەوە لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ٢٠٢٢دا.]] نیشانە سەرەتاییەکانی تووشبوون بە ئێم پۆکس بریتین لە تا، ئازاری ماسولکە، و قوڕگ ئێشە، کە دواتر لیرک و پەڵەی پێستی خوروودار یان بەئازار، سەرئێشە، ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان و شەکەتییان بەدوادا دێت. مەرج نییە هەموو کەسێک تەواوی نیشانەکانی تێدا دەربکەوێت. <ref name="WHOfact2023"/> <ref name="CDC_Sym"/> ئەو کەسانەی تووشی ئێم پۆکس دەبن بەزۆری نزیکەی هەفتەیەک پاش تووشبوونەکە نیشانەکانیان لێ دەردەکەوێت. سەرەڕای ئەوەش، ماوەی متبوونی (كڕبوون) ڤایرۆسەکە (Incubation period) دەتوانێت لە نێوان یەک ڕۆژ بۆ چوار هەفتەدا بگۆڕێت. <ref name="WHOfact2023"/> <ref name="McFarland2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McFarland SE, Marcus U, Hemmers L, Miura F, Iñigo Martínez J, Martínez FM, Montalbán EG, Chazelle E, Mailles A, Silue Y, Hammami N, Lecompte A, Ledent N, Vanden Berghe W, Liesenborghs L, Van den Bossche D, Cleary PR, Wallinga J, Robinson EP, Johansen TB, Bormane A, Melillo T, Seidl C, Coyer L, Boberg R, Jurke A, Werber D, Bartel A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Estimated incubation period distributions of mpox using cases from two international European festivals and outbreaks in a club in Berlin, May to June 2022 |journal=Euro Surveillance |بەرگ=٢٨|issue=27 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2023.28.27.2200806 |pmc=١٠٣٧٠٠٤٠|pmid=٣٧٤١٠٣٨٣}}</ref> لیرکەکان لە چەندین برینی بچووک پێکدێن، کە لەوانەیە لەسەر لەپی دەست، بنەپێ، دەموچاو، دەم، قوڕگ، ئەندامەکانی زاوزێ، یان کۆم دەربکەون. <ref name="WHOfact2023"/>سەرەتا وەک پەڵەی تەختی بچووک دەست پێدەکەن، پێش ئەوەی ببن بە زیپکەی بچووک، کە پاشان پڕ دەبن لە شلە، و لە کۆتاییدا دەتەقن و قەتماغە دەبەستن، کە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیکەی دە ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="CDC_Sym">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240402174303/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، برینەکان لەوانەیە تووشی نەکرۆز (مردنی شانەکان) ببن، کە پێویستیان بە لابردنی شانە مردووەکان (Debridement) هەیە و کاتێکی زیاتریان بۆ چاکبوونەوە دەوێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Prasad |یەکەم=Sonya |دوایین٢=Galvan Casas |یەکەم٢=Cristina |دوایین٣=Strahan |یەکەم٣=Alexis G. |دوایین٤=Fuller |یەکەم٤=L. Claire |دوایین٥=Peebles |یەکەم٥=Klint |دوایین٦=Carugno |یەکەم٦=Andrea |دوایین٧=Leslie |یەکەم٧=Kieron S. |دوایین٨=Harp |یەکەم٨=Joanna L. |دوایین٩=Pumnea |یەکەم٩=Teodora |دوایین١٠=McMahon |یەکەم١٠=Devon E. |دوایین١١=Rosenbach |یەکەم١١=Misha |دوایین١٢=Lubov |یەکەم١٢=Janet E. |دوایین١٣=Chen |یەکەم١٣=Geoffrey |دوایین١٤=Fox |یەکەم١٤=Lindy P. |دوایین١٥=McMillen |یەکەم١٥=Allen |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=A dermatologic assessment of 101 mpox (monkeypox) cases from 13 countries during the 2022 outbreak: Skin lesion morphology, clinical course, and scarring |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |بەرگ=٨٨|issue=5 |پەڕەکان=١٠٦٦–١٠٧٣|doi=10.1016/j.jaad.2022.12.035 |issn=0190-9622 |pmc=٩٨٣٣٨١٥|pmid=٣٦٦٤١٠١٠}}</ref> <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caldas JP, Valdoleiros SR, Rebelo S, Tavares M |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox after Occupational Needlestick Injury from Pustule |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٨|issue=12 |پەڕەکان=٢٥١٦–٢٥١٩|doi=10.3201/eid2812.221374 |pmc=٩٧٠٧٦٠٠|pmid=٣٦٢٥٢١٥٢|s2cid=252969061}}</ref> لەوانەیە هەندێک کەس تەنها یەک برینیان لێ دەربکەوێت، لە کاتێکدا هەندێکی تر سەدان برینیان هەبێت. <ref name="WHOfact2023"/> هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کەسێک بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس تووش ببێت بەبێ ئەوەی هیچ نیشانەیەک نیشان بدات (Asymptomatic). <ref name="WHOfact2023" /> بەزۆری نیشانەکان دوو بۆ چوار هەفتە دەخایەنن بەڵام لەوانەیە لەو کەسانەی کە سیستەمی بەرگرییان لاوازە زیاتر بخایەنن. <ref name="CDC_Sym"/> <ref name="WHOfact2023" /> === لێکەوتەکانی === لێکەوتە و ئاڵۆزکارییەکان بریتین لە هەوکردنە لاوەکییەکان، هەوکردنی سییەکان (زاتوریە)، ژەهراویبوونی خوێن (سێپسس)، هەوکردنی مێشک (Encephalitis)، و لەدەستدانی بینایی بەدوای هەوکردنی گلێنەی چاودا. <ref name="WHOfact2023"/> ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە، چ بەهۆی دەرمانەوە بێت، یان حاڵەتە پزیشکییەکان، یان نەخۆشیی ئایدزەوە (HIV)، زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە کە نەخۆشییەکەیان توندتر بێت. <ref name="WHOfact2023" /> ئەگەر تووشبوونەکە لە کاتی دووگیانیدا ڕووبدات، لەوانەیە ببێتە هۆی لەدایکبوونی منداڵی مردوو (Stillbirth) یان لێکەوتەی تر. <ref name="WHO_Q&A">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> === دەرەنجام === ئەگەر هیچ لێکەوتەیەک بوونی نەبێت، لێکەوتە درێژخایەنەکان (Sequelae) دەگمەنن؛ پاش چاکبوونەوە، قەتماغەکان لەوانەیە جێگەی کاڵ جێبهێڵن پێش ئەوەی ببن بە شوێنەواری (جێبرینی) تاریکتر. <ref name="Goldman20202">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=[[Goldman-Cecil Medicine]]|vauthors=Petersen BW, Damon IK|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Elsevier|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٥٣٢٦٦-٢|veditors=Goldman L, Schafer AI|edition=26th|بەرگ=٢|شوێن=Philadelphia|پەڕەکان=٢١٨٠–٢١٨٣|chapter=348. Smallpox, monkeypox and other poxvirus infections|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٢|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119201623/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&dq=monkeypox&pg=PA2180|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گیانلەدەستدان === لە ڕووی مێژووییەوە، ڕێژەی مردنی تووشبووان (Case Fatality Rate - CFR) لە سەرهەڵدانەکانی ڕابردوودا بە نزیکەی ١٪ بۆ ١٠٪ خەمڵێندراوە، بە جۆرێک کە جۆری یەکەم (Clade I) بە توندتر و مەترسیدارتر لە جۆری دووەم (Clade II) دادەنرێت. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |بەرگ=١٩٤|issue=31 |پەڕە=E١٠٩٧|doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=٩٣٧٧٥٦٧|pmid=٣٥٩٧٠٥٥٠|doi-access=free}}</ref> <ref name="Gessain 2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gessain A, Nakoune E, Yazdanpanah Y |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٨٧|issue=19 |پەڕەکان=١٧٨٣–١٧٩٣|doi=10.1056/NEJMra2208860 |pmid=٣٦٢٨٦٢٦٣|doi-access=free}}</ref> ڕێژەی مردنی تووشبووان لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ کە بەهۆی جۆری (Clade IIb)ەوە بوو زۆر کەم بوو، کە بە ٠.١٦٪ خەمڵێنرا، زۆربەی گیانلەدەستدانەکانیش لەو کەسانەدا بوو کە پێشتر سیستەمی بەرگرییان سەرکوتکراو یان لاواز بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis|سەردێڕ=Mpox - Prognosis {{!}} BMJ Best Practice US |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230531173630/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/1611/prognosis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=BMJ Best Practice}}</ref> لەبەرامبەردا، تا نیسانی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانی جۆری یەکەم (Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕێژەی مردنی (CFR) ٤.٩٪ بووە. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٧٣|issue=19 |پەڕەکان=٤٣٥–٤٤٠|doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=١١١١٥٤٣٢|pmid=٣٨٧٥٣٥٦٧}}</ref> جیاوازیی نێوان ئەم خەمڵاندنانە دەگەڕێتەوە بۆ: * جیاوازی لە توانای نەخۆشخستن (Virulence)ی جۆری یەکەم لەچاو جۆری دووەمدا. <ref name="pmid 38753567">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McQuiston JH, Luce R, Kazadi DM, Bwangandu CN, Mbala-Kingebeni P, Anderson M, Prasher JM, Williams IT, Phan A, Shelus V, Bratcher A, Soke GN, Fonjungo PN, Kabamba J, McCollum AM, Perry R, Rao AK, Doty J, Christensen B, Fuller JA, Baird N, Chaitram J, Brown CK, Kirby AE, Fitter D, Folster JM, Dualeh M, Hartman R, Bart SM, Hughes CM, Nakazawa Y, Sims E, Christie A, Hutson CL |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=U.S. Preparedness and Response to Increasing Clade I Mpox Cases in the Democratic Republic of the Congo – United States, 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/pdfs/mm7319a3-H.pdf |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٧٣|issue=19 |پەڕەکان=٤٣٥–٤٤٠|doi=10.15585/mmwr.mm7319a3 |pmc=١١١١٥٤٣٢|pmid=٣٨٧٥٣٥٦٧}}</ref> * کەمیی تۆمارکردنی حاڵەتە سووکەکان یان بێنیشانەکان لە ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقادا، کە بەگشتی ژێرخانی تەندروستییان لاوازە. <ref name="Death_Rates">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vogel L |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Making sense of monkeypox death rates |journal=CMAJ |بەرگ=١٩٤|issue=31 |پەڕە=E١٠٩٧|doi=10.1503/cmaj.1096012 |pmc=٩٣٧٧٥٦٧|pmid=٣٥٩٧٠٥٥٠|doi-access=free}}</ref> * پەرەسەندنی ڤایرۆسەکە بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی نەخۆشییەکی سووکتر لە مرۆڤدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dumonteil E, Herrera C, Sabino-Santos G |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Monkeypox Virus Evolution before 2022 Outbreak |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=٤٥١–٤٥٣|doi=10.3201/eid2902.220962 |pmc=٩٨٨١٧٨٦|pmid=٣٦٦٩٢٥١١}}</ref> * باشتربوونی تەندروستیی گشتی و چاودێریی تەندروستیی باشتر لەو کۆمەڵگەیانەی کە زیاترین زیانیان بەرکەوت لە سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا. <ref name="Death_Rates" /> === لە ئاژەڵەکانی تردا === بڕوا وایە کە شیردەرە بچووکەکان وەکو سەرچاوەی سروشتی (Reservoir) بۆ ڤایرۆسەکە کاردەکەن لە ناوچە خۆجێییەکاندا. <ref name="CDC_Animals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html|سەردێڕ=Mpox in Animals and Pets {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030808/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/veterinarian/mpox-in-animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بڵاوبوونەوە لە نێوان ئاژەڵەکاندا لە ڕێگەی ڕێڕەوی پیسایی-دەمەوە (Fecal–oral route) و لە ڕێگەی لووتەوە، و لە ڕێگەی برین و خواردنی گۆشتی تووشبووەوە ڕوودەدات. <ref name="Wingfield20092">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Veterinary Disaster Response|vauthors=Nash SL, Palmer SB, Wingfield WE|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٨-١٠١٤-٠|veditors=Wingfield WE, Palmer SB|شوێن=Iowa|پەڕەکان=١٦٧–١٦٨|chapter=1.11. Zoonoses and zoonotic diseases|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240815030801/https://books.google.com/books?id=kffqobiSuqAC&dq=monkeypo&pg=PA167#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> هەروەها نەخۆشییەکە لە کۆمەڵێکی بەرفراوانی ئاژەڵەکانی تریشدا تۆمارکراوە، لەوانە مەیموون، مێروولەخۆر، ژیشک، سەگی مێرگ (Prairie dogs)، سمۆرە، و مشکی کەپوو درێژ (Shrews). نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە ئاژەڵەکاندا بە باشی لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکراوە و توێژینەوەی زیاتریش بەردەوامن. <ref name="CDC_Animals2" /> حاڵەتی تووشبوونی ئاژەڵ لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بوونی هەبووە؛ لە کاتی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەمریکادا، سەگەکانی مێرگ (Cynomys ludovicianus) تووشبوون و نیشانەکانی تا، کۆکە، هەوکردنی چاو، کەمخۆری و پەڵەی پێستیان تێدا دەرکەوت. <ref name="CDCanimals2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220519194218/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/veterinarian/examination.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی تووشبوونی سەگی ماڵی (Canis familiaris) هەبووە کە نیشانەی پەڵە و برینی پێستی تێدا دەرکەوتووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Seang S, Burrel S, Todesco E, Leducq V, Monsel G, Le Pluart D, Cordevant C, Pourcher V, Palich R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Evidence of human-to-dog transmission of monkeypox virus |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٠|issue=10353 |پەڕەکان=٦٥٨–٦٥٩|doi=10.1016/S0140-6736(22)01487-8 |pmc=٩٥٣٦٧٦٧|pmid=٣٥٩٦٣٢٦٧}}</ref> == هۆکار == ئێم پۆکس لە هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵدا بەهۆی تووشبوون بە (ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی ئۆرسۆپۆکس - Orthopoxvirus monkeypox) دروست دەبێت – کە ڤایرۆسێکی خاوەن دی ئێن ئەی دوانییە (Double-stranded DNA) و سەر بە ڕەگەزی ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکس و خێزانی ڤایرۆسەکانی ئاوڵەیە (Poxviridae)، ئەمەش وای لێدەکات زۆر نزیک بێت لە ڤایرۆسەکانی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox)، ئاوڵەی مانگا (Cowpox)، و ڤایرۆسی ڤاکسینیا (Vaccinia). <ref name="WHOfact2023"/> دوو ژێر-جۆرە سەرەکییەکەی ڤایرۆسەکە بریتین لە Clade I و Clade II. لە نیسانی ٢٠٢٤دا، دوای دەستنیشانکردنی گۆڕاوێکی نوێ، جۆری یەکەم (Clade I) دابەش کرا بۆ دوو ژێر-جۆر بە ناوەکانی Ia و Ib. بە هەمان شێوە، جۆری دووەمیش دابەش دەبێت بۆ: Clade IIa و Clade IIb. <ref name="WHOfact2023"/> <ref name="UKHSA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox|سەردێڕ=Mpox: background information |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/mpox/new-mpox-clade-1-lineage-identified-dr-congo-outbreak|سەردێڕ=New mpox clade 1 lineage identified in DR Congo outbreak {{!}} CIDRAP |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێشبینی دەکرێت جۆری یەکەم ببێتە هۆی نەخۆشییەکی توندتر و ڕێژەی مردنی زیاتر بەراورد بە جۆری دووەم. <ref name="NIH_Mpox"/> [[پەڕگە:Monkeypox_viruses_scale.png|وێنۆک|پێکهاتە و قەبارەی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون]] ڤایرۆسەکە بە نەخۆشییەکی خۆجێیی (Endemic) دادەنرێت لە ناوچە دارستانە باراناوییە خولگەیییەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا. <ref name="NIH_mpox">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Mpox (Monkeypox) |vauthors=Moore MJ, Rathish B, Zahra F |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230316164529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK574519/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |pmid=٣٤٦٦٢٠٣٣}}</ref> جگە لە مەیموونەکان، ڤایرۆسەکە دەستنیشانکراوە لە مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، جۆرەکانی مشکی خەواڵوو و سمۆرە ئەفریقییەکاندا. بەکارهێنانی ئەم ئاژەڵانە وەکو خۆراک لەوانەیە سەرچاوەیەکی گرنگ بێت بۆ گواستنەوەی ڤایرۆسەکە بۆ مرۆڤ. <ref name="WHOfact2023"/> == گواستنەوە == پێدەچێت سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە شیردەرە بچووکەکانی ئەفریقای خولگەیی بن. <ref name="NIH_mpox"/> یەکەم بەڵگەی یەکلاکەرەوە لەسەر ئەمە لە شوباتی ٢٠٢٦دا ئاشکرا بوو، کاتێک پشتڕاستکرایەوە کە گۆشتی سمۆرە سەرچاوەی تووشبوونی کۆمەڵێک مەیموونی جۆری (Sooty mangabeys) بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Riutord-Fe |یەکەم=Carme |دوایین٢=Schlotterbeck |یەکەم٢=Jasmin |دوایین٣=Lagostina |یەکەم٣=Lorenzo |دوایین٤=Kouadio |یەکەم٤=Leonce |دوایین٥=Herridge |یەکەم٥=Harriet R. |دوایین٦=Jochum |یەکەم٦=Moritz J. S. |دوایین٧=Noma |یەکەم٧=Nea Yves |دوایین٨=López-Morales |یەکەم٨=Ane |دوایین٩=Hoffmann |یەکەم٩=Donata |دوایین١٠=Calvelage |یەکەم١٠=Sten |دوایین١١=Kühl |یەکەم١١=Hjalmar |دوایین١٢=Mielke |یەکەم١٢=Alexander |دوایین١٣=Crockford |یەکەم١٣=Catherine |دوایین١٤=Samuni |یەکەم١٤=Liran |دوایین١٥=Wittig |یەکەم١٥=Roman M. |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Transmission of MPXV from fire-footed rope squirrels to sooty mangabeys |journal=Nature |بەرگ=٦٥١|issue=8104 |پەڕەکان=١٨٥–١٩٠|bibcode=2026Natur.651..185R |doi=10.1038/s41586-025-10086-y |pmc=١٢٩٦٠٢٣٢|pmid=٤١٦٧٣١٤٦|doi-access=free}}</ref> ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ئاژەڵەوە بۆ ئاژەڵ یان بۆ مرۆڤ بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی گازگرتن و ڕووشاندن، لە ڕێگەی ڕاوکردن یان کەوڵکردنی ئاژەڵی تووشبوو، یان لە ڕێگەی خواردنی گۆشتی کاڵ یان کەم کوڵاوەوە. <ref name="CDC_Transmission">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html|سەردێڕ=How It Spreads {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230521160406/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/transmission.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Chaix |یەکەم=Estelle |دوایین٢=Boni |یەکەم٢=Mickaël |دوایین٣=Guillier |یەکەم٣=Laurent |دوایین٤=Bertagnoli |یەکەم٤=Stéphane |دوایین٥=Mailles |یەکەم٥=Alexandra |دوایین٦=Collignon |یەکەم٦=Catherine |دوایین٧=Kooh |یەکەم٧=Pauline |دوایین٨=Ferraris |یەکەم٨=Olivier |دوایین٩=Martin-Latil |یەکەم٩=Sandra |دوایین١٠=Manuguerra |یەکەم١٠=Jean-Claude |دوایین١١=Haddad |یەکەم١١=Nadia |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Risk of Monkeypox virus (MPXV) transmission through the handling and consumption of food |journal=Microbial Risk Analysis |بەرگ=٢٢|bibcode=2022MbRA...2200237C |doi=10.1016/j.mran.2022.100237 |issn=2352-3530 |pmc=٩٥٩٥٣٤٩|pmid=٣٦٣٢٠٩٢٩|article-number=100237}}</ref> ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پێستی بریندارەوە، یان لە ڕێگەی ڕووە لینجەکانەوە وەکو دەم، کۆئەندامی هەناسە، یان ئەندامەکانی زاوزێ دەچێتە ناو جەستەوە. <ref name="WHOfact2023"/> ئێم پۆکس دەتوانێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگوێزرێتەوە لە ڕێگەی بەرکەوتن بە ماددە یان شلەی برینە تووشبووەکان لەسەر پێست، لەناو دەم، یان لەسەر ئەندامەکانی زاوزێ؛ ئەمەش بەرکەوتن لە خۆدەگرێت، بەرکەوتنی نزیک، و لە کاتی جووتبوونی سێکسیدا. <ref name="WHOfact2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox|سەردێڕ=Mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref name="CDC_Transmission"/> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox|سەردێڕ=Mpox |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هەروەها مەترسیی تووشبوون لە ڕێگەی کەرەستە پیسبووەکان (Fomites)ەوە بوونی هەیە، وەکو ئەو جلوبەرگە یان جێخەوانەی کە بە پاشماوەی برینەکان پیسبوون. <ref name="CDC_Transmission" /> == دەستنیشانکردن == دەستنیشانکردنی جیاکاریی کلینیکی (Clinical differential diagnosis) جیاوازی دەکات لە نێوان نەخۆشییە پەڵەیییەکانی وەک دڕکەومێکوتە، سورێژە، هەوکردنە بەکتریاییەکانی پێست، گەڕی (Scabies)، هەستیاریی ڕووەکەکان، سیفلیس (Syphilis)، و ئەو هەستیارییانەی پەیوەندییان بە دەرمانەوە هەیە. <ref name="o104">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hussain |یەکەم=Azhar |دوایین٢=Kaler |یەکەم٢=Jasndeep |دوایین٣=Lau |یەکەم٣=George |دوایین٤=Maxwell |یەکەم٤=Tyler |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Clinical Conundrums: Differentiating Monkeypox From Similarly Presenting Infections |ناونیشان=https://assets.cureus.com/uploads/review_article/pdf/113445/20221104-31928-ylnppj.pdf |journal=Cureus |بەرگ=١٤|issue=10 |doi=10.7759/cureus.29929 |issn=2168-8184 |pmc=٩٦٣٤١٤٠|pmid=٣٦٣٤٨٨٨٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e29929}}</ref> پشکنینی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بۆ نموونەی برینەکانی پێست، باشترین و پەسەندترین پشکنینی دەستنیشانکردنە، هەرچەندە لایەنە نەرێنییەکەی ئەوەیە کە بەدەستهێنانی ئەنجامەکەی تا ڕادەیەک خاوە. <ref name="WHOfact2023"/> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) یەکەمین پشکنینی دەستنیشانکردنی لەژێر ڕێکاری (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو - EUL)دا پەسەند کرد. پشکنینی ئامێری (Alinity m MPXV) ڕێگە بە دەستنیشانکردنی ڤایرۆسەکە دەدات لە ڕێگەی پشکنینی تاقیگەییی نموونەی برینەکانی پێستەوە، کە ئەنجامەکە لە ماوەی کەمتر لە دوو کاتژمێردا دەردەخات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/4/who-approves-first-mpox-test-for-faster-diagnoses|سەردێڕ=WHO approves first mpox test for faster diagnoses |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.molecular.abbott/us/en/products/infectious-disease/alinity-m-monkeypox-assay|سەردێڕ=Alinity m Monkeypox Assay |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Abbott Laboratories}}</ref> == ڕێگریکردن == === پێکوتە === لە ڕووی مێژووییەوە، دەرکەوتووە کە پێکوتەی ئاوڵەی مرۆڤ (Smallpox) مەترسیی تووشبوون بە ئێم پۆکس کەمدەکاتەوە لەو کەسانەی لە ئەفریقا پێشتر کوتراون. کەمبوونەوەی بەرگری دژی ڤایرۆسەکانی ئاوڵە لەو کۆمەڵگەیانەی بەرکەوتەیان هەیە، یەکێکە لە هۆکارەکانی زیادبوونی ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەمبوونەوە و دابەزینی ئەو بەرگرییە بەکۆمەڵەی (Cross-protective immunity) لە ناو ئەو کەسانەی کە پێش ساڵی ١٩٨٠ کوتراون (کاتێک کە هەڵمەتە بەرفراوانەکانی کوتانی ئاوڵە وەستێنران)، هەروەها بەهۆی زیادبوونی وردەوردەی ڕێژەی کەسانی نەکوترراو لە ناو کۆمەڵگەدا. <ref name="Kantele, A. 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kantele A, Chickering K, Vapalahti O, Rimoin AW |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Emerging diseases-the monkeypox epidemic in the Democratic Republic of the Congo |journal=Clinical Microbiology and Infection |بەرگ=٢٢|issue=8 |پەڕەکان=٦٥٨–٦٥٩|doi=10.1016/j.cmi.2016.07.004 |pmc=٩٥٣٣٨٨٧|pmid=٢٧٤٠٤٣٧٢|doi-access=free}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، چوار پێکوتە بۆ خۆپاراستن لە ئێم پۆکس بەکاردەهێنران، کە هەموویان لە بنەڕەتدا بۆ دژی ئاوڵە پەرەیان پێدراوە. * پێکوتەی MVA-BN (بە ناوە بازرگانییەکانی Jynneos, Imvamune یان Imvanex دەناسرێت) کە لەلایەن کۆمپانیای (Bavarian Nordic)ەوە بەرهەم دەهێنرێت. مۆڵەتی بەکارهێنانی دژی ئێم پۆکسی لە ئەوروپا، ئەمریکا و کەنەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.labiotech.eu/trends-news/monkeypox-smallpox-vaccine/|سەردێڕ=Bavarian Nordic gets European monkeypox approval for smallpox vaccine |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Labiotech UG}}</ref> * پێکوتەی LC16 لە کۆمپانیای KMB Biologics (ژاپۆن) – مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ژاپۆن هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/prevention|سەردێڕ=Mpox - Prevention {{!}} BMJ Best Practice US |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=British Medical Journal}}</ref> * پێکوتەی OrthopoxVac، کە مۆڵەتی بەکارهێنانی لە ڕووسیا هەیە و لەلایەن (سەنتەری توێژینەوەی دەوڵەتی بۆ ڤایرۆسناسی و بایۆتەکنۆلۆژیا - VECTOR)ەوە لە ڕووسیا بەرهەم دەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://gxpnews.net/en/2023/09/the-vector-center-will-soon-commence-the-production-of-the-smallpox-vaccine/|سەردێڕ=The Vector center will soon commence the production of the smallpox vaccine |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=GxP News}}</ref> * پێکوتەی ACAM2000، کە لەلایەن کۆمپانیای Emergent BioSolutionsەوە بەرهەم دەهێنرێت. لە مانگی ئابی ٢٠٢٤دا بۆ بەکارهێنان دژی ئێم پۆکس لە ئەمریکا پەسەند کرا. پێکوتەکانی MVA-BN و ACAM2000 هەردووکیان ڤایرۆسی (ڤاکسینیا - Vaccinia)یان تێدایە. ڤاکسینیا ڤایرۆسێکی کەمتر مەترسیدارە لە ڕەگەزی ئۆرسۆپۆکس بەراورد بە ڤایرۆسی ئێم پۆکس یان ڤایرۆسی ڤاریۆلا (هۆکاری ئاوڵە)، و بەهۆی لێکچوونێکی زۆری پرۆتینی لە نێوان ڤایرۆسەکانی ئۆرسۆپۆکسدا، ئەم دوو پێکوتەیەی ڤاکسینیا دەبنە هۆی دروستبوونی دژەتەن کە بەرگرییەکی بەکۆمەڵ دژی ڤایرۆسەکانی تری ئەم خێزانە دابین دەکەن، وەکو ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون. لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی ڤاکسینیا لە پێکوتەی MVA-BNدا توانای زۆربوونی (لەبەرگرتنەوەی) نییە، لە ئەمریکا پێشنیار دەکرێت لەبری ACAM2000 بەکاربهێنرێت بۆ ئەو کەسانەی کە مەترسییەکی بەرزی تووشبوون بە ئێم پۆکسیان هەیە یان ئەوانەی کە لەم دواییانەدا بەرکەوتەیان هەبووە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rao |یەکەم=Agam K. |ڕێکەوت=٢٠٢٥|سەردێڕ=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |زمان=en-us |بەرگ=٧٤|issue=22 |پەڕەکان=٣٨٥–٣٩٢|doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=١٢١٧٦١٠٣|pmid=٤٠٥٣١٧٩٨}}</ref> سەنتەرەکانی کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی ئەمریکا (CDC) پێشنیار دەکات کە ئەو کەسانەی لێکۆڵینەوە لە سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس دەکەن، ئەوانەی چاودێریی کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو دەکەن، و ئەوانەی بەهۆی بەرکەوتنی نزیک یان سێکسییەوە لەگەڵ کەسانی تووشبوو یان ئاژەڵی تووشبوو بەرکەوتەیان هەبووە، پێویستە پێکوتە وەربگرن. <ref name="CDC_About"/> (CDC) و (ئاژانسی دەرمانی ئەوروپی - EMA) بەکارهێنانی پێکوتەی MVA-BN بە شێوەی دوو-ژەم پێشنیار دەکەن بۆ ئەو پێگەیشتووانەی کە مەترسیی تووشبوونیان بە ئێم پۆکس لە ڕێگەی چالاکیی سێکسییەوە لەسەرە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rao |یەکەم=Agam K. |ڕێکەوت=٢٠٢٥|سەردێڕ=Use of JYNNEOS (Smallpox and Mpox Vaccine, Live, Nonreplicating) for Persons Aged ≥18 Years at Risk for Mpox During an Mpox Outbreak: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices — United States, 2023 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7422a3.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |زمان=en-us |بەرگ=٧٤|issue=22 |پەڕەکان=٣٨٥–٣٩٢|doi=10.15585/mmwr.mm7422a3 |issn=0149-2195 |pmc=١٢١٧٦١٠٣|pmid=٤٠٥٣١٧٩٨}}</ref> <ref name="Imvanex">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528112802/https://www.ema.europa.eu/en/documents/other/considerations-posology-use-vaccine-jynneos/imvanex-mva-bn-against-monkeypox_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref> === ڕێکارەکانی تر === CDC چەندین ڕێنمایی وردی داڕشتووە سەرباری ڕێکارە ستانداردەکانی کۆنترۆڵکردنی توشبوون. ئەمانە ئەوە لەخۆدەگرن کە کارمەندانی تەندروستی پێویستە جلی تایبەت (Gown)، دەمامک، چاویلکەی خۆپاراستن، و دەمامکی پاڵاوتنی هەوای یەکجاربەکارهاتوو (وەکو N95) بەکاربهێنن، و پێویستە کەسی تووشبوو لە ژوورێکی تایبەتدا گۆشەگیر (کەرەنتینە) بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە بەرکەوتنی کەسانی تر پێی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html|سەردێڕ=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220518152243/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/clinicians/infection-control-hospital.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> ئەو کەسانەی لەو وڵاتانەدا دەژین کە ئێم پۆکس تێیاندا پەتایەکی خۆجێییە، پێویستە خۆیان بەدوور بگرن لە بەرکەوتن بە شیردەرە نەخۆشەکانی وەک قرتێنەرەکان، توورەکەدارەکان (Marsupials)، و مەیموونەکان (مردوو بن یان زیندوو) کە دەکرێت هەڵگری ڤایرۆسەکە بن، و پێویستە خۆیان بپارێزن لە خواردن یان مامەڵەکردن لەگەڵ گۆشتی ئاژەڵی کێویدا (Bush meat). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388|سەردێڕ=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries: Update |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220530002122/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON388 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> <ref name="WHO_Q&A"/> لە میانی سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣دا، چەندین دەزگای تەندروستیی گشتی هەڵمەتی هۆشیاریی گشتییان دەستپێکرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html|سەردێڕ=CDC’s Mpox Toolkit for Event Organizers {{!}} Mpox {{!}} Poxvirus {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528072604/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/resources/toolkits/organizer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/|سەردێڕ=Monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122209/https://campaignresources.dhsc.gov.uk/campaigns/monkeypox/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Department of Health and Social Care – Campaign Resource Centre}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness|سەردێڕ=Sorry…the page you are looking for no longer exists |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528122208/https://www.health.wa.gov.au/Articles/A_E/Campaign-monkeypox-awareness |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Western Australia Department of Health}}</ref> == چارەسەر == زۆربەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بە نیشانەی سووکەوە دەردەکەون و لە ماوەی ٢ بۆ چوار هەفتەدا بەتەواوی چاک دەبنەوە. <ref name="Gov.UK2022">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240820191452/https://www.gov.uk/guidance/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Mpox: background information |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[UK Health Security Agency]]}}</ref><ref name="WHO_Q&A2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Mpox |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> هیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕاوە بۆ نەخۆشییەکە نییە، هەرچەندە دەرمانی دژەڤایرۆسی وەکو (تێکۆڤیریمات - Tecovirimat) بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتە توندەکانی ئێم پۆکس پەسەند کراون. <ref name="CSC_TPOXX2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230524202025/https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/if-sick/treatment.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |سەردێڕ=Patient's Guide to Mpox Treatment with Tecovirimat (TPOXX) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220516151355/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/tecovirimat-siga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Tecovirimat SIGA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref><ref name="NIH_Mpox2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230523142513/https://www.niaid.nih.gov/diseases-conditions/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases |سەردێڕ=Mpox (formerly Monkeypox) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پێداچوونەوەیەکی (کۆکرەین - Cochrane) لە ساڵی ٢٠٢٣دا هیچ توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکیی تەواوکراوی نەدۆزییەوە کە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەرمانەکانی تایبەت بە چارەسەری ئێم پۆکس کردبێت. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠٢٣|issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=١٠٠١٢٤٠٥|pmid=٣٦٩١٦٧٢٧|article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> پێداچوونەوەکە چەند توێژینەوەیەکی کۆنترۆڵکراوی ناهەڕەمەکی دەستنیشان کرد کە هەڵسەنگاندنیان بۆ سەلامەتیی دەرمانەکانی ئێم پۆکس کردووە، و دەرکەوت کە هیچ مەترسییەکی بەرچاو لە بەکارهێنانی تێکۆڤیریماتدا نییە، لەگەڵ بەڵگەیەکی کەم-متمانە کە ئاماژە بەوە دەکات لەوانەیە دەرمانی (برینسیدۆفۆڤیر - Brincidofovir) ببێتە هۆی زیانێکی سووکی جگەر. <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fox T, Gould S, Princy N, Rowland T, Lutje V, Kuehn R |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Therapeutics for treating mpox in humans |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠٢٣|issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD015769 |pmc=١٠٠١٢٤٠٥|pmid=٣٦٩١٦٧٢٧|article-number=CD015769 |collaboration=Cochrane Infectious Diseases Group}}</ref> بوونی ئازار باوە و دەشێت زۆر توند بێت؛ دەکرێت چاودێریی پاڵپشتیکەر (Supportive care) وەکو کۆنترۆڵکردنی ئازار یان تا بۆ نەخۆش بەکاربهێنرێت. <ref name="WHO_Q&A3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240819162521/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Mpox |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref><ref name="BMJ_Best">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221204091145/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/1611/treatment-algorithm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[BMJ Best Practice]] |سەردێڕ=Mpox (monkeypox) – Treatment algorithm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو کەسانەی نەخۆشییەکەیان سووکە پێویستە لە ماڵەوە خۆیان کەرەنتینە بکەن، شلەمەنیی زۆر بخۆنەوە، خواردنی باش بخۆن، و هەنگاو بنێن بۆ پاراستنی تەندروستیی دەروونییان. <ref name="WHOfact20232">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220421083742/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=WHO Factsheet{{snd}}Mpox (Monkeypox) |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەو کەسانەی لە مەترسییەکی بەرزی نەخۆشییەکەدان بریتین لە منداڵان، ژنانی دووگیان، کەسانی بەتەمەن و ئەو کەسانەی سیستەمی بەرگرییان لاوازە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals|سەردێڕ=Factsheet for health professionals on mpox |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220620042406/https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/monkeypox/factsheet-health-professionals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> بۆ ئەم کەسانە، یان ئەوانەی کە نەخۆشییەکەیان توندە، پێشنیار دەکرێت لە نەخۆشخانە بخەوێنرێن و چاودێرییەکی وردی نیشانەکانیان بکرێت. <ref name="BMJ_Best"/> چارەسەری نیشانەیی (Symptomatic treatment) پێشنیار دەکرێت بۆ لێکەوتانەی وەکو هەوکردنی کۆم (Proctitis) و خورووی توند (Pruritis) . <ref name="BMJ_Best" /> توێژینەوەیەک لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ دەریخست کە دەرمانی دژەڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات ماوەی مانەوەی برینەکانی ئێم پۆکسی کورت نەکردووەتەوە لەو کەسانەی تووشی جۆری یەکەمی ئێم پۆکس ببوون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/antiviral-tecovirimat-safe-did-not-improve-clade-i-mpox-resolution-democratic-republic-congo|سەردێڕ=The antiviral tecovirimat is safe but did not improve clade I mpox resolution in Democratic Republic of the Congo {{!}} National Institutes of Health (NIH) |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=National Institutes of Health (NIH)}}</ref> سەرباری ئەمەش، ڕێژەی گشتیی مردن لە توێژینەوەکەدا نزیکەی ١.٧٪ بوو، کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بوو لە ڕێژەی مردنی ٣.٦٪ یان زیاتر کە لە حاڵەتە گشتییەکانی ئێم پۆکسدا لە کۆنگۆ بینراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mast |یەکەم=Jason |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.statnews.com/2024/08/15/mpox-antiviral-tecovirimat-no-better-than-placebo-nih/|سەردێڕ=Antiviral used for mpox no better than placebo, NIH says |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=STAT}}</ref> ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خەواندن لە نەخۆشخانە و دابینکردنی چاودێریی پاڵپشتیکەری کوالیتی-بەرز، بە شێوەیەکی بەرچاو ئاکامی تەندروستیی تووشبووانی ئێم پۆکس باشتر دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Priyan |یەکەم=Vishnu |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/niaid-siga-mpox-trial/|سەردێڕ=NIAID reports preliminary data from trial of SIGA’s Mpox treatment |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Clinical Trials Arena}}</ref> ئەم توێژینەوەیە لەلایەن (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستی - NIH)ی ئەمریکییەوە سپۆنسەر کرا و بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگای نیشتمانیی توێژینەوەی بایۆمیدیکاڵی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ سەرپەرشتی کرا. توێژینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠٢٤ لەسەر دەرمانی دژە ڤایرۆسیی تێکۆڤیریمات سەر بە کۆمپانیای (Siga Technologies)، ئەوەی دەرخست کە ئەم دەرمانە کاریگەر نییە لە کەمکردنەوەی کاتی چاکبوونەوەی برینەکان یان کەمکردنەوەی ئازار لەو پێگەیشتووانەی کە بە جۆری دووەمی ئێم پۆکس تووشبوون. بە پشتبەستن بە ئەنجامە سەرەتاییەکان، لیژنەی سەلامەتی پێشنیاری ڕاگرتنی وەرگرتنی نەخۆشی زیاتری کرد بۆ توێژینەوەکە. ئەم توێژینەوەیە، کە لە ئەیلولی ٢٠٢٢ لەلایەن پەیمانگای نیشتمانیی ئەمریکی بۆ هەستیاری و نەخۆشییە گوازراوەکان دەستی پێکردبوو، نەخۆشانی لە چەندین وڵاتەوە لەخۆگرتبوو (لە نێویاندا ئەمریکا، ئەرجەنتین، و ژاپۆن) کە نیشانەکانی ئێم پۆکسیان بۆ کەمتر لە ١٤ ڕۆژ هەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.contagionlive.com/view/nih-study-finds-tecovirimat-safe-but-ineffective-for-treating-mpox|سەردێڕ=NIH Study Finds Tecovirimat Safe, But Ineffective for Treating Mpox {{!}} Contagion Live |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=ContagionLive |زمان=en}}</ref> شیکارییەکی سەرەتایی هیچ جیاوازییەکی بەرچاوی دەرنەخست لە چارەسەربوونی برینەکان یان کەمبوونەوەی ئازار لە نێوان بەکارهێنانی تێکۆڤیریمات و دەرمانی خەیاڵی (پلاسیبۆ - Placebo). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/nih-study-finds-tecovirimat-was-safe-did-not-improve-mpox-resolution-or-pain|سەردێڕ=NIH Study Finds Tecovirimat Was Safe but Did Not Improve Mpox Resolution or Pain {{!}} National Institutes of Health (NIH) |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=National Institutes of Health (NIH) |زمان=EN}}</ref> === دەستنیشانکردن لە ژینگە کەم-سەرچاوەکاندا === لەگەڵ سەرهەڵدانەکەی مانگی ئابی ٢٠٢٤ لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) داوای لە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان کرد کە بەرهەمەکانیان بۆ پێداچوونەوەی لەناکاو پێشکەش بکەن. ئەم دەستپێشخەرییە بەشێکە لە هەوڵەکانی WHO بۆ دەستەبەرکردنی ئامرازەکانی دەستنیشانکردنی کاریگەر، بەتایبەتی بۆ دانیشتووانی ناوچە کەم-داهاتەکان. ئاژانسەکە داوای لە بەرهەمهێنەران کردووە پشکنینەکانیان پێشکەشی پرۆسەی (لیستی بەکارهێنانی لەناکاو) بکەن، کە ڕێگە بە WHO دەدات ئەم بەرهەمە پزیشکییانە بە خێراییەکی زیاتر پەسەند بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news/item/29-08-2024-who-urges-rapid-access-to-mpox-diagnostic-tests--invites-manufacturers-to-emergency-review#:~:text=WHO%20has%20asked%20manufacturers%20of,particularly%20in%20low-income%20settings.|سەردێڕ=WHO urges rapid access to mpox diagnostic tests, invites manufacturers to emergency review |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> ئەم پرۆسەیە بە جۆرێک داڕێژراوە کە یارمەتیی وڵاتان بدات لە دابینکردنی بەرهەمە سەرەکییەکان لە ڕێگەی ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و هاوبەشەکانی ترەوە. ئەم پەلەکردنە لە کاتێکدایە کە فۆرمێکی نوێی زۆر خێرا گوازراوەی سەرهەڵدانەکەی ساڵی ٢٠٢٤ نیگەرانیی جیهانیی لێ کەوتووەتەوە، کە بووە هۆی ئەوەی WHO ئێم پۆکس وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕابگەیەنێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/publications/m/item/mpox-global-strategic-preparedness-and-response-plan|سەردێڕ=Mpox global strategic preparedness and response plan |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Monkeypox_By_Country.svg|وێنۆک|نەخشەی جیهانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (ئاوڵەی مەیموون){{Legend|#8888ff|ناوچەی خۆجێیی جۆری یەکەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#ff8888|ناوچەی خۆجێیی جۆری دووەم{{nbsp}}}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa44aa|بوونی هەردوو جۆرەکە}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#aa0000|{{nbsp}}سەرهەڵدانی جۆری دووەم لە ٢٠٢٢}}<templatestyles src="Legend/styles.css" />{{Legend|#FFC6C6|حاڵەتە گومانلێکراوەکان}}]] === مێژوو === ئێم پۆکس بۆ یەکەمجار وەک نەخۆشییەکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٥٨ لە نێو مەیموونەکانی تاقیگەدا لە کۆپنهاگنی دانیمارک دەستنیشان کرا، هەرچەندە سەرچاوەی نەخۆشییەکە تا ئێستاش بە نەزانراوی ماوەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Parker S, Buller RM |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=A review of experimental and natural infections of animals with ''Orthopoxvirus monkeypox'' between 1958 and 2012 |journal=Future Virology |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=١٢٩–١٥٧|doi=10.2217/fvl.12.130 |pmc=٣٦٣٥١١١|pmid=٢٣٦٢٦٦٥٦}}</ref> <ref name="CDC_About"/> یەکەم حاڵەتی تۆمارکراوی تووشبوونی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٠ ڕوویدا، کە بریتی بوون لە شەش منداڵی نەکوترراو لە کاتی هەڵمەتەکانی بنەبڕکردنی ئاوڵەدا، و یەکەمیان کوڕێکی ٩ مانگانە بوو لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ. <ref name="Bunge2022">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, Steffen R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=١٦|issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0010141 |pmc=٨٨٧٠٥٠٢|pmid=٣٥١٤٨٣١٣|doi-access=free |article-number=e0010141}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBungeHoetChenLienert2022">Bunge EM, Hoet B, Chen L, Lienert F, Weidenthaler H, Baer LR, et&nbsp;al. (February 2022). [[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|"The changing epidemiology of human monkeypox-A potential threat? A systematic review"]]. ''PLOS Neglected Tropical Diseases''. '''16''' (2) e0010141. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1371/journal.pntd.0010141|10.1371/journal.pntd.0010141]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8870502 8870502]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35148313 35148313].</cite></ref> <ref name="Cho1973">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cho CT, Wenner HA |ڕێکەوت=ئازاری ١٩٧٣|سەردێڕ=Monkeypox virus |journal=Bacteriological Reviews |بەرگ=٣٧|issue=1 |پەڕەکان=١–١٨|doi=10.1128/br.37.1.1-18.1973 |pmc=٤١٣٨٠١|pmid=٤٣٤٩٤٠٤}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٦، زیاتر لە ٣٠٠ حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (کە ئەوکات بە زەئیر دەناسرا) تۆمارکران، کە زۆربەیان بەهۆی بەرکەوتن بە ئاژەڵەوە بوون. <ref name="Meyer2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyer H, Perrichot M, Stemmler M, Emmerich P, Schmitz H, Varaine F, Shungu R, Tshioko F, Formenty P |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Outbreaks of disease suspected of being due to human ''Orthopoxvirus monkeypox'' infection in the Democratic Republic of Congo in 2001 |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٠|issue=8 |پەڕەکان=٢٩١٩–٢٩٢١|doi=10.1128/JCM.40.8.2919-2921.2002 |pmc=١٢٠٦٨٣|pmid=١٢١٤٩٣٥٢}}</ref> ڤایرۆسەکە لەناو مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا، مشکی خەواڵوو، و سمۆرە ئەفریقییەکاندا دۆزراوەتەوە، کە زۆرجار وەک خۆراک بەکاردەهێنران. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Falendysz EA, Lopera JG, Lorenzsonn F, Salzer JS, Hutson CL, Doty J, Gallardo-Romero N, Carroll DS, Osorio JE, Rocke TE |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Further Assessment of Monkeypox Virus Infection in Gambian Pouched Rats (Cricetomys gambianus) Using In Vivo Bioluminescent Imaging |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |بەرگ=٩|issue=10 |doi=10.1371/journal.pntd.0004130 |pmc=٤٦٢٧٧٢٢|pmid=٢٦٥١٧٨٣٩|doi-access=free |article-number=e0004130}}</ref> <ref name="WHOfact2023"/> چەندین حاڵەتی زیاتری ئێم پۆکس لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئەفریقا تۆمارکراون، بەتایبەتی لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کە تێیدا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤، ساڵانە ٢٠٠٠ حاڵەت تۆمار دەکران. هەرچەندە داتا کۆکراوەکان زۆرجار ناتەواو و پشتڕاستنەکراوەن، کە ئەمەش ڕێگرە لە بەدەستهێنانی خەمڵاندنێکی ورد بۆ ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکس بەپێی کات. <ref name="Skle">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Sklenovská N, Van Ranst M |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Emergence of Monkeypox as the Most Important Orthopoxvirus Infection in Humans |journal=Frontiers in Public Health |بەرگ=٦|bibcode=2018FrPH....6..241S |doi=10.3389/fpubh.2018.00241 |pmc=٦١٣١٦٣٣|pmid=٣٠٢٣٤٠٨٧|doi-access=free |article-number=241}}</ref> هەرچەندە سەرەتا وا دەزانرا لە مرۆڤدا دەگمەنە، بەڵام لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە ڕێژەی حاڵەتەکان زیادی کردووە، <ref name="Andrew2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|vauthors=James WD, Elston D, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus I|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Elsevier|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٥٤٧٥٣-٦|edition=13th|شوێن=Edinburgh|پەڕە=٣٨٩|chapter=19. Viral diseases|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119201622/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&dq=human&pg=PA389|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Bunge2022"/> کە پێدەچێت هۆکارەکەی دابەزین و کەمبوونەوەی بەرگریی بێت لە پاش وەستاندنی هەڵمەتی ڕۆتینی پێدانی پێکوتەی ئاوڵە. <ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=McCollum AM, Damon IK |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Human monkeypox |journal=Clinical Infectious Diseases |بەرگ=٥٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٦٠–٢٦٧|doi=10.1093/cid/cit703 |pmc=٥٨٩٥١٠٥|pmid=٢٤١٥٨٤١٤}}</ref> === ''مەترسییەکانی داهاتوو'' === سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسی ئێم پۆکس تا ئێستا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دیاری نەکراوە. قرتێنەرە بچووکەکان وەک باشترین کاندید بۆ ئەمە دادەنرێن. بەبێ هەبوونی هەڵمەتێکی گەورەی کوتان، سەرهەڵدانەکانی ئێم پۆکس لە مرۆڤدا بۆ ماوەیەکی نادیار لە ناوچە خۆجێییەکاندا بەردەوام دەبن، لەگەڵ هەبوونی مەترسییەکی بەردەوام کە بڵاوبوونەوەکان بگەنە ئەو ناوچانەش کە پێشتر نەخۆشییەکەیان تێدا نەبووە. بەڵگەکانی تر — وەکو ئەوەی کە ڤایرۆسەکە پەرەدەسەنێت بۆ ئەوەی خێراتر لە نێوان مرۆڤدا بگوێزرێتەوە، توانای تووشکردنی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە خانەخوێ (Hosts)، و هەبوونی ئەگەری گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ ئاژەڵ — بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی ئەو مەترسییەی کە لەوانەیە ئێم پۆکس لە سەرچاوە سروشتییە نوێیەکانی دەرەوەی ئەفریقا بڵاوببێتەوە، یان ببێتە هۆی پەتا جیهانییەکانی داهاتوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Johnson PL, Bergstrom CT, Regoes RR, Longini IM, Halloran ME, Antia R |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Evolutionary consequences of delaying intervention for monkeypox |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٠|issue=10359 |پەڕەکان=١١٩١–١١٩٣|doi=10.1016/S0140-6736(22)01789-5 |pmc=٩٥٣٤٠١٠|pmid=٣٦١٥٢٦٦٨}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains|سەردێڕ=Monkeypox cases waning, but global threat remains |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140741/https://www.gavi.org/vaccineswork/monkeypox-cases-waning-global-threat-remains |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Gavi, the Vaccine Alliance}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Adetifa I, Muyembe JJ, Bausch DG, Heymann DL |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Mpox neglect and the smallpox niche: a problem for Africa, a problem for the world |journal=Lancet |بەرگ=٤٠١|issue=10390 |پەڕەکان=١٨٢٢–١٨٢٤|doi=10.1016/S0140-6736(23)00588-3 |pmc=١٠١٥٤٠٠٣|pmid=٣٧١٤٦٦٢٢|s2cid=258441920}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html|سەردێڕ=Not Found |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230601140740/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/mpox/risks/animals.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Public Health Agency of Canada}}</ref> دوای سەرهەڵدانەکەی ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣، ئێم پۆکس (Clade IIb) لە ناو دانیشتووانی دەرەوەی ئەفریقادا بە ئاستێکی زۆر نزم هەر بوونی ماوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mathieu E, Spooner F, Dattani S, [[Hannah Ritchie|Ritchie H]], [[Max Roser|Roser M]] |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Mpox (monkeypox) |ناونیشان=https://ourworldindata.org/monkeypox |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Our World in Data |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220703033822/https://ourworldindata.org/monkeypox |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی زیادبوونی ژمارەی حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی (جۆری یەکەم Clade I) لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ڕاگەیاند، بە تۆمارکردنی ١٢,٥٦٩ حاڵەت لەو ساڵەدا لەگەڵ ٦٥١ حاڵەتی گیانلەدەستدان؛ هەروەها ئەمە یەکەم بەڵگەی سەلمێنراو بوو بۆ گواستنەوەی سێکسیی جۆری یەکەم. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493|سەردێڕ=Mpox (monkeypox) - Democratic Republic of the Congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231124220630/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON493 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ەوە بەرزبوونەوەیەک لە تووشبوون بە جۆری یەکەمی ڤایرۆسی ئێم پۆکس لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ (DRC) بینراوە، بە جۆرێک کە ئێستا حاڵەتی زیاتر لە وڵاتە ئەفریقییەکانی تر تۆمار دەکرێن کە پێشتر هیچ حاڵەتێکی ئێم پۆکسیان نەبووە. دوو حاڵەتی هاوردەکراویش لە سوید و تایلەند تۆمارکران. تا ٢٣ی ئابی ٢٠٢٤، زیاتر لە ٢٠,٠٠٠ حاڵەتی ئێم پۆکس لە ١٣ وڵاتی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا تۆمارکراون، بە هەبوونی ٣,٣١١ حاڵەتی پشتڕاستکراوە و ٥٨٢ گیانلەدەستدان. زۆربەی حاڵەتەکان لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدان، کە ژێر-جۆرەکانی Ia و Ib ی تێدا باون. <ref name="v952">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-mpox-due-monkeypox-virus-clade-i|سەردێڕ=Epidemiological update: Mpox due to monkeypox virus clade I |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=European Centre for Disease Prevention and Control}}</ref> لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤دا جۆری (Ib) بەستراوەتەوە بە تۆمارکردنی حاڵەتێکی ئێم پۆکسەوە لە سوید، کە پەیوەندی بە گەشتکردنەوە هەبوو بۆ وڵاتێکی ئەفریقی کە ڤایرۆسەکەی تێدا بڵاوبووەتەوە. سەرەڕای نزمیی ڕێژەی بڵاوبوونەوەکە، لەو کاتەوە حاڵەتەکانی پەیوەست بە جۆری دووەم لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا/ناوچەی ئابووری ئەوروپی (EU/EEA) تۆمارکراون. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموونی خستە لیستی "نەخۆشخەرە لەپێشینەکان" کە دەکرێت ببنە هۆی پەتایەکی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mallapaty S |ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=The pathogens that could spark the next pandemic |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Nature |بەرگ=٦٣٢|issue=8025 |پەڕە=٤٨٨|bibcode=2024Natur.632..488M |doi=10.1038/d41586-024-02513-3 |pmid=٣٩٠٩٥٤٥٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240802180033/https://www.nature.com/articles/d41586-024-02513-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرهەڵدانەکان == ئەم بەشە لیستێکی ناتەواوە لەو سەرهەڵدانانەی نەخۆشییەکە کە تۆمارکراون، لە نێویاندا سەرهەڵدانە گەورەکان لە وڵاتە ناوچەیییە خۆجێییەکانی ئەفریقای خولگەیی (بێنین، کامیرۆن، کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، گابۆن، غانا، کۆتدیڤوار، لیبێریا، نێجیریا، کۆماری کۆنگۆ، سیرالیۆن، و باشووری سودان). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385|سەردێڕ=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> سەرهەڵدانی ئێم پۆکس زۆر باوە لەو ناوچانەی کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە – زۆرجار ئەم ناوچانە ژێرخانی تەندروستییان لاوازە و بڵاوبوونەوەکانی پەتاکە بە دەگمەن بەدۆکیۆمێنت (تۆمار) دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Besombes C, Mbrenga F, Schaeffer L, Malaka C, Gonofio E, Landier J, Vickos U, Konamna X, Selekon B, Dankpea JN, Von Platen C, Houndjahoue FG, Ouaïmon DS, Hassanin A, Berthet N, Manuguerra JC, Gessain A, Fontanet A, Nakouné-Yandoko E |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=National Monkeypox Surveillance, Central African Republic, 2001–2021 |journal=Emerging Infectious Diseases |بەرگ=٢٨|issue=12 |پەڕەکان=٢٤٣٥–٢٤٤٥|doi=10.3201/eid2812.220897 |pmc=٩٧٠٧٥٦٦|pmid=٣٦٣٢٨٩٥١}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kozlov M |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=WHO may soon end mpox emergency - but outbreaks rage in Africa |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Nature |بەرگ=٦١٤|issue=7949 |پەڕەکان=٦٠٠–٦٠١|bibcode=2023Natur.614..600K |doi=10.1038/d41586-023-00391-9 |pmid=٣٦٧٦٥٢٥٧|s2cid=256764657 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230516144506/https://www.nature.com/articles/d41586-023-00391-9 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging|سەردێڕ=National Geographic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230530133148/https://www.nationalgeographic.co.uk/science-and-technology/2022/10/in-central-africa-a-deadly-monkeypox-variant-is-surging |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=National Geographic}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+خشتەی سەرهەڵدانەکانی نەخۆشیی ڤایرۆسی ئێم پۆکس !ساڵ !وڵات !جۆر (Clade) ! data-sort-type="number" |حاڵەتەکانی مرۆڤ ! data-sort-type="number" |گیانلەدەستدان ! data-sort-type="number" |ڕێژەی مردنی تووشبووان !تێبینی |- | align="right" |١٩٧٠ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٥ |داتا نییە |داتا نییە | |- |١٩٧١ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٢ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٨١–١٩٨٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٣٣٨ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |١٩٩٥–١٩٩٦ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |>٥٠٠ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="left" |٢٠٠١–٢٠٠٤ | align="right" |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ | align="right" |جۆری یەکەم |٢،٧٣٤ |داتا نییە |داتا نییە | |- | align="right" |٢٠٠٣ |{{USA}} | align="right" |جۆری دووەم |٧١ |٠ |٠% | |- | align="right" |٢٠١٥ |{{CAF}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Nakoune E, Lampaert E, Ndjapou SG, Janssens C, Zuniga I, Van Herp M, Fongbia JP, Koyazegbe TD, Selekon B, Komoyo GF, Garba-Ouangole SM, Manengu C, Manuguerra JC, Kazanji M, Gessain A, Berthet N |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=A Nosocomial Outbreak of Human Monkeypox in the Central African Republic |journal=Open Forum Infectious Diseases |بەرگ=٤|issue=4 |doi=10.1093/ofid/ofx168 |pmc=٥٩٢٠٣٤٨|pmid=٢٩٧٣٢٣٧٦|article-number=ofx168}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |١٠ |٢ |٢٠% | |- | align="left" |٢٠١٧–٢٠٢٢ |{{NGA}} | align="right" |جۆری دووەم |٥٥٨ |٨ |١.٤% | |- | align="right" |٢٠٢٠ | کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo|سەردێڕ=Monkeypox – Democratic Republic of the Congo |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605103903/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/monkeypox-democratic-republic-of-the-congo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> | align="right" |جۆری یەکەم |٤،٦٠٠ |١٧١ |٣.٧% | |- | align="left" |٢٠٢٢–٢٠٢٣ | align="right" |سەرهەڵدانی جیهانی | align="right" |جۆری (IIb) |٩٣،٣٢٧ |٢٠٨ |٠.٢% |*بەردەوامە <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024|سەردێڕ=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> |- | align="left" |٢٠٢٣–٢٠٢٦ |کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ<br /><br />{{CAF}}<br /><br />{{COG}}<br /><br />{{KEN}}<br /><br />{{BDI}} | align="right" |جۆری یەکەم و (Ib) |>١٨،٢٤٥ |>٩١٩ |~٥% |*بەردەوامە |- | align="right" |٢٠٢٥ |{{GHA}} | align="right" |جۆری دووەم |٤٠٩ |داتا نییە |داتا نییە |*بەردەوامە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.modernghana.com/news/1424850/ghanas-mpox-cases-rise-to.html|سەردێڕ=Ghana’s Mpox cases rise to 409 |وێبگە=Modern Ghana}}</ref> |- |} === ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا === لە ئایاری ٢٠٠٣دا، منداڵێکی بچووک دوای ئەوەی لەلایەن سەگێکی مێرگەوە گەسترا کە لە بازاڕێکی ناوخۆیی لە نزیک میلوۆکی، ویسکۆنسن کڕدرابوو، تووشی تا و پەڵەی پێست بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Anderson MG, Frenkel LD, Homann S, Guffey J |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=A case of severe monkeypox virus disease in an American child: emerging infections and changing professional values |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |بەرگ=٢٢|issue=12 |پەڕەکان=١٠٩٣–١٠٩٦|doi=10.1097/01.inf.0000101821.61387.a5 |pmid=١٤٦٨٨٥٧٣}}</ref> تا ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ کۆی گشتی ٧١ حاڵەتی ئێم پۆکس تۆمارکران. سەرچاوەی سەرجەم حاڵەتەکان دەگەڕایەوە بۆ مشکە توورەکەیییەکانی گامبیا کە لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣دا لە ئەکرای گاناوە هاوردەکرابوون لەلایەن دابەشکارێکی ئاژەڵی نامۆ (Exotic animal) لە تێکساسەوە. هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان ڕووینەدا. <ref name="medscape">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bartlett |یەکەم=John |ناونیشان=https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11|سەردێڕ=July 15, 2003 - Page 11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240821024547/https://www.medscape.com/viewarticle/458671_11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> بەکارهێنانی مایکرۆسکۆپی ئەلیکترۆنی و توێژینەوەی سیرۆلۆژی پشتڕاستیان کردەوە کە نەخۆشییەکە ئێم پۆکسی مرۆڤە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html|سەردێڕ=Mpox in the U.S. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220427074811/https://www.cdc.gov/poxvirus/monkeypox/outbreak/us-outbreaks.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> هەموو تووشبووەکان ئاماژەیان بە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ یان نزیک لەگەڵ سەگەکانی مێرگ کردبوو، کە دواتر دەرکەوت هەڵگری ڤایرۆسەکە بوون. <ref name="pmid12855947">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Update: multistate outbreak of monkeypox—Illinois, Indiana, Kansas, Missouri, Ohio, and Wisconsin, 2003 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٥٢|issue=27 |پەڕەکان=٦٤٢–٦٤٦|pmid=١٢٨٥٥٩٤٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221208161135/https://www.cdc.gov/mmwr/PDF/wk/mm5227.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> لە تەممووزی ٢٠٢١ لە ئەمریکا، ئەمریکییەک کە لە گەشتێک لە نێجیریا گەڕابووەوە نەخۆشیی ئێم پۆکسی تێدا دەستنیشان کرا. پشکنینەکانی دواتر دەریانخست کە ڤایرۆسەکە سەر بە جۆری دووەمە. نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە خەوێنرا و بە دەرمانی تێکۆڤیریمات چارەسەر کرا، و پاش ٣٢ ڕۆژ نەخۆشخانەی بەجێهێشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156|سەردێڕ=A Case of Monkeypox in a Returned Traveler - ProQuest |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220531133540/https://www.proquest.com/openview/78527319ec56ca1a4f45974d0a55d86d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=136156 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[ProQuest]]}}</ref> یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە ئەمریکا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ دەستنیشان کرا؛ بەشی تەندروستیی گشتیی کالیفۆرنیا ڕایگەیاند کە کەسێکی نەناسراو لە دەرەوەی سان فرانسیسکۆ ئەنجامی پشکنینەکەی ئەرێنی بووە دوای ئەوەی گەشتی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Apoorva Mandavilli |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/11/16/health/mpox-california.html|سەردێڕ=First U.S. Case of Spreading New Mpox Type Reported in California |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The New York Times]]}}</ref> ئێم پۆکسی جۆری دووەم بەردەوامە لە بڵاوبوونەوە بە ئاستێکی نزم؛ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html|سەردێڕ=U.S. Case Data |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> لە ١ی کانوونی دووەمەوە تا ١ی ئەیلولی ٢٠٢٥، تێکڕای ژمارەی تۆمارکراو لە نێوان ١ بۆ ٩ حاڵەت بووە لە ڕۆژێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mpox/data-research/cases/index.html|سەردێڕ=U.S. Case Data |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥}}</ref> === سودان === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٢دا، بڵاوبوونەوەی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کەمپەکانی پەنابەران لە سودان تۆمار کرا. <ref name="WHOfact2023"/> یەکەم حاڵەت لە وڵاتەکەدا لە مانگی ئابدا تۆمارکرا، و لە ئەیلولدا شەش حاڵەتی تریش لە [[خەرتووم]] دۆزرانەوە. <ref name="Dafallah2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dafallah |یەکەم=Mumen A. |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The current status of monkeypox in Sudan |journal=Annals of Medicine & Surgery |بەرگ=٨٥|issue=6 |پەڕەکان=٣٢٠٢–٣٢٠٣|doi=10.1097/MS9.0000000000000284 |pmc=١٠٢٨٩٦٨٨|pmid=٣٧٣٦٣٥١١}}</ref> لە تشرینی یەکەمدا، زیاتر لە ١٠٠ حاڵەت لە کەمپەکانی پەنابەرانی [[ئیتیۆپیا|ئەثیوپیا]] تۆمارکران. <ref name="Dafallah2023" /> === نێجیریا === دوو حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە ئێم پۆکس لە ساڵی ١٩٧١ لە نێجیریا دەستنیشان کران. لە ئەیلولی ٢٠١٧، ڤایرۆسی ئاوڵەی مەیموون لە نێجیریا تۆمارکرا. ئەو سەرهەڵدانەی کە بەدوایدا هات، تا ئەو کاتە، گەورەترین سەرهەڵدانی جۆری دووەمی ڤایرۆسەکە بوو، بە ١١٨ حاڵەتی پشتڕاستکراوەوە. بەپێچەوانەی سەرهەڵدانەکانی پێشووی ئەم جۆرەوە، تووشبوونەکە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناو پیاوە گەنجەکاندا بوو و پێدەچێت گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بە ئاسانی ڕوویدابێت. حەوت حاڵەتی گیانلەدەستدان (٥ نێر، ٢ مێ، بە ڕێژەی مردنی ٦٪) تۆمارکران، کە منداڵێک و چوار کەسی هەڵگری ئایدزی (HIV/AIDS) تێدابوو. سەرباری ئەوەش، ژنێکی دووگیان لە سێ مانگەی دووەمی دووگیانییەکەیدا تووشی لەبارچوونی سرووشتی بوو کە هۆکارەکەی گەڕێندرایەوە بۆ تووشبوون بە ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yinka-Ogunleye A, Aruna O, Dalhat M, Ogoina D, McCollum A, Disu Y, Mamadu I, Akinpelu A, Ahmad A, Burga J, Ndoreraho A, Nkunzimana E, Manneh L, Mohammed A, Adeoye O, Tom-Aba D, Silenou B, Ipadeola O, Saleh M, Adeyemo A, Nwadiutor I, Aworabhi N, Uke P, John D, Wakama P, Reynolds M, Mauldin MR, Doty J, Wilkins K, Musa J, Khalakdina A, Adedeji A, Mba N, Ojo O, Krause G, Ihekweazu C |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=Outbreak of human monkeypox in Nigeria in 2017–18: a clinical and epidemiological report |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=١٩|issue=8 |پەڕەکان=٨٧٢–٨٧٩|doi=10.1016/S1473-3099(19)30294-4 |pmc=٩٦٢٨٩٤٣|pmid=٣١٢٨٥١٤٣|s2cid=195842553}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٢دا، حکومەتی نێجیریا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاماژەی بەوە کردبوو لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢٢دا، ٥٥٨ حاڵەت لە سەرانسەری ٣٢ ویلایەت و ناوچەی پایتەختی فیدراڵیدا پشتڕاستکراونەتەوە. ٨ حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکرابوون، کە ڕێژەی مردنی ١.٤٪. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، NCDC گرووپێکی کارکردنی تەکنیکیی نیشتمانیی بۆ تۆمارکردن و چاودێریکردنی تووشبوونەکان جێبەجێ کرد، بۆ بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە. === شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) === لە ئەیلولی ٢٠١٨دا، یەکەم حاڵەتی ئێم پۆکس لە شانشینی یەکگرتوو تۆمارکرا. پێدەچێت کەسەکە، کە هاوڵاتییەکی نێجیریا بوو، لە نێجیریا تووشی ئێم پۆکس بووبێت پێش گەشتکردنی بۆ شانشینی یەکگرتوو. دووەم حاڵەت لە شاری بلاکپووڵ پشتڕاستکرایەوە، و حاڵەتێکی تریش کارمەندێکی تەندروستی بوو کە چاودێریی کەسە تووشبووەکەی شاری بلاکپووڵی کردبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england|سەردێڕ=Medic becomes third person infected with monkeypox in England |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926170017/https://www.theguardian.com/society/2018/sep/26/medic-becomes-third-person-infected-with-monkeypox-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، ئێم پۆکس لە کەسێک لە باشووری ڕۆژئاوای ئینگلتەرا دەستنیشان کرا کە لە نێجیریاوە گەشتی بۆ بەریتانیا کردبوو. <ref name="PHE4Dec2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england|سەردێڕ=[Withdrawn] Monkeypox case confirmed in England |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212092044/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-case-confirmed-in-england |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، دوو حاڵەتی ئێم پۆکس لە یەک خێزاندا لەلایەن تەندروستیی گشتیی وێڵزەوە لە بەریتانیا دەستنیشان کران. کەسی یەکەم لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو. ڕێنماییەکانی کۆڤید بۆ خۆکەرەنتینەکردن دوای گەشتکردن، یارمەتیدەر بوون بۆ دەستنیشانکردنی سەرهەڵدانەکە و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hobson G, Adamson J, Adler H, Firth R, Gould S, Houlihan C, Johnson C, Porter D, Rampling T, Ratcliffe L, Russell K, Shankar AG, Wingfield T |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Family cluster of three cases of monkeypox imported from Nigeria to the United Kingdom, May 2021 |journal=Euro Surveillance |بەرگ=٢٦|issue=32 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2021.26.32.2100745 |pmc=٨٣٦٥١٧٧|pmid=٣٤٣٨٧١٨٤|doi-access=free}}</ref> === سەنگافورە === لە ئایاری ٢٠١٩دا، پیاوێکی تەمەن ٣٨ ساڵ کە لە نێجیریاوە گەشتی کردبوو لە ژوورێکی گۆشەگیرکراوی سەر بە سەنتەری نیشتمانیی نەخۆشییە گوازراوەکان لە سەنگافورە خەوێندرا، دوای ئەوەی وەک یەکەم حاڵەتی وڵاتەکە دەستنیشان کرا. بەم هۆیەوە ٢٢ کەس کەرەنتینە کران. <ref name="CIDRAPMay2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/news-scan-may-09-2019|سەردێڕ=News Scan for May 09, 2019 {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190510020038/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/05/news-scan-may-09-2019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=[[Center for Infectious Disease Research and Policy]] (CIDRAP)}}</ref> پێدەچێت حاڵەتەکە پەیوەندی بە سەرهەڵدانێکی هاوکاتی ناو نێجیریاوە هەبووبێت. <ref name="WHO_May_2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/|سەردێڕ=Monkeypox – Singapore |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190701132211/https://www.who.int/csr/don/16-may-2019-monkeypox-singapore/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> === سەرهەڵدانە جیهانییەکەی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ === سەرهەڵدانێکی ئێم پۆکس کە هۆکارەکەی جۆری (Clade IIb)ی ڤایرۆسەکە بوو بۆ یەکەمجار لە ئایاری ٢٠٢٢ دەستنیشان کرا. <ref name="WHO13">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220522002241/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON385 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Multi-country monkeypox outbreak in non-endemic countries |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> یەکەم حاڵەت لە ٦ی ئایار لە لەندەنی بەریتانیا دۆزرایەوە، لە نەخۆشێکدا کە پێشینەی گەشتکردنی تازەی بۆ نێجیریا هەبوو، کە نەخۆشییەکەی تێدا خۆجێییە. <ref name="gov.uk">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220516173645/https://www.gov.uk/government/news/monkeypox-cases-confirmed-in-england-latest-updates |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=GOV.UK |سەردێڕ=Monkeypox cases confirmed in England – latest updates |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="WHO122">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220517223855/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2022-DON381 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Monkeypox – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> حاڵەتەکانی دواتر لە ژمارەیەکی زیاتری وڵاتان و ناوچەکاندا تۆمارکران. لە تەممووزی ٢٠٢٢، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بڵاوبوونەوەکەی وەک باری لەناکاوی تەندروستیی گشتیی جیهانی ڕاگەیاند. ئەم دۆخە لە ئایاری ٢٠٢٣ کۆتایی پێهێنرا بەهۆی پێشکەوتنی جێگیر لە کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، کە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەڵمەتی کوتان و زانیارییەکانی تەندروستیی گشتی. <ref name="kimball511">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230511193947/https://www.cnbc.com/2023/05/11/mpox-who-says-outbreak-no-longer-global-health-emergency.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=CNBC |vauthors=Kimball S |سەردێڕ=WHO says mpox outbreak, the largest in history, no longer global health emergency |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، حاڵەتەکانی ئێم پۆکسی جۆری IIb لە دەرەوەی ناوچە خۆجێییەکانی ئەفریقا بە ئاستێکی کەم بەردەوام بوون لە دەرکەوتن. <ref name=":62">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.who.int/europe/publications/m/item/joint-ecdc-who-regional-office-for-europe-monkeypox-surveillance-bulletin--15-august-2024 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO) |سەردێڕ=Joint ECDC-WHO Regional Office for Europe Monkeypox Surveillance Bulletin: 15 August 2024}}</ref> === سەرهەڵدانی ئێم پۆکس ٢٠٢٣-٢٠٢٦ === لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، سەرهەڵدانی ئێم پۆکسی جۆری یەکەم لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بووە هۆی تۆمارکردنی ١٤,٦٢٦ حاڵەتی گومانلێکراو، لەگەڵ ٦٥٤ حاڵەتی گیانلەدەستدانی پەیوەندیدار، کە ڕێژەی مردن ٤.٥٪ بوو. سەرهەڵدانەکە تا ناو ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو، کە لە نۆ هەفتەی یەکەمی ساڵەکەدا ٣,٥٧٦ حاڵەتی گومانلێکراوی ئێم پۆکس و ٢٦٥ مردن لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تۆمارکران، کە ڕێژەی خەمڵێنراوی مردنی (CFR) بە ٧.٤٪ خەمڵێندرا. گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەم سەرهەڵدانەدا پێدەچێت بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی سێکسی و بەرکەوتنی نزیکی خێزانییەوە بووبێت، بە دەرکەوتنی حاڵەتەکان لەو ناوچانەی کە پێشینەی ئێم پۆکسیان نەبووە، وەکو کیڤوی باشوور و کینشاسا. خەمڵێنراوە کە ٦٤٪ی حاڵەتەکان و ٨٥٪ی گیانلەدەستدانەکان لە ناو منداڵاندا بوون. سەرهەڵدانەکە لە دوو ژێر-گۆڕاوی جیاوازی جۆری یەکەم (Clade I) پێکهاتووە، کە یەکێک لە ژێر-گۆڕاوەکان بازدانێکی (Mutation) نوێی هەیە، ئەمەش وایکردووە دەستنیشانکردنی بە پشکنینە ستانداردەکان جێی متمانە نەبێت. سەرهەڵدانەکە بڵاوبووەوە بۆ کۆماری کۆنگۆی دراوسێ، کە لە ئازاری ٢٠٢٤دا ٤٣ حاڵەت تۆمارکران. تا مانگی ئابی ٢٠٢٤، سەرهەڵدانەکە زیاتر تەشەنەی سەند بۆ ناوەڕاست و باشووری ئەفریقا کە تێیدا حاڵەتی لقە ڤایرۆسییەکانی جۆری یەکەم و دووەم لە بوروندی، ڕواندا، ئۆگەندا، کینیا، کۆتدیڤوار، و باشووری ئەفریقا تۆمارکران. <ref name=":1"/> ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لە ئابی ٢٠٢٤دا باری لەناکاوی تەندروستیی جیهانی ڕاگەیاند. <ref name="MSN 202408142">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/health/who-declares-mpox-a-public-health-emergency-as-newer-strain-spreads-in-africa/ar-AA1oNOIk |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=MSN |سەردێڕ=WHO declares mpox a public health emergency as newer strain spreads in Africa}}</ref><ref name="WHO PR 202408143">{{cite press release|title=WHO Director-General declares mpox outbreak a public health emergency of international concern|website=[[World Health Organization]] (WHO)|date=14 August 2024|url=https://www.who.int/news/item/14-08-2024-who-director-general-declares-mpox-outbreak-a-public-health-emergency-of-international-concern|access-date=19 October 2024}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|سەردێڕ=W.H.O. Declares Global Emergency over New Mpox Outbreak|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240814174239/https://www.nytimes.com/2024/08/14/health/mpox-who-emergency-africa.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|vauthors=Mandavilli A|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> سوید بوو بە یەکەم وڵاتی دەرەوەی ئەفریقا کە حاڵەتێکی جۆری یەکەمی ئیم‌پۆکس ڕابگەیەنێت. <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Sweden confirms first case of mpox strain outside Africa|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/15/sweden-confirms-first-case-of-mpox-strain-outside-africa|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|agency=Al Jazeera|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> هەروەها حاڵەتێکی ئیم‌پۆکسیش لە پاکستان پشتڕاست کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.dw.com/en/pakistan-registers-1st-case-of-mpox/a-69957813 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=DW |سەردێڕ=Pakistan registers 1st case of mpox}}</ref> === ٢٠٢٥-٢٠٢٦ === لە سەرەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە، بڵاوبوونەوەی ناوخۆیی ئێم پۆکسی جۆری Ib لە ئەوروپا (ئیسپانیا، پورتوگال، هۆڵەندا، ئیتاڵیا) لەلایەن سەنتەری ئەوروپی بۆ کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان (ECDC)ەوە ڕاگەیەندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=European Centre for Disease Prevention and Control.|ناونیشان=https://data.europa.eu/doi/10.2900/2650354|سەردێڕ=Detection of autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the EU/EEA.|ڕێکەوت=٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Publications Office|شوێن=LU|doi=10.2900/2650354}}</ref> ددواتر ئەمە بووە هۆی چەندین سەرهەڵدان، لە نێویاندا لە هۆڵەندا <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Elsinga |یەکەم=Jelte |دوایین٢=Ven |یەکەم٢=Celine van de |دوایین٣=Vries |یەکەم٣=Anne de |دوایین٤=Coppoolse |یەکەم٤=Hester |دوایین٥=Petrignani |یەکەم٥=Mariska |دوایین٦=Cleef |یەکەم٦=Brigitte van |دوایین٧=Markus |یەکەم٧=Riemer van |دوایین٨=Carpay |یەکەم٨=Nora |دوایین٩=Ewijk |یەکەم٩=Catharina E. van |دوایین١٠=Rebers |یەکەم١٠=Sjoerd |دوایین١١=Bart |یەکەم١١=Aldert |دوایین١٢=Eije |یەکەم١٢=Karin J. von |دوایین١٣=Westerhuis |یەکەم١٣=Brenda |دوایین١٤=Bruisten |یەکەم١٤=Sylvia |دوایین١٥=Schuele |یەکەم١٥=Leonard |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=First detection and autochthonous transmission of monkeypox virus clade Ib in the Netherlands, October to November, 2025 |journal=Eurosurveillance |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=3 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.3.2500958 |issn=1560-7917 |pmc=١٢٨٤٨٩٨٩|pmid=٤١٥٧٢٩٠٢|article-number=2500958}}</ref> و ئەڵمانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bartel |یەکەم=Alexander |دوایین٢=Jansen |یەکەم٢=Klaus |دوایین٣=Boberg |یەکەم٣=Ronja |دوایین٤=Bitzegeio |یەکەم٤=Julia |دوایین٥=Brinkmann |یەکەم٥=Annika |دوایین٦=Schrick |یەکەم٦=Livia |دوایین٧=Lachmann |یەکەم٧=Raskit |دوایین٨=Sagebiel |یەکەم٨=Daniel |دوایین٩=Nitsche |یەکەم٩=Andreas |دوایین١٠=Ruscher |یەکەم١٠=Claudia |دوایین١١=Michel |یەکەم١١=Janine |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Rapid spread of MPXV clade Ib with high genetic relatedness among men who have sex with men, Berlin, Germany, week 50 2025 up to week 10 2026 |journal=Eurosurveillance |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=12 |doi=10.2807/1560-7917.ES.2026.31.12.2600235 |issn=1560-7917 |pmc=١٣٠٧٤٤٨٧|pmid=٤٢١٤١٨٦٣|doi-access=free |article-number=2600235}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) لقە یان گۆڕاوێکی تێکەڵکراوی نوێی (Recombinant strain) ئێمپۆکسی لە بەریتانیا و هیندستان دەستنیشان کردووە، کە بۆماوە ماددەی دوو جۆری ناسراوی ڤایرۆسی ئێم پۆکس (Ib و IIb)ی تێکەڵ کردووە، هەرچەندە لە حاڵەتە پشتڕاستکراوەکاندا هیچ نەخۆشییەکی توند یان گواستنەوەی زیاتر دەستنیشان نەکرا، و هەڵسەنگاندنی مەترسیی تەندروستیی گشتیی جیهانی وەک خۆی مایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://news.un.org/en/story/2026/02/1166966|سەردێڕ=New recombinant mpox strain detected in UK and India, WHO urges continued monitoring {{!}} UN News |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=news.un.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> * [https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/index.html Mpox] US Centers for Disease Control and Prevention (CDC) * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/monkeypox Monkeypox Fact Sheet] [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]] (WHO) * [https://www.scientificamerican.com/article/could-monkeypox-take-over-where-smallpox-left-off/ "Could Monkeypox Take Over Where Smallpox Left Off?"]. ''Scientific American'', 4 March 2013. * [https://www.monkeypoxtracker.net/ MonkeypoxTracker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240911125450/https://www.monkeypoxtracker.net/ |date=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ }} Archived 11 September 2024 at the Wayback Machine – Monkeypox statistics visualization site * [https://poxapp.stanford.edu/ PoxApp – the mpox app] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240925123541/https://poxapp.stanford.edu/ |date=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ }} – Assesses skin lesions and symptoms with [[ژیریی دەستکرد|artificial intelligence]] developed by [[زانکۆی ستانفۆرد|Stanford University]] {{Medical resources|ICD11={{ICD11|1E71}}|ICD10={{ICD10|B04}}|ICD9={{ICD9|059.01}}|SNOMED CT=359811007}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Mpox}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] pqb1g6uogs8lnwmeevh3b6mp5oewbu9 0 296611 1591630 1591312 2026-06-18T12:07:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591630 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بەرنامەی مەکۆکی بۆشایی''' چوارەمین بەرنامەی [[فڕینی بۆشاییی مرۆڤ]] بوو کە لەلایەن فەرمانگەی نیشتمانیی فڕینناسی و بۆشاییی ([[ناسا]])ی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەنجام درا، کە گواستنەوەی دەوریی بۆ تیمی فڕۆکەوانی و بار لە زەوییەوە بۆ خولگە لە نێوان ساڵانی ١٩٨١ تا ٢٠١١ جێبەجێ کرد. ناوی فەرمیی بەرنامەکە لە پلانی ساڵی ١٩٦٩ بۆ سیستەمی گواستنەوەی بۆشایی (ئێس تی ئێس)ی کەشتییە ئاسمانییە دووبارە بەکارھێنراوەکانەوە وەرگیراوە. تەنیا بوودجە بۆ پەرەپێدانی مەکۆکەکە و موشەکەکانی پاڵپشتیکەر دابین کرا؛ مەکۆکێکی ئەتۆمیی پێشنیارکراوی مانگ لە پلانەکەدا لە ساڵی ١٩٧٢دا ھەڵوەشایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Portree |یەکەم=David S. F. |سەردێڕ=The Last Days of the Nuclear Shuttle (1971) |ناونیشان=https://www.wired.com/2012/09/nuclear-flight-system-definition-studies-1971/ |journal=Wired.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Launius |یەکەم=Roger D. |ڕێکەوت=١٩٦٩ |ناونیشان=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html|سەردێڕ=Space Task Group Report, 1969 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114031850/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/taskgrp.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ئەم بەرنامەیە ١٣٥ ئەرکی ئەنجام دا و ٣٥٥ کەشتیوانی لە ١٦ وڵاتەوە گواستەوە، کە زۆربەیان لە چەندین گەشتدا بەشدار بوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Space Shuttle program}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا]] 4yvetnb7tb11t9dley5vr7cb6bznstu 0 296624 1591632 1591230 2026-06-18T12:07:30Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591632 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی پاشایەتی|royal_title=میران|realm=[[میرنشینی سۆران]]|coatofarms=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|began=١٣٣٠ یان ١٤٣٠|ended=١٨٤٧|first_monarch=[[کەڵۆس بەگ]]|image=Rasul Beg.jpg|caption='''کۆتا میر:'''<br />[[ڕەسووڵ بەگ]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}}<br />١٨٣٨ – ١٨٤٧|image_size=200|last_monarch=[[ڕەسووڵ بەگ]]|style=[[میر (نازناو)|میر]]|coatofarms_size=100|coatofarmscaption=ئاڵای [[میرنشینی سۆران#ئاڵا|میرنشینی سۆران]] بە شێوەی ئاڕمێک}} '''میرەکانی سۆران''' حوکمڕانیی [[میرنشینی سۆران|میرنشینی سۆرانیان]] دەکرد لە ١٣٣٠ یان ١٤٣٠<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> تاوەکوو ١٨٤٧<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> و ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکە. بە درێژاییی ئەم ماوەیە حکومڕانییان بۆ [[سۆران (شار)|سۆران]] و [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] و لە دەیەی ١٨٣٠یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشا]] بۆ ناو ھەر چوار پارچەی [[کوردستان]] درێژدەبووەوە. بە گشتی ''[[میر (نازناو)|میر]]'' لە حکوومەتی سۆراندا باڵاترین پلەی دەسەڵات بوو و حوکمڕانیی تەواوەتیی میرنشینەکەی بە دەستەوە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=مامزادە |یەکەم=ئاسۆ |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی رواندز |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/270720181 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=sorani}}</ref> بە نزیکەیی ٢٠ بۆ ٢٣ میر فەرمانڕەواییی سۆرانیان کردووە. ئەمە پێڕستێکی پوختی میرەکانی سۆرانە، بە پێی دوو لە کۆنترین سەرچاوەکان دەربارەی میرەکانی سۆران؛ کتێبی [[شەرەفنامە|شەڕەفنامە]] و کتێبی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆران]].<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی |سەردێڕ=میرانی سۆران |ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> == پێڕستی میرەکان == {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == درەختی خێزانی == [[پەڕگە:Emirs of Soran Emirate.png|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|667x667پیکسڵ]] == کاتھێڵ == == سەرچاوەکان == <references /> {{میرەکانی میرنشینی سۆران}}{{میرنشینی سۆران}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|پاشایەتی}} [[پۆل:خێزانە کوردییەکان]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:خانەدانەکان]] [[پۆل:میرەکانی سۆران]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:پێڕستەکان]] 66j3fdlxxn0o68fc33kd34iilvv4ekl 0 296628 1591590 1591588 2026-06-18T12:00:40Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591590 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = بورھان سۆنمەز | وێنە = Burhan Sönmez - Foire du Livre de Francfort 2017 (37600767186) (cropped).jpg | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٦٥ | شوێنی لەدایکبوون = شێخان، ھایمانا، ئەنقەرە | پیشە = ڕۆماننووس، پارێزەر | زمان = [[کوردی]]، [[تورکی]] | نەتەوە = [[کورد]] | خەڵاتە دیارەکان = خەڵاتی ئێرنست ھەمینگوەی ٢٠٢٦ }} بورھان سۆنمەز (بە تورکی Burhan Sönmez، لەدایکبووی ١٩٦٥، لە شێخان، ھایمانا) [[ڕۆماننووس]] و [[پارێزەر]] و [[ھەڵسووڕاوی|چالاکوانێکی]] کوردە. سۆنمەز لە خانەوادەیەکی [[کورد]] لە ناوەندی ئەنادۆڵ لە دایک بووە و بە [[زمانی کوردی]] گەورە بووە، بەڵام کتێبەکانی بە [[زمانی تورکی]] دەنووسێت. بەرھەمەکانی لە ٥٠ وڵاتی جیھاندا بە ٤٨ زمان چاپ و بڵاو بوونەتەوە. لە ساڵی ٢٠٢١ەوە وەکوو نووسەرێکی کورد بووە بە سەرۆکی [[پێنی نێودەوڵەتی]] PEN International.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen.org/profile/burhan-sonmez/ |وێبگە=PEN America |سەردێڕ=Burhan Sönmez}}</ref> ھەروەھا وەک یەکەمین ڕۆماننووسی کورد، لە ساڵی ٢٠٢٦دا خەڵاتی نێودەوڵەتیی [[ئێرنست ھێمینگوەی|ئێرنست ھەمینگوەیی]] (Premio Hemingway) لە ئیتاڵیا، پێ بەخشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref> == ژیان == بورھان سۆنمەز، لە گوندی شێخان، لە ناوچەی ھایمانا، کە دەکەوێتە باشووری ئەنقەرە و ناوچەیەکی کوردنشینە و زۆرێک لە خەڵکەکەی [[شێخبزێن|شێخبزێنین]]، لە دایک بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> ھەرچەندە [[زمانی دایکی]]ی سۆنمەز کوردییە، بەڵام بەھۆی سیاسەتی دژەزمانیی کوردییەوە، لە قوتابخانە تورکیی دەخوێنێت و ئەمە دەبێتە ھۆی ئەوەی لە دواییدا ڕۆمانەکانی بە زمانی تورکی بنووسێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> لە دوای کودەتای سەربازیی ١٩٨٠، چوو بۆ ئەستەمبوڵ و دەستی بە خوێندنی یاسا کرد، بەڵام بەھۆی چالاکییە دیمۆکراسیخوازییەکانییەوە ماوەیەک لە زانکۆ دوور خرایەوە و سەرەنجام بە ٧ ساڵ خوێندنی تەواو کرد و وەکوو پارێزەر چالاکیی خۆی دەست پێ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> سۆنمەز، ئەندامی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی تورکیا (İHD) بووە و لە دامەزراندنی ناوەندی کولتووریی کۆمەڵایەتیی ھونەریی TAKSAVدا ڕۆڵی ھەبووە. ھەروەھا لە دامەزرێنەرانی ڕۆژنامەی بیرگون بووە، کە ڕۆژنامەیەکی چەپ و ڕەخنەگری دەوڵەت بوو. بەھۆی چالاکییەکانییەوە لە ساڵانی١٩٩٠دا، لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە ھێرشی کراوەتە سەر و ڕووبەڕووی لێدان و توندوتیژی بووەتەوە و بریندار بووە. پاش ئەوە ڕووی کردووەتە بەریتانیا و بە ھاوکاریی «Freedom from Torture» ماوەیەک لەژێر چاودێریی پزیشکی و چارەسەردا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen.org/profile/burhan-sonmez/ |وێبگە=PEN America |سەردێڕ=Burhan Sönmez}}</ref> بەشێک لە ناوبانگی سۆنمەز دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٢١، کاتێک وەک نووسەرێکی کورد و چالاکوانێکی مافی مرۆڤ، بۆ سەرۆکایەتیی [[پێنی نێودەوڵەتی]] PEN International ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/news/burhan-sonmez-elected-president-of-pen-international |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=Burhan Sönmez elected President of PEN International}}</ref> ھەروەھا بۆ ڕۆژنامە جیھانییەکانی وەک Der Spiegel و The Guardian نووسیویەتی. == ئەدەبیات == بورھان سۆنمەز لە گەنجێتیدا خولیای نووسینی شیعری ھەبووە و لە پێشبڕکێ و فێستیڤاڵەکاندا چەندین خەڵاتی بردووەتەوە؛ بەڵام کاتێک ڕوو دەکاتە تاراوگە، لەوێ دەست بە ڕۆماننووسین بە زمانی تورکی دەکات. سۆنمەز چەندین جار ئاماژەی بەوە کردووە کە بەھۆی ئەو چیرۆک و ئەفسانەگەلەوە ڕووی کردووەتە چیرۆکنووسین کە دایکی بە منداڵی بۆی گێڕاوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> ژیانی منداڵیی لە گوندێکی دوور و چەپەکدا، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە ژیانی ئەدەبیی ئەودا بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wordswithoutborders.org/read/article/2018-05/burhan-sonmez-the-novelist-is-a-storyteller-not-a-prophet/ |وێبگە=Words Without Borders |سەردێڕ=Burhan Sonmez: The Novelist Is a Storyteller, Not a Prophet}}</ref> ژیانی دوورەوڵاتی، بووەتە ھۆی ئەوەی سۆنمەز زیاتر ڕوو بکاتە ئەدەبیاتنووسین. یەکەم ڕۆمانی بە ناوی «باکوور» دوای دە ساڵ ھەوڵدان، لە لەندەن تەواو کرد و لە ساڵی ٢٠٠٩دا لە تورکیا بڵاو بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bosphorusreview.com/interview-burhan-sonmez |وێبگە=Bosphorus Review of Books |سەردێڕ=Interview: Burhan Sönmez}}</ref> ڕۆمانەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە ئەفسانەیەکی فەلسەفی ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://literaturfestival.com/en/authors/burhan-soenmez/ |وێبگە=Internationales Literaturfestival Berlin |سەردێڕ=Burhan Sönmez}}</ref> ئەمە یەکەم ڕۆمانی پارێزەرێک بوو کە دەستی کردبوو بە گێڕانەوە. بە پێچەوانەی ڕۆمانەکانی دواترییەوە- وەک «ئەستەمبوڵ ئەستەمبوڵ»، ڕۆمانی یەکەمی ئەو ھیچ جەنجاڵییەکی سیاسیی دروست نەکرد، کە بەسەرھاتی گەنجێکە بە شوێن شووناسدا ڕوو دەکاتە باکوور. دوای دوو دەیە لە ڕۆماننووسین بە زمانی تورکی، بورھان سۆنمەز لە ٢٠٢٤دا ڕای گەیاند کە ڕۆمانی «ئەڤیندارێن فڕانز ک.»ی بە زمانی کوردی نووسیوە و ئەمەی وەک گەڕانەوەیەک بۆ زمانی دایکیی، پێناسە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gazeteduvar.com.tr/uluslararasi-pen-baskani-burhan-sonmezin-ilk-kurtce-kitabi-yayinlandi-annenin-diline-donus-haber-1670530 |وێبگە=Gazete Duvar |سەردێڕ=Uluslararası PEN Başkanı Burhan Sönmez'in ilk Kürtçe kitabı yayınlandı: Annenin diline dönüş}}</ref> «ئەڤیندارێن فڕانز ک.» ڕۆمانێکی مەتەڵئاسایە سەبارەت بە ئەڤین و تۆڵەی ئەدەبی، کە لە جوگرافیای پاریس، لەندەن، بەرلین و تەل ئەڤیڤ و لە بۆتەی [[شەڕی سارد]]<nowiki/>دا، ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/books/lovers-of-franz-k/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Lovers of Franz K.}}</ref> ڕۆمانەکە ھەم چیرۆکێکی ئەڤیندارانەی ھەیە و ھەمیش وەک شیوەنێک بۆ [[فرانتس کافکا|فڕانز کافکا]] دەبینرێت. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، لە ئیتاڵیا، ناوەندی خەڵاتی جیھانیی ئێرنست ھەمینگوەی، کە لە ١٩٨٥ەوە بۆ ڕێزلێنان لە ئەدەبیاتی ھەمینگوەی چالاکە، ڕای گەیاند: براوەی چلودووەمین خولی خەڵاتەکە، لە بەشی ''«''شایەتحاڵی ڕۆژگاری ئێمە''»''، بە نووسەری کورد بورھان سۆنمەز دەبەخشرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref> لە بەیاننامەی فەرمیی خەڵاتەکەدا ھاتووە:<blockquote>''خەڵاتی ئێرنست ھەمینگوەی دەبەخشرێت بە بورھان سۆنمەز، چونکە توانیویەتی لە ڕێی ئەدەبیاتەوە، ئازار، بیرەوەری و شکۆی ئەو مرۆڤانەی لە پەراوێزی مێژوودا دەژین، بگێڕێتەوە و نووسین وەک شایەتحاڵێکی مەدەنی بخاتە کار و سنوورەکان، زمان و نەوەکان ببڕێت.''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref></blockquote>خەڵاتەکە ئاماژە بەوە دەدات، کە سۆنمەز لە ڕۆمانەکانیدا چارەنووسی تاک و چارەنووسی کۆمەڵی، پێکەوە گرێ داوە. لە ڕۆژگارێکدا کە جەنگەکان و نەتەوەپەرەستی و شێوە جۆراوجۆرەکانی سانسۆر باڵادەستن، ئەو دەنگی بە قوربانییەکانی توندوتیژی، دوورخراوەکان و دەنگ-کپکراوەکان و شۆڕشگێڕەکان بەخشیوە. بەرھەمەکانی ئەوە ڕوون دەکەنەوە، کە توندوتیژیی سیاسی و نەمانی ئازادی، چ کاریگەرییەکی نەرێنیی بۆ سەر ژیان و ویژدانی مرۆڤایەتی دەبێت. ھەروەھا شێوازی شاعیرانە. [[فەنتازیا|فەنتازی]] و لە ھەمان کاتدا واقیعگەرایانەی سۆنمەز، شار و شوێنی نێو ڕۆمانەکانی، گۆڕیوە بۆ جێگەیەک تا ئەزموونی مرۆڤایەتیی تێدا دەربکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref> لە دوای بردنەوەی خەڵاتەکە، [[وەشانخانەی ئاڤێستا]] لە باکووری کوردستان ڕایگەیاند، کە چاپی دووەم ڕۆمانی کوردیی بورهان سۆنمەز، بە ناوی «نەینەکا سۆر»، بەڕێوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.numedya24.com/cumartesi-annelerine-adadi-yazar-burhan-sonmez-hemingway-odulunu-kazandi/ |وێبگە=Nu Medya 24 |سەردێڕ=Cumartesi Anneleri’ne adadı: Yazar Burhan Sönmez Hemingway Ödülü’nü kazandı}}</ref> [[مارگریت ئاتوود|مارگارێت ئاتوود]]، شاعیر و ڕۆماننووسی کەنەدی، یەکێک لە نووسەرانی بەناوبانگی جیھانە، کە ساڵی ٢٠١٨ خەڵاتی ئێرنست ھەمینگوەی پێ بەخشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.premiohemingway.it/en/albo-doro/margaret-atwood/ |وێبگە=Premio Hemingway |سەردێڕ=Margaret Atwood}}</ref> == خەڵاتەکان == * خەڵاتی جیھانیی ئێرسنت ھەمینگوەی، بەشی شایەتحاڵی ڕۆژگار، ٢٠٢٦ * خەڵاتی وەرگێڕانی Annibal Caro، بۆ وەرگێڕانی ئیتاڵیی ڕۆمانی بەرد و سێبەر، بە ھاوبەشی لەگەڵ وەرگێڕ، ٢٠٢٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی ڕۆمانی ئۆرھان کەمال، بۆ ڕۆمانی بەرد و سێبەر، ٢٠٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی ئەدەبیی EBRD، لە ئەورووپا، بۆ ڕۆمانی ئەستەمبوڵ ئەستەمبوڵ، ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی «Disturbing the Peace» لە نیویۆرک، ٢٠١٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی باشترین چیرۆکی BUYAZ, 2015<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی ئەدەبیی سیدات سیماڤی، بۆ ڕۆمانی بێتاوانەکان، ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> == بەرھەمەکان == '''بە کوردی''' * ئەڤیندارێن فڕانز ک. ڕۆمان، ٢٠٢٤ '''بە تورکی''' ''ڕۆمان:'' * بەرد و سێبەر، Taş ve Gölge، ٢٠٢١ * ڕێونکە، Labirent، ٢٠١٨ * ئەستەمبوڵ ئەستەمبوڵ، ٢٠١٥ * بێتاوانەکان، Masumlar، ٢٠١١ * باکوور، ''Kuzey، ٢٠٠٩'' ''شیعر:'' * زەواجا بھشت و دۆژە، شیعرەکانی [[ویلیام بلەیک|ولیەم بلەیک]] بۆ تورکی، Cennet ile Cehennemin Evliliği، ٢٠١٦ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|وێژەی کوردی|وێژە|کوردستان|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Burhan Sönmez}} [[پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]] [[پۆل:نووسەرانی تورک]] 2nch7ngng4miafd2ebcvjgp0d545fps 0 296632 1591759 1591530 2026-06-18T20:33:05Z Ari Qasm 57423 1591759 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:مدفع_(وَستا_رَجَب)_في_رواندز.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]]'''تۆپەکەی وەستا ڕەجەب''' لە لایەن شارەزای بواری چەکی کورد، [[وەستا ڕەجەب|ڕەجەب میر ئەحمەد]]<ref>وستا رجب عبقریة الاصلاح، تألیف - جواد صالح نوروز، ص ٤٨، ٢٠١٨</ref> لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (پاشای کۆر یان پاشای گەورە)ی میری سۆران (١٨١٣-١٨٣٨) دروستکراوە.<ref name="مولد تلقائيا32">[http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province-erbil/history-and-heritage/%D9%85%D8%AF%D9%81%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%A9-%D8%B1%D8%AC%D8%A8 مدفع الاسطة رجب | کوردستان المدھشة - الموقع الرسمی للسیاحة فی کوردستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117032851/http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province-erbil/history-and-heritage/مدفع-الاسطة-رجب|date=17 نوفمبر 2020}}</ref> [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشای ڕەواندزی]] لە ساڵی ١٨١٥ کارگەیەکی چەکی لە ناحیەی کاولۆکان لە [[ڕەواندز]] دروستکرد و وەستا ڕەجەبی وەک سەرۆک و خان کلدیی وەک یاریدەدەری وەستا ڕەجەب دەستنیشانکرد. میر ھەندێک شارەزای دروستکردنی چەکی لە [[ڕەواندز|ڕەواندزەوە]] ڕەوانەی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] کرد بۆ بەرەوپێشبردن و بەرھەمھێنانی چەکی شەڕکردن.<ref name="مولد تلقائيا22">الامیر الکردی - میر محمد الرواندزی الملقب ب(میری کۆرە) جمال نبز ترجمة: فخری شمس الدین سیلاحشور ،ص 76</ref> == تۆپەکانی وەستا ڕەجەب'''<ref name="مولد تلقائيا1">[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=39540 جودت ھوشیار - صفحة مشرقة من تأریخ الصناعة فی کردستان-حکمة الأمیر وعبقریة الصانع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116172749/https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=39540|date=16 نوفمبر 2020}}</ref>''' == [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشای ڕەواندز (پاشای گەورە)]] بیری دەکردەوە لە دروستکردنی سوپایەکی بەھێز و مۆدێرن و بەتوانا کە توانای بەرپەرچدانەوەی ھێرشە دەرەکییەکانیان ھەبێت و بەرەنگاریی ئەو تەحەددایانەش ببنەوە کە ڕووبەڕووی بوونەتەوە. ئەمەش لەبەر دوژمنەکانی میرنشینی سۆران بوون کە بە ھەموو لایەکی میرنشینەوە دەورەدرابوون: [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە باکوور، [[ئێرانی قاجاڕ|ئێران]] لە ڕۆژھەڵات و [[میرنشینی بابان]] لە باشوور. جگە لەوەش، مامەکانی میر محەممەدیش لەلایەکەوە کە یاخیببوون و ھاوپەیمانیی ناوبەناویان لەگەڵ دوژمنانی میرنشینی سۆران دەبەست بە تایبەتی میرنشینی بابان و ئەمانەش میرنشینی سۆرانیان لاوازکردبوو. [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بە تێڕوانینی ورد و قووڵ و کراوەییی بەرامبەر بە جیھانی دەرەوە، تێگەیشت کە سوپای مۆدێرن بە بێ پیشەسازییەکی مۆدێرن ناتوانرێت دابمەزرێت. ئامادەکردنی سوپا پێویستیی بە دامەزراندنی چەندین کارگەی چەک و تەقەمەنی ھەبوو لەگەڵ پشتبەستن بە کەسانی لێھاتوو و بە ئەزموون بە بێ ھیچ ھاوکارییەکی دەرەکی. سیاسەتی پیشەسازی کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] پەسەندی کرد، سەرکەوتوو بوو. میرنشینی سۆران بووە تاکە میرنشینی کوردی کە بووە خاوەنی کارگەی جۆراوجۆری بەرھەمھێنانی چەک و کەرەستەی شەڕکردن. ئەم دەستکەوتە بە ھۆی ھاوکارییە سەرنجڕاکێشەکەی نێوان میر و داھێنەریی پیشەسازییانەی داھێنەرەکانی کارگەکان بوو، کە لە پێشەنگییانەوە وەستا ڕەجەب بوو. [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕیدا]]. کە لە وێناکەدا میر محەممەد تۆپێکی بە دەستەوەیە و زەردەخەنە دەکات]] کاتێک [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە ناوچەی [[برادۆست|برادۆستەوە]] بەسەرکەوتوویی گەڕایەوە دوای سەرکەوتنی لە یەکێک لە تووندترین شەڕەکاندا، پارە و گەوھەر و دیلەکانی لەگەڵ خۆیدا نەھێنا. بەڵکوو لە جیاتی پارە و گەوھەر، شتێکی بەنرختری ھێنا بۆ میرنشینێک کە دەیویست توانا سەربازییەکانی بەھێزتر بکات. میر بڕێکی زۆر کانزای لەگەڵ خۆیدا ھێنا – کە لە ناوچەی [[برادۆست]] دۆزیبوویەوە بۆ [[ڕەواندز]]، بە مەبەستی دروستکردنی تۆپ و چەک. بۆ ئەم مەبەستە ئەرکی دامەزراندنی کارگەیەکی لە [[ڕەواندز]] بە وەستا ڕەجەب سپێردرا. وەستا ڕەجەب سەرکەوتوو بوو لە بەدیھێنانی خواستی میر و دامەزراندنی کارگەیەکی بەرھەمھێنانی تۆپ کە یەکەم کارگە بوو لە جۆری خۆی نەک تەنھا لە مێژووی پیشەسازیی کوردیدا، بەڵکوو لە مێژووی چاڵاکییەکانی کانگا و تواندنەوە و فڕێدانی کانزاکان لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. [[پەڕگە:1مدفع_(وَستا_رَجَب)_في_رواندز.jpg|وێنۆک]] مێژوونووس [[حوسێن حوزنی موکریانی]] لە کتێبەکەیدا بە ناوی «مێژووی میرانی سۆران»، باسی لەوە کردووە کە ئەو تۆپانەی وەستا ڕەجەب دروستی کردوون ژمارەیان نزیکەی ٢٠٠ تۆپ بووە لە جۆری جیاواز. ئەم تۆپانە لە بڕۆنز دروستکرابوون، کە لەو سەردەمەدا لە ئەورووپا بۆ دروستکردنی تۆپ بەکاردەھێنرا. لە کتێبی مەلیخادا ھاتووە کە: لە ساڵی ١٢٣٣ی کۆچی کە یەکەم تۆپ بەسەرکەوتوویی لە کارگەی [[ڕەواندز]] دروستکرا و ئامادەبوو بۆ بەکارھێنان، وەستا ڕەجەب میر [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد پاشای]] لە تەواوبوونی ئەو ئەرکە ئاگادار کردەوە، بۆیە میر دەستبەجێ ھەزار ڕیاڵی زێڕی بۆ نارد، ھەروەھا ھەر یەکێک لە دروستکەرەکان سەد ڕیالی بۆ ناردن. === تۆپەکەی وەستا ڕەجەب لە ڕەواندز === [[پەڕگە:كاولوكا.jpg|وێنۆک|کاولۆکان]]دەگێردڕێتەوە کە لەو کاتەی کە ھێزەکانی عوسمانی ھێرشێکی یەکلاکەرەوەیان بۆ سەر [[ڕەواندز]] دەستپێکرد. پێش داگیرکردنی [[ڕەواندز|ڕەواندز،]] دانیشتووانی شارەکە و کرێکارانی کارگەی تۆپی [[ڕەواندز|ڕەواندز،]] تۆپەکانی شارەکەیان کە بە تۆپەکانی وەستا ڕەجەب ناسراون، فڕێ دەدایە ناو ڕووباری کاولۆکان بۆ ئەوەی عوسمانییەکان نەتوانن دەستیان بەسەردا بگرن. لە ساڵی ١٩٢٣ تەھا ئەفەندی، پارێزگاری [[ڕەواندز]]، فەرمانی دەرھێنانی تۆپەکانی وەستا ڕەجەبی لە ڕووباری کاولۆکان لەلایەن غەواسەکانەوە دەرکرد. سێ تۆپ دەرھێنران، کە لە ساڵانی ١٢٣٠ی کۆچی و ١٢٤٢ی کۆچی و ١٢٤٤ی کۆچی دروستکراون. یەکێکیان ڕەوانەی شاری [[ھەولێر]] و شاری کۆیە کرا و سێیەمەکەی دیکەش ڕەوانەی شاری [[ڕەواندز]] کرا. [[پەڕگە:مدفع_الأسطة_رجب.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|تۆپەکەی مامۆستا ڕەجەب لە شاری [[ڕەواندز|ڕەواندوز]]]] == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:مدفع الاسطة رجب.jpg|یەکێک لە تۆپەکان پەڕگە:مدفع الأسطة رجب في مدينة رواندز.jpg|نووسراوی سەر یەکێک لە تۆپەکان کە لە سەریدا نووسراوە: «نصر من ﷲ وفتح قریب، الأمیر المنصور، محمد بیکٴ». کە لە سەرەتادا بە بەشێک لە ئایەتێکی [[قورئان]] {{قورئان|الصف|١٣}} دەستپێدەکات. پەڕگە:Cannon ball.jpg|alt= </gallery> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Rawanduz cannons}}<references />{{میرنشینی سۆران}}{{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:مێژووی زانستی ئیسلامی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:پیشەسازیی چەک]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دەیەی ١٨١٠]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] f3dyakajsir1jkj7sihaw1wag08tdn0 0 296633 1591628 1591325 2026-06-18T12:06:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591628 wikitext text/x-wiki {{Infobox park|name=مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە|image=Halabja Martyrs Monument.jpg|image_caption=مۆنیۆمێنتەکە لە ٢٠١٨|type=یادپەیکەری شەھیدان|location=[[ھەڵەبجە]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]] {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}}|established=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}} '''مۆنیۆمێنتی شەھیدانی ھەڵەبجە''' یان '''مۆنیۆمێنتی ھەڵەبجە''' یان '''یادپەیکەری ھەڵەبجە''' شوێنێکی یادگە و مۆزەخانەیەکە و دەکەوێتە شاری [[ھەڵەبجە]]، لە [[ھەرێمی کوردستان]]. ساڵی ٢٠٠٣ بۆ ڕێزلێنان لە قوربانییانی [[کیمیابارانی ھەڵەبجە]] بنیاتنراوە، کە [[شەڕی كیمیایی|کیمیابارانەکە]] لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ دژی ھاووڵاتییانی مەدەنیی کورد ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/americarebuilds2/memorial/memorial_halabja_slide.html|سەردێڕ=America Rebuilds II: Return to Ground Zero . Halabja Memorial {{!}} PBS |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://halabja-trails.com/halabja-monument-3/|سەردێڕ=Halabja-Monument {{!}} Halabja Trails |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Halabja Monument - Tote Mutter über dem toten Kind (15760341058).jpg|وێنۆک|پەیکەری [[عومەری خاوەر]] لە شوێنی مۆنیۆمێنتەکە]] یادپەیکەرەکە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٣ دروستکراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://researchworks.creighton.edu/esploro/outputs/encyclopediaEntry/Monument-of-Halabja-Martyrs/991005946757702656|سەردێڕ=Research Portal |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=researchworks.creighton.edu}}</ref> لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ کرایەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Tempo/qNATAQAAMAAJ|سەردێڕ=Tempo: Indonesia's Weekly News Magazine|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Arsa Raya Perdana|پەڕەکان=٤٩|زمان=en}}</ref> تەنھا شەش مانگ دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشیی ئەمریکا بۆ سەر عێراق]] لە مانگی ئازاری ٢٠٠٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/americarebuilds2/memorial/memorial_halabja.html|سەردێڕ=America Rebuilds II: Return to Ground Zero . Halabja Memorial {{!}} PBS |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref> کۆڵین پاول وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بەشداریی ئاھەنگی کردنەوەکەی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bartrop|یەکەم=Paul R.|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Modern_Genocide/GOTNEAAAQBAJ|سەردێڕ=Modern Genocide: The Definitive Resource and Document Collection [4 volumes]|دوایین٢=Jacobs|یەکەم٢=Steven Leonard|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing USA|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٣٦٤-٦|پەڕەکان=١٦٠٥|زمان=en}}</ref> ئەو شوێنە بۆ یادی ساڵانە بەکاردێت، بەتایبەتی لە ١٦ی ئازاردا، کاتێک دانیشتووان و بەرپرسان کۆدەبنەوە بۆ یادکردنەوەی قوربانییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Admin |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://wadi-online.org/2024/03/12/the-halabja-memorial-trail/|سەردێڕ=The Halabja Memorial Trail |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Wadi |زمان=en}}</ref> لەوانەش ئەو کەسانەی کە ئەندامانی خێزانەکانیان لەدەستداوە لە کۆمەڵکوژییەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/americarebuilds2/memorial/memorial_halabja_slide3.html|سەردێڕ=America Rebuilds II: Return to Ground Zero . Halabja Memorial {{!}} PBS |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref> لە مانگی ئازاری ٢٠٠٦ لە کاتی یادی ١٨ ساڵەی کۆمەڵکوژیی ھەڵەبجە نائارامی لە [[ھەڵەبجە]] سەریھەڵدا. نزیکەی دوو ھەزار خۆپیشاندەر ھەڵیانکوتایە سەر مۆنیۆمێنتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurds-destroy-monument-to-victims-of-saddam-s-gas-massacre-6106440.html|سەردێڕ=Kurds destroy monument to victims of Saddam's gas massacre |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The Independent |زمان=en}}</ref> بە تووڕەبوون لە خراپیی بارودۆخی ژیان و نەبوونی قەرەبووی قوربانییان، ھێرشیان کردە سەر یادپەیکەرەکەی ھەڵەبجە و ئاگریان تێبەردا. ھێزە ئەمنییەکان تەقەیان لە خۆپیشاندەران کرد و ھەوڵی ھێرشکردنە سەر شوێنەکەیان دا و لە ئەنجامدا خۆپیشاندەرێک گیانی لەدەستدا و چەند کەسێکی دیکەش برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Kurdish clash at Halabja memorial|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4812128.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en-GB}}</ref> شایەتحاڵەکان دەڵێن، کوردە ئەحمەد، تەمەن ١٧ ساڵ، بە تەقەی پۆلیس کە بەر سکی کەوتبوو، لە نەخۆشخانەی ھەڵەبجە گیانی لەدەستدا کە ھاوکات گومانی ئەوەیان کردووە کە ئەندامێکی ھێزە ئەمنییەکان جارێکی دیکە تەقەی لە لایەکەی کردووە و لە مەودای نزیکەوە دەمانچەیەکی تەقاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://theinsightinternational.com/mismas/articles/misc2006/3/kurdlocal121.htm|سەردێڕ=Halabja protest turns violent: Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=theinsightinternational.com}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥ [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|ئەنجوومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]] ڕەزامەندی لەسەر بڕی ٦٠٠ ملیۆن دیناری عێراقی (نزیکەی 400 ھەزار دۆلار) دا بۆ نۆژەنکردنەوە و فراوانکردنی مۆنیۆمێنتەکە. پڕۆژەکە پلانی نوێکردنەوەی پێکھاتەی ئێستا و دروستکردنی ھۆڵێک و دیزاینکردنی شوێنەوارێکی نوێ لەسەر ٤٧ ''دۆنم'' زەوی لە ھەمان کاتدا پاراستنی تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی شوێنەکە لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/1880|سەردێڕ=KRG to renovate Halabja monument |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> == ديزاين == [[پەڕگە:Halabja bombs.JPG|وێنۆک|بۆمبە ھەڵدراوەکانی سەر ھەڵەبجە]] ناو مۆزەخانەکە کاری ھونەریی ھونەرمەندانی کورد نمایش دەکرێت، لەگەڵ وێنە و شوێنەوار و شیعرەکانی دەربڕینی خەم و پەژارە، ھەروەھا پێڕستی ناوی قوربانییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/americarebuilds2/memorial/memorial_halabja_slide4.html|سەردێڕ=America Rebuilds II: Return to Ground Zero . Halabja Memorial {{!}} PBS |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/americarebuilds2/memorial/memorial_halabja_slide5.html|سەردێڕ=America Rebuilds II: Return to Ground Zero . Halabja Memorial {{!}} PBS |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref> == شوێنەوارەکانی تر == لە ١٩ی نیسانی ٢٠١٤، مۆنیۆمێنتێکی کۆمەڵکوژییەکە لە بارەگای ڕێکخراوی OPCW کە دەکەوێتە [[ھۆڵەندا]] کرایەوە. لە مەراسیمەکەدا جۆزیاس یۆھانس سەرۆکی شارەوانیی لاھای و بەرپرسانی کورد و ئەحمەد ئووزوومجووی بەرپرسی چاودێریی چەکی کیمیایی ئامادەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/archive/halabja-monument-opens-in-the-hague/163408|سەردێڕ=Halabja monument opens in the Hague |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Anadolu |زمان=tr}}</ref> مۆنیۆمێنتەکە لەسەر وەشانێکی لەبەرگیراوەی شێوە ڕەسەنەکەی ھەڵەبجەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.opcw.org/media-centre/news/2014/04/opcw-observes-annual-remembrance-day-victims-chemical-warfare|سەردێڕ=OPCW Observes Annual Remembrance Day for Victims of Chemical Warfare |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=OPCW |زمان=en}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Inside the Halabja Monument.jpg پەڕگە:Detail of Truck Used by Bakhtiar Awmar with Bomb Casing and Memorial Sign - Halabja Memorial - Halabja - Kurdistan - Iraq.jpg پەڕگە:Original Bomb Casing Used as Flower Pot - Halabja Memorial - Halabja - Kurdistan - Iraq.jpg پەڕگە:Monument at Mass Grave for 1500 Victims of 1988 Chemical Attack - Cemetery - Halabja - Kurdistan - Iraq - 01.jpg پەڕگە:Detail of Monument at Mass Grave of 1500 Victims of 1988 Chemical Attack - Cemetery - Halabja - Kurdistan - Iraq.jpg پەڕگە:Detail of Monument at Mass Grave for 440 Victims of 1988 Chemical Attack - Halabja - Kurdistan - Iraq.jpg پەڕگە:Wall of Names of Victims of 1988 Chemical Attack - With Memorial Hall Reflected - Halabja - Kurdistan - Iraq.jpg پەڕگە:C (70).JPG پەڕگە:C (69).JPG پەڕگە:C (67).JPG پەڕگە:Halabja Monument - Ein Auto von damals (15921966096).jpg پەڕگە:Halabja monuments.jpg پەڕگە:Halabja chemical attack monument.jpg پەڕگە:Halabja monument.jpg پەڕگە:Halabja monument of chemical attack.jpg پەڕگە:Halabja Monument Museum (15947763505).jpg پەڕگە:Contemporary Photo of Aftermath of 1988 Chemicial Attack - With Photo Showing Same Survivors in Recent Times - Halabja - Kurdistan - Iraq.jpg پەڕگە:Halabjamonumentet - har.JPG </gallery> == سەرچاوەکان == <references /> {{تد|پارێزگای ھەڵەبجە|مەرگ|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ھەڵەبجە]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:یادپەیکەرەکان]] 65nxtma2iyypp0mq3etpg8cw6fae11n 0 296635 1591620 1591405 2026-06-18T12:05:30Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591620 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراو | ناو = PEN International | وێنە = Pen international.svg | دامەزراندن = ١٩٢١ | جۆر = ڕێکخراوی ناحکوومی | مەبەست = پشتگیریی ئەدیبان و بەرگری لە ئازادیی دەربڕین | بنکە = لەندەن | ناوچەی کار = جیهانی | سەرۆک = [[بورهان سۆنمەز]] ٢٠٢١- | ماڵپەڕ = www.pen-international.org }} ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی پێن، (بە ئینگلیزی PEN International)، کە لەناو کورددا هەر بە «پێنی نێودەوڵەتی» ناسراوە، ناوەندێکی سەربەخۆ و ناحکوومییە، کە ئەندامەکانی بریتین لە [[نووسەر|نووسەرانی]] سەرتاسەری [[جیھان|جیهان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/who-we-are |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=Who We Are}}</ref> ئەم ناوەندە لە ساڵی [[١٩٢١]]<nowiki/>دا لە لایەن کاترین سکۆت- [[نووسەر]] و شانۆنامەنووسی بەریتانی، لە [[لەندەن]] دامەزراوە. پێنی نێودەوڵەتی بۆ کۆکردنەوە و پشتگیریی نووسەرانێک، کە بەهای [[ئازادی]] و پێکەوەژیان و [[ئاشتی]] کۆیان دەکاتەوە؛ تێدەکۆشێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/history-of-pen-international |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=History of PEN International}}</ref> هەروەها پێنی کوردی، لقێکی فەرمییە لە پێنی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/centres |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=PEN Centres}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١ەوە، [[ڕۆماننووس]] و [[ھەڵسووڕاوی|چالاکوانی]] کورد، [[بورھان سۆنمەز]]، سەرۆکی پێنی نێودەوڵەتییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/news/burhan-sonmez-elected-president-of-pen-international |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=Burhan Sönmez elected President of PEN International}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ڕۆژنامەوانی|ئابووری|وڵاتەکان|کۆمپانیا|سیاسەت|کۆمەڵگا|وێژە|مافەکانی مرۆڤ|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Non-governmental organizations}} [[پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە سوودنەخوازەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە ناحکومییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٢١]] [[پۆل:کۆمەڵە پیشەییەکان کە بنکەکەیان لە بەریتانیایە]] kzeuq0na50oprrx26v6jy68xq5dvj98 1591673 1591620 2026-06-18T15:00:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1591673 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراو | ناو = PEN International | وێنە = Pen international.svg | دامەزراندن = ١٩٢١ | جۆر = ڕێکخراوی ناحکوومی | مەبەست = پشتگیریی ئەدیبان و بەرگری لە ئازادیی دەربڕین | بنکە = لەندەن | ناوچەی کار = جیهانی | سەرۆک = [[بورهان سۆنمەز]] ٢٠٢١- | ماڵپەڕ = www.pen-international.org }} ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی پێن، (بە ئینگلیزی PEN International)، کە لەناو کورددا هەر بە «پێنی نێودەوڵەتی» ناسراوە، ناوەندێکی سەربەخۆ و ناحکوومییە، کە ئەندامەکانی بریتین لە [[نووسەر|نووسەرانی]] سەرتاسەری [[جیھان|جیهان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/who-we-are |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=Who We Are}}</ref> ئەم ناوەندە لە ساڵی [[١٩٢١]]<nowiki/>دا لە لایەن کاترین سکۆت- [[نووسەر]] و شانۆنامەنووسی بەریتانی، لە [[لەندەن]] دامەزراوە. پێنی نێودەوڵەتی بۆ کۆکردنەوە و پشتگیریی نووسەرانێک، کە بەهای [[ئازادی]] و پێکەوەژیان و [[ئاشتی]] کۆیان دەکاتەوە؛ تێدەکۆشێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/history-of-pen-international |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=History of PEN International}}</ref> هەروەها پێنی کوردی، لقێکی فەرمییە لە پێنی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/centres |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=PEN Centres}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١ەوە، [[ڕۆماننووس]] و [[ھەڵسووڕاوی|چالاکوانی]] کورد، [[بورھان سۆنمەز]]، سەرۆکی پێنی نێودەوڵەتییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/news/burhan-sonmez-elected-president-of-pen-international |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=Burhan Sönmez elected President of PEN International}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ڕۆژنامەوانی|ئابووری|وڵاتەکان|کۆمپانیا|سیاسەت|کۆمەڵگا|وێژە|مافەکانی مرۆڤ|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Non-governmental organizations}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە سوودنەخوازەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوە ناحکومییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٢١]] [[پۆل:کۆمەڵە پیشەییەکان کە بنکەکەیان لە بەریتانیایە]] bm5nzupyp0osh2fhgp7j4uyulo7begh 0 296636 1591695 1591353 2026-06-18T16:08:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|TV-3}} 1591695 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ڤانگارد تی ڤی-٣''' (ھەروەھا بە '''پێڕاگوێزی تاقیکردنەوەی ڤانگارد-سێ''' ناودەبرێت)، یەکەم ھەوڵی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بوو بۆ ھەڵدانی [[مانگی دەستکرد|مانگێکی دەستکرد]] بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی|خولگەیەک]] لە دەوری [[زەوی]]، دوای ھەڵدانی سەرکەوتووانەی [[سپوتنیک-١]] و [[سپوتنیک-٢]] لەلایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەتەوە]]. ڤانگارد تی ڤی-٣ مانگێکی دەستکردی بچووک بوو کە بۆ تاقیکردنەوەی تواناکانی ھەڵدانی [[ڤانگارد (مووشەک)|ڤانگارد]]ی [[موشەکی فرەقۆناغ|سێ-قۆناغ]] و لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی ژینگە لەسەر مانگی دەستکرد و سیستەمەکانی لە [[خولگەی دەوری زەوی|خولگەی زەویدا]] دیزاین کرابوو. ھەروەھا بۆ بەدەستھێنانی پێوانە [[جیۆدیزیا|جیۆدیزییەکان]] لەڕێگەی شیکردنەوەی خولگە بەکاردەھێنرا. خانە خۆرییەکانی سەر ڤانگارد تی ڤی-٣ لەلایەن بێڵ ڵابس بەرھەم ھێنرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|TV-3}} kz7onkfkgi3nieaqdxw05j1z18gw4ve 0 296637 1591626 1591354 2026-06-18T12:06:30Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591626 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مووشەکی پاڵنەر''' [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|مووشەکێکە]] (یان [[بزوێنەری مووشەک|بزوێنەری مووشەکێکە]]) کە یان لە قۆناغی یەکەمی [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی]] [[موشەکی فرەقۆناغ|فرەقۆناغدا]] یان بە شێوەی تەریب لەگەڵ مووشەکە بەردەوامەکان کە سووتەمەنییان بۆ ماوەیەکی درێژتر دەمێنێتەوە بەکاردێت، بۆ زیادکردنی ھێزی [[پاڵ پێوەنان|پاڵنانی]] کاتی ھەستانی [[پێڕاگوێزی بۆشاییی ئاسمان]] و توانای ھەڵگرتنی باری بەسوود.<ref name="nasa-staging">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/education/rocket/rktstage.html|سەردێڕ=Rocket Staging |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602123849/https://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/education/rocket/rktstage.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html|سەردێڕ=NASA - Solid Rocket Boosters |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200727022348/https://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> مووشەکە پاڵنەرەکان بە شێوەیەکی نەریتی پێویستن بۆ ھەڵدانی [[مەکۆی بۆشایی|کەشتییە ئاسمانییەکان]] بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی]] (لە نەبوونی دیزاینێکی یەک-قۆناغی بۆ خولگە)، و بە تایبەتی گرنگن بۆ ئەوەی پێڕاگوێزێکی بۆشاییی ئاسمان بچێتە دەرەوەی خولگەی زەوی.{{ژێدەر پێویستە|date=March 2017}} مووشەکی پاڵنەر فڕێ دەدرێت بۆ ئەوەی بکەوێتەوە سەر زەوی کاتێک سووتەمەنییەکەی تەواو دەبێت، کە ئەم خاڵە بە «کوژانەوەی بزوێنەری پاڵنەر» (BECO) ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Greicius |یەکەم=Tony |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=https://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/spacecraft/launch.html|سەردێڕ=NASA - Launch Vehicle Summary |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200727031413/https://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/spacecraft/launch.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فڕین|فڕینی بۆشایی}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 9eae14w8i5yw7dihh80d953coierat1 1591685 1591626 2026-06-18T16:03:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Boosters (rocketry)}} 1591685 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''مووشەکی پاڵنەر''' [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|مووشەکێکە]] (یان [[بزوێنەری مووشەک|بزوێنەری مووشەکێکە]]) کە یان لە قۆناغی یەکەمی [[مووشەک ھەڵگر|پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی]] [[موشەکی فرەقۆناغ|فرەقۆناغدا]] یان بە شێوەی تەریب لەگەڵ مووشەکە بەردەوامەکان کە سووتەمەنییان بۆ ماوەیەکی درێژتر دەمێنێتەوە بەکاردێت، بۆ زیادکردنی ھێزی [[پاڵ پێوەنان|پاڵنانی]] کاتی ھەستانی [[پێڕاگوێزی بۆشاییی ئاسمان]] و توانای ھەڵگرتنی باری بەسوود.<ref name="nasa-staging">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/education/rocket/rktstage.html|سەردێڕ=Rocket Staging |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602123849/https://spaceflightsystems.grc.nasa.gov/education/rocket/rktstage.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html|سەردێڕ=NASA - Solid Rocket Boosters |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200727022348/https://www.nasa.gov/returntoflight/system/system_SRB.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> مووشەکە پاڵنەرەکان بە شێوەیەکی نەریتی پێویستن بۆ ھەڵدانی [[مەکۆی بۆشایی|کەشتییە ئاسمانییەکان]] بۆ ناو [[خولگەی نزیکی زەوی]] (لە نەبوونی دیزاینێکی یەک-قۆناغی بۆ خولگە)، و بە تایبەتی گرنگن بۆ ئەوەی پێڕاگوێزێکی بۆشاییی ئاسمان بچێتە دەرەوەی خولگەی زەوی.{{ژێدەر پێویستە|date=March 2017}} مووشەکی پاڵنەر فڕێ دەدرێت بۆ ئەوەی بکەوێتەوە سەر زەوی کاتێک سووتەمەنییەکەی تەواو دەبێت، کە ئەم خاڵە بە «کوژانەوەی بزوێنەری پاڵنەر» (BECO) ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Greicius |یەکەم=Tony |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=https://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/spacecraft/launch.html|سەردێڕ=NASA - Launch Vehicle Summary |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200727031413/https://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/spacecraft/launch.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فڕین|فڕینی بۆشایی}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Boosters (rocketry)}} p25bypj1eiioh8uf4slschii6szr5do 0 296642 1591623 1591379 2026-06-18T12:06:00Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591623 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''سکەشۆرێ''' یان '''سکەشۆرە''' یان '''ھناڤێشی''' یان '''ناڤێشی،''' جۆرێکە لە ئایسانی گەدە و ڕێخۆڵە کە دەبێتە ھۆی سکچوونی خوێناوی. نیشانەی دی ڕەنگە ببن، وەک: تا، سکئێشە و ھەستکردن بە ڕیانی ناتەواو. ئاڵۆزییەکانی ڕەنگە [[وشکبوونەوە]] بگرێتەوە. ھۆی سکەشۆرێ بەزۆری بەکتریای جۆری ''شیگێلایە'' کە لەم حاڵەتەدا بە دەردەشیگێلا ناسراوە، یان ئەمیبای [[ئەنتامیبا ھیستۆلیتیکا]]؛ پاشان پێی دەوترێت دەردەئەمیبا.<ref name="WHO2014">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/topics/dysentery/en/|سەردێڕ=WHO {{!}} Dysentery |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141205051849/http://www.who.int/topics/dysentery/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=who.int}}</ref> ھۆیەکانی دی لەوانەیە بریتی بن لە ھەندێک مادەی کیمیایی، بەکتریای تر، سەرەتاییی تر یان کرمە مشەخۆرەکان.<ref name="Dor2009">{{DorlandsDict|three/000033012|Dysentery}}</ref> دەکرێت لە نێوان مرۆڤەکاندا بڵاو ببێتەوە.<ref name="NHS2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/|سەردێڕ=Dysentery |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=nhs.uk |زمان=en}}</ref> ھۆکارەکانی مەترسی بریتین لە پیسبوونی خۆراک و ئاو بە [[پیسایی]] بەھۆی بەدخاوێنییەوە.<ref name="Mar2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Marie C, Petri WA |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٣|سەردێڕ=Amoebic dysentery |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٣|pmc=٣٧٥٨٠٧١|pmid=٢٣٩٩١٧٥٠}}</ref> کارکردی بنەڕەتی بریتییە لە ئایسانی ڕیخۆڵە، بەتایبەتی ڕیخۆڵەستوورە.<ref name="Dor2009"/> ھەوڵەکان بۆ ڕێگری لە سکەشۆرێ بریتین لە [[دەستشۆردن]] و ڕێوشوێنی [[سەلامەتیی خۆراک|سەلامەتی خۆراک]] لەکاتی گەشتکردن، لەو وڵاتانەی پڕمەترسین.<ref name="NHS2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/|سەردێڕ=Dysentery |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=nhs.uk |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/ "Dysentery"]. ''nhs.uk''. 18 October 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2019</span>.</cite></ref> ھەرچەندە حاڵەتەکە بەگشتی لە ماوەی ھەفتەیەکدا بە خۆی چاک دەبێتەوە، خواردنەوەی شلەی پێویست وەک [[گیراوەی دێرانەوەی زارەکی]]، گرنگە.<ref name="NHS2019"/> ڕەنگە دژەچڵکەکانی وەک ئەزیسرۆمایسین بۆ چارەسەرکردنی ئەو حاڵەتانەی کە پەیوەندییان بە گەشتکردنەوە ھەیە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی پەرەئەستێندا]] بەکاربھێنرێت.<ref name="Tri2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tribble DR |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Antibiotic Therapy for Acute Watery Diarrhea and Dysentery |journal=Military Medicine |بەرگ=١٨٢|issue=S2 |پەڕەکان=١٧–٢٥|doi=10.7205/MILMED-D-17-00068 |pmc=٥٦٥٠١٠٦|pmid=٢٨٨٨٥٩٢٠|doi-access=free}}</ref> لەکاتێکدا ئەو دەرمانانەی کە بۆ کەمکردنەوەی سکچوون بەکاردەھێنرێن وەک [[لۆپێرامید]] بەتەنیا پێشنیار ناکرێت، بەڵام دەتوانرێت لەگەڵ دژەچڵکەکان پێکەوە بەکار بھێنرێن.<ref name="Tri2017"/><ref name="NHS2019"/> == نیشانە و بەرژەنگەکان == باوترین جۆری سکەشۆرێ بریتییە لە [[سکەشۆرێی چیلکەیی]] کە بە شێوەیەکی گشتی نەخۆشییەکی سووکە، نیشانەگەلێکی وەک سکئێشەی سووک و تێپەڕینی چەندپاتەی پیسایی شل یان سکچوونی لێ دەکەوێتەوە. نیشانەکان ئاساییانە، پاش ١–٣ ڕۆژ خۆیان دەر دەخەن و بەزۆری پاش ھەفتەیەک دیار نامێنن. چەندپاتەییی ھەلپێچران بۆ ڕیان، قەبارەی زۆری پیسایی شل کە دەردەچێت و ھەبوونی خوێن، لینجاو یان کێم، بەو [[نەخۆشخەر]]<nowiki/>ە بەندە کە نەخۆشییەکە تووش دەکات. [[بەرگەنەگرتنی لاکتۆز|بەرگەنەگرتنی کاتی لاکتۆز]] دەکرێت ڕوو بدات؛ ھەروەھا لە ھەندێک بۆنەدا، پێچھاتنی توند، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، ڕاوەش و [[ڕاوان]] ھەموویان دەکرێن نیشانە بن.<ref name="Dor2009">{{DorlandsDict|three/000033012|Dysentery}}</ref><ref name="pmid 359524">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=DuPont HL |ڕێکەوت=ئەیلوولی ١٩٧٨|سەردێڕ=Interventions in diarrheas of infants and young children |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |بەرگ=١٧٣|issue=5 Pt 2 |پەڕەکان=٦٤٩–٥٣|doi=10.2460/javma.1978.173.05.649 |pmid=٣٥٩٥٢٤}}</ref><ref name="pmid 2664748">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=DeWitt TG |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٩|سەردێڕ=Acute diarrhea in children |journal=Pediatrics in Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=٦–١٣|doi=10.1542/pir.11-1-6 |pmid=٢٦٦٤٧٤٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/Conditions/Dysentery/Pages/Symptoms.aspx|سەردێڕ=Dysentery - Symptoms - NHS Choices |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100323184106/http://www.nhs.uk/Conditions/Dysentery/Pages/Symptoms.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|وێبگە=[[National Health Service (England)|National Health Service]]}}</ref> لە دۆخە پەڕگرەکاندا، مرۆڤ، دەکرێت لە لیترێک زۆرتر، شلە لە کاتژمێرێکدا تێپەڕێنن. زۆرتر، تاکەکان گازندە لە [[سکچوون]] لەگەڵ [[خوێن]] دەکەن، بە ھاوەڵیی سکئێشەیەکی پڕتوند، کۆمئێشە و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] پلەنزم. کێش دابەزینی خێرا و ماسولکەئێشە، ھەندێک جار ھاوەڵیی سکەشۆرێ دەکەن، لەکاتێکدا [[دڵتێکەڵھاتن]] و [[ڕشانەوە]] دەگمەنن. == ھۆ == === سکەشۆرێی ئەمیبی === === سکەشۆرێی چیلکەیی === === بەکتریای دی === == دەستنیشانکردن == === تەنئەزموون === === شیکاریی پیسایی و خوێن === == خۆپارێزی == === پێکوت === == چارەسەر == == پێشبینیکردن == == سەرچاوەکان == [[پۆل:سکچوون]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] jaxxbr15zauicflp43o1lcn96u3xr0y 1591672 1591623 2026-06-18T15:00:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1591672 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''سکەشۆرێ''' یان '''سکەشۆرە''' یان '''ھناڤێشی''' یان '''ناڤێشی،''' جۆرێکە لە ئایسانی گەدە و ڕێخۆڵە کە دەبێتە ھۆی سکچوونی خوێناوی. نیشانەی دی ڕەنگە ببن، وەک: تا، سکئێشە و ھەستکردن بە ڕیانی ناتەواو. ئاڵۆزییەکانی ڕەنگە [[وشکبوونەوە]] بگرێتەوە. ھۆی سکەشۆرێ بەزۆری بەکتریای جۆری ''شیگێلایە'' کە لەم حاڵەتەدا بە دەردەشیگێلا ناسراوە، یان ئەمیبای [[ئەنتامیبا ھیستۆلیتیکا]]؛ پاشان پێی دەوترێت دەردەئەمیبا.<ref name="WHO2014">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/topics/dysentery/en/|سەردێڕ=WHO {{!}} Dysentery |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141205051849/http://www.who.int/topics/dysentery/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=who.int}}</ref> ھۆیەکانی دی لەوانەیە بریتی بن لە ھەندێک مادەی کیمیایی، بەکتریای تر، سەرەتاییی تر یان کرمە مشەخۆرەکان.<ref name="Dor2009">{{DorlandsDict|three/000033012|Dysentery}}</ref> دەکرێت لە نێوان مرۆڤەکاندا بڵاو ببێتەوە.<ref name="NHS2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/|سەردێڕ=Dysentery |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=nhs.uk |زمان=en}}</ref> ھۆکارەکانی مەترسی بریتین لە پیسبوونی خۆراک و ئاو بە [[پیسایی]] بەھۆی بەدخاوێنییەوە.<ref name="Mar2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Marie C, Petri WA |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٣|سەردێڕ=Amoebic dysentery |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٣|pmc=٣٧٥٨٠٧١|pmid=٢٣٩٩١٧٥٠}}</ref> کارکردی بنەڕەتی بریتییە لە ئایسانی ڕیخۆڵە، بەتایبەتی ڕیخۆڵەستوورە.<ref name="Dor2009"/> ھەوڵەکان بۆ ڕێگری لە سکەشۆرێ بریتین لە [[دەستشۆردن]] و ڕێوشوێنی [[سەلامەتیی خۆراک|سەلامەتی خۆراک]] لەکاتی گەشتکردن، لەو وڵاتانەی پڕمەترسین.<ref name="NHS2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/|سەردێڕ=Dysentery |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=nhs.uk |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/ "Dysentery"]. ''nhs.uk''. 18 October 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2019</span>.</cite></ref> ھەرچەندە حاڵەتەکە بەگشتی لە ماوەی ھەفتەیەکدا بە خۆی چاک دەبێتەوە، خواردنەوەی شلەی پێویست وەک [[گیراوەی دێرانەوەی زارەکی]]، گرنگە.<ref name="NHS2019"/> ڕەنگە دژەچڵکەکانی وەک ئەزیسرۆمایسین بۆ چارەسەرکردنی ئەو حاڵەتانەی کە پەیوەندییان بە گەشتکردنەوە ھەیە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی پەرەئەستێندا]] بەکاربھێنرێت.<ref name="Tri2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tribble DR |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Antibiotic Therapy for Acute Watery Diarrhea and Dysentery |journal=Military Medicine |بەرگ=١٨٢|issue=S2 |پەڕەکان=١٧–٢٥|doi=10.7205/MILMED-D-17-00068 |pmc=٥٦٥٠١٠٦|pmid=٢٨٨٨٥٩٢٠|doi-access=free}}</ref> لەکاتێکدا ئەو دەرمانانەی کە بۆ کەمکردنەوەی سکچوون بەکاردەھێنرێن وەک [[لۆپێرامید]] بەتەنیا پێشنیار ناکرێت، بەڵام دەتوانرێت لەگەڵ دژەچڵکەکان پێکەوە بەکار بھێنرێن.<ref name="Tri2017"/><ref name="NHS2019"/> == نیشانە و بەرژەنگەکان == باوترین جۆری سکەشۆرێ بریتییە لە [[سکەشۆرێی چیلکەیی]] کە بە شێوەیەکی گشتی نەخۆشییەکی سووکە، نیشانەگەلێکی وەک سکئێشەی سووک و تێپەڕینی چەندپاتەی پیسایی شل یان سکچوونی لێ دەکەوێتەوە. نیشانەکان ئاساییانە، پاش ١–٣ ڕۆژ خۆیان دەر دەخەن و بەزۆری پاش ھەفتەیەک دیار نامێنن. چەندپاتەییی ھەلپێچران بۆ ڕیان، قەبارەی زۆری پیسایی شل کە دەردەچێت و ھەبوونی خوێن، لینجاو یان کێم، بەو [[نەخۆشخەر]]<nowiki/>ە بەندە کە نەخۆشییەکە تووش دەکات. [[بەرگەنەگرتنی لاکتۆز|بەرگەنەگرتنی کاتی لاکتۆز]] دەکرێت ڕوو بدات؛ ھەروەھا لە ھەندێک بۆنەدا، پێچھاتنی توند، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، ڕاوەش و [[ڕاوان]] ھەموویان دەکرێن نیشانە بن.<ref name="Dor2009">{{DorlandsDict|three/000033012|Dysentery}}</ref><ref name="pmid 359524">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=DuPont HL |ڕێکەوت=ئەیلوولی ١٩٧٨|سەردێڕ=Interventions in diarrheas of infants and young children |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |بەرگ=١٧٣|issue=5 Pt 2 |پەڕەکان=٦٤٩–٥٣|doi=10.2460/javma.1978.173.05.649 |pmid=٣٥٩٥٢٤}}</ref><ref name="pmid 2664748">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=DeWitt TG |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٩|سەردێڕ=Acute diarrhea in children |journal=Pediatrics in Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=٦–١٣|doi=10.1542/pir.11-1-6 |pmid=٢٦٦٤٧٤٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/Conditions/Dysentery/Pages/Symptoms.aspx|سەردێڕ=Dysentery - Symptoms - NHS Choices |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100323184106/http://www.nhs.uk/Conditions/Dysentery/Pages/Symptoms.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|وێبگە=[[National Health Service (England)|National Health Service]]}}</ref> لە دۆخە پەڕگرەکاندا، مرۆڤ، دەکرێت لە لیترێک زۆرتر، شلە لە کاتژمێرێکدا تێپەڕێنن. زۆرتر، تاکەکان گازندە لە [[سکچوون]] لەگەڵ [[خوێن]] دەکەن، بە ھاوەڵیی سکئێشەیەکی پڕتوند، کۆمئێشە و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] پلەنزم. کێش دابەزینی خێرا و ماسولکەئێشە، ھەندێک جار ھاوەڵیی سکەشۆرێ دەکەن، لەکاتێکدا [[دڵتێکەڵھاتن]] و [[ڕشانەوە]] دەگمەنن. == ھۆ == === سکەشۆرێی ئەمیبی === === سکەشۆرێی چیلکەیی === === بەکتریای دی === == دەستنیشانکردن == === تەنئەزموون === === شیکاریی پیسایی و خوێن === == خۆپارێزی == === پێکوت === == چارەسەر == == پێشبینیکردن == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:سکچوون]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] gb8jz3629xyd1t35hyaxrpx4ymya66t 1591750 1591672 2026-06-18T20:02:49Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1591750 wikitext text/x-wiki '''سکەشۆرێ''' یان '''سکەشۆرە''' یان '''ھناڤێشی''' یان '''ناڤێشی،''' جۆرێکە لە ئایسانی گەدە و ڕێخۆڵە کە دەبێتە ھۆی سکچوونی خوێناوی. نیشانەی دی ڕەنگە ببن، وەک: تا، سکئێشە و ھەستکردن بە ڕیانی ناتەواو. ئاڵۆزییەکانی ڕەنگە [[وشکبوونەوە]] بگرێتەوە. ھۆی سکەشۆرێ بەزۆری بەکتریای جۆری ''شیگێلایە'' کە لەم حاڵەتەدا بە دەردەشیگێلا ناسراوە، یان ئەمیبای [[ئەنتامیبا ھیستۆلیتیکا]]؛ پاشان پێی دەوترێت دەردەئەمیبا.<ref name="WHO2014">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/topics/dysentery/en/|سەردێڕ=WHO {{!}} Dysentery |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141205051849/http://www.who.int/topics/dysentery/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=who.int}}</ref> ھۆیەکانی دی لەوانەیە بریتی بن لە ھەندێک مادەی کیمیایی، بەکتریای تر، سەرەتاییی تر یان کرمە مشەخۆرەکان.<ref name="Dor2009">{{DorlandsDict|three/000033012|Dysentery}}</ref> دەکرێت لە نێوان مرۆڤەکاندا بڵاو ببێتەوە.<ref name="NHS2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/|سەردێڕ=Dysentery |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=nhs.uk |زمان=en}}</ref> ھۆکارەکانی مەترسی بریتین لە پیسبوونی خۆراک و ئاو بە [[پیسایی]] بەھۆی بەدخاوێنییەوە.<ref name="Mar2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Marie C, Petri WA |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٣|سەردێڕ=Amoebic dysentery |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٣|pmc=٣٧٥٨٠٧١|pmid=٢٣٩٩١٧٥٠}}</ref> کارکردی بنەڕەتی بریتییە لە ئایسانی ڕیخۆڵە، بەتایبەتی ڕیخۆڵەستوورە.<ref name="Dor2009"/> ھەوڵەکان بۆ ڕێگری لە سکەشۆرێ بریتین لە [[دەستشۆردن]] و ڕێوشوێنی [[سەلامەتیی خۆراک|سەلامەتی خۆراک]] لەکاتی گەشتکردن، لەو وڵاتانەی پڕمەترسین.<ref name="NHS2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/|سەردێڕ=Dysentery |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=nhs.uk |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nhs.uk/conditions/dysentery/ "Dysentery"]. ''nhs.uk''. 18 October 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2019</span>.</cite></ref> ھەرچەندە حاڵەتەکە بەگشتی لە ماوەی ھەفتەیەکدا بە خۆی چاک دەبێتەوە، خواردنەوەی شلەی پێویست وەک [[گیراوەی دێرانەوەی زارەکی]]، گرنگە.<ref name="NHS2019"/> ڕەنگە دژەچڵکەکانی وەک ئەزیسرۆمایسین بۆ چارەسەرکردنی ئەو حاڵەتانەی کە پەیوەندییان بە گەشتکردنەوە ھەیە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی پەرەئەستێندا]] بەکاربھێنرێت.<ref name="Tri2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tribble DR |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Antibiotic Therapy for Acute Watery Diarrhea and Dysentery |journal=Military Medicine |بەرگ=١٨٢|issue=S2 |پەڕەکان=١٧–٢٥|doi=10.7205/MILMED-D-17-00068 |pmc=٥٦٥٠١٠٦|pmid=٢٨٨٨٥٩٢٠|doi-access=free}}</ref> لەکاتێکدا ئەو دەرمانانەی کە بۆ کەمکردنەوەی سکچوون بەکاردەھێنرێن وەک [[لۆپێرامید]] بەتەنیا پێشنیار ناکرێت، بەڵام دەتوانرێت لەگەڵ دژەچڵکەکان پێکەوە بەکار بھێنرێن.<ref name="Tri2017"/><ref name="NHS2019"/> == نیشانە و بەرژەنگەکان == باوترین جۆری سکەشۆرێ بریتییە لە [[سکەشۆرێی چیلکەیی]] کە بە شێوەیەکی گشتی نەخۆشییەکی سووکە، نیشانەگەلێکی وەک سکئێشەی سووک و تێپەڕینی چەندپاتەی پیسایی شل یان سکچوونی لێ دەکەوێتەوە. نیشانەکان ئاساییانە، پاش ١–٣ ڕۆژ خۆیان دەر دەخەن و بەزۆری پاش ھەفتەیەک دیار نامێنن. چەندپاتەییی ھەلپێچران بۆ ڕیان، قەبارەی زۆری پیسایی شل کە دەردەچێت و ھەبوونی خوێن، لینجاو یان کێم، بەو [[نەخۆشخەر]]<nowiki/>ە بەندە کە نەخۆشییەکە تووش دەکات. [[بەرگەنەگرتنی لاکتۆز|بەرگەنەگرتنی کاتی لاکتۆز]] دەکرێت ڕوو بدات؛ ھەروەھا لە ھەندێک بۆنەدا، پێچھاتنی توند، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، ڕاوەش و [[ڕاوان]] ھەموویان دەکرێن نیشانە بن.<ref name="Dor2009">{{DorlandsDict|three/000033012|Dysentery}}</ref><ref name="pmid 359524">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=DuPont HL |ڕێکەوت=ئەیلوولی ١٩٧٨|سەردێڕ=Interventions in diarrheas of infants and young children |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |بەرگ=١٧٣|issue=5 Pt 2 |پەڕەکان=٦٤٩–٥٣|doi=10.2460/javma.1978.173.05.649 |pmid=٣٥٩٥٢٤}}</ref><ref name="pmid 2664748">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=DeWitt TG |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٩|سەردێڕ=Acute diarrhea in children |journal=Pediatrics in Review |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=٦–١٣|doi=10.1542/pir.11-1-6 |pmid=٢٦٦٤٧٤٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/Conditions/Dysentery/Pages/Symptoms.aspx|سەردێڕ=Dysentery - Symptoms - NHS Choices |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100323184106/http://www.nhs.uk/Conditions/Dysentery/Pages/Symptoms.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|وێبگە=[[National Health Service (England)|National Health Service]]}}</ref> لە دۆخە پەڕگرەکاندا، مرۆڤ، دەکرێت لە لیترێک زۆرتر، شلە لە کاتژمێرێکدا تێپەڕێنن. زۆرتر، تاکەکان گازندە لە [[سکچوون]] لەگەڵ [[خوێن]] دەکەن، بە ھاوەڵیی سکئێشەیەکی پڕتوند، کۆمئێشە و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] پلەنزم. کێش دابەزینی خێرا و ماسولکەئێشە، ھەندێک جار ھاوەڵیی سکەشۆرێ دەکەن، لەکاتێکدا [[دڵتێکەڵھاتن]] و [[ڕشانەوە]] دەگمەنن. == ھۆ == === سکەشۆرێی ئەمیبی === === سکەشۆرێی چیلکەیی === === بەکتریای دی === == دەستنیشانکردن == === تەنئەزموون === === شیکاریی پیسایی و خوێن === == خۆپارێزی == === پێکوت === == چارەسەر == == پێشبینیکردن == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:سکچوون]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 54ul7ntdnc0l2mi9jl1l3mbkv82ajom 0 296644 1591622 1591383 2026-06-18T12:05:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591622 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەوەھێرشی سەر مدیاد|place=[[مدیاد]]، [[مێزۆپۆتامیای سەروو]]|partof=[[شۆڕشی میر محەممەد]]|coordinates=|image=Mardin location Midyat.PNG|caption=[[مدیاد]]، پارێزگای [[مێردین]]|date=٢٤ی ئەیلوولی ١٨٣٥<ref name="Gezer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gezer |یەکەم=Orkide |ناونیشان=https://makale.isam.org.tr/items/ce0ad9ff-490e-4459-836c-ed9fe316a39b |سەردێڕ=Revanduzlu Mehmet Paşa İsyanı |بڵاوکەرەوە=Türk Tarih Kurumu |ساڵ=٢٠١٤}}</ref><ref name="September">[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]] (24 September 1835)</ref>|result=[[میرنشینی سۆران|سۆران]] سەرکەوت|combatant1={{tree list}} *[[File:Flag_of_the_Emirate_of_Soran.svg|25px|border]] [[میرنشینی سۆران]] **[[File:Flag_of_the_Emirate_of_Soran.svg|25px|border]] [[میرنشینی بۆتان|بۆتان]] {{tree list/end}}|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon|Ottoman Empire|1793}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] **{{flagicon|Ottoman Empire|1793}} [[ئەیالەتی دیاربەکر|سنجەقی مدیاد]] {{tree list/end}}|commander1={{tree list}} *[[File:Flag_of_the_Emirate_of_Soran.svg|25px|border]] [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] {{tree list/end}}|commander2={{Tree list}} *{{flagicon|Ottoman Empire|1793}} [[والی]]ی [[مدیاد]]{{WIA}} {{tree list/end}}|strength1=٧،٠٠٠ سەرباز<ref name="Yıldız">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yıldız |یەکەم=Gültekin |ناونیشان=https://books.google.fr/books?id=qEtFAQAAIAAJ&q=midyat+1835&dq=midyat+1835&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwji94O7gd-TAxVFvycCHTEWLi0Q6AF6BAgIEAM#midyat%201835 |سەردێڕ=Neferin adı yok zorunlu askerliğe geçiş sürecinde Osmanlı devleti'nde siyaset, ordu ve toplum, 1826-1839 |بڵاوکەرەوە=Kitabevi |ساڵ=٢٠٠٩|پەڕەکان=٢٤٤-٢٤٥|زمان=tr}}</ref>|strength2=نەزانراو|casualties1=نەزانراو|casualties2=٥٠-٦٠ [[موتەسەللیم]] کوژرا}} '''شەوەھێرشی سەر مدیاد'''<ref name="Gezer" /><ref name="September" /> یان '''ھەڵکوتانە سەر مدیاد''' شەوەھێرشێکی لەپڕ و لەناکاو بوو لەلایەن [[کورد|ھۆزە کوردەکان]] و ھێزە کوردییەکان لەژێر سەرکردایەتیی [[میرنشینی سۆران]] لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، لە دژی [[والی|والیی]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] لە [[مدیاد]]، کە بووە ھۆی زیانێکی گیانیی زۆر لە لایەنی عوسمانییەکان.<ref name="Gezer2" /><ref name="September2" /><ref name="Yıldız" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Akman|یەکەم=Ekrem|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nevsosbilen/article/1080268|سەردێڕ=ÇATIŞMA VE SUSUZLUK GÖLGESİNDE BİR ŞEHRİN DOĞUŞU: BİR KAZA MERKEZİ OLARAK MİDYAT|ساڵ=٢٠٢٢|پەڕەکان=١٠٠٧-١٠٠٨|زمان=tr}}</ref> == پێشینە == شەوەھێرشی سەر [[مدیاد]] لە کاتی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەددا]] ڕوویدا، کە ڕاپەڕینێک بوو بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، فەرمانڕەوای [[میرنشینی سۆران]]، دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. لە ناوەڕاستی ١٨٣٠کاندا، میر محەممەد دەسەڵاتی خۆی بەسەر چەندین ناوچەی کوردنشیندا فراوانکردبوو، لە کاتێکدا حکوومەتی عوسمانی ئامادەکاریی بۆ ھەڵمەتێک دەکرد بۆ گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی ئیمپراتۆرییەت لە ناوچەکەدا. لە ١٨٣٤دا، [[ڕەشید محەممەد پاشا]] وەک والیی [[سێواس]] دەستنیشانکرا و ئەرکی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکەی میر محەممەد و گەڕاندنەوەی میرنشینە کوردییەکانی ناوچەکەی بۆ ژێر دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانیی پێ سپێردرا. تا سەرەتای ١٨٣٥، ئامادەکارییەکانی عوسمانی بۆ ھەڵمەتێک دژی [[میرنشینی سۆران]] لە ئارادا بوون. بەپێی ڕاپۆرتە ئەرشیفییەکانی عوسمانی کە سینان ھاکان ئاماژەی پێ کردووە، میر محەممەد لە شوباتی ١٨٣٥دا نزیکەی ١٠،٠٠٠ سەربازی لە ناوچەی ناڤگیر لە نزیک [[مووسڵ]] جێگیرکرد، وەک پێشبینییەک بۆ پێشڕەویی عوسمانییەکان.<ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 73. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]].</ref> بە بۆچوونی ئۆرکیدە گێزەر، دوای بیستنی ھەواڵی ئامادەکارییەکانی ڕەشید پاشا بۆ ھەڵمەتەکە، میر محەممەد بێدەنگ دانەنیشت و بۆ ئەم مەبەستە، بە نزیکەی ٧،٠٠٠ پیاو پشتیوانیی ھۆزەکانی جزیرەی کرد و بۆ سەر گوندەکانی مدیاد ڕەوانەی کردن.<ref name="Gezer3" /> == شەوەھێرشەکە == ھێرشەکە وەک ھەڵکوتانەسەرێکی شەوانە دژی گوندەکانی [[مدیاد|میدیات]] ئەنجامدرا. بە بۆچوونی ئۆرکیدە گێزەر، ھۆزەکانی [[جزیر]]، کە لەلایەن نزیکەی ٧،٠٠٠ پیاوەوە پشتیوانییان دەکرا، ھێرشێکی شەوانەیان ئەنجام دا و موتەسەللیمی مدیادیان گەمارۆدا.<ref name="Gezer4" /> موتەسەللیمەکە لە کاتی ھەڵکوتانەکەدا بەبێ ئامادەکاری مایەوە. ئەو نزیکەی پەنجا بۆ شەست لە پیاوەکانی لەدەست دا، لە کاتێکدا خۆی لە سێ شوێنەوە بریندار بوو و بە زەحمەت توانی گیانی خۆی ڕزگار بکات.<ref name="Gezer5" /> == دەرئەنجام == ڕاپۆرتەکەی ڕەشید محەممەد پاشا بۆ ئەستەمبوڵ لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٨٣٥دا ئاماژەی بەوە کرد کە جزیر ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی میری ڕەواندزدا بووە. ئەو ھەروەھا ڕای گەیاند کە میر کۆمەڵێک سەربازی ناردووە، کە بووەتە ھۆی ناسەقامگیری و گوشار لە ناوچەکانی جزیرە، [[مدیاد]]، [[سێرت]]، و [[شێروان (سێرت)|شێروان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kumbar |یەکەم=Timur |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Osmanlı Devleti’nde Merkezileşme ve Zorunlu Askerliğin Devlet-Aşiret İlişkilerine Etkisi: Doğu ve Güneydوğu Anadolu Örneği (1826-1882) |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/en/pub/htde/article/1516567 |journal=Harp Tarihi Dergisi |زمان=tr |issue=11 |پەڕەکان=٥١٢|doi=10.61348/htde.1516567 |issn=2757-5950}}</ref> == سەرچاوەکان == <references />{{میرنشینی سۆران}}{{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] sahc5qz12cwjphgws78kisf9pqz96hc 0 296657 1591691 1591540 2026-06-18T16:05:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Sixtus I}} 1591691 wikitext text/x-wiki '''پاپا سیستوسی یەکەم''' (بە یۆنانی: ''Σίξτος''، ھەروەھا بە ''Xystus'' دەنووسرێت)، پیاوێکی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ڕۆمانی]] بە ڕەچەڵەک [[یۆنانی کۆن|یۆنانی]] بوو کە وەک قەشەی سەرەکی شاری [[ڕۆما]] و شەشەمین پاپای [[کەنیسەی کاتۆلیک]] خزمەتی کردووە. سەردەمی پاپایەتییەکەی لە دەوروبەری ساڵانی ١١٧ یاخود ١١٩ی زایینی دەستی پێکرد و تا کاتی کۆچی دوایی لە نێوان ساڵانی ١٢٦ یان ١٢٨ی زایینیدا بەردەوام بوو. ئەو لە دوای «پاپا ئەلیکساندەری یەکەم» بوو بە پاپا. ساڵانە لە ڕێکەوتی ٦ی نیساندا، یادی جەژنی شێواز و پیرۆزیی ئەم پاپایە دەکرێتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[پاپا]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Sixtus I}} [[پۆل:پاپاکان]] [[پۆل:مێژووی کەنیسەی کاسۆلیک]] [[پۆل:ڕۆمانی سەدەی دووەم]] mbic2lulay9ws04nxzrxaf54681vd33 1591700 1591691 2026-06-18T17:00:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئایین|ئایین]] و [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] 1591700 wikitext text/x-wiki '''پاپا سیستوسی یەکەم''' (بە یۆنانی: ''Σίξτος''، ھەروەھا بە ''Xystus'' دەنووسرێت)، پیاوێکی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ڕۆمانی]] بە ڕەچەڵەک [[یۆنانی کۆن|یۆنانی]] بوو کە وەک قەشەی سەرەکی شاری [[ڕۆما]] و شەشەمین پاپای [[کەنیسەی کاتۆلیک]] خزمەتی کردووە. سەردەمی پاپایەتییەکەی لە دەوروبەری ساڵانی ١١٧ یاخود ١١٩ی زایینی دەستی پێکرد و تا کاتی کۆچی دوایی لە نێوان ساڵانی ١٢٦ یان ١٢٨ی زایینیدا بەردەوام بوو. ئەو لە دوای «پاپا ئەلیکساندەری یەکەم» بوو بە پاپا. ساڵانە لە ڕێکەوتی ٦ی نیساندا، یادی جەژنی شێواز و پیرۆزیی ئەم پاپایە دەکرێتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[پاپا]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Sixtus I}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئایین|مێژوو}} [[پۆل:پاپاکان]] [[پۆل:مێژووی کەنیسەی کاسۆلیک]] [[پۆل:ڕۆمانی سەدەی دووەم]] j7f3qxgwvmbt7jreiw6kn26ftftam4t 1591743 1591700 2026-06-18T20:01:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1591743 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''پاپا سیستوسی یەکەم''' (بە یۆنانی: ''Σίξτος''، ھەروەھا بە ''Xystus'' دەنووسرێت)، پیاوێکی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ڕۆمانی]] بە ڕەچەڵەک [[یۆنانی کۆن|یۆنانی]] بوو کە وەک قەشەی سەرەکی شاری [[ڕۆما]] و شەشەمین پاپای [[کەنیسەی کاتۆلیک]] خزمەتی کردووە. سەردەمی پاپایەتییەکەی لە دەوروبەری ساڵانی ١١٧ یاخود ١١٩ی زایینی دەستی پێکرد و تا کاتی کۆچی دوایی لە نێوان ساڵانی ١٢٦ یان ١٢٨ی زایینیدا بەردەوام بوو. ئەو لە دوای «پاپا ئەلیکساندەری یەکەم» بوو بە پاپا. ساڵانە لە ڕێکەوتی ٦ی نیساندا، یادی جەژنی شێواز و پیرۆزیی ئەم پاپایە دەکرێتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[پاپا]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Sixtus I}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئایین|مێژوو}} [[پۆل:پاپاکان]] [[پۆل:مێژووی کەنیسەی کاسۆلیک]] [[پۆل:ڕۆمانی سەدەی دووەم]] nyilhfxfkqkengu0qxplecybpyrmydi 0 296658 1591692 1591539 2026-06-18T16:05:24Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Marcellinus}} 1591692 wikitext text/x-wiki '''پاپا مارسیلینۆس''' (بە ئینگلیزی: ''Marcellinus'')، لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٩٦ی زایینییەوە تا کاتی کۆچی دوایی لە ساڵی ٣٠٤، وەک قەشەی سەرەکی شاری [[ڕۆما]] و پاپای [[کەنیسەی کاتۆلیک]] خزمەتی کردووە. لە ڕووی مێژوویییەوە، لەلایەن ھەندێک سەرچاوەوە تۆمەتێکی ئاڕاستە کراوە کە گوایە لە کاتی چەوساندنەوەی فەرمیی مەسیحییەکان لەلایەن ئیمپراتۆر دیکۆلتیانوسەوە، وازی لە ئایینی مەسیحی ھێناوە و دواتر تۆبەی کردووە؛ ئەمەش ھۆکاری ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی ناوی لە پێڕستی شەھیدانی کەنیسەدا نەنووسراوە؛ بەڵام ئەم تۆمەتە لەلایەن چەندین زانای ئایینییەوە ڕەتکراوەتەوە، کە دیارترینیان "ئۆگستینی ھێپۆ" (Saint Augustine) بوو. لە ئێستادا، پاپا مارسیلینۆس لە کەنیسەی کاتۆلیک و کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی سێربیدا وەک پێشەنگێکی پیرۆز (Saint) ڕێزی لێ دەگیرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[پاپا]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Marcellinus}} [[پۆل:پاپاکان]] [[پۆل:پیرۆزانی کەنیسەی کاتۆلیک]] [[پۆل:مردووانی ٣٠٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] 5ovx0hczucag0fqtpyr3axolm0ygwnt 1591699 1591692 2026-06-18T17:00:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەورووپا|ئەورووپا]]، [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] 1591699 wikitext text/x-wiki '''پاپا مارسیلینۆس''' (بە ئینگلیزی: ''Marcellinus'')، لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٩٦ی زایینییەوە تا کاتی کۆچی دوایی لە ساڵی ٣٠٤، وەک قەشەی سەرەکی شاری [[ڕۆما]] و پاپای [[کەنیسەی کاتۆلیک]] خزمەتی کردووە. لە ڕووی مێژوویییەوە، لەلایەن ھەندێک سەرچاوەوە تۆمەتێکی ئاڕاستە کراوە کە گوایە لە کاتی چەوساندنەوەی فەرمیی مەسیحییەکان لەلایەن ئیمپراتۆر دیکۆلتیانوسەوە، وازی لە ئایینی مەسیحی ھێناوە و دواتر تۆبەی کردووە؛ ئەمەش ھۆکاری ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی ناوی لە پێڕستی شەھیدانی کەنیسەدا نەنووسراوە؛ بەڵام ئەم تۆمەتە لەلایەن چەندین زانای ئایینییەوە ڕەتکراوەتەوە، کە دیارترینیان "ئۆگستینی ھێپۆ" (Saint Augustine) بوو. لە ئێستادا، پاپا مارسیلینۆس لە کەنیسەی کاتۆلیک و کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی سێربیدا وەک پێشەنگێکی پیرۆز (Saint) ڕێزی لێ دەگیرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[پاپا]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Marcellinus}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|مێژوو|ژیاننامە}} [[پۆل:پاپاکان]] [[پۆل:پیرۆزانی کەنیسەی کاتۆلیک]] [[پۆل:مردووانی ٣٠٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] 7uccth768zdbpocg09a49je3a4dyb16 1591744 1591699 2026-06-18T20:01:59Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1591744 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''پاپا مارسیلینۆس''' (بە ئینگلیزی: ''Marcellinus'')، لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٩٦ی زایینییەوە تا کاتی کۆچی دوایی لە ساڵی ٣٠٤، وەک قەشەی سەرەکی شاری [[ڕۆما]] و پاپای [[کەنیسەی کاتۆلیک]] خزمەتی کردووە. لە ڕووی مێژوویییەوە، لەلایەن ھەندێک سەرچاوەوە تۆمەتێکی ئاڕاستە کراوە کە گوایە لە کاتی چەوساندنەوەی فەرمیی مەسیحییەکان لەلایەن ئیمپراتۆر دیکۆلتیانوسەوە، وازی لە ئایینی مەسیحی ھێناوە و دواتر تۆبەی کردووە؛ ئەمەش ھۆکاری ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی ناوی لە پێڕستی شەھیدانی کەنیسەدا نەنووسراوە؛ بەڵام ئەم تۆمەتە لەلایەن چەندین زانای ئایینییەوە ڕەتکراوەتەوە، کە دیارترینیان "ئۆگستینی ھێپۆ" (Saint Augustine) بوو. لە ئێستادا، پاپا مارسیلینۆس لە کەنیسەی کاتۆلیک و کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی سێربیدا وەک پێشەنگێکی پیرۆز (Saint) ڕێزی لێ دەگیرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[پاپا]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Marcellinus}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|مێژوو|ژیاننامە}} [[پۆل:پاپاکان]] [[پۆل:پیرۆزانی کەنیسەی کاتۆلیک]] [[پۆل:مردووانی ٣٠٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] ma330qreqnvyqih3i4huv2ldir2ye7h 0 296659 1591605 1591513 2026-06-18T12:03:10Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591605 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = یەکەم جەنگی خوڕەمشار | partof = بەشێک لە [[لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر ئێران|داگیرکردنی ئێران لەلایەن عێراقەوە]] لە [[جەنگی ئێران و عێراق]] | image = File:Battle of khorramshahr 2.jpg | image_size = 300px | caption = سەربازە [[ئێرانییەکان|ئێرانییەکان]] بەرگری لە خوڕەمشار دەکەن لە بەرامبەر سەربازە داگیرکەرەکانی عێراق، ١٩٨٠ | date = ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ – ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠<br>({{Age in months, weeks and days|month1=09|day1=22|year1=1980|month2=11|day2=10|year2=1980|}}) | place = [[خوڕەمشار]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، ئێران | casus = | territory = عێراق خوڕەمشار دەگرێت و دای دەگیرکێنێت [[شەڕی خوڕەمشار (١٩٨٢)|تاوەکوو دووەم جەنگی خوڕەمشار.]] | result = سەرکەوتنی عێراق | combatant1 = {{flag|ئێران|١٩٨٠}} | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[عێراقی بەعس|عێراق]]{{bulletedlist | {{flagicon image|Flag of Arabistan.svg}} [[بەرەی دیموکراتی شۆڕشگێڕ بۆ ڕزگاریی عەرەبستان|DRFLA]]}} | commander1 = {{unbulletedlist | {{flagdeco|Iran|1980}} [[ئەبولحەسەن بەنی سەدر]]<br />{{small|([[سەرۆک کۆماری ئێران]])}} | {{flagdeco|Iran|1980}} محەممەد ڕەزا عەباسی<br />{{small|(پارێزگاری خوڕەمشار)}} | {{flagdeco|Iran|1980}} نەقیب [[ھووشەنگ سەمەدی]]<br />{{small|(فەرماندە، [[لیوای ١ی دەریایی (ئێران)|کەرتە دەریایییەکانی تەکاوەر]])}} | {{flagdeco|Iran|1980}} جەنەڕاڵ محەممەد جیھان ئارا{{KIA}}<br />{{small|(فەرماندە، [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]])}}}} | commander2 = {{unbulletedlist | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[سەددام حوسێن]]<br />{{small|([[سەرۆک کۆماری عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[عیزەت ئیبراھیم دووری]]<br />{{small|(جێگری سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} جەنەڕاڵ سەعد شیتە<br />{{small|(فەرماندەیی ڕۆژھەڵات، [[ھێزە زەوینییەکانی عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} فەریق ڕوکن [[کامل ساجید]]<br />{{small|(فەرماندە، [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} عەقید ئەحمەد زەیدان<br />{{small|(فەرماندە، [[فیرقەی ٣ی سوپا (عێراق)|فیرقەی ٣ی سوپا]])}}}} | units1 = بڕوانە: [[#ڕیزبەندیی جەنگ|§ ڕیزبەندیی جەنگ]] | units2 = بڕوانە: [[#ڕیزبەندیی جەنگ|§ ڕیزبەندیی جەنگ]] | strength1 = ٣،٠٠٠–٥،٠٠٠ (سەرەتایی)<ref name='dtic.mil'>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McLaurin |یەکەم١=R. D. |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٢|سەردێڕ=Military Operations in the Gulf War: The Battle of Khorramshahr |پەڕە=٢٤|بڵاوکەرەوە=U.S. Army Human Engineering Laboratory |ناونیشان=http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/b067661.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131224113517/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/b067661.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.reed.edu/reed_magazine/winter2007/features/iran/3.html |سەردێڕ=Reed Magazine: (3/7) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100529192424/http://www.reed.edu/reed_magazine/winter2007/features/iran/3.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Razoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=١٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />٣٠٠ (نزیکەی کۆتایی) | strength2 = ١٢،٠٠٠–٢٠،٠٠٠<ref name=Razoux/> | casualties1 = ٧،٠٠٠ کوژراو یان بریندار بە گشتی (بە مەدەنییەکانیشەوە)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|سەردێڕ=The Iran–Iraq War, 1980–1988|زنجیرە=Essential Histories|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|شوێن=Oxford, UK|ژپنک=١-٨٤١٧٦-٣٧١-٣|پەڕە=٢٧}}</ref>{{bulletedlist | ١،٥٠٠ کوژراو لە جەنگدا<ref name=Razoux2>Razoux, p.&nbsp;133.</ref>}}<hr>٨٠ [[تانکی چیفتێن]] تێکشکێندران<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ow8oDwAAQBAJ&q=allahu+akbar+hill&pg=PT122|سەردێڕ= Wars of Modern Babylon: A History of the Iraqi Army from 1921 to 2003|ژپنک= ٩٧٨٠٨١٣١٦٩٤٥٣|دوایین١= Malovany|یەکەم١= Pesach|ڕێکەوت= ٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University Press of Kentucky}}</ref> | casualties2 = ٢،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razoux2/><br />٦،٠٠٠ بریندار<ref name=Razoux2/><hr>٢٠٠ ئۆتۆمبێلی زرێپۆش تێکشکێندران | notes = | coordinates = {{coord|30.434|48.178|type:event_region:IR|display=inline,title}} | map_type = Iran | map_mark = red_pog.svg | map_size = 250px | map_label = خوڕەمشار | map_caption = {{align|center|شوێنی [[خوڕەمشار]] لە نێوان [[ئێران]]}} | campaignbox = }} '''یەکەم شەڕی خوڕەمشار''' شەڕێکی گەورە بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا، کە کەمێک دوای [[لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر ئێران]]ەوە لە ئەیلوولی ١٩٨٠ دەستی پێ کرد. لە ناوەڕاستی [[شەڕی شار|شەڕە دژوارەکانی ناو شار]] لە ناو شارەکە و دەوروبەری، [[خوڕەمشار]] لەلایەن ئێرانییەکانەوە ({{بە فارسی| خونین شهر}} بە واتای «شاری خوێن») ناوی دەبردرا، چونکە ھەردوولا لە جەنگەکەدا زیانی گیانی زۆریان بەرکەوتبوو. ئەمە گەورەترین جەنگی تاکەکەسیی ناو شار بوو لە شەڕی ئێران و عێراقدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McLaurin |یەکەم=R.D. |ڕێکەوت=١٩٨٢|سەردێڕ=Military Operations in the Gulf War: The Battle of Khorramshahr |ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADB067661 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=apps.dtic.mil}}</ref> ھەرچەندە [[عێراقی بەعس|عێراق]] لە کۆتاییدا شارەکەی گرت، بەڵام ئەمە تێچوویەکی زۆری ھەبوو؛ ھێرش بۆ سەر خوڕەمشار، کە ٣٤ ڕۆژی خایاند، کات و سەربازێکی زۆری برد، کە زۆر زیاتر بوو لەوەی لە پلانەکانی جەنگی عێراقدا پێشبینی کرابوو. ئەم دواکەوتنە سەرسوڕھێنەرە ڕێگەی بە [[ئێران]] دا کە ھێڵەکانی پێشەوەی جەنگ لە [[دژپێڵ]]، [[ئەھواز]] و [[سووسەنگەرد]] جێگیر بکات، لە ئەنجامدا بووە ھۆی ڕەوانەکردنی خێرای ھێزە یارمەتیدەرە ئێرانییەکان بۆ ناو [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]ی دەوڵەمەند بە [[نەوت]]، کە عێراق ھەوڵی لکاندنی دابوو. لە کاتی ھێرشی عێراقدا، خوڕەمشار بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن [[ھێزە تایبەتەکانی ئێران#سوپا|تەکاوەران]] کە ژمارەیان زۆر کەم بوو، ھەندێک یەکەی [[فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش (ئێران)|فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش]]، [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]] و میلیشیا مەدەنییە ناوخۆیییەکانەوە بەرگری لێ دەکرا. دوای دوو ساڵ لە ژێر داگیرکاریی عێراق، شارەکە لەلایەن ئێرانەوە لە [[جەنگی خوڕەمشار (١٩٨٢)|دووەم جەنگی خوڕەمشار]] وەک بەشێک لە [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەس]] وەرگیرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Liberation of Khorramshahr manifested Iranian combat prowess |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/201079/Liberation-of-Khorramshahr-manifested-Iranian-combat-prowess |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mehr News Agency |زمان=en}}</ref> لەدەستدانی خوڕەمشار لەلایەن عێراقەوە ھاوکات بوو لەگەڵ ھێرشێکی گەورەتری ئێران کە وەک خاڵێکی وەرچەرخان لە ململانێکەدا دەبینرا، چونکە ئێران نزیکەی تەواوی خاکە داگیرکراوەکانی لەلایەن عێراقەوە وەرگرتەوە و دواتر بڕیاری دا بە ھێرشێکی پێچەوانە بەردەوام بێت لە جەنگەکە. ==پێشەکی== دوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ئیسلامی]] لە ساڵی ١٩٧٩، ھەندێک لە گرووپە دژە حکوومەتە عەرەبەکان لە پارێزگای [[خووزستان]] دەستیان کرد بە پیلانگێڕان بە مەبەستی جیاکردنەوەی خووزستان لە ئێران. لە نێوان تشرینی یەکەم و ئەیلوولی ١٩٨٠، شارەکە چەندین ڕووداوی تەقینەوە و تێرۆری لە نێوان دانیشتووانەکەدا بەخۆوە بینی. لەم ماوەیەدا پێشێلکاریی بەردەوامی سنوورەکانی نێوان ئێران و عێراقیش ڕووی دا. لە ڕاستیدا، ئەم پێشێلکارییانە و زنجیرە تووندوتیژییانە ئەوەندە زۆر بوون، ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە پێیان وابوو ڕۆژانی یەکەمی جەنگەکە لە ئەنجامی پێکدادانە خراپەکان بووە. لە کۆتاییدا، لە ١٧ی ئەیلوولدا، [[سەددام حوسێن]]ی سەرۆک کۆماری عێراق، [[ڕێککەوتننامەی جەزائیر (١٩٧٥)|ڕێککەوتننامەی جەزائیر]]ی ساڵی ١٩٧٥ی بە پووچەڵ و باڵا ناساند، بەمەش کاتی دەستپێکردنی جەنگەکە دیاری کرا، کە چەند ڕۆژێک دواتر دەستی پێ کرد. بۆ بەرگریکردن لە خوڕەمشار، ئێرانییەکان زنجیرەیەک بەربەستیان لە دەوروبەری شارەکە ئامادە کرد. بەربەستی یەکەم سەربازە ئاسایییەکانی لێ بوو و بەربەستی دووەم تانک، تۆپخانە و چەکی دژە تانکی تێدا بوو. پادگای دێژی سوپای ئێران بەرپرس بوو لە زۆربەی بەرگرییەکانی دەرەوەی شارەکە بە ھەبوونی تەنھا یەک سریە لە تانکەکانی [[تانکی چیفتێن|چیفتێن]]ی دروستکراوی بەریتانیا لە ژێر دەستیاندا.{{citation needed|reason=Alleged statement of fact|date=July 2023}} ==پاشھاتەکان== جگە لە بوونی سەربازیی عێراق، شارەکە تا ڕادەیەکی زۆر بوو بە «شارێکی مۆتەکە». دەستبەجێ دوای دەستپێکردنی داگیرکارییەکە، سەربازانی عێراقی کەلوپەلیان لە بەندەرەکانی ئێران تاڵان کرد و بۆ [[بەسرە]]یان گواستەوە. بەپێی بانگەشەکانی دیکە، چەندین ژنی ئێرانی لە سەرانسەری شارەکەدا دەستدرێژییان کرایە سەر. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە سەربازانی عێراقی عەلاگەی ئاسنین و ئۆتۆمبێلی ڕاوەستاویان داناوە بۆ ئەگەری ھێرشی ئاسمانی لەلایەن چەتربازە ئێرانییەکانەوە. بەھۆی زیانی زۆری سەربازی و ناھەمواریی کەشوھەوا لە دوای جەنگەکە، عێراقییەکان نەیانتوانی ھیچ ھێرشێکی دیکە دژی ئێران ئەنجام بدەن. شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی عێراقدا مایەوە تا نیسانی ١٩٨٢، کاتێک ئێرانییەکان [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەس]]یان بۆ وەرگرتنەوەی [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] دەست پێ کرد. خوڕەمشار بە تەواوی لەلایەن عێراقەوە وێران کرابوو، زۆر کەم بینا بە ساغی مابوونەوە. ناوەندە شارستانییە گەورەکانی دیکەی وەک [[ئابادان]] و [[ئەھواز]]یش بە وێرانی مانەوە، ھەرچەندە ھیچ کامێکیان وەک خوڕەمشار خراپ نەبوون. تەنانەت چەندین دەیەی دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ، ھەندێک بینا بە وێرانی ماونەتەوە وەک شاھیدییەک بۆ ئەوانەی جەنگیان کردووە. دروشمی سەر دیوارەکان لە ھەندێک شوێن ماونەتەوە، کە بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] دەخوێندرێتەوە «بۆ ئەوە ھاتووین تا ھەمیشە بمێنینەوە». شاری خوڕەمشار یەکێک بوو لە ھێڵە سەرەکی و گرینگەکانی پێشەوەی جەنگ و لەلایەن ڕێبەری باڵا [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] وەک «شاری شەھید» ڕای گەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Razoux |یەکەم=Pierre |سەردێڕ=La guerre Iran-Irak, 1980-1988: première guerre du Golfe |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Perrin |ژپنک=٩٧٨-٢-٢٦٢-٠٧٢٨٢-٧|زنجیرە=Collection Tempus |شوێن=Paris |پەڕەکان=٢١٤|زمان=FR}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] e1m82zc6yvmv41x3q58zkkurwlgj807 1591686 1591605 2026-06-18T16:04:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Battle of Khorramshahr}} 1591686 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = یەکەم جەنگی خوڕەمشار | partof = بەشێک لە [[لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر ئێران|داگیرکردنی ئێران لەلایەن عێراقەوە]] لە [[جەنگی ئێران و عێراق]] | image = File:Battle of khorramshahr 2.jpg | image_size = 300px | caption = سەربازە [[ئێرانییەکان|ئێرانییەکان]] بەرگری لە خوڕەمشار دەکەن لە بەرامبەر سەربازە داگیرکەرەکانی عێراق، ١٩٨٠ | date = ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ – ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠<br>({{Age in months, weeks and days|month1=09|day1=22|year1=1980|month2=11|day2=10|year2=1980|}}) | place = [[خوڕەمشار]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، ئێران | casus = | territory = عێراق خوڕەمشار دەگرێت و دای دەگیرکێنێت [[شەڕی خوڕەمشار (١٩٨٢)|تاوەکوو دووەم جەنگی خوڕەمشار.]] | result = سەرکەوتنی عێراق | combatant1 = {{flag|ئێران|١٩٨٠}} | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[عێراقی بەعس|عێراق]]{{bulletedlist | {{flagicon image|Flag of Arabistan.svg}} [[بەرەی دیموکراتی شۆڕشگێڕ بۆ ڕزگاریی عەرەبستان|DRFLA]]}} | commander1 = {{unbulletedlist | {{flagdeco|Iran|1980}} [[ئەبولحەسەن بەنی سەدر]]<br />{{small|([[سەرۆک کۆماری ئێران]])}} | {{flagdeco|Iran|1980}} محەممەد ڕەزا عەباسی<br />{{small|(پارێزگاری خوڕەمشار)}} | {{flagdeco|Iran|1980}} نەقیب [[ھووشەنگ سەمەدی]]<br />{{small|(فەرماندە، [[لیوای ١ی دەریایی (ئێران)|کەرتە دەریایییەکانی تەکاوەر]])}} | {{flagdeco|Iran|1980}} جەنەڕاڵ محەممەد جیھان ئارا{{KIA}}<br />{{small|(فەرماندە، [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]])}}}} | commander2 = {{unbulletedlist | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[سەددام حوسێن]]<br />{{small|([[سەرۆک کۆماری عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[عیزەت ئیبراھیم دووری]]<br />{{small|(جێگری سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} جەنەڕاڵ سەعد شیتە<br />{{small|(فەرماندەیی ڕۆژھەڵات، [[ھێزە زەوینییەکانی عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} فەریق ڕوکن [[کامل ساجید]]<br />{{small|(فەرماندە، [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} عەقید ئەحمەد زەیدان<br />{{small|(فەرماندە، [[فیرقەی ٣ی سوپا (عێراق)|فیرقەی ٣ی سوپا]])}}}} | units1 = بڕوانە: [[#ڕیزبەندیی جەنگ|§ ڕیزبەندیی جەنگ]] | units2 = بڕوانە: [[#ڕیزبەندیی جەنگ|§ ڕیزبەندیی جەنگ]] | strength1 = ٣،٠٠٠–٥،٠٠٠ (سەرەتایی)<ref name='dtic.mil'>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McLaurin |یەکەم١=R. D. |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٢|سەردێڕ=Military Operations in the Gulf War: The Battle of Khorramshahr |پەڕە=٢٤|بڵاوکەرەوە=U.S. Army Human Engineering Laboratory |ناونیشان=http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/b067661.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131224113517/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/b067661.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.reed.edu/reed_magazine/winter2007/features/iran/3.html |سەردێڕ=Reed Magazine: (3/7) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100529192424/http://www.reed.edu/reed_magazine/winter2007/features/iran/3.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Razoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=١٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />٣٠٠ (نزیکەی کۆتایی) | strength2 = ١٢،٠٠٠–٢٠،٠٠٠<ref name=Razoux/> | casualties1 = ٧،٠٠٠ کوژراو یان بریندار بە گشتی (بە مەدەنییەکانیشەوە)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|سەردێڕ=The Iran–Iraq War, 1980–1988|زنجیرە=Essential Histories|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|شوێن=Oxford, UK|ژپنک=١-٨٤١٧٦-٣٧١-٣|پەڕە=٢٧}}</ref>{{bulletedlist | ١،٥٠٠ کوژراو لە جەنگدا<ref name=Razoux2>Razoux, p.&nbsp;133.</ref>}}<hr>٨٠ [[تانکی چیفتێن]] تێکشکێندران<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ow8oDwAAQBAJ&q=allahu+akbar+hill&pg=PT122|سەردێڕ= Wars of Modern Babylon: A History of the Iraqi Army from 1921 to 2003|ژپنک= ٩٧٨٠٨١٣١٦٩٤٥٣|دوایین١= Malovany|یەکەم١= Pesach|ڕێکەوت= ٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University Press of Kentucky}}</ref> | casualties2 = ٢،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razoux2/><br />٦،٠٠٠ بریندار<ref name=Razoux2/><hr>٢٠٠ ئۆتۆمبێلی زرێپۆش تێکشکێندران | notes = | coordinates = {{coord|30.434|48.178|type:event_region:IR|display=inline,title}} | map_type = Iran | map_mark = red_pog.svg | map_size = 250px | map_label = خوڕەمشار | map_caption = {{align|center|شوێنی [[خوڕەمشار]] لە نێوان [[ئێران]]}} | campaignbox = }} '''یەکەم شەڕی خوڕەمشار''' شەڕێکی گەورە بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا، کە کەمێک دوای [[لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر ئێران]]ەوە لە ئەیلوولی ١٩٨٠ دەستی پێ کرد. لە ناوەڕاستی [[شەڕی شار|شەڕە دژوارەکانی ناو شار]] لە ناو شارەکە و دەوروبەری، [[خوڕەمشار]] لەلایەن ئێرانییەکانەوە ({{بە فارسی| خونین شهر}} بە واتای «شاری خوێن») ناوی دەبردرا، چونکە ھەردوولا لە جەنگەکەدا زیانی گیانی زۆریان بەرکەوتبوو. ئەمە گەورەترین جەنگی تاکەکەسیی ناو شار بوو لە شەڕی ئێران و عێراقدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McLaurin |یەکەم=R.D. |ڕێکەوت=١٩٨٢|سەردێڕ=Military Operations in the Gulf War: The Battle of Khorramshahr |ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADB067661 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=apps.dtic.mil}}</ref> ھەرچەندە [[عێراقی بەعس|عێراق]] لە کۆتاییدا شارەکەی گرت، بەڵام ئەمە تێچوویەکی زۆری ھەبوو؛ ھێرش بۆ سەر خوڕەمشار، کە ٣٤ ڕۆژی خایاند، کات و سەربازێکی زۆری برد، کە زۆر زیاتر بوو لەوەی لە پلانەکانی جەنگی عێراقدا پێشبینی کرابوو. ئەم دواکەوتنە سەرسوڕھێنەرە ڕێگەی بە [[ئێران]] دا کە ھێڵەکانی پێشەوەی جەنگ لە [[دژپێڵ]]، [[ئەھواز]] و [[سووسەنگەرد]] جێگیر بکات، لە ئەنجامدا بووە ھۆی ڕەوانەکردنی خێرای ھێزە یارمەتیدەرە ئێرانییەکان بۆ ناو [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]ی دەوڵەمەند بە [[نەوت]]، کە عێراق ھەوڵی لکاندنی دابوو. لە کاتی ھێرشی عێراقدا، خوڕەمشار بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن [[ھێزە تایبەتەکانی ئێران#سوپا|تەکاوەران]] کە ژمارەیان زۆر کەم بوو، ھەندێک یەکەی [[فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش (ئێران)|فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش]]، [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]] و میلیشیا مەدەنییە ناوخۆیییەکانەوە بەرگری لێ دەکرا. دوای دوو ساڵ لە ژێر داگیرکاریی عێراق، شارەکە لەلایەن ئێرانەوە لە [[جەنگی خوڕەمشار (١٩٨٢)|دووەم جەنگی خوڕەمشار]] وەک بەشێک لە [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەس]] وەرگیرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Liberation of Khorramshahr manifested Iranian combat prowess |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/201079/Liberation-of-Khorramshahr-manifested-Iranian-combat-prowess |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mehr News Agency |زمان=en}}</ref> لەدەستدانی خوڕەمشار لەلایەن عێراقەوە ھاوکات بوو لەگەڵ ھێرشێکی گەورەتری ئێران کە وەک خاڵێکی وەرچەرخان لە ململانێکەدا دەبینرا، چونکە ئێران نزیکەی تەواوی خاکە داگیرکراوەکانی لەلایەن عێراقەوە وەرگرتەوە و دواتر بڕیاری دا بە ھێرشێکی پێچەوانە بەردەوام بێت لە جەنگەکە. ==پێشەکی== دوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ئیسلامی]] لە ساڵی ١٩٧٩، ھەندێک لە گرووپە دژە حکوومەتە عەرەبەکان لە پارێزگای [[خووزستان]] دەستیان کرد بە پیلانگێڕان بە مەبەستی جیاکردنەوەی خووزستان لە ئێران. لە نێوان تشرینی یەکەم و ئەیلوولی ١٩٨٠، شارەکە چەندین ڕووداوی تەقینەوە و تێرۆری لە نێوان دانیشتووانەکەدا بەخۆوە بینی. لەم ماوەیەدا پێشێلکاریی بەردەوامی سنوورەکانی نێوان ئێران و عێراقیش ڕووی دا. لە ڕاستیدا، ئەم پێشێلکارییانە و زنجیرە تووندوتیژییانە ئەوەندە زۆر بوون، ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە پێیان وابوو ڕۆژانی یەکەمی جەنگەکە لە ئەنجامی پێکدادانە خراپەکان بووە. لە کۆتاییدا، لە ١٧ی ئەیلوولدا، [[سەددام حوسێن]]ی سەرۆک کۆماری عێراق، [[ڕێککەوتننامەی جەزائیر (١٩٧٥)|ڕێککەوتننامەی جەزائیر]]ی ساڵی ١٩٧٥ی بە پووچەڵ و باڵا ناساند، بەمەش کاتی دەستپێکردنی جەنگەکە دیاری کرا، کە چەند ڕۆژێک دواتر دەستی پێ کرد. بۆ بەرگریکردن لە خوڕەمشار، ئێرانییەکان زنجیرەیەک بەربەستیان لە دەوروبەری شارەکە ئامادە کرد. بەربەستی یەکەم سەربازە ئاسایییەکانی لێ بوو و بەربەستی دووەم تانک، تۆپخانە و چەکی دژە تانکی تێدا بوو. پادگای دێژی سوپای ئێران بەرپرس بوو لە زۆربەی بەرگرییەکانی دەرەوەی شارەکە بە ھەبوونی تەنھا یەک سریە لە تانکەکانی [[تانکی چیفتێن|چیفتێن]]ی دروستکراوی بەریتانیا لە ژێر دەستیاندا.{{citation needed|reason=Alleged statement of fact|date=July 2023}} ==پاشھاتەکان== جگە لە بوونی سەربازیی عێراق، شارەکە تا ڕادەیەکی زۆر بوو بە «شارێکی مۆتەکە». دەستبەجێ دوای دەستپێکردنی داگیرکارییەکە، سەربازانی عێراقی کەلوپەلیان لە بەندەرەکانی ئێران تاڵان کرد و بۆ [[بەسرە]]یان گواستەوە. بەپێی بانگەشەکانی دیکە، چەندین ژنی ئێرانی لە سەرانسەری شارەکەدا دەستدرێژییان کرایە سەر. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە سەربازانی عێراقی عەلاگەی ئاسنین و ئۆتۆمبێلی ڕاوەستاویان داناوە بۆ ئەگەری ھێرشی ئاسمانی لەلایەن چەتربازە ئێرانییەکانەوە. بەھۆی زیانی زۆری سەربازی و ناھەمواریی کەشوھەوا لە دوای جەنگەکە، عێراقییەکان نەیانتوانی ھیچ ھێرشێکی دیکە دژی ئێران ئەنجام بدەن. شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی عێراقدا مایەوە تا نیسانی ١٩٨٢، کاتێک ئێرانییەکان [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەس]]یان بۆ وەرگرتنەوەی [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] دەست پێ کرد. خوڕەمشار بە تەواوی لەلایەن عێراقەوە وێران کرابوو، زۆر کەم بینا بە ساغی مابوونەوە. ناوەندە شارستانییە گەورەکانی دیکەی وەک [[ئابادان]] و [[ئەھواز]]یش بە وێرانی مانەوە، ھەرچەندە ھیچ کامێکیان وەک خوڕەمشار خراپ نەبوون. تەنانەت چەندین دەیەی دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ، ھەندێک بینا بە وێرانی ماونەتەوە وەک شاھیدییەک بۆ ئەوانەی جەنگیان کردووە. دروشمی سەر دیوارەکان لە ھەندێک شوێن ماونەتەوە، کە بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] دەخوێندرێتەوە «بۆ ئەوە ھاتووین تا ھەمیشە بمێنینەوە». شاری خوڕەمشار یەکێک بوو لە ھێڵە سەرەکی و گرینگەکانی پێشەوەی جەنگ و لەلایەن ڕێبەری باڵا [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] وەک «شاری شەھید» ڕای گەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Razoux |یەکەم=Pierre |سەردێڕ=La guerre Iran-Irak, 1980-1988: première guerre du Golfe |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Perrin |ژپنک=٩٧٨-٢-٢٦٢-٠٧٢٨٢-٧|زنجیرە=Collection Tempus |شوێن=Paris |پەڕەکان=٢١٤|زمان=FR}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Battle of Khorramshahr}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] m1sina8utlxugovt8ysf1z1zgtf0o69 1591749 1591686 2026-06-18T20:02:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591749 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox military conflict | conflict = یەکەم جەنگی خوڕەمشار | partof = بەشێک لە [[لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر ئێران|داگیرکردنی ئێران لەلایەن عێراقەوە]] لە [[جەنگی ئێران و عێراق]] | image = File:Battle of khorramshahr 2.jpg | image_size = 300px | caption = سەربازە [[ئێرانییەکان|ئێرانییەکان]] بەرگری لە خوڕەمشار دەکەن لە بەرامبەر سەربازە داگیرکەرەکانی عێراق، ١٩٨٠ | date = ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ – ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠<br>({{Age in months, weeks and days|month1=09|day1=22|year1=1980|month2=11|day2=10|year2=1980|}}) | place = [[خوڕەمشار]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، ئێران | casus = | territory = عێراق خوڕەمشار دەگرێت و دای دەگیرکێنێت [[شەڕی خوڕەمشار (١٩٨٢)|تاوەکوو دووەم جەنگی خوڕەمشار.]] | result = سەرکەوتنی عێراق | combatant1 = {{flag|ئێران|١٩٨٠}} | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[عێراقی بەعس|عێراق]]{{bulletedlist | {{flagicon image|Flag of Arabistan.svg}} [[بەرەی دیموکراتی شۆڕشگێڕ بۆ ڕزگاریی عەرەبستان|DRFLA]]}} | commander1 = {{unbulletedlist | {{flagdeco|Iran|1980}} [[ئەبولحەسەن بەنی سەدر]]<br />{{small|([[سەرۆک کۆماری ئێران]])}} | {{flagdeco|Iran|1980}} محەممەد ڕەزا عەباسی<br />{{small|(پارێزگاری خوڕەمشار)}} | {{flagdeco|Iran|1980}} نەقیب [[ھووشەنگ سەمەدی]]<br />{{small|(فەرماندە، [[لیوای ١ی دەریایی (ئێران)|کەرتە دەریایییەکانی تەکاوەر]])}} | {{flagdeco|Iran|1980}} جەنەڕاڵ محەممەد جیھان ئارا{{KIA}}<br />{{small|(فەرماندە، [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]])}}}} | commander2 = {{unbulletedlist | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[سەددام حوسێن]]<br />{{small|([[سەرۆک کۆماری عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} [[عیزەت ئیبراھیم دووری]]<br />{{small|(جێگری سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} جەنەڕاڵ سەعد شیتە<br />{{small|(فەرماندەیی ڕۆژھەڵات، [[ھێزە زەوینییەکانی عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} فەریق ڕوکن [[کامل ساجید]]<br />{{small|(فەرماندە، [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]])}} | {{flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991).svg}} عەقید ئەحمەد زەیدان<br />{{small|(فەرماندە، [[فیرقەی ٣ی سوپا (عێراق)|فیرقەی ٣ی سوپا]])}}}} | units1 = بڕوانە: [[#ڕیزبەندیی جەنگ|§ ڕیزبەندیی جەنگ]] | units2 = بڕوانە: [[#ڕیزبەندیی جەنگ|§ ڕیزبەندیی جەنگ]] | strength1 = ٣،٠٠٠–٥،٠٠٠ (سەرەتایی)<ref name='dtic.mil'>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McLaurin |یەکەم١=R. D. |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٨٢|سەردێڕ=Military Operations in the Gulf War: The Battle of Khorramshahr |پەڕە=٢٤|بڵاوکەرەوە=U.S. Army Human Engineering Laboratory |ناونیشان=http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/b067661.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131224113517/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/b067661.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.reed.edu/reed_magazine/winter2007/features/iran/3.html |سەردێڕ=Reed Magazine: (3/7) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100529192424/http://www.reed.edu/reed_magazine/winter2007/features/iran/3.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Razoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=١٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />٣٠٠ (نزیکەی کۆتایی) | strength2 = ١٢،٠٠٠–٢٠،٠٠٠<ref name=Razoux/> | casualties1 = ٧،٠٠٠ کوژراو یان بریندار بە گشتی (بە مەدەنییەکانیشەوە)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|سەردێڕ=The Iran–Iraq War, 1980–1988|زنجیرە=Essential Histories|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|شوێن=Oxford, UK|ژپنک=١-٨٤١٧٦-٣٧١-٣|پەڕە=٢٧}}</ref>{{bulletedlist | ١،٥٠٠ کوژراو لە جەنگدا<ref name=Razoux2>Razoux, p.&nbsp;133.</ref>}}<hr>٨٠ [[تانکی چیفتێن]] تێکشکێندران<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ow8oDwAAQBAJ&q=allahu+akbar+hill&pg=PT122|سەردێڕ= Wars of Modern Babylon: A History of the Iraqi Army from 1921 to 2003|ژپنک= ٩٧٨٠٨١٣١٦٩٤٥٣|دوایین١= Malovany|یەکەم١= Pesach|ڕێکەوت= ٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University Press of Kentucky}}</ref> | casualties2 = ٢،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razoux2/><br />٦،٠٠٠ بریندار<ref name=Razoux2/><hr>٢٠٠ ئۆتۆمبێلی زرێپۆش تێکشکێندران | notes = | coordinates = {{coord|30.434|48.178|type:event_region:IR|display=inline,title}} | map_type = Iran | map_mark = red_pog.svg | map_size = 250px | map_label = خوڕەمشار | map_caption = {{align|center|شوێنی [[خوڕەمشار]] لە نێوان [[ئێران]]}} | campaignbox = }} '''یەکەم شەڕی خوڕەمشار''' شەڕێکی گەورە بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا، کە کەمێک دوای [[لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر ئێران]]ەوە لە ئەیلوولی ١٩٨٠ دەستی پێ کرد. لە ناوەڕاستی [[شەڕی شار|شەڕە دژوارەکانی ناو شار]] لە ناو شارەکە و دەوروبەری، [[خوڕەمشار]] لەلایەن ئێرانییەکانەوە ({{بە فارسی| خونین شهر}} بە واتای «شاری خوێن») ناوی دەبردرا، چونکە ھەردوولا لە جەنگەکەدا زیانی گیانی زۆریان بەرکەوتبوو. ئەمە گەورەترین جەنگی تاکەکەسیی ناو شار بوو لە شەڕی ئێران و عێراقدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McLaurin |یەکەم=R.D. |ڕێکەوت=١٩٨٢|سەردێڕ=Military Operations in the Gulf War: The Battle of Khorramshahr |ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADB067661 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=apps.dtic.mil}}</ref> ھەرچەندە [[عێراقی بەعس|عێراق]] لە کۆتاییدا شارەکەی گرت، بەڵام ئەمە تێچوویەکی زۆری ھەبوو؛ ھێرش بۆ سەر خوڕەمشار، کە ٣٤ ڕۆژی خایاند، کات و سەربازێکی زۆری برد، کە زۆر زیاتر بوو لەوەی لە پلانەکانی جەنگی عێراقدا پێشبینی کرابوو. ئەم دواکەوتنە سەرسوڕھێنەرە ڕێگەی بە [[ئێران]] دا کە ھێڵەکانی پێشەوەی جەنگ لە [[دژپێڵ]]، [[ئەھواز]] و [[سووسەنگەرد]] جێگیر بکات، لە ئەنجامدا بووە ھۆی ڕەوانەکردنی خێرای ھێزە یارمەتیدەرە ئێرانییەکان بۆ ناو [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]ی دەوڵەمەند بە [[نەوت]]، کە عێراق ھەوڵی لکاندنی دابوو. لە کاتی ھێرشی عێراقدا، خوڕەمشار بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن [[ھێزە تایبەتەکانی ئێران#سوپا|تەکاوەران]] کە ژمارەیان زۆر کەم بوو، ھەندێک یەکەی [[فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش (ئێران)|فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش]]، [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]] و میلیشیا مەدەنییە ناوخۆیییەکانەوە بەرگری لێ دەکرا. دوای دوو ساڵ لە ژێر داگیرکاریی عێراق، شارەکە لەلایەن ئێرانەوە لە [[جەنگی خوڕەمشار (١٩٨٢)|دووەم جەنگی خوڕەمشار]] وەک بەشێک لە [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەس]] وەرگیرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Liberation of Khorramshahr manifested Iranian combat prowess |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/201079/Liberation-of-Khorramshahr-manifested-Iranian-combat-prowess |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mehr News Agency |زمان=en}}</ref> لەدەستدانی خوڕەمشار لەلایەن عێراقەوە ھاوکات بوو لەگەڵ ھێرشێکی گەورەتری ئێران کە وەک خاڵێکی وەرچەرخان لە ململانێکەدا دەبینرا، چونکە ئێران نزیکەی تەواوی خاکە داگیرکراوەکانی لەلایەن عێراقەوە وەرگرتەوە و دواتر بڕیاری دا بە ھێرشێکی پێچەوانە بەردەوام بێت لە جەنگەکە. ==پێشەکی== دوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ئیسلامی]] لە ساڵی ١٩٧٩، ھەندێک لە گرووپە دژە حکوومەتە عەرەبەکان لە پارێزگای [[خووزستان]] دەستیان کرد بە پیلانگێڕان بە مەبەستی جیاکردنەوەی خووزستان لە ئێران. لە نێوان تشرینی یەکەم و ئەیلوولی ١٩٨٠، شارەکە چەندین ڕووداوی تەقینەوە و تێرۆری لە نێوان دانیشتووانەکەدا بەخۆوە بینی. لەم ماوەیەدا پێشێلکاریی بەردەوامی سنوورەکانی نێوان ئێران و عێراقیش ڕووی دا. لە ڕاستیدا، ئەم پێشێلکارییانە و زنجیرە تووندوتیژییانە ئەوەندە زۆر بوون، ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە پێیان وابوو ڕۆژانی یەکەمی جەنگەکە لە ئەنجامی پێکدادانە خراپەکان بووە. لە کۆتاییدا، لە ١٧ی ئەیلوولدا، [[سەددام حوسێن]]ی سەرۆک کۆماری عێراق، [[ڕێککەوتننامەی جەزائیر (١٩٧٥)|ڕێککەوتننامەی جەزائیر]]ی ساڵی ١٩٧٥ی بە پووچەڵ و باڵا ناساند، بەمەش کاتی دەستپێکردنی جەنگەکە دیاری کرا، کە چەند ڕۆژێک دواتر دەستی پێ کرد. بۆ بەرگریکردن لە خوڕەمشار، ئێرانییەکان زنجیرەیەک بەربەستیان لە دەوروبەری شارەکە ئامادە کرد. بەربەستی یەکەم سەربازە ئاسایییەکانی لێ بوو و بەربەستی دووەم تانک، تۆپخانە و چەکی دژە تانکی تێدا بوو. پادگای دێژی سوپای ئێران بەرپرس بوو لە زۆربەی بەرگرییەکانی دەرەوەی شارەکە بە ھەبوونی تەنھا یەک سریە لە تانکەکانی [[تانکی چیفتێن|چیفتێن]]ی دروستکراوی بەریتانیا لە ژێر دەستیاندا.{{citation needed|reason=Alleged statement of fact|date=July 2023}} ==پاشھاتەکان== جگە لە بوونی سەربازیی عێراق، شارەکە تا ڕادەیەکی زۆر بوو بە «شارێکی مۆتەکە». دەستبەجێ دوای دەستپێکردنی داگیرکارییەکە، سەربازانی عێراقی کەلوپەلیان لە بەندەرەکانی ئێران تاڵان کرد و بۆ [[بەسرە]]یان گواستەوە. بەپێی بانگەشەکانی دیکە، چەندین ژنی ئێرانی لە سەرانسەری شارەکەدا دەستدرێژییان کرایە سەر. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە سەربازانی عێراقی عەلاگەی ئاسنین و ئۆتۆمبێلی ڕاوەستاویان داناوە بۆ ئەگەری ھێرشی ئاسمانی لەلایەن چەتربازە ئێرانییەکانەوە. بەھۆی زیانی زۆری سەربازی و ناھەمواریی کەشوھەوا لە دوای جەنگەکە، عێراقییەکان نەیانتوانی ھیچ ھێرشێکی دیکە دژی ئێران ئەنجام بدەن. شارەکە لەژێر کۆنترۆڵی عێراقدا مایەوە تا نیسانی ١٩٨٢، کاتێک ئێرانییەکان [[ئۆپەراسیۆنی بەیتولموقەدەس]]یان بۆ وەرگرتنەوەی [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] دەست پێ کرد. خوڕەمشار بە تەواوی لەلایەن عێراقەوە وێران کرابوو، زۆر کەم بینا بە ساغی مابوونەوە. ناوەندە شارستانییە گەورەکانی دیکەی وەک [[ئابادان]] و [[ئەھواز]]یش بە وێرانی مانەوە، ھەرچەندە ھیچ کامێکیان وەک خوڕەمشار خراپ نەبوون. تەنانەت چەندین دەیەی دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ، ھەندێک بینا بە وێرانی ماونەتەوە وەک شاھیدییەک بۆ ئەوانەی جەنگیان کردووە. دروشمی سەر دیوارەکان لە ھەندێک شوێن ماونەتەوە، کە بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] دەخوێندرێتەوە «بۆ ئەوە ھاتووین تا ھەمیشە بمێنینەوە». شاری خوڕەمشار یەکێک بوو لە ھێڵە سەرەکی و گرینگەکانی پێشەوەی جەنگ و لەلایەن ڕێبەری باڵا [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] وەک «شاری شەھید» ڕای گەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Razoux |یەکەم=Pierre |سەردێڕ=La guerre Iran-Irak, 1980-1988: première guerre du Golfe |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Perrin |ژپنک=٩٧٨-٢-٢٦٢-٠٧٢٨٢-٧|زنجیرە=Collection Tempus |شوێن=Paris |پەڕەکان=٢١٤|زمان=FR}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Battle of Khorramshahr}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} tkrbk3rnnqv0rd9ykkkdu32adbj72uw 0 296660 1591604 1591515 2026-06-18T12:03:00Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591604 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی دژپێڵ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠ |place=[[دژپێڵ]]، باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]] |result=سەرکەوتنی عێراق * ھەرچەندە ھێرشی پێچەوانەی ئێران تێکشکێندرا، بەڵام توانی پێشڕەوییەکانی عێراق ڕابگرێت و وای لە عێراقییەکان کرد پێداچوونەوە بە پلانەکەیاندا بکەن * عێراقییەکان دەوروبەریان پشکنی، بەڵام خۆیان لە چوونە ناو و داگیرکردنی شارەکە پاراست کە بەرگرییەکی لاوازی لێ دەکرا * عێراقییەکان بڕیاریان دا لە شوێنە جێگیرەکاندا بمێننەوە کە بەرگریکردن لێیان ئاسانتر بوو لە کەناری ڕۆژاوای ڕووباری دێز، کە لەوێوە گەمارۆی دژپێڵیان دابوو |combatant1={{flagcountry|عێراقی بەعس}} |combatant2={{flag|ئێران}} |commander1={{flagicon|Ba'athist Iraq}} |commander2= {{flagicon|IRN}} |strength1= |strength2=٣،٠٠٠–٤،٠٠٠ پیادە <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ow8oDwAAQBAJ&q=allahu+akbar+hill&pg=PT122|سەردێڕ= Wars of Modern Babylon: A History of the Iraqi Army from 1921 to 2003|ژپنک= ٩٧٨٠٨١٣١٦٩٤٥٣|دوایین١= Malovany|یەکەم١= Pesach|ڕێکەوت= ٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University Press of Kentucky}}</ref> <br /> ١٠٠ تانک<ref name="auto"/> |casualties1=کەم |casualties2= ٤٠٠ کوژراو<br />١٣٦ ئۆتۆمبێلی جەنگی <br /> ٨٤ تانک تێکشکێندران<ref name="auto"/> |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی دژپێڵ''' لە قۆناغی سەرەتای [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠ ئەنجام درا، کاتێک لیوا زرێپۆشەکانی ئێران لە [[فیرقەی ١٦ی زرێپۆشی قەزوین|١٦ی قەزوین]]، ٧٧ی [[خۆراسان]] و [[فیرقەی ٩٢ی زرێپۆشی (ئێران)|٩٢ی خووزستان]] ھێرشیان کردە سەر پێگەکانی [[عێراق]]. ئامانجی سوپای ئێران ڕاگرتنی پێشڕەوییەکانی عێراق بوو لە خاکەکانی ئێراندا و پاشەکشەپێکردنیان. بەڵام ھێزەکانی عێراق لە باڵەکانەوە ھێرشی پێچەوانەیان ئەنجام دا و ھێزەکانی ئێرانیان وەدەرنا. شکستی ئێران خرایە ئەستۆی بڕیاردانی خراپ، پاکتاوکردنی فەرماندەکانی سوپا بەھۆی بەشدارییان لە [[پیلانی کودەتای نووژە]]، و کەم نرخاندنی ھێزی ئاگری ھێزەکانی عێراق، و ناچار بوون پاشەکشە بکەن بۆ کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری دێز]] لە ڕۆژاوای [[دژپێڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ensani.ir/fa/content/72114/default.aspx|سەردێڕ=پرتال جامع علوم انسانی - عملیات 23/7/1359 لشکر 21 حمزه(ع) در غرب رودخانه کرخه (منطقه دزفول و شوش|وێبگە=www.ensani.ir}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/trecms/pdf/AD1178330.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine|وێبگە=apps.dtic.mil}}</ref> == تێکشکاندنی ھێرشێکی پێچەوانەی ئێران لە کەرتی دژپێڵ == دوای ھەفتەی یەکەمی شەڕەکە، عێراقییەکان خۆیان لە چەند کیلۆمەتریی شاری دژپێڵدا بینییەوە، کە وەک ناوەندێکی لۆجستیی گرینگ بۆ ھێزەکانی ئێران لە [[پارێزگای خووزستان]] کاری دەکرد و ھاوکات ناوچەیەکی پیشەسازیی سەرەکیش بوو. بەو ھۆیەوە، لە سەردەمی دەسەڵاتی شادا قەڵای بەرفراوان لە دەوروبەری دروست کرابوو. عێراقییەکان خۆیان لە چوونە ناو شارەکە پاراست و تەنھا بە تەقەی تۆپخانە کە ئاراستەی ژێرخانە ناوخۆیییە گرینگەکان دەکرا وازیان ھێنا. ئێرانییەکانیش لە لای خۆیانەوە بێدەنگ نەبوون و لە ماوەیەکی کورتدا توانییان ھێزەکانیان لەو کەرتەدا ڕێک بخەن. لە ١٤–١٦ی تشرینی یەکەمدا ھێرشێکی پێچەوانەیان بۆ سەر باڵی باکووری [[فیرقەی ١٠ی (عێراق)|فیرقەی ١٠ی عێراق]] لەلایەن لیوایەکی زرێپۆشی فیرقەی ٩٢ی ئێران (نزیکەی ١٠٠ تانک) و لیوایەکی پیادە کە لەلایەن [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]]ەوە (٣٠٠٠–٤٠٠٠ سەرباز و خۆبەخش) بەھێز کرابوو، ئەنجام دا، بە ئامانجی ناچارکردنی عێراقییەکان بۆ پاشەکشەکردن لەو کەرتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=آنچه باید از عملیات "نادری" بدانیم |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401072311742/آنچه-باید-از-عملیات-نادری-بدانیم |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> لیوای ٤٢ی زرێپۆشی عێراق، کە ھێرشە پێچەوانەکە ئاراستەی کرابوو، بە شێوەیەکی ڕێک و پێک پاشەکشەی کرد بۆ ئەو خاکەی کە تەواو لەژێر کۆنترۆڵیدا بوو، و لەوێوە تەقەکانی چڕکردەوە لەسەر ئەو ناوچەیەی کە ئێرانییەکان چووبوونە ناوی. سەرەڕای ئەوەش، عێراقییەکان ھێزێکی لیوای ٢٤ی میکانیزەیان نارد کە بە ئۆتۆمبێلی [[ئۆتۆمبێلی جەنگیی زرێپۆش|زرێپۆشی]] [[بێ ئێم پی-١]] پڕچەک کرابوون و موشەکی [[٩ ئێم ١٤ مالیووتکا|دژە تانکی ساگەر]]یان پێ بوو، کە لە مەودای نزیکی ١٠٠–١٥٠ مەتردا زیانێکی زۆریان بە ھێزە زرێپۆشەکانی ئێران گەیاند. ھێرشەکەی ئێران، کە لە ناو پەرلەمانی ئێران لە [[تاران]] سەبارەت بە ئاراستەی جەنگەکە گفتوگۆی زۆری لەسەر کرابوو، بە شکستێکی گەورە کۆتایی ھات، و بووە ھۆی ئەوەی ئێرانییەکان ١٣٦ ئۆتۆمبێلی جەنگیی زرێپۆش، لەوانەش ٨٤ تانک، لە مەیدانی جەنگدا بەجێبھێڵن. ئەمە یەکێک بوو لە گرینگترین جەنگە زرێپۆشەکان کە لەو کەرتەدا لە دوای ھەڵگیرسانی جەنگەوە ئەنجام درابوو.<ref name="auto"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} o2ekbopw3dj11wji6pv84eemedz46rm 1591755 1591604 2026-06-18T20:03:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591755 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی دژپێڵ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠ |place=[[دژپێڵ]]، باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]] |result=سەرکەوتنی عێراق * ھەرچەندە ھێرشی پێچەوانەی ئێران تێکشکێندرا، بەڵام توانی پێشڕەوییەکانی عێراق ڕابگرێت و وای لە عێراقییەکان کرد پێداچوونەوە بە پلانەکەیاندا بکەن * عێراقییەکان دەوروبەریان پشکنی، بەڵام خۆیان لە چوونە ناو و داگیرکردنی شارەکە پاراست کە بەرگرییەکی لاوازی لێ دەکرا * عێراقییەکان بڕیاریان دا لە شوێنە جێگیرەکاندا بمێننەوە کە بەرگریکردن لێیان ئاسانتر بوو لە کەناری ڕۆژاوای ڕووباری دێز، کە لەوێوە گەمارۆی دژپێڵیان دابوو |combatant1={{flagcountry|عێراقی بەعس}} |combatant2={{flag|ئێران}} |commander1={{flagicon|Ba'athist Iraq}} |commander2= {{flagicon|IRN}} |strength1= |strength2=٣،٠٠٠–٤،٠٠٠ پیادە <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ow8oDwAAQBAJ&q=allahu+akbar+hill&pg=PT122|سەردێڕ= Wars of Modern Babylon: A History of the Iraqi Army from 1921 to 2003|ژپنک= ٩٧٨٠٨١٣١٦٩٤٥٣|دوایین١= Malovany|یەکەم١= Pesach|ڕێکەوت= ٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University Press of Kentucky}}</ref> <br /> ١٠٠ تانک<ref name="auto"/> |casualties1=کەم |casualties2= ٤٠٠ کوژراو<br />١٣٦ ئۆتۆمبێلی جەنگی <br /> ٨٤ تانک تێکشکێندران<ref name="auto"/> |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی دژپێڵ''' لە قۆناغی سەرەتای [[جەنگی ئێران و عێراق]]دا لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠ ئەنجام درا، کاتێک لیوا زرێپۆشەکانی ئێران لە [[فیرقەی ١٦ی زرێپۆشی قەزوین|١٦ی قەزوین]]، ٧٧ی [[خۆراسان]] و [[فیرقەی ٩٢ی زرێپۆشی (ئێران)|٩٢ی خووزستان]] ھێرشیان کردە سەر پێگەکانی [[عێراق]]. ئامانجی سوپای ئێران ڕاگرتنی پێشڕەوییەکانی عێراق بوو لە خاکەکانی ئێراندا و پاشەکشەپێکردنیان. بەڵام ھێزەکانی عێراق لە باڵەکانەوە ھێرشی پێچەوانەیان ئەنجام دا و ھێزەکانی ئێرانیان وەدەرنا. شکستی ئێران خرایە ئەستۆی بڕیاردانی خراپ، پاکتاوکردنی فەرماندەکانی سوپا بەھۆی بەشدارییان لە [[پیلانی کودەتای نووژە]]، و کەم نرخاندنی ھێزی ئاگری ھێزەکانی عێراق، و ناچار بوون پاشەکشە بکەن بۆ کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری دێز]] لە ڕۆژاوای [[دژپێڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ensani.ir/fa/content/72114/default.aspx|سەردێڕ=پرتال جامع علوم انسانی - عملیات 23/7/1359 لشکر 21 حمزه(ع) در غرب رودخانه کرخه (منطقه دزفول و شوش|وێبگە=www.ensani.ir}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.dtic.mil/sti/trecms/pdf/AD1178330.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine|وێبگە=apps.dtic.mil}}</ref> == تێکشکاندنی ھێرشێکی پێچەوانەی ئێران لە کەرتی دژپێڵ == دوای ھەفتەی یەکەمی شەڕەکە، عێراقییەکان خۆیان لە چەند کیلۆمەتریی شاری دژپێڵدا بینییەوە، کە وەک ناوەندێکی لۆجستیی گرینگ بۆ ھێزەکانی ئێران لە [[پارێزگای خووزستان]] کاری دەکرد و ھاوکات ناوچەیەکی پیشەسازیی سەرەکیش بوو. بەو ھۆیەوە، لە سەردەمی دەسەڵاتی شادا قەڵای بەرفراوان لە دەوروبەری دروست کرابوو. عێراقییەکان خۆیان لە چوونە ناو شارەکە پاراست و تەنھا بە تەقەی تۆپخانە کە ئاراستەی ژێرخانە ناوخۆیییە گرینگەکان دەکرا وازیان ھێنا. ئێرانییەکانیش لە لای خۆیانەوە بێدەنگ نەبوون و لە ماوەیەکی کورتدا توانییان ھێزەکانیان لەو کەرتەدا ڕێک بخەن. لە ١٤–١٦ی تشرینی یەکەمدا ھێرشێکی پێچەوانەیان بۆ سەر باڵی باکووری [[فیرقەی ١٠ی (عێراق)|فیرقەی ١٠ی عێراق]] لەلایەن لیوایەکی زرێپۆشی فیرقەی ٩٢ی ئێران (نزیکەی ١٠٠ تانک) و لیوایەکی پیادە کە لەلایەن [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]]ەوە (٣٠٠٠–٤٠٠٠ سەرباز و خۆبەخش) بەھێز کرابوو، ئەنجام دا، بە ئامانجی ناچارکردنی عێراقییەکان بۆ پاشەکشەکردن لەو کەرتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=آنچه باید از عملیات "نادری" بدانیم |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401072311742/آنچه-باید-از-عملیات-نادری-بدانیم |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> لیوای ٤٢ی زرێپۆشی عێراق، کە ھێرشە پێچەوانەکە ئاراستەی کرابوو، بە شێوەیەکی ڕێک و پێک پاشەکشەی کرد بۆ ئەو خاکەی کە تەواو لەژێر کۆنترۆڵیدا بوو، و لەوێوە تەقەکانی چڕکردەوە لەسەر ئەو ناوچەیەی کە ئێرانییەکان چووبوونە ناوی. سەرەڕای ئەوەش، عێراقییەکان ھێزێکی لیوای ٢٤ی میکانیزەیان نارد کە بە ئۆتۆمبێلی [[ئۆتۆمبێلی جەنگیی زرێپۆش|زرێپۆشی]] [[بێ ئێم پی-١]] پڕچەک کرابوون و موشەکی [[٩ ئێم ١٤ مالیووتکا|دژە تانکی ساگەر]]یان پێ بوو، کە لە مەودای نزیکی ١٠٠–١٥٠ مەتردا زیانێکی زۆریان بە ھێزە زرێپۆشەکانی ئێران گەیاند. ھێرشەکەی ئێران، کە لە ناو پەرلەمانی ئێران لە [[تاران]] سەبارەت بە ئاراستەی جەنگەکە گفتوگۆی زۆری لەسەر کرابوو، بە شکستێکی گەورە کۆتایی ھات، و بووە ھۆی ئەوەی ئێرانییەکان ١٣٦ ئۆتۆمبێلی جەنگیی زرێپۆش، لەوانەش ٨٤ تانک، لە مەیدانی جەنگدا بەجێبھێڵن. ئەمە یەکێک بوو لە گرینگترین جەنگە زرێپۆشەکان کە لەو کەرتەدا لە دوای ھەڵگیرسانی جەنگەوە ئەنجام درابوو.<ref name="auto"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} qwxa1yec3ws1vuqjynxju904s38lenr 0 296661 1591602 1591519 2026-06-18T12:02:40Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591602 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان''' ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە سێ ھێرشی جیاواز پێکھاتبوو و ٦ ھەفتەی خایاند. <ref name="Gibson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gibson|یەکەم=Bryan R.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IPv7XdBmPDcC&q=pollack+kenneth+battle+of+susangerd&pg=PA67|سەردێڕ=Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980–1988|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Praeger|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٨٦١٠-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە ١٣ی تەممووزی ١٩٨٢ لە نزیک [[بەسرە]] لەلایەن [[ئێران|ئێرانەوە]] دەستیپێکرد و بەکارھێنانی [[ھێرشی شەپۆلی مرۆڤی|ھێرشێکی شەپۆلی مرۆیی]] لە گەورەترین شەڕی وشکانیدا لە دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]]ەوە. == پێشەکی == لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٨٢دا، عێراق تا ڕادەیەکی زۆر لە خاکی [[ئێران|ئێرانی]] وەدەرنرا، دوای ئەوەی نزیکەی تەواوی ئەو دەستکەوتانەی لەدەستدا کە لە کاتی داگیرکاریی ساڵی ١٩٨٠دا بەدەستی ھێنابوو. [[سەددام حوسێن]] [[شەڕی لوبنان ١٩٨٢|داگیرکردنی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە]]ی وەک بیانوویەک بەکارھێنا بۆ ھەوڵدان بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە و ناردنی یارمەتی بۆ [[فەلەستینییەکان]]. [[ڕووحوڵڵا خومەینی|سەید ڕووحوڵڵا خومەینی]] پێشنیارەکانی ئاشتیی لەلایەن بەغداوە ڕەت کردەوە و دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ فراوانخوازی لە ناو عێراقدا.<ref name="Farrokh">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Farrokh|یەکەم١=Kaveh|سەردێڕ=Iran at War: 1500–1988|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦٠٣-٤٩١-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TVObCwAAQBAJ&q=Iran+at+War%3A+1500-1988|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە سەرەتادا، ھەندێک کەس لە [[تاران]] بیرۆکەی داگیرکارییان ڕەت کردەوە، بەو بانگەشەیەی کە کارێکی لەو شێوەیە پێگەی ئەخلاقیی ئێران تێک دەدات و ئەو ھاوخەمییەی کە وڵاتانی موسڵمان لە ئەنجامی داگیرکارییەکەی سەددامدا نیشانیان دابوو، کەمی دەکاتەوە. ئەم کەسانە لەلایەن ئەفسەرانی سوپای ئێرانەوە پشتگیری دەکران. بەڵام، ئەم دەنگانە لەلایەن دەنگە لایەنگرەکانی جەنگ لە تاران کپ کرانەوە، کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد دەکرێت [[بەغدا]] بە بەکارھێنانی جەنگاوەرە دڵسۆزەکان و ورووژاندنی ھەستی دژە حکوومەت لە نێوان [[شیعە]]کانی عێراقدا شکست پێ بھێنرێت. لەو کاتەدا، دانیشتووانی ئێران ھەستیان بە خۆشییەکی زۆری سەرکەوتن دەکرد. بەم شێوەیە، پلانەکانی داگیرکاری ھەم بێدەنگکردنی [[تۆپخانە]]ی عێراقی کە تۆپبارانی شارۆچکە سنوورییەکانی دەکرد، تێکشکاندنی فەیلەقی سێیەمی عێراق، و گرتنی [[بەسرە]] (سێیەم گەورەترین شاری عێراق)ی لەخۆ دەگرت. ئامانجە کۆتایییەکانی ئێران لە دروشمە شۆڕشگێڕییە بەناوبانگەکەدا کورت کرابووەوە: «ڕێگەی قودس بە شاری [[کەربەلا]]ی عێراقدا تێپەڕ دەبێت». عێراق ئێستا وەک بەردەبازێک بۆ ھەناردەکردنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] بۆ سەرانسەری ناوچەکە سەیر دەکرا.<ref name="Connell" /> بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە یەکەم ڕۆژی ئۆپەراسیۆنەکە ھاوکات بوو لەگەڵ مانگی پیرۆزی [[ڕەمەزان]]، ناوێکی گونجاوی لێ نرا.<ref name="Farrokh" /> == ئامادەکارییەکان == عێراق زیانێکی زۆری لەو شکستە بەرکەوتبوو. تەنیا سێیەکی ھێزی ئاسمانیی عێراق بە ساغی مابووەوە، بەڵام ھێزە زەوینییەکانی دیکەی عێراق لە ئامادەباشیدا مانەوە، چونکە ئێران ژمارەیەک لە سەربازەکانی لە ڕۆژھەڵاتی بەسرە، ڕێک لەو سەری سنوورەکە کۆ کردبووەوە.<ref name="Farrokh" /> لە ساڵانی پێشتردا، سەددام حوسێن ڕێکاری پێشوەختەی بۆ داگیرکارییەکی ئێرانی گرتبووە بەر بە جێگیرکردنی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزەکانی لە درێژەی سنوورەکاندا. ھەرچەندە بەھۆی شکستەکانی ئەم دوایییانەوە ورەیان ڕووخا بوو، بەڵام سوپاکانی عێراق لە بارودۆخێکی باشتردا بوون لە ڕووی دابینکردنی پێداویستی، مەشق و زانیاری بەراورد بە ھاوتا ئێرانییەکانیان. عێراقییەکان ھەروەھا پلانێکی وردیان بۆ کارە زەوینییەکان و سەنگەرەکان داڕشتبوو، کە بە کێڵگەی مین لەگەڵ پێگەی ڕەشاش، تۆپخانە و [[تانک]]ی حەشارگیراو دەورە درابوون.<ref name="Farrokh" /> ئامانجی سەرەکیی ئێرانییەکان تێکشکاندنی فەیلەقی ٣ی عێراق بوو کە بەرپرس بوو لە ناوچەی باکووری بەسرە. لەبەر ئەوەی لە مەیدانی جەنگدا ڕووبەڕووی تانک دەبوونەوە، ئێرانییەکان تیمەکانی [[ئاڕ پی جی]]یان بەکارھێنا، کە سێ نانەریان پێ بوو و لە جەنگی دژە تانکدا ڕاھێنرابوون.<ref name="Farrokh" /> ئەفسەرانی سوپای ئێران دەیانویست ھێرشێکی ھەمەلایەنە بکەنە سەر بەغدا و بیگرن پێش ئەوەی کورتیھێنانی چەک زیاتر دەربکەوێت. لەبری ئەوە، بڕیار درا ناوچە دوای ناوچەی عێراق بگیرێت بەو ھیوایەی زنجیرەیەک لێدان کە لەلایەن سوپای پاسدارانەوە دەوەشێندرێت، ببێتە ھۆی نائارامی لە ناو کۆمەڵگەی شیعەی عێراقدا. دواتر مێژوونووسان ئەمەیان وەک یەکەمین زنجیرە ھەڵە دیاری کرد کە ئێرانی گەیاندە لێواری شکست.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tFRP5WvTDWkC|سەردێڕ=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–1991|دوایین=Pollack|یەکەم=Kenneth Michael|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=U of Nebraska Press|ژپنک=٠٨٠٣٢٠٦٨٦٠|زمان=en}}</ref> ئێرانییەکان پلانی ھێرشەکەیان لە باشووری عێراق داڕشتبوو، لە نزیک بەسرە، دووەم گرینگترین شاری عێراق.<ref name="Farrokh" /> بە ناوی «ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان»، زیاتر لە ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ھەردوولای تێدا بوو، و یەکێک بوو لە گەورەترین جەنگە زەوینییەکان لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە.<ref name="Farrokh" /> زۆربەی سوپای ئێران پێشتر لە ناوچەکەدا بوون، و فەرماندەی گشتی [[ئەکبەر ڕەفسەنجانی]]، لەگەڵ زۆربەی سەرکردەکانی تاران، پێشبینییان دەکرد زۆرینەی شیعەی چەوساوەی عێراق دژی دەسەڵاتی [[سەددام]] ڕاپەڕن؛<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uaLNr45HmKAC|سەردێڕ=The Iran-Iraq War, 1980–1988|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨١٨٤١٧٦٣٧١٢|زمان=en}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ئەمە یارمەتی ئێرانی دەدا بۆ گرتنی باشووری عێراق، پاشان کوردستان (بە یارمەتی شۆڕشگێڕە کوردەکان)، و لە کۆتاییدا لە سێ لایەنەوە لە ناوەڕاستی عێراق (بە بەغداشەوە) نزیک ببنەوە، کە ببێتە ھۆی ڕووخانی حکوومەتەکەی سەددام. ھەرچەندە جەنگاوەرە کوردەکان لە باکووری عێراق یارمەتیدەر بوون، بەڵام ڕاپەڕینی شیعە لە باشووری عێراق بەدی نەھات. ستراتیژی ئێران ئەوەشی دەسەپاند کە ھێرشی سەرەکییان بکەنە سەر لاوازترین خاڵی ھێڵەکانی عێراق؛ بەڵام عێراقییەکان لە پلانەکانی جەنگی ئێران ئاگادار کرابوونەوە و ھەموو ھێزەکانیان گواستەوە بۆ ئەو ناوچەیەی ئێرانییەکان پلانی ھێرشکردنیان بۆی ھەبوو.<ref name="Farrokh" /> عێراقییەکان ھەروەھا بە گازی فرمێسکڕێژ پڕچەک کرابوون بۆ بەکارھێنان دژی دوژمن، کە دەبووە یەکەم بەکارھێنانی جەنگی کیمیایی لە ماوەی ململانێکەدا.<ref name="Farrokh" /> == پاشھاتەکان == ئۆپەراسیۆنەکە یەکەمین بوو لە زۆرێک لە ھێرشە کارەساتبارەکانی ئێران کە بووە ھۆی لەدەستدانی ژیانی ھەزاران کەس لە ھەردوولا. ئێرانییەکان بەتایبەت زیانی گیانیی زۆر گەورەیان بەرکەوت لە بەرامبەر دەستکەوتی خاکی زۆر سنوورداردا.<ref name="Connell" /> بە بۆچوونی لێکۆڵەر ڕۆب جۆنسۆن، «ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان، بە ھەر پێوەرێک بێت، شکستێکی تاوانکارانەی سەرکردایەتی و ستراتیژی بوو.»<ref name="Connell" /> ئەم ئۆپەراسیۆنە بە گشتی ئاستی زیانە گیانییەکانی بەرزکردەوە بۆ ٨٠،٠٠٠ کوژراو، ٢٠٠،٠٠٠ بریندار، و ٤٥،٠٠٠ دیلی جەنگ. لە ڕوانگەی پێداچوونەوەدا، ئێرانییەکان فەرماندەیی و کۆنترۆڵی کاریگەر، پاڵپشتی ئاسمانی، و لۆجستییان کەم بوو بۆ بەردەوامبوون لە ھێرشەکە لە بنەڕەتدا. [[سەددام حوسێن]] لە ساڵانی دواتردا چەندین ھەوڵی ئاگربەستی پێشنیار کرد، کە ھیچیان لەلایەن [[ڕووحوڵڵا خومەینی|خومەینییەوە]] قبووڵ نەکران.<ref name="Bishop">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bishop|یەکەم١=Farzad|دوایین٢=Cooper|یەکەم٢=Tom|سەردێڕ=Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982|ناونیشان=http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml|وێبگە=ACIG.org|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140822073723/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} kcwyzbmf7o5l5ak0td6v12dkzlqfx06 1591687 1591602 2026-06-18T16:04:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Operation Ramadan}} 1591687 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان''' ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە سێ ھێرشی جیاواز پێکھاتبوو و ٦ ھەفتەی خایاند. <ref name="Gibson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gibson|یەکەم=Bryan R.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IPv7XdBmPDcC&q=pollack+kenneth+battle+of+susangerd&pg=PA67|سەردێڕ=Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980–1988|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Praeger|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٨٦١٠-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە ١٣ی تەممووزی ١٩٨٢ لە نزیک [[بەسرە]] لەلایەن [[ئێران|ئێرانەوە]] دەستیپێکرد و بەکارھێنانی [[ھێرشی شەپۆلی مرۆڤی|ھێرشێکی شەپۆلی مرۆیی]] لە گەورەترین شەڕی وشکانیدا لە دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]]ەوە. == پێشەکی == لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٨٢دا، عێراق تا ڕادەیەکی زۆر لە خاکی [[ئێران|ئێرانی]] وەدەرنرا، دوای ئەوەی نزیکەی تەواوی ئەو دەستکەوتانەی لەدەستدا کە لە کاتی داگیرکاریی ساڵی ١٩٨٠دا بەدەستی ھێنابوو. [[سەددام حوسێن]] [[شەڕی لوبنان ١٩٨٢|داگیرکردنی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە]]ی وەک بیانوویەک بەکارھێنا بۆ ھەوڵدان بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە و ناردنی یارمەتی بۆ [[فەلەستینییەکان]]. [[ڕووحوڵڵا خومەینی|سەید ڕووحوڵڵا خومەینی]] پێشنیارەکانی ئاشتیی لەلایەن بەغداوە ڕەت کردەوە و دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ فراوانخوازی لە ناو عێراقدا.<ref name="Farrokh">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Farrokh|یەکەم١=Kaveh|سەردێڕ=Iran at War: 1500–1988|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦٠٣-٤٩١-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TVObCwAAQBAJ&q=Iran+at+War%3A+1500-1988|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە سەرەتادا، ھەندێک کەس لە [[تاران]] بیرۆکەی داگیرکارییان ڕەت کردەوە، بەو بانگەشەیەی کە کارێکی لەو شێوەیە پێگەی ئەخلاقیی ئێران تێک دەدات و ئەو ھاوخەمییەی کە وڵاتانی موسڵمان لە ئەنجامی داگیرکارییەکەی سەددامدا نیشانیان دابوو، کەمی دەکاتەوە. ئەم کەسانە لەلایەن ئەفسەرانی سوپای ئێرانەوە پشتگیری دەکران. بەڵام، ئەم دەنگانە لەلایەن دەنگە لایەنگرەکانی جەنگ لە تاران کپ کرانەوە، کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد دەکرێت [[بەغدا]] بە بەکارھێنانی جەنگاوەرە دڵسۆزەکان و ورووژاندنی ھەستی دژە حکوومەت لە نێوان [[شیعە]]کانی عێراقدا شکست پێ بھێنرێت. لەو کاتەدا، دانیشتووانی ئێران ھەستیان بە خۆشییەکی زۆری سەرکەوتن دەکرد. بەم شێوەیە، پلانەکانی داگیرکاری ھەم بێدەنگکردنی [[تۆپخانە]]ی عێراقی کە تۆپبارانی شارۆچکە سنوورییەکانی دەکرد، تێکشکاندنی فەیلەقی سێیەمی عێراق، و گرتنی [[بەسرە]] (سێیەم گەورەترین شاری عێراق)ی لەخۆ دەگرت. ئامانجە کۆتایییەکانی ئێران لە دروشمە شۆڕشگێڕییە بەناوبانگەکەدا کورت کرابووەوە: «ڕێگەی قودس بە شاری [[کەربەلا]]ی عێراقدا تێپەڕ دەبێت». عێراق ئێستا وەک بەردەبازێک بۆ ھەناردەکردنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] بۆ سەرانسەری ناوچەکە سەیر دەکرا.<ref name="Connell" /> بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە یەکەم ڕۆژی ئۆپەراسیۆنەکە ھاوکات بوو لەگەڵ مانگی پیرۆزی [[ڕەمەزان]]، ناوێکی گونجاوی لێ نرا.<ref name="Farrokh" /> == ئامادەکارییەکان == عێراق زیانێکی زۆری لەو شکستە بەرکەوتبوو. تەنیا سێیەکی ھێزی ئاسمانیی عێراق بە ساغی مابووەوە، بەڵام ھێزە زەوینییەکانی دیکەی عێراق لە ئامادەباشیدا مانەوە، چونکە ئێران ژمارەیەک لە سەربازەکانی لە ڕۆژھەڵاتی بەسرە، ڕێک لەو سەری سنوورەکە کۆ کردبووەوە.<ref name="Farrokh" /> لە ساڵانی پێشتردا، سەددام حوسێن ڕێکاری پێشوەختەی بۆ داگیرکارییەکی ئێرانی گرتبووە بەر بە جێگیرکردنی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزەکانی لە درێژەی سنوورەکاندا. ھەرچەندە بەھۆی شکستەکانی ئەم دوایییانەوە ورەیان ڕووخا بوو، بەڵام سوپاکانی عێراق لە بارودۆخێکی باشتردا بوون لە ڕووی دابینکردنی پێداویستی، مەشق و زانیاری بەراورد بە ھاوتا ئێرانییەکانیان. عێراقییەکان ھەروەھا پلانێکی وردیان بۆ کارە زەوینییەکان و سەنگەرەکان داڕشتبوو، کە بە کێڵگەی مین لەگەڵ پێگەی ڕەشاش، تۆپخانە و [[تانک]]ی حەشارگیراو دەورە درابوون.<ref name="Farrokh" /> ئامانجی سەرەکیی ئێرانییەکان تێکشکاندنی فەیلەقی ٣ی عێراق بوو کە بەرپرس بوو لە ناوچەی باکووری بەسرە. لەبەر ئەوەی لە مەیدانی جەنگدا ڕووبەڕووی تانک دەبوونەوە، ئێرانییەکان تیمەکانی [[ئاڕ پی جی]]یان بەکارھێنا، کە سێ نانەریان پێ بوو و لە جەنگی دژە تانکدا ڕاھێنرابوون.<ref name="Farrokh" /> ئەفسەرانی سوپای ئێران دەیانویست ھێرشێکی ھەمەلایەنە بکەنە سەر بەغدا و بیگرن پێش ئەوەی کورتیھێنانی چەک زیاتر دەربکەوێت. لەبری ئەوە، بڕیار درا ناوچە دوای ناوچەی عێراق بگیرێت بەو ھیوایەی زنجیرەیەک لێدان کە لەلایەن سوپای پاسدارانەوە دەوەشێندرێت، ببێتە ھۆی نائارامی لە ناو کۆمەڵگەی شیعەی عێراقدا. دواتر مێژوونووسان ئەمەیان وەک یەکەمین زنجیرە ھەڵە دیاری کرد کە ئێرانی گەیاندە لێواری شکست.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tFRP5WvTDWkC|سەردێڕ=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–1991|دوایین=Pollack|یەکەم=Kenneth Michael|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=U of Nebraska Press|ژپنک=٠٨٠٣٢٠٦٨٦٠|زمان=en}}</ref> ئێرانییەکان پلانی ھێرشەکەیان لە باشووری عێراق داڕشتبوو، لە نزیک بەسرە، دووەم گرینگترین شاری عێراق.<ref name="Farrokh" /> بە ناوی «ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان»، زیاتر لە ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ھەردوولای تێدا بوو، و یەکێک بوو لە گەورەترین جەنگە زەوینییەکان لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە.<ref name="Farrokh" /> زۆربەی سوپای ئێران پێشتر لە ناوچەکەدا بوون، و فەرماندەی گشتی [[ئەکبەر ڕەفسەنجانی]]، لەگەڵ زۆربەی سەرکردەکانی تاران، پێشبینییان دەکرد زۆرینەی شیعەی چەوساوەی عێراق دژی دەسەڵاتی [[سەددام]] ڕاپەڕن؛<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uaLNr45HmKAC|سەردێڕ=The Iran-Iraq War, 1980–1988|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨١٨٤١٧٦٣٧١٢|زمان=en}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ئەمە یارمەتی ئێرانی دەدا بۆ گرتنی باشووری عێراق، پاشان کوردستان (بە یارمەتی شۆڕشگێڕە کوردەکان)، و لە کۆتاییدا لە سێ لایەنەوە لە ناوەڕاستی عێراق (بە بەغداشەوە) نزیک ببنەوە، کە ببێتە ھۆی ڕووخانی حکوومەتەکەی سەددام. ھەرچەندە جەنگاوەرە کوردەکان لە باکووری عێراق یارمەتیدەر بوون، بەڵام ڕاپەڕینی شیعە لە باشووری عێراق بەدی نەھات. ستراتیژی ئێران ئەوەشی دەسەپاند کە ھێرشی سەرەکییان بکەنە سەر لاوازترین خاڵی ھێڵەکانی عێراق؛ بەڵام عێراقییەکان لە پلانەکانی جەنگی ئێران ئاگادار کرابوونەوە و ھەموو ھێزەکانیان گواستەوە بۆ ئەو ناوچەیەی ئێرانییەکان پلانی ھێرشکردنیان بۆی ھەبوو.<ref name="Farrokh" /> عێراقییەکان ھەروەھا بە گازی فرمێسکڕێژ پڕچەک کرابوون بۆ بەکارھێنان دژی دوژمن، کە دەبووە یەکەم بەکارھێنانی جەنگی کیمیایی لە ماوەی ململانێکەدا.<ref name="Farrokh" /> == پاشھاتەکان == ئۆپەراسیۆنەکە یەکەمین بوو لە زۆرێک لە ھێرشە کارەساتبارەکانی ئێران کە بووە ھۆی لەدەستدانی ژیانی ھەزاران کەس لە ھەردوولا. ئێرانییەکان بەتایبەت زیانی گیانیی زۆر گەورەیان بەرکەوت لە بەرامبەر دەستکەوتی خاکی زۆر سنوورداردا.<ref name="Connell" /> بە بۆچوونی لێکۆڵەر ڕۆب جۆنسۆن، «ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان، بە ھەر پێوەرێک بێت، شکستێکی تاوانکارانەی سەرکردایەتی و ستراتیژی بوو.»<ref name="Connell" /> ئەم ئۆپەراسیۆنە بە گشتی ئاستی زیانە گیانییەکانی بەرزکردەوە بۆ ٨٠،٠٠٠ کوژراو، ٢٠٠،٠٠٠ بریندار، و ٤٥،٠٠٠ دیلی جەنگ. لە ڕوانگەی پێداچوونەوەدا، ئێرانییەکان فەرماندەیی و کۆنترۆڵی کاریگەر، پاڵپشتی ئاسمانی، و لۆجستییان کەم بوو بۆ بەردەوامبوون لە ھێرشەکە لە بنەڕەتدا. [[سەددام حوسێن]] لە ساڵانی دواتردا چەندین ھەوڵی ئاگربەستی پێشنیار کرد، کە ھیچیان لەلایەن [[ڕووحوڵڵا خومەینی|خومەینییەوە]] قبووڵ نەکران.<ref name="Bishop">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bishop|یەکەم١=Farzad|دوایین٢=Cooper|یەکەم٢=Tom|سەردێڕ=Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982|ناونیشان=http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml|وێبگە=ACIG.org|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140822073723/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Operation Ramadan}} 6le17z5lvvq5066tmlm6lfo9ohs4fmh 1591747 1591687 2026-06-18T20:02:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591747 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان''' ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە سێ ھێرشی جیاواز پێکھاتبوو و ٦ ھەفتەی خایاند. <ref name="Gibson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gibson|یەکەم=Bryan R.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IPv7XdBmPDcC&q=pollack+kenneth+battle+of+susangerd&pg=PA67|سەردێڕ=Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980–1988|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Praeger|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٨٦١٠-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە ١٣ی تەممووزی ١٩٨٢ لە نزیک [[بەسرە]] لەلایەن [[ئێران|ئێرانەوە]] دەستیپێکرد و بەکارھێنانی [[ھێرشی شەپۆلی مرۆڤی|ھێرشێکی شەپۆلی مرۆیی]] لە گەورەترین شەڕی وشکانیدا لە دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]]ەوە. == پێشەکی == لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٨٢دا، عێراق تا ڕادەیەکی زۆر لە خاکی [[ئێران|ئێرانی]] وەدەرنرا، دوای ئەوەی نزیکەی تەواوی ئەو دەستکەوتانەی لەدەستدا کە لە کاتی داگیرکاریی ساڵی ١٩٨٠دا بەدەستی ھێنابوو. [[سەددام حوسێن]] [[شەڕی لوبنان ١٩٨٢|داگیرکردنی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە]]ی وەک بیانوویەک بەکارھێنا بۆ ھەوڵدان بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگەکە و ناردنی یارمەتی بۆ [[فەلەستینییەکان]]. [[ڕووحوڵڵا خومەینی|سەید ڕووحوڵڵا خومەینی]] پێشنیارەکانی ئاشتیی لەلایەن بەغداوە ڕەت کردەوە و دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ فراوانخوازی لە ناو عێراقدا.<ref name="Farrokh">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Farrokh|یەکەم١=Kaveh|سەردێڕ=Iran at War: 1500–1988|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦٠٣-٤٩١-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TVObCwAAQBAJ&q=Iran+at+War%3A+1500-1988|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە سەرەتادا، ھەندێک کەس لە [[تاران]] بیرۆکەی داگیرکارییان ڕەت کردەوە، بەو بانگەشەیەی کە کارێکی لەو شێوەیە پێگەی ئەخلاقیی ئێران تێک دەدات و ئەو ھاوخەمییەی کە وڵاتانی موسڵمان لە ئەنجامی داگیرکارییەکەی سەددامدا نیشانیان دابوو، کەمی دەکاتەوە. ئەم کەسانە لەلایەن ئەفسەرانی سوپای ئێرانەوە پشتگیری دەکران. بەڵام، ئەم دەنگانە لەلایەن دەنگە لایەنگرەکانی جەنگ لە تاران کپ کرانەوە، کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد دەکرێت [[بەغدا]] بە بەکارھێنانی جەنگاوەرە دڵسۆزەکان و ورووژاندنی ھەستی دژە حکوومەت لە نێوان [[شیعە]]کانی عێراقدا شکست پێ بھێنرێت. لەو کاتەدا، دانیشتووانی ئێران ھەستیان بە خۆشییەکی زۆری سەرکەوتن دەکرد. بەم شێوەیە، پلانەکانی داگیرکاری ھەم بێدەنگکردنی [[تۆپخانە]]ی عێراقی کە تۆپبارانی شارۆچکە سنوورییەکانی دەکرد، تێکشکاندنی فەیلەقی سێیەمی عێراق، و گرتنی [[بەسرە]] (سێیەم گەورەترین شاری عێراق)ی لەخۆ دەگرت. ئامانجە کۆتایییەکانی ئێران لە دروشمە شۆڕشگێڕییە بەناوبانگەکەدا کورت کرابووەوە: «ڕێگەی قودس بە شاری [[کەربەلا]]ی عێراقدا تێپەڕ دەبێت». عێراق ئێستا وەک بەردەبازێک بۆ ھەناردەکردنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] بۆ سەرانسەری ناوچەکە سەیر دەکرا.<ref name="Connell" /> بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە یەکەم ڕۆژی ئۆپەراسیۆنەکە ھاوکات بوو لەگەڵ مانگی پیرۆزی [[ڕەمەزان]]، ناوێکی گونجاوی لێ نرا.<ref name="Farrokh" /> == ئامادەکارییەکان == عێراق زیانێکی زۆری لەو شکستە بەرکەوتبوو. تەنیا سێیەکی ھێزی ئاسمانیی عێراق بە ساغی مابووەوە، بەڵام ھێزە زەوینییەکانی دیکەی عێراق لە ئامادەباشیدا مانەوە، چونکە ئێران ژمارەیەک لە سەربازەکانی لە ڕۆژھەڵاتی بەسرە، ڕێک لەو سەری سنوورەکە کۆ کردبووەوە.<ref name="Farrokh" /> لە ساڵانی پێشتردا، سەددام حوسێن ڕێکاری پێشوەختەی بۆ داگیرکارییەکی ئێرانی گرتبووە بەر بە جێگیرکردنی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزەکانی لە درێژەی سنوورەکاندا. ھەرچەندە بەھۆی شکستەکانی ئەم دوایییانەوە ورەیان ڕووخا بوو، بەڵام سوپاکانی عێراق لە بارودۆخێکی باشتردا بوون لە ڕووی دابینکردنی پێداویستی، مەشق و زانیاری بەراورد بە ھاوتا ئێرانییەکانیان. عێراقییەکان ھەروەھا پلانێکی وردیان بۆ کارە زەوینییەکان و سەنگەرەکان داڕشتبوو، کە بە کێڵگەی مین لەگەڵ پێگەی ڕەشاش، تۆپخانە و [[تانک]]ی حەشارگیراو دەورە درابوون.<ref name="Farrokh" /> ئامانجی سەرەکیی ئێرانییەکان تێکشکاندنی فەیلەقی ٣ی عێراق بوو کە بەرپرس بوو لە ناوچەی باکووری بەسرە. لەبەر ئەوەی لە مەیدانی جەنگدا ڕووبەڕووی تانک دەبوونەوە، ئێرانییەکان تیمەکانی [[ئاڕ پی جی]]یان بەکارھێنا، کە سێ نانەریان پێ بوو و لە جەنگی دژە تانکدا ڕاھێنرابوون.<ref name="Farrokh" /> ئەفسەرانی سوپای ئێران دەیانویست ھێرشێکی ھەمەلایەنە بکەنە سەر بەغدا و بیگرن پێش ئەوەی کورتیھێنانی چەک زیاتر دەربکەوێت. لەبری ئەوە، بڕیار درا ناوچە دوای ناوچەی عێراق بگیرێت بەو ھیوایەی زنجیرەیەک لێدان کە لەلایەن سوپای پاسدارانەوە دەوەشێندرێت، ببێتە ھۆی نائارامی لە ناو کۆمەڵگەی شیعەی عێراقدا. دواتر مێژوونووسان ئەمەیان وەک یەکەمین زنجیرە ھەڵە دیاری کرد کە ئێرانی گەیاندە لێواری شکست.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tFRP5WvTDWkC|سەردێڕ=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–1991|دوایین=Pollack|یەکەم=Kenneth Michael|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=U of Nebraska Press|ژپنک=٠٨٠٣٢٠٦٨٦٠|زمان=en}}</ref> ئێرانییەکان پلانی ھێرشەکەیان لە باشووری عێراق داڕشتبوو، لە نزیک بەسرە، دووەم گرینگترین شاری عێراق.<ref name="Farrokh" /> بە ناوی «ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان»، زیاتر لە ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ھەردوولای تێدا بوو، و یەکێک بوو لە گەورەترین جەنگە زەوینییەکان لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە.<ref name="Farrokh" /> زۆربەی سوپای ئێران پێشتر لە ناوچەکەدا بوون، و فەرماندەی گشتی [[ئەکبەر ڕەفسەنجانی]]، لەگەڵ زۆربەی سەرکردەکانی تاران، پێشبینییان دەکرد زۆرینەی شیعەی چەوساوەی عێراق دژی دەسەڵاتی [[سەددام]] ڕاپەڕن؛<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uaLNr45HmKAC|سەردێڕ=The Iran-Iraq War, 1980–1988|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨١٨٤١٧٦٣٧١٢|زمان=en}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ئەمە یارمەتی ئێرانی دەدا بۆ گرتنی باشووری عێراق، پاشان کوردستان (بە یارمەتی شۆڕشگێڕە کوردەکان)، و لە کۆتاییدا لە سێ لایەنەوە لە ناوەڕاستی عێراق (بە بەغداشەوە) نزیک ببنەوە، کە ببێتە ھۆی ڕووخانی حکوومەتەکەی سەددام. ھەرچەندە جەنگاوەرە کوردەکان لە باکووری عێراق یارمەتیدەر بوون، بەڵام ڕاپەڕینی شیعە لە باشووری عێراق بەدی نەھات. ستراتیژی ئێران ئەوەشی دەسەپاند کە ھێرشی سەرەکییان بکەنە سەر لاوازترین خاڵی ھێڵەکانی عێراق؛ بەڵام عێراقییەکان لە پلانەکانی جەنگی ئێران ئاگادار کرابوونەوە و ھەموو ھێزەکانیان گواستەوە بۆ ئەو ناوچەیەی ئێرانییەکان پلانی ھێرشکردنیان بۆی ھەبوو.<ref name="Farrokh" /> عێراقییەکان ھەروەھا بە گازی فرمێسکڕێژ پڕچەک کرابوون بۆ بەکارھێنان دژی دوژمن، کە دەبووە یەکەم بەکارھێنانی جەنگی کیمیایی لە ماوەی ململانێکەدا.<ref name="Farrokh" /> == پاشھاتەکان == ئۆپەراسیۆنەکە یەکەمین بوو لە زۆرێک لە ھێرشە کارەساتبارەکانی ئێران کە بووە ھۆی لەدەستدانی ژیانی ھەزاران کەس لە ھەردوولا. ئێرانییەکان بەتایبەت زیانی گیانیی زۆر گەورەیان بەرکەوت لە بەرامبەر دەستکەوتی خاکی زۆر سنوورداردا.<ref name="Connell" /> بە بۆچوونی لێکۆڵەر ڕۆب جۆنسۆن، «ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزان، بە ھەر پێوەرێک بێت، شکستێکی تاوانکارانەی سەرکردایەتی و ستراتیژی بوو.»<ref name="Connell" /> ئەم ئۆپەراسیۆنە بە گشتی ئاستی زیانە گیانییەکانی بەرزکردەوە بۆ ٨٠،٠٠٠ کوژراو، ٢٠٠،٠٠٠ بریندار، و ٤٥،٠٠٠ دیلی جەنگ. لە ڕوانگەی پێداچوونەوەدا، ئێرانییەکان فەرماندەیی و کۆنترۆڵی کاریگەر، پاڵپشتی ئاسمانی، و لۆجستییان کەم بوو بۆ بەردەوامبوون لە ھێرشەکە لە بنەڕەتدا. [[سەددام حوسێن]] لە ساڵانی دواتردا چەندین ھەوڵی ئاگربەستی پێشنیار کرد، کە ھیچیان لەلایەن [[ڕووحوڵڵا خومەینی|خومەینییەوە]] قبووڵ نەکران.<ref name="Bishop">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bishop|یەکەم١=Farzad|دوایین٢=Cooper|یەکەم٢=Tom|سەردێڕ=Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982|ناونیشان=http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml|وێبگە=ACIG.org|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140822073723/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Operation Ramadan}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 97lcvpt5kp2lgocewvj2hw3ohin6pbk 0 296663 1591707 1591523 2026-06-18T17:03:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1591707 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئۆپەراسیۆنی پێش بەرەبەیان''' ئۆپەراسیۆنێکی ھێرشبەرانە بوو کە لەلایەن ئێران لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە ساڵی ١٩٨٣ لە دەوروبەری ناوچەی [[عەمارە]]، ٢٠٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[بەغدا]] دەستیپێکرد. لەژێر فەرماندەیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] ھاوکات لەگەڵ پاڵپشتیی سوپای ئاسایی ئەنجامدرا، لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بەھۆی لاوازی پشتیوانی ئاسمانی و تەقەی تۆپخانە قورسەکانی عێراق و بۆردوومانی ئاسمانی زیانی گیانی زۆر بەرکەوت. ==پێشەکی== ئێرانییەکان لە سەرەتادا پلانیان بۆ ھێرشەکە داڕشت بۆ نیشانەکردنی چوارەمین ساڵیادی [[شۆڕشی ئیسلامی]]. ئامانجە سەرەکییەکان دەرکردنی ھێزەکانی دوژمن بوو لە خاکی ئێران، گرتنی خاکی عێراق لە ناوچەی [[عەمارە]]، و پێشڕەویکردن بەرەو شارەکە. گرتنی شاری عەمارە دەسەڵاتێکی زیاتری بە ئێران دەدا لە پەکخستنی جووڵەی سەرباز و دابینکردنی پێداویستی لە [[بەغدا]]وە بۆ [[بەسرە]]. دەزگای ھەواڵگریی ئەمریکا ڕای گەیاند کە ھەردوولا زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ سەربازی ئامادەباشیان بۆ جەنگ ھەبووە. ھێزەکانی ئێران زیاتر لە «یەکەی یەدەگی کۆتایی» [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]] و خۆبەخشانی [[بەسیج]] پێکھاتبوون کە لەلایەن دوو فیرقەی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] پشتگیری دەکران. ھێزەکانی عێراق زیاتر لە پیادەی زۆرەملێ پێکھاتبوون کە لەلایەن لیواکانی تانکی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]] پشتگیری دەکران. سەرەڕای ئەوەش، عێراقییەکان خاوەنی سێ ھێڵی سەنگەر بوون کە شێوەی نیوە بازنەیان لە دەوروبەری عەمارە دروست کردبوو. شێوەی زەویی مەیدانی جەنگەکە سەختییەکانی ئێرانی زیاد کرد. ناوچەی دەوروبەری عەمارە لە ناوچەیەکی گردی لمی و زۆنگاوەکاندا بوو کە دەشتێکی کراوەی دروست کردبوو. بۆ ئەم مەبەستە، سەنگەرەکانی عێراق بە شێوەیەکی ستراتیژی لە گردە لمییەکانەوە تا سەرەتای زۆنگاوەکان جێگیر کرابوون. بێگوێدانە ئەمانە، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران [[عەلی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] زیاتر بانگەشەی کرد: «خەڵک چاوەڕوانن ئەم ھێرشە ببێتە کۆتا ئۆپەراسیۆنی سەربازی کە چارەنووسی ناوچەکە دیاری دەکات.» ==پاشھاتەکان== ئێران توانی {{convert|100|sqmi|km2|sigfig=2}} لە خاکەکەی خۆی (بەشێک لە خاکە کێشە لەسەرەکان) وەربگرێتەوە. بەڵام دوای ھەفتەیەک لە چەقبەستوویی، ئێران دوای بەدەستھێنانی دەستکەوتی کەم لە بەرامبەر عێراقییەکان ئۆپەراسیۆنەکەی ڕاگرت. ڕەفسەنجانی دواتر لە بانگەشەکەی پێشووی پەشیمان بووەوە و وتی کە ھێرشەکە وەک ئەوەی چاوەڕوان دەکرا کۆتایی نەبوو. سەبارەت بە عێراقییەکان، ئەم سەرکەوتنە یارمەتی ھێزە زەوینییە بێورە و ھەژێنراوەکانی دان بۆ بەرزکردنەوەی ورەیان. ئێرانییەکان زیانی گیانی زۆریان بەرکەوت لە کاتی پاککردنەوەی کێڵگەکانی مین و بڕینی [[مین|مینە]] دژە تانکەکانی عێراق لە دەوروبەری بەسرە، کە ئەندازیارانی عێراقی نەیانتوانی جێگەیان بگرنەوە. عێراق ھێزی دەریاییی خۆی بۆ سەرقاڵکردن بەکارھێنا و بەلەمە پاسەوانە ئێرانییەکانی لە بەندەری خۆر-مووسای ئێران تێکشکاند. [[ھێزی ئاسمانیی عێراق]]یش بە شێوەیەکی کاریگەر جێگیر کرا، فڕۆکە جەنگییەکان ئاگریان لەسەر پێکھاتە ئێرانییەکان لە کەرتی باشووردا چڕ کردەوە. دوای ئەم جەنگە، زنجیرەی ھێرشە شەپۆلییە مرۆیییە ئێرانییەکان بەردەوام بوون بەڵام نەک لە ئاستی ئۆپەراسیۆنی پێش بەرەبەیان، یان ھێرشە بەرفراوانە پێشووەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٨٢. جگە لەوەش لە نیسانی ١٩٨٣، کەرتی باکووری ناوەڕاستی مەندەلی-بەغدا شاھیدی شەڕێکی دژوار بوو، چونکە ھێرشەکانی ئێران لەلایەن فیرقە میکانیزە و پیادەکانی عێراقەوە ڕاگیران. زیانە گیانییەکان زۆر بوون، و تا کۆتایی ساڵی ١٩٨٣، بە خەمڵاندنی ١٢٠،٠٠٠ ئێرانی و ٦٠،٠٠٠ عێراقی لە تەواوی جەنگەکەدا کوژرابوون. سەرەڕای ئەم زیانانە، لە ساڵی ١٩٨٣دا ئێران لە [[شەڕی شەکەتبوون]] باڵادەست بوو. تا ئەم کاتە، مەزندە دەکرا کە لە ھەر کاتێکی دیاریکراودا زیاتر لە ٧٠ فڕۆکەی جەنگیی ئێرانی لە کاردا نەمابن، بەو ھۆیەوە ھەلیکۆپتەرەکان زیاتر بۆ پاڵپشتی ئاسمانیی نزیک بەکاردەھاتن، چونکە ئێران لە پێش شۆڕشەوە دامەزراوەی تایبەت بە خۆی بۆ چاککردنەوەیان ھەبوو. ==پەرتووکنامە== # ''The Last Blow'', TIME Magazine, Feb. 21, 1983. # ''Khomeini's Forgotten Sons: The Story of Iran's Boy Soldiers'', Grey Seal Books, 1990. # ''The Longest War'', by Dilip Hiro, Routledge, Chapman, and Hall, Inc. 1991. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ|سیاسەت}} [[پۆل:عەمارە]] 0rncq2minss76p7lpuzca07875zc232 1591740 1591707 2026-06-18T20:01:19Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1591740 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Databox}} '''ئۆپەراسیۆنی پێش بەرەبەیان''' ئۆپەراسیۆنێکی ھێرشبەرانە بوو کە لەلایەن ئێران لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە ساڵی ١٩٨٣ لە دەوروبەری ناوچەی [[عەمارە]]، ٢٠٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[بەغدا]] دەستیپێکرد. لەژێر فەرماندەیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسداران]] ھاوکات لەگەڵ پاڵپشتیی سوپای ئاسایی ئەنجامدرا، لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بەھۆی لاوازی پشتیوانی ئاسمانی و تەقەی تۆپخانە قورسەکانی عێراق و بۆردوومانی ئاسمانی زیانی گیانی زۆر بەرکەوت. ==پێشەکی== ئێرانییەکان لە سەرەتادا پلانیان بۆ ھێرشەکە داڕشت بۆ نیشانەکردنی چوارەمین ساڵیادی [[شۆڕشی ئیسلامی]]. ئامانجە سەرەکییەکان دەرکردنی ھێزەکانی دوژمن بوو لە خاکی ئێران، گرتنی خاکی عێراق لە ناوچەی [[عەمارە]]، و پێشڕەویکردن بەرەو شارەکە. گرتنی شاری عەمارە دەسەڵاتێکی زیاتری بە ئێران دەدا لە پەکخستنی جووڵەی سەرباز و دابینکردنی پێداویستی لە [[بەغدا]]وە بۆ [[بەسرە]]. دەزگای ھەواڵگریی ئەمریکا ڕای گەیاند کە ھەردوولا زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ سەربازی ئامادەباشیان بۆ جەنگ ھەبووە. ھێزەکانی ئێران زیاتر لە «یەکەی یەدەگی کۆتایی» [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|پاسداران]] و خۆبەخشانی [[بەسیج]] پێکھاتبوون کە لەلایەن دوو فیرقەی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]] پشتگیری دەکران. ھێزەکانی عێراق زیاتر لە پیادەی زۆرەملێ پێکھاتبوون کە لەلایەن لیواکانی تانکی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]] پشتگیری دەکران. سەرەڕای ئەوەش، عێراقییەکان خاوەنی سێ ھێڵی سەنگەر بوون کە شێوەی نیوە بازنەیان لە دەوروبەری عەمارە دروست کردبوو. شێوەی زەویی مەیدانی جەنگەکە سەختییەکانی ئێرانی زیاد کرد. ناوچەی دەوروبەری عەمارە لە ناوچەیەکی گردی لمی و زۆنگاوەکاندا بوو کە دەشتێکی کراوەی دروست کردبوو. بۆ ئەم مەبەستە، سەنگەرەکانی عێراق بە شێوەیەکی ستراتیژی لە گردە لمییەکانەوە تا سەرەتای زۆنگاوەکان جێگیر کرابوون. بێگوێدانە ئەمانە، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران [[عەلی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] زیاتر بانگەشەی کرد: «خەڵک چاوەڕوانن ئەم ھێرشە ببێتە کۆتا ئۆپەراسیۆنی سەربازی کە چارەنووسی ناوچەکە دیاری دەکات.» ==پاشھاتەکان== ئێران توانی {{convert|100|sqmi|km2|sigfig=2}} لە خاکەکەی خۆی (بەشێک لە خاکە کێشە لەسەرەکان) وەربگرێتەوە. بەڵام دوای ھەفتەیەک لە چەقبەستوویی، ئێران دوای بەدەستھێنانی دەستکەوتی کەم لە بەرامبەر عێراقییەکان ئۆپەراسیۆنەکەی ڕاگرت. ڕەفسەنجانی دواتر لە بانگەشەکەی پێشووی پەشیمان بووەوە و وتی کە ھێرشەکە وەک ئەوەی چاوەڕوان دەکرا کۆتایی نەبوو. سەبارەت بە عێراقییەکان، ئەم سەرکەوتنە یارمەتی ھێزە زەوینییە بێورە و ھەژێنراوەکانی دان بۆ بەرزکردنەوەی ورەیان. ئێرانییەکان زیانی گیانی زۆریان بەرکەوت لە کاتی پاککردنەوەی کێڵگەکانی مین و بڕینی [[مین|مینە]] دژە تانکەکانی عێراق لە دەوروبەری بەسرە، کە ئەندازیارانی عێراقی نەیانتوانی جێگەیان بگرنەوە. عێراق ھێزی دەریاییی خۆی بۆ سەرقاڵکردن بەکارھێنا و بەلەمە پاسەوانە ئێرانییەکانی لە بەندەری خۆر-مووسای ئێران تێکشکاند. [[ھێزی ئاسمانیی عێراق]]یش بە شێوەیەکی کاریگەر جێگیر کرا، فڕۆکە جەنگییەکان ئاگریان لەسەر پێکھاتە ئێرانییەکان لە کەرتی باشووردا چڕ کردەوە. دوای ئەم جەنگە، زنجیرەی ھێرشە شەپۆلییە مرۆیییە ئێرانییەکان بەردەوام بوون بەڵام نەک لە ئاستی ئۆپەراسیۆنی پێش بەرەبەیان، یان ھێرشە بەرفراوانە پێشووەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٨٢. جگە لەوەش لە نیسانی ١٩٨٣، کەرتی باکووری ناوەڕاستی مەندەلی-بەغدا شاھیدی شەڕێکی دژوار بوو، چونکە ھێرشەکانی ئێران لەلایەن فیرقە میکانیزە و پیادەکانی عێراقەوە ڕاگیران. زیانە گیانییەکان زۆر بوون، و تا کۆتایی ساڵی ١٩٨٣، بە خەمڵاندنی ١٢٠،٠٠٠ ئێرانی و ٦٠،٠٠٠ عێراقی لە تەواوی جەنگەکەدا کوژرابوون. سەرەڕای ئەم زیانانە، لە ساڵی ١٩٨٣دا ئێران لە [[شەڕی شەکەتبوون]] باڵادەست بوو. تا ئەم کاتە، مەزندە دەکرا کە لە ھەر کاتێکی دیاریکراودا زیاتر لە ٧٠ فڕۆکەی جەنگیی ئێرانی لە کاردا نەمابن، بەو ھۆیەوە ھەلیکۆپتەرەکان زیاتر بۆ پاڵپشتی ئاسمانیی نزیک بەکاردەھاتن، چونکە ئێران لە پێش شۆڕشەوە دامەزراوەی تایبەت بە خۆی بۆ چاککردنەوەیان ھەبوو. ==پەرتووکنامە== # ''The Last Blow'', TIME Magazine, Feb. 21, 1983. # ''Khomeini's Forgotten Sons: The Story of Iran's Boy Soldiers'', Grey Seal Books, 1990. # ''The Longest War'', by Dilip Hiro, Routledge, Chapman, and Hall, Inc. 1991. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|عێراق|دەیەی ١٩٨٠|شەڕ|سیاسەت}} [[پۆل:عەمارە]] taahc4g4rrtbnkwk4gl14xb5vbnjal4 0 296664 1591600 1591545 2026-06-18T12:02:20Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591600 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | executive_producer = | producer = [[عەلی ئەسەددزادە]] | location = [[ئێران]] | cinematography = [[ھوومەن بێھمەنەش]] | company = | num_seasons = ١ | list_episodes = | num_episodes = ٢٣ | first_aired = {{Start date|2021|08|09|df=y}} | last_aired = {{End date|2022|04|04|df=y}} | related = | network = [[نماوا]] | country = ئێران | caption = | genre = {{plainlist| * [[دراما (تەلەڤیزیۆن و فیلم)|دراما]] * [[فیلمی ڕۆمانسی|ڕۆمانسی]] * [[فیلمی مێژوویی|مێژوویی]] }} | creator = | developer = | writer = [[تینا پاکڕەوان]] | music = | starring = {{plainlist| * [[نیگار جەواھریان]] * [[ئەشکان خەتیبی]] * [[میرسەعید مەولەویان]] }} | director = تینا پاکڕەوان | image = [[پەڕگە:Khatoon_2021.jpg|وێنۆک]] | voices = | narrator = | theme_music_composer = | open_theme = {{Theme song|«ڕۆژگارێک لە ئێران»|[[کەیھان کەڵھوڕ]]}} | end_theme = {{Theme song|«خاتوون»|[[کەیھان کەڵھوڕ]]}} | composer = [[کەیھان کەڵھوڕ]] | creative_director = | language = [[فارسی]] | image_size = 230 | editor = [[محەممەد نەجاریان]] | native_name = {{Infobox name module|fa|خاتون}} | runtime = ٥٠ خولەک | based_on = }} '''ڕۆژگارێک لە ئێران''' یان '''خاتوون''' ({{langx|fa|خاتون}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی [[درامای مێژوویی|مێژوویی]]، [[دراما (فیلم و تەلەڤیزیۆن)|دراما]] و [[فیلمی ڕۆمانسی|ڕۆمانسیی]] [[ئێران]]ییە کە لەلایەن [[تینا پاکڕەوان]] دروست کراوە، و [[نیگار جەواھریان]]، [[ئەشکان خەتیبی]] و [[میرسەعید مەولەویان]] ڕۆڵی تێدا دەگێڕن، لەگەڵ کۆمەڵێک [[کاستی پاڵپشت|ڕۆڵگێڕی پاڵپشت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=درباره سریال خاتون و موج جدید سریال‌های تاریخی در شبکه نمایش خانگی {{!}} عشق در سال‌های اشغال|ناونیشان=https://www.filimo.com/shot/سریال-خاتون/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Filimo shot|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=معرفی و آشنایی کامل با سریال های قبله عالم، خاتون و زخم کاری + زمان پخش|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/1249944/معرفی-و-آشنایی-کامل-با-سریال-های-قبله-عالم-خاتون-و-زخم-کاری|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Mashregh News|زمان=fa}}</ref> یەکەم ئەڵقەی ئەم زنجیرەیە لە ٩ی ئابی ٢٠٢١ لە نماوا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khatoon series|ناونیشان=https://www.namava.ir/series/103295-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Namava}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بازیگران سریال خاتون {{!}} بیوگرافی و عکس های بازیگران سریال خاتون|ناونیشان=https://persianv.com/celebrity/actors-of-khatoon-tv-series.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Persianv|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عکسهای جدید سریال خاتون|ناونیشان=https://namnak.com/khatoon-series.p82166|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Namnak|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آخرین خبر {{!}} کیهان کلهر موسیقی سریال خاتون را ساخت|ناونیشان=https://akharinkhabar.ir/music/8027403/%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%84%D9%87%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Akharin Khabar|زمان=fa}}</ref> == چیرۆک == خاتوون کە ژنێکی [[بەختیاری]]یە، لەگەڵ شێرزاد کە سەربازێکە لە سەردەمی [[ڕەزا شا]] ھاوسەرگیریی کردووە. بەڵام بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، سەرەڕای ڕاگەیاندنی بێلایەنیی ئێران، باکووری ئێران لەلایەن [[داگیرکردنی ئێران لە جەنگی جیھانیی دووەم|یەکێتیی سۆڤیەت]] و باشووری ئێران لەلایەن [[بەریتانیا]] داگیر دەکرێت و خاتوون بە ھۆکاری جۆراوجۆری [[ڕامیاری]] چەندین جار دەستگیر دەکرێت و شێرزاد لەژێر گوشاری کۆمیسەر ڕەجەبۆف ناچار دەبێت تەڵاقی خاتوون بدات و ئەرکی دەستگیرکردن و ڕادەستکردنی بە سوپای سۆڤیەتی پێ دەسپێردرێت. ئەو دەتوانێت لە [[گێڵان]] ڕابکات و بە یارمەتیی پیاوێک بە ناوی ڕەزا فەخار بەرەو [[تاران]] ھەڵدێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان]] 0427kk3e3uc3g0qyjkwyjniyak865d4 1591756 1591600 2026-06-18T20:03:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1591756 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox television | executive_producer = | producer = [[عەلی ئەسەددزادە]] | location = [[ئێران]] | cinematography = [[ھوومەن بێھمەنەش]] | company = | num_seasons = ١ | list_episodes = | num_episodes = ٢٣ | first_aired = {{Start date|2021|08|09|df=y}} | last_aired = {{End date|2022|04|04|df=y}} | related = | network = [[نماوا]] | country = ئێران | caption = | genre = {{plainlist| * [[دراما (تەلەڤیزیۆن و فیلم)|دراما]] * [[فیلمی ڕۆمانسی|ڕۆمانسی]] * [[فیلمی مێژوویی|مێژوویی]] }} | creator = | developer = | writer = [[تینا پاکڕەوان]] | music = | starring = {{plainlist| * [[نیگار جەواھریان]] * [[ئەشکان خەتیبی]] * [[میرسەعید مەولەویان]] }} | director = تینا پاکڕەوان | image = [[پەڕگە:Khatoon_2021.jpg|وێنۆک]] | voices = | narrator = | theme_music_composer = | open_theme = {{Theme song|«ڕۆژگارێک لە ئێران»|[[کەیھان کەڵھوڕ]]}} | end_theme = {{Theme song|«خاتوون»|[[کەیھان کەڵھوڕ]]}} | composer = [[کەیھان کەڵھوڕ]] | creative_director = | language = [[فارسی]] | image_size = 230 | editor = [[محەممەد نەجاریان]] | native_name = {{Infobox name module|fa|خاتون}} | runtime = ٥٠ خولەک | based_on = }} '''ڕۆژگارێک لە ئێران''' یان '''خاتوون''' ({{langx|fa|خاتون}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی [[درامای مێژوویی|مێژوویی]]، [[دراما (فیلم و تەلەڤیزیۆن)|دراما]] و [[فیلمی ڕۆمانسی|ڕۆمانسیی]] [[ئێران]]ییە کە لەلایەن [[تینا پاکڕەوان]] دروست کراوە، و [[نیگار جەواھریان]]، [[ئەشکان خەتیبی]] و [[میرسەعید مەولەویان]] ڕۆڵی تێدا دەگێڕن، لەگەڵ کۆمەڵێک [[کاستی پاڵپشت|ڕۆڵگێڕی پاڵپشت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=درباره سریال خاتون و موج جدید سریال‌های تاریخی در شبکه نمایش خانگی {{!}} عشق در سال‌های اشغال|ناونیشان=https://www.filimo.com/shot/سریال-خاتون/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Filimo shot|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=معرفی و آشنایی کامل با سریال های قبله عالم، خاتون و زخم کاری + زمان پخش|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/1249944/معرفی-و-آشنایی-کامل-با-سریال-های-قبله-عالم-خاتون-و-زخم-کاری|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Mashregh News|زمان=fa}}</ref> یەکەم ئەڵقەی ئەم زنجیرەیە لە ٩ی ئابی ٢٠٢١ لە نماوا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khatoon series|ناونیشان=https://www.namava.ir/series/103295-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Namava}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بازیگران سریال خاتون {{!}} بیوگرافی و عکس های بازیگران سریال خاتون|ناونیشان=https://persianv.com/celebrity/actors-of-khatoon-tv-series.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Persianv|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عکسهای جدید سریال خاتون|ناونیشان=https://namnak.com/khatoon-series.p82166|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Namnak|زمان=fa-IR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آخرین خبر {{!}} کیهان کلهر موسیقی سریال خاتون را ساخت|ناونیشان=https://akharinkhabar.ir/music/8027403/%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%84%D9%87%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Akharin Khabar|زمان=fa}}</ref> == چیرۆک == خاتوون کە ژنێکی [[بەختیاری]]یە، لەگەڵ شێرزاد کە سەربازێکە لە سەردەمی [[ڕەزا شا]] ھاوسەرگیریی کردووە. بەڵام بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، سەرەڕای ڕاگەیاندنی بێلایەنیی ئێران، باکووری ئێران لەلایەن [[داگیرکردنی ئێران لە جەنگی جیھانیی دووەم|یەکێتیی سۆڤیەت]] و باشووری ئێران لەلایەن [[بەریتانیا]] داگیر دەکرێت و خاتوون بە ھۆکاری جۆراوجۆری [[ڕامیاری]] چەندین جار دەستگیر دەکرێت و شێرزاد لەژێر گوشاری کۆمیسەر ڕەجەبۆف ناچار دەبێت تەڵاقی خاتوون بدات و ئەرکی دەستگیرکردن و ڕادەستکردنی بە سوپای سۆڤیەتی پێ دەسپێردرێت. ئەو دەتوانێت لە [[گێڵان]] ڕابکات و بە یارمەتیی پیاوێک بە ناوی ڕەزا فەخار بەرەو [[تاران]] ھەڵدێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان]] 5ppbntspfxkqtek9he8ee45dl0onqyw 0 296666 1591592 1591580 2026-06-18T12:01:00Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591592 wikitext text/x-wiki '''کۆچکردن بۆ ھەرێمی کوردستان''' بەشێکی گرینگی [[مێژووی ھەرێمی کوردستان|مێژووی]] ناوچەکە بووە. ڕاکێشانی بۆ [[کۆچکردن]]، بەتایبەت بۆ [[پەنابەر|پەنابەران]] و [[کەسی ئاوارەی ناوخۆیی|کەسانی ئاوارەی ناوخۆیی]] (IDPs)، سەرچاوەی گرتووە لە سەلامەتییە ڕێژەییەکەی بە بەراورد لەگەڵ تەواوی عێراق، و لەبەر ئەوە وەک «[[پەناگەی مرۆیی|پەناگەیەکی ئارام]]» بۆ زۆر کەس وەسف کراوە. لەکاتێکدا ھەرێمی کوردستان لە مێژوودا [[چەند نەتەوەیی]] بووە، ململانێکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی ٢١دا ھاتنی کۆچبەرانی لە پێکھاتە جۆراوجۆرەکانەوە خێراتر کردووە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan |trans-title=Country report 68 Iraq: The autonomous Kurdistan Region |ناونیشان=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |journal=Bundesamt für Migration und Flüchtlinge}}</ref> جگە لەوەش، ناوچەکە کوردی پارچەکانی تری [[کوردستان]]ی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە،<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Iranian Kurds in the Kurdistan Region of Iraq |ناونیشان=https://www.ecoi.net/en/file/local/2111408/coi-ffm-iranian-kurds-in-kri-06-06-2024-ii_2.pdf |journal=Danish National ID Centre |type=Country of Origin Information (COI)}}</ref> ھەروەھا [[کرێکاری کۆچبەر|کرێکارانی کۆچبەر]] لە [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] و [[ئەفریقا]]وە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Southeast Asian and African labor is struggling in Kurdish Iraq - Taipei Times |ناونیشان=https://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2008/01/01/2003395187 |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.taipeitimes.com}}</ref> و عەرەبەکانی پارچەکانی تری عێراق کە بەدوای دەرفەتی ئابووریدا دەگەڕێن.<ref name=":8" /> == مێژوو == {{ئەمانەش ببینە|ئاوارە ناوخۆیییەکان لە عێراق|پەنابەرانی شەڕی ناوخۆیی سووریا}} دوای [[داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]، [[دانپێدانانی دەستووری|دانپێدانانی دەستووریی]] دواتری ھەرێمی کوردستان و [[بووژانەوەی ئابووری]] دوای ساڵانێک لە [[گەمارۆ نێونەتەوەیییەکان لەسەر عێراق|دابڕانی نێونەتەوەیی]]، ھەرێمی کوردستان یەکەم کاریگەرییە بەرچاوەکانی [[جیھانگیری]] بەخۆیەوە بینی، چونکە [[کرێکاری کۆچبەر|کرێکارانی کۆچبەر]] لە [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] ([[ئەندەنووسیا]]، [[فلیپین]]، [[بەنگلادێش]])، [[ئەفریقا]] ([[ئیتیۆپیا]]، [[سۆماڵیا]]) و پارچەکانی تری عێراقەوە گەیشتن. ئەم ڕەوتە زیاتر خێراتر بوو بەھۆی ملیاران دۆلار وەبەرھێنان لە تورکیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە، لەگەڵ دەستپێکردنی [[دەرھێنانی نەوت]] لە ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٧دا. کۆچبەرە بیانییەکان بە شێوەیەکی گشتی [[کار بە مووچەی کەم|کارە کەمداھاتەکان]] یان ئەو پێگەیانەیان وەردەگرت کە کورد بەھۆی دوژمنایەتییەکی مێژووییەوە نەیدەدا بە عەرەب.<ref name=":2" /> گەشەی ئابووریی بەھێزی ھەرێمی کوردستان و پاراستنی [[ڕامیاری]]ی ڕێژەیی لە حکوومەتە [[دژە کورد|دژە کوردەکانی]] مێژوو، ژمارەیەکی زۆر لە [[کوردانی ئێران|کوردانی ئێران]]، [[کوردانی تورکیا|تورکیا]] و [[کوردانی سووریا|سووریا]]ی ڕاکێشا.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ramsari |یەکەم=Atefeh |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Disjunction of Borders, Who Is the Outsider? |ناونیشان=https://researchinginternaldisplacement.org/wp-content/uploads/2022/01/RID-WP15_Atefeh-Ramsari_Borders-ID_190122.pdf |journal=Graduate School of History and Sociology Bielefeld University}}</ref> ڕۆژنامەیەکی کوردی مەزەندەی کردبوو کە لە ساڵی ٢٠٠٩دا نزیکەی ٥٠،٠٠٠ کوردی تورکیا لە [[ھەرێمی کوردستان]] نیشتەجێ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩|سەردێڕ=An unusual new friendship |ناونیشان=http://www.economist.com/world/mideast-africa/displaystory.cfm?story_id=13145898 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090226142359/http://www.economist.com/world/mideast-africa/displaystory.cfm?story_id=13145898 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٠٩|newspaper=The Economist |df=mdy-all}}</ref> [[پەڕگە:Hassan Sham IDP Camp for Arabs, near Arbil and Mosul on the border of the Kurdistan Region in Iraq 08.jpg|وێنۆک|کەمپی حەسەن شام بۆ ئاوارە عەرەبەکان، کە دەکەوێتە لایەنە کۆنترۆڵکراوەکەی [[کورد]] لەسەر سنووری [[ھەرێمی کوردستان]] لە نێوان [[ھەولێر]] و [[مووسڵ]].]] کاتێک [[دەوڵەتی ئیسلامی]] لە ساڵی ٢٠١٤دا لە سەرانسەری عێراق و سووریا پێشڕەوی کرد، ھەرێمی کوردستان زیاتر لە ١ ملیۆن ئاوارەی ناوخۆیی و نزیکەی ٢٥٠،٠٠٠ پەنابەری سووری وەرگرت کە لە توندوتیژییەکان ڕایان کردبوو، لەوانەش کەمینە ئایینییەکان کە بۆ [[کۆمەڵکوژی]] کرابوونە ئامانج. ئەم لێشاوە کتوپڕە لە ماوەی چەند مانگێکدا دانیشتووانی ناوچەکەی بە ڕێژەی نزیکەی ٢٨٪ زیاد کرد.<ref name=":0" /> [[ئێزیدی|ئێزیدییەکانی]] [[شنگال]]، کە گەورەترین گرووپ بوون، و [[عەرەب|عەرەبەکانی]] [[نەینەوا]] بە پلەی یەکەم بۆ [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] ڕایان کرد، لەکاتێکدا [[مەسیحییەت لە عێراق|مەسیحییەکان]]، کە ئەوانیش بە پلەی یەکەم خەڵکی نەینەوا بوون، لەوانەش [[کڵێسای کاتۆلیکی کلدانی|کلدانییەکان]]، [[ئاشوورییەکان]] و [[سریانییەکان]]، بە شێوەیەکی بەرچاو لە [[عەنکاوە]]، [[ھەولێر]] نیشتەجێ بوون.<ref name=":8" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Khoury |یەکەم=Christina |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Charting Pathways: Navigating migration prospects among youth in the Kurdistan region of Iraq |ناونیشان=https://research.icmpd.org/wp-content/uploads/2025/04/Policy_Brief_MIRAMI_2024.pdf |journal=[[نێونەتەوەیی Centre for Migration Policy Development]] |type=Policy Brief}}</ref> ھەندێک لە [[تورکمانانی عێراق|تورکمانەکان]] و عەرەبەکانی [[کەرکووک]]یش بەرەو ھەرێمی کوردستان ڕایان کرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Transecting security and space in Kurdistan, Iraq |ناونیشان=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0308518X15595750 |journal=Environment and Planning A |بەرگ=٤٧|دوایین=Paasche |یەکەم=Till |دوایین٢=Sidaway |یەکەم٢=James}}</ref> == ڕێساکانی کۆچکردن == [[پەڕگە:Visa stamp for Kurdistan Regional Government of Iraq.jpg|وێنۆک|[[مۆری پاسپۆرت|مۆری چوونەژوورەوە]] کە لەلایەن [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ەوە لە مەرز یان خاڵی سنووریی [[حاجی ئۆمەران]] دەرکراوە، دەقێکی عەرەبی و کوردیی لەسەرە و ڕێگە بە سەردانێکی ٣٠ ڕۆژە دەدات.]] [[پەڕگە:Kurdistan Regional Government pet passport.jpg|وێنۆک|[[پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی]] کە لەلایەن [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ەوە دەرکراوە.]] ھەرێمی کوردستان سیستمێکی [[پێدانی ڤیزا|ڤیزا]] و [[مۆڵەتی نیشتەجێبوون|نیشتەجێبوونی]] جیای لە تەواوی عێراق ھەیە. ئەم سیستمە شوێن ڕێبازێکی [[نەتەوەپەرستیی نەتەوەیی]] دەکەوێت بۆ کۆچکردن، کە وەک «[[بایۆپۆلەتیک|بایۆپۆلەتیک]]» یان ڕامیاریی «[[خوێن و خاک]]» وەسف کراوە. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] (KRG) پابەندە بە پرەنسیپی [[دیپۆرتنەکردنەوە]]. ڕێسا و ڕێکاری جیاواز جێبەجێ دەکرێن لەسەر [[ھاووڵاتییانی عێراقی]] لە پێکھاتە جۆراوجۆرەکان کە لە عێراقی فیدراڵەوە کۆچ دەکەن، ھەروەھا بۆ [[کەسی بیانی|بیانییەکان]] و بۆ کوردەکانی پارچەکانی تری [[کوردستان]] کە ڕەنگە ڕەگەزنامەی ناسراویان نەبێت.<ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":1" /> نووسینگەی کۆچ، [[ئاسایش (ھەرێمی کوردستان)|ئاسایش]] و [[پۆلیسی ھەرێمی کوردستان]] ھەموویان بەرپرسیارێتی کۆنترۆڵکردنی کۆچکردن لە سنوورەکان، بازگەکان و فڕۆکەخانەکاندا دابەش دەکەن.<ref name=":1" /> مۆڵەتە کاتییەکان بە شێوەیەکی گشتی لە مەرزەکان بۆ مانەوەی تا ٣٠ ڕۆژ دەردەکرێن، لەکاتێکدا مۆڵەتی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی بۆ کۆچبەران لە ھەرێمی کوردستان نییە؛ لەبری ئەوە، نیشتەجێبوون لە ڕێگەی [[نیشتەجێبوون#کارتی نیشتەجێبوون|کارتەکانی نیشتەجێبوونی]] ساڵانە نوێکراوەوە دەدرێت.<ref name=":4" /> === ھاووڵاتییانی عێراقی لە عێراقی فیدراڵەوە === ئەو [[ھاووڵاتییانی عێراقی|ھاووڵاتییە عێراقییانەی]] کە لە ھەرێمی کوردستان تۆمار نەکراون و لە عێراقی فیدراڵەوە دێن، بەتایبەت عەرەب، تورکمان و کەسانی سەڵت، لە کاتی کۆچکردن یان پەڕینەوە بۆ ھەرێمی کوردستان ھەندێک جار تووشی بەربەست و مامەڵەی توند دەبنەوە. ڕێساکان بەپێی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان دەگۆڕدرێن و بەھۆی پەرەسەندنی ڕامیارییەوە زوو زوو دەگۆڕدرێن، لەکاتێکدا کورد، ئێزیدی و لە ھەندێک پارێزگادا مەسیحییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەم بەربەستانە بەدەر دەکرێن.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> بۆ مانەوەی کورتخایەن، ھاووڵاتییانی عێراقی [[عەرەب]] و [[تورکمان]] دەبێت لە یەکێک لە [[خاڵی پشکنینی سنووری|بازگەکان]] لەسەر سنووری ناوخۆیی بەتوندی [[سەربازی کراو|سەربازی کراو]] لە [[خاکی ھەرێمی کوردستان|نێوان عێراقی فیدراڵ و ھەرێمی کوردستان]] بپەڕنەوە، کە لەوێدا لە ڕێگەی تابلۆی ئۆتۆمبێلەکانیان یان شێوەزارەکەیانەوە دیاری دەکرێن. لەوێدا پشکنینی ئەمنییان بۆ دەکرێت، ئەگەر دەربچن، «گرەنتی ئەمنی»یان بۆ دەردەکرێت کە ڕێگەیان پێدەدات بۆ ماوەی ٣٠ ڕۆژ بمێننەوە. ئەو کەسانەی لە ڕێگەی فڕۆکەخانەکانەوە دێنە ژوورەوە، دەبێت لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا سەردانی نووسینگەیەکی خۆجێیی ئاسایش بکەن بۆ تەواوکردنی پشکنینەکە.<ref name=":8" /><ref name=":1" /> بۆ مانەوەی درێژخایەن تا یەک ساڵ، کە ڕەنگە نوێ بکرێتەوە، داوا لە ھاووڵاتییانی عێراقی دەکرێت [[نیشتەجێبوون#کارتی نیشتەجێبوون|کارتێکی نیشتەجێبوون]] بەدەست بھێنن، ھاوشێوەی کەسانی بیانی لە وڵاتانی ترەوە.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢١دا، [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]]، [[مەسرور بارزانی]]، بە فەرمی عەنکاوەی وەک قەزایەک دیاری کرد، کە گەڕەکێکی دەوروبەری شارە و زۆربەی دانیشتووانی کۆچبەرە مەسیحییەکانن، ئەمەش [[خۆبەڕێوەبەری|خۆبەڕێوەبەرییەکی]] زیاتری لە بەڕێوەبردنی ناوخۆییدا پێبەخشی، لەوانەش ھەڵبژاردنی بەرپرسان.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Religious Freedom in Iraq in 2021 |ناونیشان=https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2022-03/2022%20Iraq%20Country%20Update.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[کۆمیسیۆنی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئازادیی ئایینی نێونەتەوەیی]]}}</ref> بە بۆچوونی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠٢١ی [[کۆمیسیۆنی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئازادیی ئایینی نێونەتەوەیی]]، ھەرێمی کوردستان لە دوای شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامییەوە بەردەوام بووە لە میوانداریکردنی ژمارەیەکی زۆری دانیشتووانی ئاوارەبوو، بەجۆرێک کە زیاتر لە ٩٠٠،٠٠٠ ئاوارەی ناوخۆیی و پەنابەر تا ئێستاش لە ناوچەکەدا نیشتەجێن.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] 2v4dyidislem5gn3x6shcfrk3xs0qs6 0 296667 1591597 1591560 2026-06-18T12:01:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591597 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی''' [[بەڵگەنامە]]یەکی فەرمییە کە زانیاری دەربارەی [[ئاژەڵ]]ێکی دیاریکراو وەک بەشێک لە ڕێکارەکانی گەشتکردن تۆمار دەکات. کاریگەرییەکەی بریتییە لە خێراکردن و ئاسانکارییەکی زۆر بۆ گەشتکردن لەگەڵ ئاژەڵان و گواستنەوەیان لە نێوان وڵاتانی ئەندام، بە بەراورد بە ڕێکارەکانی پێشوو ئەگەر پابەندی ڕێساکان بن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Pet Passports – European Union|ناونیشان=https://www.aphis.usda.gov/pet-travel/another-country-to-us-import/pet-passports-european-union|وێبگە=Animal and Plant Health Inspection Service}}</ref> «پلانی گەشتی ئاژەڵی ماڵی» (PETS) سیستمێکە کە ڕێگە بە ئاژەڵان دەدات بە ئاسانی لە نێوان وڵاتانی ئەندامی [[یەکێتیی ئەورووپا]] گەشت بکەن بەبێ ئەوەی بچنە ناو [[کەرەنتینە]]وە. == مێژوو == لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا، [[یەکێتیی ئەورووپا]] پلانی گەشتی ئاژەڵی ماڵی (PETS) ناساند، کە بەپێی ئەو پلانە ئاژەڵانی ھەر وڵاتێکی ئەندام دەتوانن بە ئازادی گەشت بکەن بۆ ھەر وڵاتێکی تری ئەندام لە ڕێگەی گواستەرەوە پەسندکراوەکانەوە. [[پەڕگە:Eu petpass spain(Katalonien).jpg|وێنۆک|ڕاست|پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی [[یەکێتیی ئەورووپا]] کە لەلایەن حکوومەتی [[کەتەلۆنیا]]وە دەرکراوە]] لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا، ڕێسای ٥٧٦/٢٠١٣ی یەکێتیی ئەورووپا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، کە ڕێساکانی گواستنەوەی ئاژەڵە ماڵییەکانی لەناو یەکێتیی ئەورووپادا یەکخست.<ref>{{cite EU regulation |serial=576/2013 |date=12 June 2013 |description=Regulation (EU) No 576/2013 of the European Parliament and of the Council of 12 June 2013 on the Non-Commercial Movement of Pet Animals and Repealing Regulation (EC) No 998/2003 |eurlextag=32013R0576 }}</ref> ئەمە داواکاریی پێشکەشکردنی ناسنامە بۆ ئاژەڵە ماڵییەکە لەخۆ دەگرێت. ئەو ڕێسایانەی حوکمی بەڵگەنامەکانی ناسنامە دەکەن لەژێر ڕێسای ٥٧٧/٢٠١٣ی یەکێتیی ئەورووپادا یەکخراون.<ref>{{cite EU regulation |serial=577/2013 |date=28 June 2013 |description=Commission Implementing Regulation (EU) No 577/2013 of 28 June 2013 on the model identification documents for the non-commercial movement of dogs, cats and ferrets, the establishment of lists of territories and third countries and the format, layout and language requirements of the declarations attesting compliance with certain conditions provided for in Regulation (EU) No 576/2013 of the European Parliament and of the Council Text with EEA relevance }}</ref> ئەو پاسپۆرتە ئاژەڵە ماڵییانەی پێش ساڵی ٢٠١٤ دەرکراون، کارایی خۆیان دەپارێزن. بە تێپەڕبوونی کات پلانی یەکێتیی ئەورووپا وڵاتانی تری وەک [[ئوسترالیا]]، [[کەنەدا]]، [[نیوزیلاند]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەندێک لە مەرجەکانی چوونەژوورەوەیان بۆ ئەو ئاژەڵە ماڵییانە ئاسان کردووە کە لەم وڵاتانەوە گەشت دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 2dhm9cck4kgfod4dbhr6rrymelq0x71 1591688 1591597 2026-06-18T16:04:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Pet passports}} 1591688 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی''' [[بەڵگەنامە]]یەکی فەرمییە کە زانیاری دەربارەی [[ئاژەڵ]]ێکی دیاریکراو وەک بەشێک لە ڕێکارەکانی گەشتکردن تۆمار دەکات. کاریگەرییەکەی بریتییە لە خێراکردن و ئاسانکارییەکی زۆر بۆ گەشتکردن لەگەڵ ئاژەڵان و گواستنەوەیان لە نێوان وڵاتانی ئەندام، بە بەراورد بە ڕێکارەکانی پێشوو ئەگەر پابەندی ڕێساکان بن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Pet Passports – European Union|ناونیشان=https://www.aphis.usda.gov/pet-travel/another-country-to-us-import/pet-passports-european-union|وێبگە=Animal and Plant Health Inspection Service}}</ref> «پلانی گەشتی ئاژەڵی ماڵی» (PETS) سیستمێکە کە ڕێگە بە ئاژەڵان دەدات بە ئاسانی لە نێوان وڵاتانی ئەندامی [[یەکێتیی ئەورووپا]] گەشت بکەن بەبێ ئەوەی بچنە ناو [[کەرەنتینە]]وە. == مێژوو == لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا، [[یەکێتیی ئەورووپا]] پلانی گەشتی ئاژەڵی ماڵی (PETS) ناساند، کە بەپێی ئەو پلانە ئاژەڵانی ھەر وڵاتێکی ئەندام دەتوانن بە ئازادی گەشت بکەن بۆ ھەر وڵاتێکی تری ئەندام لە ڕێگەی گواستەرەوە پەسندکراوەکانەوە. [[پەڕگە:Eu petpass spain(Katalonien).jpg|وێنۆک|ڕاست|پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی [[یەکێتیی ئەورووپا]] کە لەلایەن حکوومەتی [[کەتەلۆنیا]]وە دەرکراوە]] لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا، ڕێسای ٥٧٦/٢٠١٣ی یەکێتیی ئەورووپا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، کە ڕێساکانی گواستنەوەی ئاژەڵە ماڵییەکانی لەناو یەکێتیی ئەورووپادا یەکخست.<ref>{{cite EU regulation |serial=576/2013 |date=12 June 2013 |description=Regulation (EU) No 576/2013 of the European Parliament and of the Council of 12 June 2013 on the Non-Commercial Movement of Pet Animals and Repealing Regulation (EC) No 998/2003 |eurlextag=32013R0576 }}</ref> ئەمە داواکاریی پێشکەشکردنی ناسنامە بۆ ئاژەڵە ماڵییەکە لەخۆ دەگرێت. ئەو ڕێسایانەی حوکمی بەڵگەنامەکانی ناسنامە دەکەن لەژێر ڕێسای ٥٧٧/٢٠١٣ی یەکێتیی ئەورووپادا یەکخراون.<ref>{{cite EU regulation |serial=577/2013 |date=28 June 2013 |description=Commission Implementing Regulation (EU) No 577/2013 of 28 June 2013 on the model identification documents for the non-commercial movement of dogs, cats and ferrets, the establishment of lists of territories and third countries and the format, layout and language requirements of the declarations attesting compliance with certain conditions provided for in Regulation (EU) No 576/2013 of the European Parliament and of the Council Text with EEA relevance }}</ref> ئەو پاسپۆرتە ئاژەڵە ماڵییانەی پێش ساڵی ٢٠١٤ دەرکراون، کارایی خۆیان دەپارێزن. بە تێپەڕبوونی کات پلانی یەکێتیی ئەورووپا وڵاتانی تری وەک [[ئوسترالیا]]، [[کەنەدا]]، [[نیوزیلاند]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەندێک لە مەرجەکانی چوونەژوورەوەیان بۆ ئەو ئاژەڵە ماڵییانە ئاسان کردووە کە لەم وڵاتانەوە گەشت دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pet passports}} 23o4ik8wf4ggldx5ov4bmoyvftw5z52 1591746 1591688 2026-06-18T20:02:19Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591746 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی''' [[بەڵگەنامە]]یەکی فەرمییە کە زانیاری دەربارەی [[ئاژەڵ]]ێکی دیاریکراو وەک بەشێک لە ڕێکارەکانی گەشتکردن تۆمار دەکات. کاریگەرییەکەی بریتییە لە خێراکردن و ئاسانکارییەکی زۆر بۆ گەشتکردن لەگەڵ ئاژەڵان و گواستنەوەیان لە نێوان وڵاتانی ئەندام، بە بەراورد بە ڕێکارەکانی پێشوو ئەگەر پابەندی ڕێساکان بن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Pet Passports – European Union|ناونیشان=https://www.aphis.usda.gov/pet-travel/another-country-to-us-import/pet-passports-european-union|وێبگە=Animal and Plant Health Inspection Service}}</ref> «پلانی گەشتی ئاژەڵی ماڵی» (PETS) سیستمێکە کە ڕێگە بە ئاژەڵان دەدات بە ئاسانی لە نێوان وڵاتانی ئەندامی [[یەکێتیی ئەورووپا]] گەشت بکەن بەبێ ئەوەی بچنە ناو [[کەرەنتینە]]وە. == مێژوو == لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا، [[یەکێتیی ئەورووپا]] پلانی گەشتی ئاژەڵی ماڵی (PETS) ناساند، کە بەپێی ئەو پلانە ئاژەڵانی ھەر وڵاتێکی ئەندام دەتوانن بە ئازادی گەشت بکەن بۆ ھەر وڵاتێکی تری ئەندام لە ڕێگەی گواستەرەوە پەسندکراوەکانەوە. [[پەڕگە:Eu petpass spain(Katalonien).jpg|وێنۆک|ڕاست|پاسپۆرتی ئاژەڵی ماڵی [[یەکێتیی ئەورووپا]] کە لەلایەن حکوومەتی [[کەتەلۆنیا]]وە دەرکراوە]] لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا، ڕێسای ٥٧٦/٢٠١٣ی یەکێتیی ئەورووپا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، کە ڕێساکانی گواستنەوەی ئاژەڵە ماڵییەکانی لەناو یەکێتیی ئەورووپادا یەکخست.<ref>{{cite EU regulation |serial=576/2013 |date=12 June 2013 |description=Regulation (EU) No 576/2013 of the European Parliament and of the Council of 12 June 2013 on the Non-Commercial Movement of Pet Animals and Repealing Regulation (EC) No 998/2003 |eurlextag=32013R0576 }}</ref> ئەمە داواکاریی پێشکەشکردنی ناسنامە بۆ ئاژەڵە ماڵییەکە لەخۆ دەگرێت. ئەو ڕێسایانەی حوکمی بەڵگەنامەکانی ناسنامە دەکەن لەژێر ڕێسای ٥٧٧/٢٠١٣ی یەکێتیی ئەورووپادا یەکخراون.<ref>{{cite EU regulation |serial=577/2013 |date=28 June 2013 |description=Commission Implementing Regulation (EU) No 577/2013 of 28 June 2013 on the model identification documents for the non-commercial movement of dogs, cats and ferrets, the establishment of lists of territories and third countries and the format, layout and language requirements of the declarations attesting compliance with certain conditions provided for in Regulation (EU) No 576/2013 of the European Parliament and of the Council Text with EEA relevance }}</ref> ئەو پاسپۆرتە ئاژەڵە ماڵییانەی پێش ساڵی ٢٠١٤ دەرکراون، کارایی خۆیان دەپارێزن. بە تێپەڕبوونی کات پلانی یەکێتیی ئەورووپا وڵاتانی تری وەک [[ئوسترالیا]]، [[کەنەدا]]، [[نیوزیلاند]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەندێک لە مەرجەکانی چوونەژوورەوەیان بۆ ئەو ئاژەڵە ماڵییانە ئاسان کردووە کە لەم وڵاتانەوە گەشت دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pet passports}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 88n614v6uy9qzznhxxwg2fxfk9fk2hk 0 296668 1591596 1591563 2026-06-18T12:01:40Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591596 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Passport stamps 18-19.jpg|وێنۆک|مۆرە جۆراوجۆرەکانی پاسپۆرت لە ناوەوەی پاسپۆرتێکدا.]] '''مۆری پاسپۆرت''' شوێنەوارێکی مەرەکەبییە لە ناو [[پاسپۆرت]]ێکدا کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ڕێگەی [[مۆری لاستیکی]]یەوە لە کاتی چوونەژوورەوە بۆ خاکێک یان چوونەدەرەوە لێی دروست دەکرێت. مۆرەکانی پاسپۆرت ڕەنگە جاروبار شێوەی [[ستیکەر]] وەربگرن، وەک مۆرەکانی چوونەژوورەوەی [[ڕامیاریی ڤیزای ژاپۆن|ژاپۆن]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]]، و [[ڕامیاریی ڤیزای سریلانکا|سریلانکا]]. بەپێی ڕەگەزنامە، ڕەنگە گەشتیارێک بە ھیچ شێوەیەک مۆر وەرنەگرێت (مەگەر بە تایبەت داوای بکات)، وەک [[ڕامیاریی ڤیزای ئەلبانیا|ئەلبانیا]]، یان [[ڕامیاریی ڤیزای مەقدۆنیای باکوور|مەقدۆنیای باکوور]].<ref name="mvr.gov.mk">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=УКАЗ ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЗАКОНОТ ЗА ГРАНИЧНА КОНТРОЛА |ناونیشان=http://www.mvr.gov.mk/Upload/Documents/ZAKON%20ZA%20GRANI%5ENA%20KONTROLA.pdf |زمان=mk |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> گەشتیارە بیانییەکان بۆ [[ڕامیاریی ڤیزای ئێران|ئێران]] (ئەگەر پاسپۆرتەکەت لە وڵاتێکی بێ ڤیزاوە بێت - مۆرێکی لێ دەدرێت) و [[ڕامیاریی ڤیزای کۆریای باکوور|کۆریای باکوور]]یش مۆر لە پاسپۆرتەکانیاندا وەرناگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/136889/Foreign-tourists-passports-not-to-be-stamped-in-Iran|سەردێڕ=Foreign tourists' passports not to be stamped in Iran|ئیش=Mehr News Agency |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.uritours.com/blog/how-to-get-north-korean-visa/ |سەردێڕ=How to Get a North Korean Visa |وێبگە=Uri Tours |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> زۆربەی وڵاتان جگە لە مۆری چوونەژوورەوە، مۆری چوونەدەرەوەش لێ دەدەن. ژمارەیەکی کەم لە وڵاتان تەنھا مۆری چوونەژوورەوە لێ دەدەن، لەوانە [[ڕامیاریی ڤیزای کەنەدا|کەنەدا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئێلسالڤادۆر|ئێلسالڤادۆر]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئێرلەندا|ئێرلەندا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای نیوزیلاند|نیوزیلاند]]، [[ڕامیاریی ڤیزای مەکسیک|مەکسیک]]، [[ڕامیاریی ڤیزای شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوو]] و [[ڕامیاریی ڤیزای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06750/SN06750.pdf |سەردێڕ=Reintroducing exit checks on passengers departing the UK |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|یەکەم١=Melanie |دوایین١=Gower |وێبگە=Research briefings - UK Parliament |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190409000621/https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06750/SN06750.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Arrival/Departure Forms: I-94 and I-94W |ناونیشان=https://www.cbp.gov/travel/international-visitors/i-94 |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=U.S. Customs and Border Protection}}</ref> [[ڕامیاریی ڤیزای ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئوسترالیا|ئوسترالیا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کەمبۆدیا|کەمبۆدیا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کووبا|کووبا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ھۆنگ کۆنگ|ھۆنگ کۆنگ]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئیسرائیل|ئیسرائیل]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ماکاو|ماکاو]]، [[جامایکا]]، و [[ڕامیاریی ڤیزای سینگاپوور|سینگاپوور]] لە کاتی چوونەژوورەوە یان چوونەدەرەوەدا مۆر لە پاسپۆرت نادەن. ھەندێک لەم وڵات یان ناوچانە لەبری ئەوە وەسڵی نیشتنەوە دەردەکەن. ئوسترالیا بە شێوەیەکی ئاسایی ھیچ جۆرە بەڵگەیەکی فیزیکی بۆ چوونەژوورەوە یان چوونەدەرەوە دەرناکات، بەڵام لەسەر داواکاری بۆ سەرپەرشتیارێک مۆری چوونەژوورەوە و چوونەدەرەوە دابین دەکات. ئەرژەنتین و سینگاپوور وەسڵی چوونەژوورەوەی دیجیتاڵی کە مەرجەکانی چوونەژوورەوەی تێدایە لە ڕێگەی ئیمەیڵەوە دەنێرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2023-10-10/passport-stamps-phased-out-overseas-travel-technology/102933124 |سەردێڕ=Passport stamps being phased out around the world as paper-free travel technology moves closer |یەکەم١=Keira |دوایین١=Proust |ئیش=ABC News |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[یەکێتیی ئەورووپا]] ([[ناوچەی شێنگن]]) مۆری پاسپۆرتی گۆڕییەوە بۆ [[سیستمی چوونەژوورەوە/چوونەدەرەوە]]ی خۆی لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://home-affairs.ec.europa.eu/news/entryexit-system-ees-fully-operational-2026-04-10_en |سەردێڕ=Entry/Exit System (EES) is fully operational |ئیش=European Commission |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەبەر ئەوەی ھیچ دەسەڵاتێکی نیشتمانی نییە، [[ئەنتارکتیکا]] مۆری پاسپۆرتی نییە. بەڵام [[وێستگەکانی توێژینەوە لە ئەنتارکتیکا|وێستگەکانی توێژینەوە]] جۆراوجۆرەکان لەوێدا ڕەنگە لەسەر داواکاری مۆری یادگاری دابین بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Passport stamps: How a novelty passport stamp could see you banned from travelling |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.smh.com.au/traveller/reviews-and-advice/passport-stamps-how-a-novelty-passport-stamp-could-see-you-banned-from-travelling-20200311-h1mgal.html |بڵاوکەرەوە=The Sydney Morning Herald |یەکەم١=Michael |دوایین١=Gebicki |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} s9aewwauwg10uc7wcs9j2dgckmar13s 1591689 1591596 2026-06-18T16:04:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Passport stamps}} 1591689 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Passport stamps 18-19.jpg|وێنۆک|مۆرە جۆراوجۆرەکانی پاسپۆرت لە ناوەوەی پاسپۆرتێکدا.]] '''مۆری پاسپۆرت''' شوێنەوارێکی مەرەکەبییە لە ناو [[پاسپۆرت]]ێکدا کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ڕێگەی [[مۆری لاستیکی]]یەوە لە کاتی چوونەژوورەوە بۆ خاکێک یان چوونەدەرەوە لێی دروست دەکرێت. مۆرەکانی پاسپۆرت ڕەنگە جاروبار شێوەی [[ستیکەر]] وەربگرن، وەک مۆرەکانی چوونەژوورەوەی [[ڕامیاریی ڤیزای ژاپۆن|ژاپۆن]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]]، و [[ڕامیاریی ڤیزای سریلانکا|سریلانکا]]. بەپێی ڕەگەزنامە، ڕەنگە گەشتیارێک بە ھیچ شێوەیەک مۆر وەرنەگرێت (مەگەر بە تایبەت داوای بکات)، وەک [[ڕامیاریی ڤیزای ئەلبانیا|ئەلبانیا]]، یان [[ڕامیاریی ڤیزای مەقدۆنیای باکوور|مەقدۆنیای باکوور]].<ref name="mvr.gov.mk">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=УКАЗ ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЗАКОНОТ ЗА ГРАНИЧНА КОНТРОЛА |ناونیشان=http://www.mvr.gov.mk/Upload/Documents/ZAKON%20ZA%20GRANI%5ENA%20KONTROLA.pdf |زمان=mk |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> گەشتیارە بیانییەکان بۆ [[ڕامیاریی ڤیزای ئێران|ئێران]] (ئەگەر پاسپۆرتەکەت لە وڵاتێکی بێ ڤیزاوە بێت - مۆرێکی لێ دەدرێت) و [[ڕامیاریی ڤیزای کۆریای باکوور|کۆریای باکوور]]یش مۆر لە پاسپۆرتەکانیاندا وەرناگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/136889/Foreign-tourists-passports-not-to-be-stamped-in-Iran|سەردێڕ=Foreign tourists' passports not to be stamped in Iran|ئیش=Mehr News Agency |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.uritours.com/blog/how-to-get-north-korean-visa/ |سەردێڕ=How to Get a North Korean Visa |وێبگە=Uri Tours |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> زۆربەی وڵاتان جگە لە مۆری چوونەژوورەوە، مۆری چوونەدەرەوەش لێ دەدەن. ژمارەیەکی کەم لە وڵاتان تەنھا مۆری چوونەژوورەوە لێ دەدەن، لەوانە [[ڕامیاریی ڤیزای کەنەدا|کەنەدا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئێلسالڤادۆر|ئێلسالڤادۆر]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئێرلەندا|ئێرلەندا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای نیوزیلاند|نیوزیلاند]]، [[ڕامیاریی ڤیزای مەکسیک|مەکسیک]]، [[ڕامیاریی ڤیزای شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوو]] و [[ڕامیاریی ڤیزای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06750/SN06750.pdf |سەردێڕ=Reintroducing exit checks on passengers departing the UK |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|یەکەم١=Melanie |دوایین١=Gower |وێبگە=Research briefings - UK Parliament |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190409000621/https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06750/SN06750.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Arrival/Departure Forms: I-94 and I-94W |ناونیشان=https://www.cbp.gov/travel/international-visitors/i-94 |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=U.S. Customs and Border Protection}}</ref> [[ڕامیاریی ڤیزای ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئوسترالیا|ئوسترالیا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کەمبۆدیا|کەمبۆدیا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کووبا|کووبا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ھۆنگ کۆنگ|ھۆنگ کۆنگ]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئیسرائیل|ئیسرائیل]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ماکاو|ماکاو]]، [[جامایکا]]، و [[ڕامیاریی ڤیزای سینگاپوور|سینگاپوور]] لە کاتی چوونەژوورەوە یان چوونەدەرەوەدا مۆر لە پاسپۆرت نادەن. ھەندێک لەم وڵات یان ناوچانە لەبری ئەوە وەسڵی نیشتنەوە دەردەکەن. ئوسترالیا بە شێوەیەکی ئاسایی ھیچ جۆرە بەڵگەیەکی فیزیکی بۆ چوونەژوورەوە یان چوونەدەرەوە دەرناکات، بەڵام لەسەر داواکاری بۆ سەرپەرشتیارێک مۆری چوونەژوورەوە و چوونەدەرەوە دابین دەکات. ئەرژەنتین و سینگاپوور وەسڵی چوونەژوورەوەی دیجیتاڵی کە مەرجەکانی چوونەژوورەوەی تێدایە لە ڕێگەی ئیمەیڵەوە دەنێرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2023-10-10/passport-stamps-phased-out-overseas-travel-technology/102933124 |سەردێڕ=Passport stamps being phased out around the world as paper-free travel technology moves closer |یەکەم١=Keira |دوایین١=Proust |ئیش=ABC News |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[یەکێتیی ئەورووپا]] ([[ناوچەی شێنگن]]) مۆری پاسپۆرتی گۆڕییەوە بۆ [[سیستمی چوونەژوورەوە/چوونەدەرەوە]]ی خۆی لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://home-affairs.ec.europa.eu/news/entryexit-system-ees-fully-operational-2026-04-10_en |سەردێڕ=Entry/Exit System (EES) is fully operational |ئیش=European Commission |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەبەر ئەوەی ھیچ دەسەڵاتێکی نیشتمانی نییە، [[ئەنتارکتیکا]] مۆری پاسپۆرتی نییە. بەڵام [[وێستگەکانی توێژینەوە لە ئەنتارکتیکا|وێستگەکانی توێژینەوە]] جۆراوجۆرەکان لەوێدا ڕەنگە لەسەر داواکاری مۆری یادگاری دابین بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Passport stamps: How a novelty passport stamp could see you banned from travelling |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.smh.com.au/traveller/reviews-and-advice/passport-stamps-how-a-novelty-passport-stamp-could-see-you-banned-from-travelling-20200311-h1mgal.html |بڵاوکەرەوە=The Sydney Morning Herald |یەکەم١=Michael |دوایین١=Gebicki |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Passport stamps}} 6c5mnknlbvm5yi5mwl2ib6rsw8mq7qg 1591745 1591689 2026-06-18T20:02:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591745 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Passport stamps 18-19.jpg|وێنۆک|مۆرە جۆراوجۆرەکانی پاسپۆرت لە ناوەوەی پاسپۆرتێکدا.]] '''مۆری پاسپۆرت''' شوێنەوارێکی مەرەکەبییە لە ناو [[پاسپۆرت]]ێکدا کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ڕێگەی [[مۆری لاستیکی]]یەوە لە کاتی چوونەژوورەوە بۆ خاکێک یان چوونەدەرەوە لێی دروست دەکرێت. مۆرەکانی پاسپۆرت ڕەنگە جاروبار شێوەی [[ستیکەر]] وەربگرن، وەک مۆرەکانی چوونەژوورەوەی [[ڕامیاریی ڤیزای ژاپۆن|ژاپۆن]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کۆریای باشوور|کۆریای باشوور]]، و [[ڕامیاریی ڤیزای سریلانکا|سریلانکا]]. بەپێی ڕەگەزنامە، ڕەنگە گەشتیارێک بە ھیچ شێوەیەک مۆر وەرنەگرێت (مەگەر بە تایبەت داوای بکات)، وەک [[ڕامیاریی ڤیزای ئەلبانیا|ئەلبانیا]]، یان [[ڕامیاریی ڤیزای مەقدۆنیای باکوور|مەقدۆنیای باکوور]].<ref name="mvr.gov.mk">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=УКАЗ ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЗАКОНОТ ЗА ГРАНИЧНА КОНТРОЛА |ناونیشان=http://www.mvr.gov.mk/Upload/Documents/ZAKON%20ZA%20GRANI%5ENA%20KONTROLA.pdf |زمان=mk |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> گەشتیارە بیانییەکان بۆ [[ڕامیاریی ڤیزای ئێران|ئێران]] (ئەگەر پاسپۆرتەکەت لە وڵاتێکی بێ ڤیزاوە بێت - مۆرێکی لێ دەدرێت) و [[ڕامیاریی ڤیزای کۆریای باکوور|کۆریای باکوور]]یش مۆر لە پاسپۆرتەکانیاندا وەرناگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/136889/Foreign-tourists-passports-not-to-be-stamped-in-Iran|سەردێڕ=Foreign tourists' passports not to be stamped in Iran|ئیش=Mehr News Agency |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.uritours.com/blog/how-to-get-north-korean-visa/ |سەردێڕ=How to Get a North Korean Visa |وێبگە=Uri Tours |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> زۆربەی وڵاتان جگە لە مۆری چوونەژوورەوە، مۆری چوونەدەرەوەش لێ دەدەن. ژمارەیەکی کەم لە وڵاتان تەنھا مۆری چوونەژوورەوە لێ دەدەن، لەوانە [[ڕامیاریی ڤیزای کەنەدا|کەنەدا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئێلسالڤادۆر|ئێلسالڤادۆر]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئێرلەندا|ئێرلەندا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای نیوزیلاند|نیوزیلاند]]، [[ڕامیاریی ڤیزای مەکسیک|مەکسیک]]، [[ڕامیاریی ڤیزای شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوو]] و [[ڕامیاریی ڤیزای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06750/SN06750.pdf |سەردێڕ=Reintroducing exit checks on passengers departing the UK |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|یەکەم١=Melanie |دوایین١=Gower |وێبگە=Research briefings - UK Parliament |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190409000621/https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN06750/SN06750.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Arrival/Departure Forms: I-94 and I-94W |ناونیشان=https://www.cbp.gov/travel/international-visitors/i-94 |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=U.S. Customs and Border Protection}}</ref> [[ڕامیاریی ڤیزای ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئوسترالیا|ئوسترالیا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کەمبۆدیا|کەمبۆدیا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای کووبا|کووبا]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ھۆنگ کۆنگ|ھۆنگ کۆنگ]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ئیسرائیل|ئیسرائیل]]، [[ڕامیاریی ڤیزای ماکاو|ماکاو]]، [[جامایکا]]، و [[ڕامیاریی ڤیزای سینگاپوور|سینگاپوور]] لە کاتی چوونەژوورەوە یان چوونەدەرەوەدا مۆر لە پاسپۆرت نادەن. ھەندێک لەم وڵات یان ناوچانە لەبری ئەوە وەسڵی نیشتنەوە دەردەکەن. ئوسترالیا بە شێوەیەکی ئاسایی ھیچ جۆرە بەڵگەیەکی فیزیکی بۆ چوونەژوورەوە یان چوونەدەرەوە دەرناکات، بەڵام لەسەر داواکاری بۆ سەرپەرشتیارێک مۆری چوونەژوورەوە و چوونەدەرەوە دابین دەکات. ئەرژەنتین و سینگاپوور وەسڵی چوونەژوورەوەی دیجیتاڵی کە مەرجەکانی چوونەژوورەوەی تێدایە لە ڕێگەی ئیمەیڵەوە دەنێرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2023-10-10/passport-stamps-phased-out-overseas-travel-technology/102933124 |سەردێڕ=Passport stamps being phased out around the world as paper-free travel technology moves closer |یەکەم١=Keira |دوایین١=Proust |ئیش=ABC News |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[یەکێتیی ئەورووپا]] ([[ناوچەی شێنگن]]) مۆری پاسپۆرتی گۆڕییەوە بۆ [[سیستمی چوونەژوورەوە/چوونەدەرەوە]]ی خۆی لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://home-affairs.ec.europa.eu/news/entryexit-system-ees-fully-operational-2026-04-10_en |سەردێڕ=Entry/Exit System (EES) is fully operational |ئیش=European Commission |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەبەر ئەوەی ھیچ دەسەڵاتێکی نیشتمانی نییە، [[ئەنتارکتیکا]] مۆری پاسپۆرتی نییە. بەڵام [[وێستگەکانی توێژینەوە لە ئەنتارکتیکا|وێستگەکانی توێژینەوە]] جۆراوجۆرەکان لەوێدا ڕەنگە لەسەر داواکاری مۆری یادگاری دابین بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Passport stamps: How a novelty passport stamp could see you banned from travelling |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.smh.com.au/traveller/reviews-and-advice/passport-stamps-how-a-novelty-passport-stamp-could-see-you-banned-from-travelling-20200311-h1mgal.html |بڵاوکەرەوە=The Sydney Morning Herald |یەکەم١=Michael |دوایین١=Gebicki |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Passport stamps}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} o0nezg4gjzew7jwbzeztosj49uuiels 0 296669 1591593 1591575 2026-06-18T12:01:10Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591593 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ژمارەی ئەو کەسانەی ئێستا لە ناوخۆی [[عێراق]] ئاوارەن بە ٣ ملیۆن دەخەمڵێندرێت، کە نزیکەی یەکێکە لە ھەر دە عێراقییەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|سەردێڕ=DTM-IOM-Iraq Mission|وێبگە=iraqdtm.iom.int|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081148/http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ژمارەیە کەڵەکەبووە و نوێنەرایەتی ئەو کەسانە دەکات کە پێش و دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکاریی ٢٠٠٣ بە ڕێبەرایەتی ئەمریکا]] ئاوارە بوون. ئاوارەبوون لە عێراق «درێژخایەن و ئاڵۆزە» لە ساڵانی ١٩٦٠وە عێراق گەورەترین دانیشتووانی [[ئاوارەی ناوخۆیی|ئاوارە ناوخۆیییەکان]] و [[پەنابەر|پەنابەران]]ی لە ھەر دەوڵەتێکی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] بەرھەم ھێناوە. لە سایەی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]]دا، بەھۆی کۆمەڵێک ھۆکارەوە کە جەنگی [[جەنگی ئێران و عێراق|ئێران و عێراق]] و ڕێبازەکانی [[ئاوارەکردنی زۆرەملێ]] دەگرێتەوە کە مەبەست لێیان سەرکوتکردنی بەرگری و چەسپاندنی کۆنترۆڵی خاک بوو، بەتایبەتی لە ناوچە [[باشووری کوردستان|کوردییەکانی]] باکوور و [[شیعە|شیعە نشینەکانی]] باشوور، بە نزیکەی ١٫٢ ملیۆن کەس لە ناوخۆدا ئاوارە بوون.<ref name="IDMC">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Total internally displaced population is estimated to be 2.76 million (as of November 2009)|journal=Internal Displacement Monitoring Centre}}</ref> لەو ماوەیەی ڕاستەوخۆ دوای داگیرکاریی ٢٠٠٣، ئاوارەبوونی دانیشتووان تا ڕادەیەکی زۆر دەرئەنجامی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا بوو دژی [[یاخیبووەکان]]، بەتایبەتی لە ناوچە [[سوننە|سوننەکان]]. ئەو جۆرە ئاوارەبوونانە بە گشتی کاتی بوون. [[ئاوارەبوونی ناوخۆیی]] دوای [[تەقینەوەی مزگەوتی عەسکەری (٢٠٠٦)|تەقینەوەی شوباتی ٢٠٠٦]]ی [[مزگەوتی عەسکەری]] لە [[سامەڕا]] بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. زیادبوونی [[تووندوتیژیی تائیفی]] یارمەتیدەر بوو لە ئاوارەبوونی نزیکەی ١٫٥ ملیۆن عێراقی لە نێوان ٢٠٠٦–٢٠٠٩، کە کۆی ژمارەی دانیشتووانی ئاوارەی گەیاندە نزیکەی ٢٫٧ ملیۆن کەس. لە ئابی ٢٠١٤وە، و فراوانبوونی [[داعش]] لە عێراق، ژمارەی عێراقییە ئاوارە ناوخۆیییەکان لە ١٫٧ ملیۆنەوە بۆ ٣ ملیۆن بەرزبووەتەوە، کە لە ئازاری ٢٠١٦دا گەیشتە لووتکەی ٣٫٤ ملیۆن کەس. ناسەقامگیریی بەردەوام و ھۆکارەکانی تر ڕێگرییان لە زۆرێک لە عێراقییەکان کردووە بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان، بەڵام خەڵک خەریکە بە ھێواشی دەست دەکەن بە گەڕانەوە. خەمڵاندنەکان بە شێوەیەکی زۆر پشت بە ژمارەی ئەو کەسانە دەبەستن کە وەک ئاوارەی ناوخۆیی لەلایەن [[حکوومەت]] یان ڕێکخراوە یارمەتیدەرەکانەوە تۆمار کراون. بەڵام تۆمارکردن بە ئارەزوومەندانە دەمێنێتەوە و پێویستی بە بەڵگەنامە ھەیە کە ڕەنگە ئاوارەکان نەیانبێت.<ref name=IDMC /> ==دانیشتووانناسی== بەپێی [[کۆمەڵەی مانگی سووری عێراقی]]، زیاتر لە ٨٠٪ی ئاوارەکان ژنان و منداڵانی بچووکن. (ئای ئاڕ سی ئێس حوزەیرانی ٢٠٠٨). ئای دی ئێم سی ڕای دەگەیەنێت کە زۆربەی ژنە ئاوارەکان تەنھا یان بێھاوەڵن، و بەتەمەنەکانیش بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئاوارە پێکدەھێنن.<ref name=IDMC /> نزیکەی ٥٨٪ی ئاوارە ناوخۆیییەکان [[عەرەبی سوننە|عەرەبی سوننەن]]، ٢٩٪یان عەرەبی شیعەن، و ١٣٪یان کەمینەکانی وەک [[شەبەک|شەبەکەکان]]، [[ئاشوورییەکان|مەسیحییەکان]]، [[ئەرمەنییەکان]] و ئەوانی ترن.<ref name=IDMC /> [[بەغدا]] ناوەندی ئاوارەبوونی دوای ٢٠٠٣یە: نزیکەی ٦٠٪ی ئەو عێراقییانەی لەو کاتەوە ئاوارە بوون لە بەغداوە ھاتوون، ھەروەھا شارەکە میوانداری نزیکەی ٤٠٪ی دانیشتووانی ئاوارەش دەکات. بەھۆی ڕاکردن یان ترسیان لە تووندوتیژیی تائیفی، زۆرێک لە دانیشتووانی بەغدا ماڵەکانیان بەجێھێشت تا بچنە ئەو گەڕەکانەی کە ھەمان گرووپی ئایینی، ھۆزی، یان تائیفی تێیدا نیشتەجێن. ئەم پرۆسەیە بووەتە ھۆی [[ھاوشێوەبوون|ھاوشێوەبوونی]] کۆمەڵگاکان لە پایتەخت و لە سەرانسەری وڵاتدا. بەھۆی قەیرانی مووسڵەوە، پارێزگاکانی [[پارێزگای مووسڵ|نەینەوا]] و [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] لە ئێستادا سەرچاوەی زۆرترین ژمارەی ئاوارەی ناوخۆیی لە عێراقن. زۆرێک لە ئاوارەکان لە [[باشووری کوردستان]] نیشتەجێ بوونەتەوە، بەڵام گرژییە بەردەوامەکان لەسەر سنووری پارێزگاکان لەم ناوچە فرەنەتەوەیەدا بووەتە ھۆی ئاوارەبوونی زیاتری دانیشتووان.<ref name="Brookings">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Resolving Iraqi Displacement: Humanitarian and Development Perspectives|journal=Brookings Institution - University of Bern Project on Internal Displacement}}</ref> == ئاستەنگەکانی گەڕانەوە == لەوانەی کە لە سەردەمی دوای [[سەددام حوسێن|سەددام]]دا لە ناوخۆدا ئاوارە بوون، نزیکەی ٣٠٠،٠٠٠ کەس گەڕاونەتەوە ماڵەکانیان.<ref name=Brookings /> بە ملیۆنان عێراقی لە ناو سنوورەکانی عێراق و لە وڵاتانی دراوسێدا بە ئاوارەیی ماونەتەوە. نیگەرانییە ئەمنییەکان بەردەوامن لە کارکردنە سەر دانیشتووانە ئاوارەبووەکان. سەرەڕای کەمبوونەوەی گشتیی ململانێکان لە ساڵانی ٢٠٠٦–٠٧وە، نادیاریی ڕامیاری و بەردەوامیی [[تەقینەوە]]، [[ڕفاندن]] و ڕووداوەکانی تری تووندوتیژی – لەوانەش ئەوانەی [[مەسیحییەت|مەسیحییەکان]] و کەمینەکانی تر دەکەنە ئامانج – خەڵکیان سارد کردووەتەوە لە ھەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەکانیان. ھاوڕەگەزکردنی گەڕەکەکان لەسەر بنەمای نەتەوەیی یان تائیفی ڕەنگە ببێتە ھۆی دوودڵیی نیشتەجێبووەکانی پێشوو بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی لێیان ڕاکردوون. [[جۆری ژیان]] لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣وە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە<ref name="CRS">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Margesson|یەکەم=Rhoda|نووسەر٢=Andorra Bruno |نووسەر٣=Jeremy M. Sharp |سەردێڕ=Iraqi IDPs and Internally Displaced Persons: A Deepening Humanitarian Crisis?|journal=Congressional Research Service|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> و بۆیە ھۆکارە ئابووری و بژێوییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پرۆسە ئاڵۆزەکانی بڕیاردانی عێراقییە ئاوارەبووەکاندا.<ref name=Brookings /> [[بێکاری]] لە عێراقدا بڵاوە و زۆرێک لە ئاوارە ناوخۆیییەکان، بەتایبەتی ژنان، دەستیان بە دەرفەتی کارکردنی گونجاو ناگات. زۆرێک لەوانیش ماڵەکانیان وێران کراوە یان لەلایەن کەسانی ترەوە دەستی بەسەردا گیراوە و دەبێت سەرچاوەی جێگرەوەی پەناگە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان بدۆزنەوە. یووئێن ئەیچ سی ئاڕ (UNHCR) دەخەمڵێنێت کە زیاتر لە ملیۆنێک عێراقی ئاوارەی ناوخۆ پێویستیان بە یارمەتی خۆراک و پەناگە ھەیە.<ref name=CRS /> لە زۆرێک لە گەڕەکەکاندا، دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان وەک ئاوی پاک، [[کارەبا]]، [[چاودێریی تەندروستی]] سەرەتایی، و [[پەروەردە]] ھێشتا ناتەواوە.<ref name="IRIN">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Iraq: Funding Shortfall hits plans for IDPs, returnees|journal=Integrated Regional Information Networks|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> ئەو جۆرە ئاڵنگارییانە ڕەنگە نەک تەنیا بۆ گەڕانەوە، بەڵکوو بۆ بژێویش ئاستەنگ دروست بکەن. ئاستەنگی سێیەم بۆ گەڕانەوە بریتییە لە ئاڵنگاریی چارەسەرکردنی کێشەکانی زەویوزار. [[حکوومەتی عێراق]] ڕێوشوێنی گرتووەتە بەر بۆ گەڕاندنەوەی خاوەندارێتی [[موڵکی تایبەت]] و چارەسەرکردنی ململانێکان لەسەر زەوی، بەڵام ئەم ڕێبازانە تا ئێستا کاریگەرییەکی سنوورداریان ھەبووە.<ref name=IDMC /> چاوپێکەوتن لەگەڵ ئاوارە ناوخۆیییەکانی عێراق دەریخستووە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئاستەنگە ئەمنی و کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی گەڕانەوە، زۆرێک پێیان باشە تێکەڵی کۆمەڵگا نوێیەکانیان ببن یان بۆ شوێنێکی تر ڕوو بکەن.<ref name=Brookings /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 5kfdfgahypdzxedhlnrfn1hxdknayvl 1591690 1591593 2026-06-18T16:04:41Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Internally displaced people in Iraq}} 1591690 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ژمارەی ئەو کەسانەی ئێستا لە ناوخۆی [[عێراق]] ئاوارەن بە ٣ ملیۆن دەخەمڵێندرێت، کە نزیکەی یەکێکە لە ھەر دە عێراقییەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|سەردێڕ=DTM-IOM-Iraq Mission|وێبگە=iraqdtm.iom.int|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081148/http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ژمارەیە کەڵەکەبووە و نوێنەرایەتی ئەو کەسانە دەکات کە پێش و دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکاریی ٢٠٠٣ بە ڕێبەرایەتی ئەمریکا]] ئاوارە بوون. ئاوارەبوون لە عێراق «درێژخایەن و ئاڵۆزە» لە ساڵانی ١٩٦٠وە عێراق گەورەترین دانیشتووانی [[ئاوارەی ناوخۆیی|ئاوارە ناوخۆیییەکان]] و [[پەنابەر|پەنابەران]]ی لە ھەر دەوڵەتێکی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] بەرھەم ھێناوە. لە سایەی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]]دا، بەھۆی کۆمەڵێک ھۆکارەوە کە جەنگی [[جەنگی ئێران و عێراق|ئێران و عێراق]] و ڕێبازەکانی [[ئاوارەکردنی زۆرەملێ]] دەگرێتەوە کە مەبەست لێیان سەرکوتکردنی بەرگری و چەسپاندنی کۆنترۆڵی خاک بوو، بەتایبەتی لە ناوچە [[باشووری کوردستان|کوردییەکانی]] باکوور و [[شیعە|شیعە نشینەکانی]] باشوور، بە نزیکەی ١٫٢ ملیۆن کەس لە ناوخۆدا ئاوارە بوون.<ref name="IDMC">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Total internally displaced population is estimated to be 2.76 million (as of November 2009)|journal=Internal Displacement Monitoring Centre}}</ref> لەو ماوەیەی ڕاستەوخۆ دوای داگیرکاریی ٢٠٠٣، ئاوارەبوونی دانیشتووان تا ڕادەیەکی زۆر دەرئەنجامی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا بوو دژی [[یاخیبووەکان]]، بەتایبەتی لە ناوچە [[سوننە|سوننەکان]]. ئەو جۆرە ئاوارەبوونانە بە گشتی کاتی بوون. [[ئاوارەبوونی ناوخۆیی]] دوای [[تەقینەوەی مزگەوتی عەسکەری (٢٠٠٦)|تەقینەوەی شوباتی ٢٠٠٦]]ی [[مزگەوتی عەسکەری]] لە [[سامەڕا]] بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. زیادبوونی [[تووندوتیژیی تائیفی]] یارمەتیدەر بوو لە ئاوارەبوونی نزیکەی ١٫٥ ملیۆن عێراقی لە نێوان ٢٠٠٦–٢٠٠٩، کە کۆی ژمارەی دانیشتووانی ئاوارەی گەیاندە نزیکەی ٢٫٧ ملیۆن کەس. لە ئابی ٢٠١٤وە، و فراوانبوونی [[داعش]] لە عێراق، ژمارەی عێراقییە ئاوارە ناوخۆیییەکان لە ١٫٧ ملیۆنەوە بۆ ٣ ملیۆن بەرزبووەتەوە، کە لە ئازاری ٢٠١٦دا گەیشتە لووتکەی ٣٫٤ ملیۆن کەس. ناسەقامگیریی بەردەوام و ھۆکارەکانی تر ڕێگرییان لە زۆرێک لە عێراقییەکان کردووە بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان، بەڵام خەڵک خەریکە بە ھێواشی دەست دەکەن بە گەڕانەوە. خەمڵاندنەکان بە شێوەیەکی زۆر پشت بە ژمارەی ئەو کەسانە دەبەستن کە وەک ئاوارەی ناوخۆیی لەلایەن [[حکوومەت]] یان ڕێکخراوە یارمەتیدەرەکانەوە تۆمار کراون. بەڵام تۆمارکردن بە ئارەزوومەندانە دەمێنێتەوە و پێویستی بە بەڵگەنامە ھەیە کە ڕەنگە ئاوارەکان نەیانبێت.<ref name=IDMC /> ==دانیشتووانناسی== بەپێی [[کۆمەڵەی مانگی سووری عێراقی]]، زیاتر لە ٨٠٪ی ئاوارەکان ژنان و منداڵانی بچووکن. (ئای ئاڕ سی ئێس حوزەیرانی ٢٠٠٨). ئای دی ئێم سی ڕای دەگەیەنێت کە زۆربەی ژنە ئاوارەکان تەنھا یان بێھاوەڵن، و بەتەمەنەکانیش بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئاوارە پێکدەھێنن.<ref name=IDMC /> نزیکەی ٥٨٪ی ئاوارە ناوخۆیییەکان [[عەرەبی سوننە|عەرەبی سوننەن]]، ٢٩٪یان عەرەبی شیعەن، و ١٣٪یان کەمینەکانی وەک [[شەبەک|شەبەکەکان]]، [[ئاشوورییەکان|مەسیحییەکان]]، [[ئەرمەنییەکان]] و ئەوانی ترن.<ref name=IDMC /> [[بەغدا]] ناوەندی ئاوارەبوونی دوای ٢٠٠٣یە: نزیکەی ٦٠٪ی ئەو عێراقییانەی لەو کاتەوە ئاوارە بوون لە بەغداوە ھاتوون، ھەروەھا شارەکە میوانداری نزیکەی ٤٠٪ی دانیشتووانی ئاوارەش دەکات. بەھۆی ڕاکردن یان ترسیان لە تووندوتیژیی تائیفی، زۆرێک لە دانیشتووانی بەغدا ماڵەکانیان بەجێھێشت تا بچنە ئەو گەڕەکانەی کە ھەمان گرووپی ئایینی، ھۆزی، یان تائیفی تێیدا نیشتەجێن. ئەم پرۆسەیە بووەتە ھۆی [[ھاوشێوەبوون|ھاوشێوەبوونی]] کۆمەڵگاکان لە پایتەخت و لە سەرانسەری وڵاتدا. بەھۆی قەیرانی مووسڵەوە، پارێزگاکانی [[پارێزگای مووسڵ|نەینەوا]] و [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] لە ئێستادا سەرچاوەی زۆرترین ژمارەی ئاوارەی ناوخۆیی لە عێراقن. زۆرێک لە ئاوارەکان لە [[باشووری کوردستان]] نیشتەجێ بوونەتەوە، بەڵام گرژییە بەردەوامەکان لەسەر سنووری پارێزگاکان لەم ناوچە فرەنەتەوەیەدا بووەتە ھۆی ئاوارەبوونی زیاتری دانیشتووان.<ref name="Brookings">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Resolving Iraqi Displacement: Humanitarian and Development Perspectives|journal=Brookings Institution - University of Bern Project on Internal Displacement}}</ref> == ئاستەنگەکانی گەڕانەوە == لەوانەی کە لە سەردەمی دوای [[سەددام حوسێن|سەددام]]دا لە ناوخۆدا ئاوارە بوون، نزیکەی ٣٠٠،٠٠٠ کەس گەڕاونەتەوە ماڵەکانیان.<ref name=Brookings /> بە ملیۆنان عێراقی لە ناو سنوورەکانی عێراق و لە وڵاتانی دراوسێدا بە ئاوارەیی ماونەتەوە. نیگەرانییە ئەمنییەکان بەردەوامن لە کارکردنە سەر دانیشتووانە ئاوارەبووەکان. سەرەڕای کەمبوونەوەی گشتیی ململانێکان لە ساڵانی ٢٠٠٦–٠٧وە، نادیاریی ڕامیاری و بەردەوامیی [[تەقینەوە]]، [[ڕفاندن]] و ڕووداوەکانی تری تووندوتیژی – لەوانەش ئەوانەی [[مەسیحییەت|مەسیحییەکان]] و کەمینەکانی تر دەکەنە ئامانج – خەڵکیان سارد کردووەتەوە لە ھەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەکانیان. ھاوڕەگەزکردنی گەڕەکەکان لەسەر بنەمای نەتەوەیی یان تائیفی ڕەنگە ببێتە ھۆی دوودڵیی نیشتەجێبووەکانی پێشوو بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی لێیان ڕاکردوون. [[جۆری ژیان]] لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣وە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە<ref name="CRS">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Margesson|یەکەم=Rhoda|نووسەر٢=Andorra Bruno |نووسەر٣=Jeremy M. Sharp |سەردێڕ=Iraqi IDPs and Internally Displaced Persons: A Deepening Humanitarian Crisis?|journal=Congressional Research Service|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> و بۆیە ھۆکارە ئابووری و بژێوییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پرۆسە ئاڵۆزەکانی بڕیاردانی عێراقییە ئاوارەبووەکاندا.<ref name=Brookings /> [[بێکاری]] لە عێراقدا بڵاوە و زۆرێک لە ئاوارە ناوخۆیییەکان، بەتایبەتی ژنان، دەستیان بە دەرفەتی کارکردنی گونجاو ناگات. زۆرێک لەوانیش ماڵەکانیان وێران کراوە یان لەلایەن کەسانی ترەوە دەستی بەسەردا گیراوە و دەبێت سەرچاوەی جێگرەوەی پەناگە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان بدۆزنەوە. یووئێن ئەیچ سی ئاڕ (UNHCR) دەخەمڵێنێت کە زیاتر لە ملیۆنێک عێراقی ئاوارەی ناوخۆ پێویستیان بە یارمەتی خۆراک و پەناگە ھەیە.<ref name=CRS /> لە زۆرێک لە گەڕەکەکاندا، دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان وەک ئاوی پاک، [[کارەبا]]، [[چاودێریی تەندروستی]] سەرەتایی، و [[پەروەردە]] ھێشتا ناتەواوە.<ref name="IRIN">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Iraq: Funding Shortfall hits plans for IDPs, returnees|journal=Integrated Regional Information Networks|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> ئەو جۆرە ئاڵنگارییانە ڕەنگە نەک تەنیا بۆ گەڕانەوە، بەڵکوو بۆ بژێویش ئاستەنگ دروست بکەن. ئاستەنگی سێیەم بۆ گەڕانەوە بریتییە لە ئاڵنگاریی چارەسەرکردنی کێشەکانی زەویوزار. [[حکوومەتی عێراق]] ڕێوشوێنی گرتووەتە بەر بۆ گەڕاندنەوەی خاوەندارێتی [[موڵکی تایبەت]] و چارەسەرکردنی ململانێکان لەسەر زەوی، بەڵام ئەم ڕێبازانە تا ئێستا کاریگەرییەکی سنوورداریان ھەبووە.<ref name=IDMC /> چاوپێکەوتن لەگەڵ ئاوارە ناوخۆیییەکانی عێراق دەریخستووە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئاستەنگە ئەمنی و کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی گەڕانەوە، زۆرێک پێیان باشە تێکەڵی کۆمەڵگا نوێیەکانیان ببن یان بۆ شوێنێکی تر ڕوو بکەن.<ref name=Brookings /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Internally displaced people in Iraq}} kb4hnoa191tzlpa1lyrgd9ltuqytysz 1591701 1591690 2026-06-18T17:01:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1591701 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ژمارەی ئەو کەسانەی ئێستا لە ناوخۆی [[عێراق]] ئاوارەن بە ٣ ملیۆن دەخەمڵێندرێت، کە نزیکەی یەکێکە لە ھەر دە عێراقییەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|سەردێڕ=DTM-IOM-Iraq Mission|وێبگە=iraqdtm.iom.int|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081148/http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ژمارەیە کەڵەکەبووە و نوێنەرایەتی ئەو کەسانە دەکات کە پێش و دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکاریی ٢٠٠٣ بە ڕێبەرایەتی ئەمریکا]] ئاوارە بوون. ئاوارەبوون لە عێراق «درێژخایەن و ئاڵۆزە» لە ساڵانی ١٩٦٠وە عێراق گەورەترین دانیشتووانی [[ئاوارەی ناوخۆیی|ئاوارە ناوخۆیییەکان]] و [[پەنابەر|پەنابەران]]ی لە ھەر دەوڵەتێکی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] بەرھەم ھێناوە. لە سایەی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]]دا، بەھۆی کۆمەڵێک ھۆکارەوە کە جەنگی [[جەنگی ئێران و عێراق|ئێران و عێراق]] و ڕێبازەکانی [[ئاوارەکردنی زۆرەملێ]] دەگرێتەوە کە مەبەست لێیان سەرکوتکردنی بەرگری و چەسپاندنی کۆنترۆڵی خاک بوو، بەتایبەتی لە ناوچە [[باشووری کوردستان|کوردییەکانی]] باکوور و [[شیعە|شیعە نشینەکانی]] باشوور، بە نزیکەی ١٫٢ ملیۆن کەس لە ناوخۆدا ئاوارە بوون.<ref name="IDMC">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Total internally displaced population is estimated to be 2.76 million (as of November 2009)|journal=Internal Displacement Monitoring Centre}}</ref> لەو ماوەیەی ڕاستەوخۆ دوای داگیرکاریی ٢٠٠٣، ئاوارەبوونی دانیشتووان تا ڕادەیەکی زۆر دەرئەنجامی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا بوو دژی [[یاخیبووەکان]]، بەتایبەتی لە ناوچە [[سوننە|سوننەکان]]. ئەو جۆرە ئاوارەبوونانە بە گشتی کاتی بوون. [[ئاوارەبوونی ناوخۆیی]] دوای [[تەقینەوەی مزگەوتی عەسکەری (٢٠٠٦)|تەقینەوەی شوباتی ٢٠٠٦]]ی [[مزگەوتی عەسکەری]] لە [[سامەڕا]] بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. زیادبوونی [[تووندوتیژیی تائیفی]] یارمەتیدەر بوو لە ئاوارەبوونی نزیکەی ١٫٥ ملیۆن عێراقی لە نێوان ٢٠٠٦–٢٠٠٩، کە کۆی ژمارەی دانیشتووانی ئاوارەی گەیاندە نزیکەی ٢٫٧ ملیۆن کەس. لە ئابی ٢٠١٤وە، و فراوانبوونی [[داعش]] لە عێراق، ژمارەی عێراقییە ئاوارە ناوخۆیییەکان لە ١٫٧ ملیۆنەوە بۆ ٣ ملیۆن بەرزبووەتەوە، کە لە ئازاری ٢٠١٦دا گەیشتە لووتکەی ٣٫٤ ملیۆن کەس. ناسەقامگیریی بەردەوام و ھۆکارەکانی تر ڕێگرییان لە زۆرێک لە عێراقییەکان کردووە بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان، بەڵام خەڵک خەریکە بە ھێواشی دەست دەکەن بە گەڕانەوە. خەمڵاندنەکان بە شێوەیەکی زۆر پشت بە ژمارەی ئەو کەسانە دەبەستن کە وەک ئاوارەی ناوخۆیی لەلایەن [[حکوومەت]] یان ڕێکخراوە یارمەتیدەرەکانەوە تۆمار کراون. بەڵام تۆمارکردن بە ئارەزوومەندانە دەمێنێتەوە و پێویستی بە بەڵگەنامە ھەیە کە ڕەنگە ئاوارەکان نەیانبێت.<ref name=IDMC /> ==دانیشتووانناسی== بەپێی [[کۆمەڵەی مانگی سووری عێراقی]]، زیاتر لە ٨٠٪ی ئاوارەکان ژنان و منداڵانی بچووکن. (ئای ئاڕ سی ئێس حوزەیرانی ٢٠٠٨). ئای دی ئێم سی ڕای دەگەیەنێت کە زۆربەی ژنە ئاوارەکان تەنھا یان بێھاوەڵن، و بەتەمەنەکانیش بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئاوارە پێکدەھێنن.<ref name=IDMC /> نزیکەی ٥٨٪ی ئاوارە ناوخۆیییەکان [[عەرەبی سوننە|عەرەبی سوننەن]]، ٢٩٪یان عەرەبی شیعەن، و ١٣٪یان کەمینەکانی وەک [[شەبەک|شەبەکەکان]]، [[ئاشوورییەکان|مەسیحییەکان]]، [[ئەرمەنییەکان]] و ئەوانی ترن.<ref name=IDMC /> [[بەغدا]] ناوەندی ئاوارەبوونی دوای ٢٠٠٣یە: نزیکەی ٦٠٪ی ئەو عێراقییانەی لەو کاتەوە ئاوارە بوون لە بەغداوە ھاتوون، ھەروەھا شارەکە میوانداری نزیکەی ٤٠٪ی دانیشتووانی ئاوارەش دەکات. بەھۆی ڕاکردن یان ترسیان لە تووندوتیژیی تائیفی، زۆرێک لە دانیشتووانی بەغدا ماڵەکانیان بەجێھێشت تا بچنە ئەو گەڕەکانەی کە ھەمان گرووپی ئایینی، ھۆزی، یان تائیفی تێیدا نیشتەجێن. ئەم پرۆسەیە بووەتە ھۆی [[ھاوشێوەبوون|ھاوشێوەبوونی]] کۆمەڵگاکان لە پایتەخت و لە سەرانسەری وڵاتدا. بەھۆی قەیرانی مووسڵەوە، پارێزگاکانی [[پارێزگای مووسڵ|نەینەوا]] و [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] لە ئێستادا سەرچاوەی زۆرترین ژمارەی ئاوارەی ناوخۆیی لە عێراقن. زۆرێک لە ئاوارەکان لە [[باشووری کوردستان]] نیشتەجێ بوونەتەوە، بەڵام گرژییە بەردەوامەکان لەسەر سنووری پارێزگاکان لەم ناوچە فرەنەتەوەیەدا بووەتە ھۆی ئاوارەبوونی زیاتری دانیشتووان.<ref name="Brookings">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Resolving Iraqi Displacement: Humanitarian and Development Perspectives|journal=Brookings Institution - University of Bern Project on Internal Displacement}}</ref> == ئاستەنگەکانی گەڕانەوە == لەوانەی کە لە سەردەمی دوای [[سەددام حوسێن|سەددام]]دا لە ناوخۆدا ئاوارە بوون، نزیکەی ٣٠٠،٠٠٠ کەس گەڕاونەتەوە ماڵەکانیان.<ref name=Brookings /> بە ملیۆنان عێراقی لە ناو سنوورەکانی عێراق و لە وڵاتانی دراوسێدا بە ئاوارەیی ماونەتەوە. نیگەرانییە ئەمنییەکان بەردەوامن لە کارکردنە سەر دانیشتووانە ئاوارەبووەکان. سەرەڕای کەمبوونەوەی گشتیی ململانێکان لە ساڵانی ٢٠٠٦–٠٧وە، نادیاریی ڕامیاری و بەردەوامیی [[تەقینەوە]]، [[ڕفاندن]] و ڕووداوەکانی تری تووندوتیژی – لەوانەش ئەوانەی [[مەسیحییەت|مەسیحییەکان]] و کەمینەکانی تر دەکەنە ئامانج – خەڵکیان سارد کردووەتەوە لە ھەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەکانیان. ھاوڕەگەزکردنی گەڕەکەکان لەسەر بنەمای نەتەوەیی یان تائیفی ڕەنگە ببێتە ھۆی دوودڵیی نیشتەجێبووەکانی پێشوو بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی لێیان ڕاکردوون. [[جۆری ژیان]] لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣وە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە<ref name="CRS">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Margesson|یەکەم=Rhoda|نووسەر٢=Andorra Bruno |نووسەر٣=Jeremy M. Sharp |سەردێڕ=Iraqi IDPs and Internally Displaced Persons: A Deepening Humanitarian Crisis?|journal=Congressional Research Service|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> و بۆیە ھۆکارە ئابووری و بژێوییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پرۆسە ئاڵۆزەکانی بڕیاردانی عێراقییە ئاوارەبووەکاندا.<ref name=Brookings /> [[بێکاری]] لە عێراقدا بڵاوە و زۆرێک لە ئاوارە ناوخۆیییەکان، بەتایبەتی ژنان، دەستیان بە دەرفەتی کارکردنی گونجاو ناگات. زۆرێک لەوانیش ماڵەکانیان وێران کراوە یان لەلایەن کەسانی ترەوە دەستی بەسەردا گیراوە و دەبێت سەرچاوەی جێگرەوەی پەناگە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان بدۆزنەوە. یووئێن ئەیچ سی ئاڕ (UNHCR) دەخەمڵێنێت کە زیاتر لە ملیۆنێک عێراقی ئاوارەی ناوخۆ پێویستیان بە یارمەتی خۆراک و پەناگە ھەیە.<ref name=CRS /> لە زۆرێک لە گەڕەکەکاندا، دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان وەک ئاوی پاک، [[کارەبا]]، [[چاودێریی تەندروستی]] سەرەتایی، و [[پەروەردە]] ھێشتا ناتەواوە.<ref name="IRIN">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Iraq: Funding Shortfall hits plans for IDPs, returnees|journal=Integrated Regional Information Networks|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> ئەو جۆرە ئاڵنگارییانە ڕەنگە نەک تەنیا بۆ گەڕانەوە، بەڵکوو بۆ بژێویش ئاستەنگ دروست بکەن. ئاستەنگی سێیەم بۆ گەڕانەوە بریتییە لە ئاڵنگاریی چارەسەرکردنی کێشەکانی زەویوزار. [[حکوومەتی عێراق]] ڕێوشوێنی گرتووەتە بەر بۆ گەڕاندنەوەی خاوەندارێتی [[موڵکی تایبەت]] و چارەسەرکردنی ململانێکان لەسەر زەوی، بەڵام ئەم ڕێبازانە تا ئێستا کاریگەرییەکی سنوورداریان ھەبووە.<ref name=IDMC /> چاوپێکەوتن لەگەڵ ئاوارە ناوخۆیییەکانی عێراق دەریخستووە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئاستەنگە ئەمنی و کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی گەڕانەوە، زۆرێک پێیان باشە تێکەڵی کۆمەڵگا نوێیەکانیان ببن یان بۆ شوێنێکی تر ڕوو بکەن.<ref name=Brookings /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Internally displaced people in Iraq}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} bunfafpdq4wzc75aln2pvl7sav4sxkz 1591742 1591701 2026-06-18T20:01:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591742 wikitext text/x-wiki {{Databox}}ژمارەی ئەو کەسانەی ئێستا لە ناوخۆی [[عێراق]] ئاوارەن بە ٣ ملیۆن دەخەمڵێندرێت، کە نزیکەی یەکێکە لە ھەر دە عێراقییەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|سەردێڕ=DTM-IOM-Iraq Mission|وێبگە=iraqdtm.iom.int|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170402081148/http://iraqdtm.iom.int/IDPsML.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ژمارەیە کەڵەکەبووە و نوێنەرایەتی ئەو کەسانە دەکات کە پێش و دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکاریی ٢٠٠٣ بە ڕێبەرایەتی ئەمریکا]] ئاوارە بوون. ئاوارەبوون لە عێراق «درێژخایەن و ئاڵۆزە» لە ساڵانی ١٩٦٠وە عێراق گەورەترین دانیشتووانی [[ئاوارەی ناوخۆیی|ئاوارە ناوخۆیییەکان]] و [[پەنابەر|پەنابەران]]ی لە ھەر دەوڵەتێکی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] بەرھەم ھێناوە. لە سایەی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]]دا، بەھۆی کۆمەڵێک ھۆکارەوە کە جەنگی [[جەنگی ئێران و عێراق|ئێران و عێراق]] و ڕێبازەکانی [[ئاوارەکردنی زۆرەملێ]] دەگرێتەوە کە مەبەست لێیان سەرکوتکردنی بەرگری و چەسپاندنی کۆنترۆڵی خاک بوو، بەتایبەتی لە ناوچە [[باشووری کوردستان|کوردییەکانی]] باکوور و [[شیعە|شیعە نشینەکانی]] باشوور، بە نزیکەی ١٫٢ ملیۆن کەس لە ناوخۆدا ئاوارە بوون.<ref name="IDMC">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Total internally displaced population is estimated to be 2.76 million (as of November 2009)|journal=Internal Displacement Monitoring Centre}}</ref> لەو ماوەیەی ڕاستەوخۆ دوای داگیرکاریی ٢٠٠٣، ئاوارەبوونی دانیشتووان تا ڕادەیەکی زۆر دەرئەنجامی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا بوو دژی [[یاخیبووەکان]]، بەتایبەتی لە ناوچە [[سوننە|سوننەکان]]. ئەو جۆرە ئاوارەبوونانە بە گشتی کاتی بوون. [[ئاوارەبوونی ناوخۆیی]] دوای [[تەقینەوەی مزگەوتی عەسکەری (٢٠٠٦)|تەقینەوەی شوباتی ٢٠٠٦]]ی [[مزگەوتی عەسکەری]] لە [[سامەڕا]] بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. زیادبوونی [[تووندوتیژیی تائیفی]] یارمەتیدەر بوو لە ئاوارەبوونی نزیکەی ١٫٥ ملیۆن عێراقی لە نێوان ٢٠٠٦–٢٠٠٩، کە کۆی ژمارەی دانیشتووانی ئاوارەی گەیاندە نزیکەی ٢٫٧ ملیۆن کەس. لە ئابی ٢٠١٤وە، و فراوانبوونی [[داعش]] لە عێراق، ژمارەی عێراقییە ئاوارە ناوخۆیییەکان لە ١٫٧ ملیۆنەوە بۆ ٣ ملیۆن بەرزبووەتەوە، کە لە ئازاری ٢٠١٦دا گەیشتە لووتکەی ٣٫٤ ملیۆن کەس. ناسەقامگیریی بەردەوام و ھۆکارەکانی تر ڕێگرییان لە زۆرێک لە عێراقییەکان کردووە بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان، بەڵام خەڵک خەریکە بە ھێواشی دەست دەکەن بە گەڕانەوە. خەمڵاندنەکان بە شێوەیەکی زۆر پشت بە ژمارەی ئەو کەسانە دەبەستن کە وەک ئاوارەی ناوخۆیی لەلایەن [[حکوومەت]] یان ڕێکخراوە یارمەتیدەرەکانەوە تۆمار کراون. بەڵام تۆمارکردن بە ئارەزوومەندانە دەمێنێتەوە و پێویستی بە بەڵگەنامە ھەیە کە ڕەنگە ئاوارەکان نەیانبێت.<ref name=IDMC /> ==دانیشتووانناسی== بەپێی [[کۆمەڵەی مانگی سووری عێراقی]]، زیاتر لە ٨٠٪ی ئاوارەکان ژنان و منداڵانی بچووکن. (ئای ئاڕ سی ئێس حوزەیرانی ٢٠٠٨). ئای دی ئێم سی ڕای دەگەیەنێت کە زۆربەی ژنە ئاوارەکان تەنھا یان بێھاوەڵن، و بەتەمەنەکانیش بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئاوارە پێکدەھێنن.<ref name=IDMC /> نزیکەی ٥٨٪ی ئاوارە ناوخۆیییەکان [[عەرەبی سوننە|عەرەبی سوننەن]]، ٢٩٪یان عەرەبی شیعەن، و ١٣٪یان کەمینەکانی وەک [[شەبەک|شەبەکەکان]]، [[ئاشوورییەکان|مەسیحییەکان]]، [[ئەرمەنییەکان]] و ئەوانی ترن.<ref name=IDMC /> [[بەغدا]] ناوەندی ئاوارەبوونی دوای ٢٠٠٣یە: نزیکەی ٦٠٪ی ئەو عێراقییانەی لەو کاتەوە ئاوارە بوون لە بەغداوە ھاتوون، ھەروەھا شارەکە میوانداری نزیکەی ٤٠٪ی دانیشتووانی ئاوارەش دەکات. بەھۆی ڕاکردن یان ترسیان لە تووندوتیژیی تائیفی، زۆرێک لە دانیشتووانی بەغدا ماڵەکانیان بەجێھێشت تا بچنە ئەو گەڕەکانەی کە ھەمان گرووپی ئایینی، ھۆزی، یان تائیفی تێیدا نیشتەجێن. ئەم پرۆسەیە بووەتە ھۆی [[ھاوشێوەبوون|ھاوشێوەبوونی]] کۆمەڵگاکان لە پایتەخت و لە سەرانسەری وڵاتدا. بەھۆی قەیرانی مووسڵەوە، پارێزگاکانی [[پارێزگای مووسڵ|نەینەوا]] و [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] لە ئێستادا سەرچاوەی زۆرترین ژمارەی ئاوارەی ناوخۆیی لە عێراقن. زۆرێک لە ئاوارەکان لە [[باشووری کوردستان]] نیشتەجێ بوونەتەوە، بەڵام گرژییە بەردەوامەکان لەسەر سنووری پارێزگاکان لەم ناوچە فرەنەتەوەیەدا بووەتە ھۆی ئاوارەبوونی زیاتری دانیشتووان.<ref name="Brookings">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Resolving Iraqi Displacement: Humanitarian and Development Perspectives|journal=Brookings Institution - University of Bern Project on Internal Displacement}}</ref> == ئاستەنگەکانی گەڕانەوە == لەوانەی کە لە سەردەمی دوای [[سەددام حوسێن|سەددام]]دا لە ناوخۆدا ئاوارە بوون، نزیکەی ٣٠٠،٠٠٠ کەس گەڕاونەتەوە ماڵەکانیان.<ref name=Brookings /> بە ملیۆنان عێراقی لە ناو سنوورەکانی عێراق و لە وڵاتانی دراوسێدا بە ئاوارەیی ماونەتەوە. نیگەرانییە ئەمنییەکان بەردەوامن لە کارکردنە سەر دانیشتووانە ئاوارەبووەکان. سەرەڕای کەمبوونەوەی گشتیی ململانێکان لە ساڵانی ٢٠٠٦–٠٧وە، نادیاریی ڕامیاری و بەردەوامیی [[تەقینەوە]]، [[ڕفاندن]] و ڕووداوەکانی تری تووندوتیژی – لەوانەش ئەوانەی [[مەسیحییەت|مەسیحییەکان]] و کەمینەکانی تر دەکەنە ئامانج – خەڵکیان سارد کردووەتەوە لە ھەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەکانیان. ھاوڕەگەزکردنی گەڕەکەکان لەسەر بنەمای نەتەوەیی یان تائیفی ڕەنگە ببێتە ھۆی دوودڵیی نیشتەجێبووەکانی پێشوو بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی لێیان ڕاکردوون. [[جۆری ژیان]] لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣وە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە<ref name="CRS">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Margesson|یەکەم=Rhoda|نووسەر٢=Andorra Bruno |نووسەر٣=Jeremy M. Sharp |سەردێڕ=Iraqi IDPs and Internally Displaced Persons: A Deepening Humanitarian Crisis?|journal=Congressional Research Service|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> و بۆیە ھۆکارە ئابووری و بژێوییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پرۆسە ئاڵۆزەکانی بڕیاردانی عێراقییە ئاوارەبووەکاندا.<ref name=Brookings /> [[بێکاری]] لە عێراقدا بڵاوە و زۆرێک لە ئاوارە ناوخۆیییەکان، بەتایبەتی ژنان، دەستیان بە دەرفەتی کارکردنی گونجاو ناگات. زۆرێک لەوانیش ماڵەکانیان وێران کراوە یان لەلایەن کەسانی ترەوە دەستی بەسەردا گیراوە و دەبێت سەرچاوەی جێگرەوەی پەناگە بۆ خۆیان و خێزانەکانیان بدۆزنەوە. یووئێن ئەیچ سی ئاڕ (UNHCR) دەخەمڵێنێت کە زیاتر لە ملیۆنێک عێراقی ئاوارەی ناوخۆ پێویستیان بە یارمەتی خۆراک و پەناگە ھەیە.<ref name=CRS /> لە زۆرێک لە گەڕەکەکاندا، دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان وەک ئاوی پاک، [[کارەبا]]، [[چاودێریی تەندروستی]] سەرەتایی، و [[پەروەردە]] ھێشتا ناتەواوە.<ref name="IRIN">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Iraq: Funding Shortfall hits plans for IDPs, returnees|journal=Integrated Regional Information Networks|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> ئەو جۆرە ئاڵنگارییانە ڕەنگە نەک تەنیا بۆ گەڕانەوە، بەڵکوو بۆ بژێویش ئاستەنگ دروست بکەن. ئاستەنگی سێیەم بۆ گەڕانەوە بریتییە لە ئاڵنگاریی چارەسەرکردنی کێشەکانی زەویوزار. [[حکوومەتی عێراق]] ڕێوشوێنی گرتووەتە بەر بۆ گەڕاندنەوەی خاوەندارێتی [[موڵکی تایبەت]] و چارەسەرکردنی ململانێکان لەسەر زەوی، بەڵام ئەم ڕێبازانە تا ئێستا کاریگەرییەکی سنوورداریان ھەبووە.<ref name=IDMC /> چاوپێکەوتن لەگەڵ ئاوارە ناوخۆیییەکانی عێراق دەریخستووە کە بە لەبەرچاوگرتنی ئاستەنگە ئەمنی و کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی گەڕانەوە، زۆرێک پێیان باشە تێکەڵی کۆمەڵگا نوێیەکانیان ببن یان بۆ شوێنێکی تر ڕوو بکەن.<ref name=Brookings /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Internally displaced people in Iraq}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} f6g9j44vimiw8w5d0fs133oxu1ntieh 0 296670 1591615 2026-06-18T12:04:40Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358423314|Dwarfism]]» 1591615 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کورتەباڵایی|image=Ethan Crough, male dwarf.jpg|caption=پیاوێک لە [[کۆڵومبس، ئیندیانا]]، تووشبوو بە کورتەباڵایی [[ئاکۆندرۆپلاژیا|ئاکۆندرۆپلاژی]]|field=زانستی کوێرەڕژێنەکان (ئێندۆکراینۆلۆژی)، بۆماوەزانیی پزیشکی|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|w|ɔːr|f|ɪ|z|əm|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Dwarfism.wav}}|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە لە ڕژێنی ژێر مێشککە (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)، تێکچوونە بۆماوەییەکان|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=|image_size=250}}'''کورتەباڵایی''' (Dwarfism) حاڵەتێکە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا کە بە بچووکیی قەبارە یان کورتیی باڵا بە شێوەیەکی نائاسایی دەناسرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/dwarfism |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> لە مرۆڤدا، ئەم حاڵەتە پێناسە دەکرێت بە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، بەبێ گوێدانە ڕەگەزی کەسەکە؛ تێکڕای باڵای پێگەیشتووان لە ناو کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا نزیکەی ١٢٠ سانتیمەترە. <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ - Disproportionate dwarfism" بە کورتیی پەلەکان (قۆڵ و قاچ) یان کورتیی قەدە (ناوچەی سنگ و سک) دەناسرێتەوە. بەڵام لە حاڵەتەکانی "کورتەباڵاییی هاوسەنگ - Proportionate dwarfism"دا، هەردوو پەلەکان و قەدە بە شێوەیەکی نائاسایی بچووک دەبن. بەزۆری ئاستی زیرەکی لەم کەسانەدا ئاساییە، و زۆربەیان تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراویان (Life expectancy) نزیکە لە کەسانی ئاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/conditions/restricted-growth/Pages/Introduction.aspx |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Nhs.uk |زمان=en}}</ref> <ref name="Pau2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Pauli |first=RM |last2=Adam |first2=MP |last3=Ardinger |first3=HH |last4=Pagon |first4=RA |last5=Wallace |first5=SE |last6=Bean |first6=LJH |last7=Mefford |first7=HC |last8=Stephens |first8=K |last9=Amemiya |first9=A |last10=Ledbetter |first10=N |date=2012 |title=Achondroplasia |journal=GeneReviews |pmid=20301331}}</ref> بەگشتی کەسانی کورتەباڵا دەتوانن منداڵیان ببێت، هەرچەندە مەترسیی زیاتر لەسەر دایکەکە و منداڵەکە هەیە کە پەیوەستە بە جۆری حاڵەتە بنەڕەتییەکەوە. باوترین و ناسراوترین جۆری کورتەباڵایی لە مرۆڤدا (کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت) بریتییە لە (ئەکۆندرۆپلازیا - Achondroplasia)، کە تێکچوونێکی بۆماوەییە و تێیدا پەلەکان زۆر کورت دەبن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> (کەمیی هۆڕمۆنی گەشە - Growth hormone deficiency) بەرپرسیارە لە زۆربەی حاڵەتەکانی تر. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> هەروەها چەندین هۆکاری تری دەگمەن هەیە. چارەسەرکردنی ئەم حاڵەتە پشت دەبەستێت بە هۆکارە بنەڕەتییەکەی. ئەوانەی کە تێکچوونی بۆماوەییی وەکو گەشەی نائاساییی ئێسک و کڕکڕاگەیان (Osteochondrodysplasia) هەیە، هەندێک جار دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەری یان چارەسەری فیزیکییەوە (سروشتی) چارەسەر بکرێن. تێکچوونە هۆڕمۆنییەکانیش دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی هۆڕمۆنی گەشەوە چارەسەر بکرێن، پێش ئەوەی پلێتەکانی گەشەی ئێسکی منداڵەکە (Growth plates) بەیەکەوە بلکێن و دابخرێن. زۆرجار کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی پێداویستیی ژینگەییی گونجێندراو بەکاردەهێنن، وەکو کەلوپەلی ناوماڵی تایبەت. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> چەندین گرووپی پاڵپشتی هەن کە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن بۆ یارمەتیدانی ئەم تاکانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیاکارییە کۆمەڵایەتییەی کە لەوانەیە دووچاری ببن. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> سەرباری لایەنە پزیشکییەکانی ئەم حاڵەتە، چەندین لایەنی کۆمەڵایەتیش بوونیان هەیە. بۆ کەسێکی تووشبوو، جیاکاری لەسەر بنەمای باڵا دەتوانێت ببێتە هۆی گاڵتەپێکردن لە قۆناغی منداڵیدا و جیاکاری پێکردن لە قۆناغی پێگەیشتوویدا. <ref name="UPenn">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710052009/http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2007 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022}}</ref> لە وڵاتانی ئینگلیزی زماندا، ئەو زاراوانەی کە لەلایەن کەسانی تووشبووەوە پەسەندکراون بریتین لە "کورتەباڵا - Dwarf"، "کەسی بچووک - Little person"، یان "کەسی باڵا کورت - Person of short stature". <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.littlepeopleuk.org/ |ڕێکەوتی سەردان=3 October 2013}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی (Midget - کورتەبنە) بەکاردەهێنرا بۆ وەسفکردنی کەسانی کورتەباڵا؛ بەڵام، ئێستا هەندێک کەس ئەم زاراوەیە بە سووکایەتیپێکردن دەزانن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/midget |وێبگە=Merriam-Webster.com Dictionary}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Dackelpferd.jpg|وێنۆک|کورتەباڵایی هاوشێوەی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانیشدا دەردەکەوێت؛ بۆ نموونە دەکرێت لە ئەسپەکاندا نیشانەکانی (ئەکۆندرۆپلازیا) بوونیان هەبێت، وەک ئەوەی لێرەدا لە تەنیشت کەسێکی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا پیشان دراوە. تەواوی ڕەچەڵەکە بچووکەکانی سەگ (Small dog breeds) دیاردەی کورتەباڵاییان تێدایە (قەبارەی ستاندارد و بنەڕەتیی سەگەکان، بەبێ هەبوونی دەستێوەردانی مرۆڤ، هاوتا و هاوشێوەی قەبارەی گورگەکانە).]] کورتەباڵایی پێناسە کراوە بە هەبوونی باڵای ١٤٧ سانتیمەتر یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> یان وەکو پێناسەیەکی جێگرەوە، هەبوونی باڵایەک کە بەلایەنی کەمەوە دوو لادانی پێوانەیی (Standard deviations) کەمتر بێت لە تێکڕای باڵای دانیشتووانی ناوچەکە، بە ڕەچاوکردنی تەمەن، ڕەگەز، و ڕەچەڵەک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jain |first=Megha |last2=Saber |first2=Ahmed Y. |date=2023-06-24 |title=Dwarfism |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563282/ |journal=StatPearls [Internet] |publisher=StatPearls Publishing |access-date=23 March 2025}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Grunauer |first=Michelle |last2=Jorge |first2=Alexander A L |date=Feb 2018 |title=Genetic short stature |journal=Growth Horm IGF Res. |volume=38 |issue=Epub 2017 Dec 6 |pages=29–33 |doi=10.1016/j.ghir.2017.12.003 |pmid=29249624}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 January 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/growthcharts/clinical_charts.htm |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Cdc.gov}}</ref> کۆمەڵێکی بەرفراوان لە تایبەتمەندییە جەستەیییەکان لەم حاڵەتەدا هەن. جیاوازییەکان لە نێوان تاکەکاندا دەستنیشان دەکرێن لە ڕێگەی دیاریکردن و چاودێریکردنی ئەو تێکچوونە بنەڕەتییانەی هۆکاری حاڵەتەکەن. لەوانەیە هیچ ئاڵۆزکارییەکی تەندروستی بوونی نەبێت جگە لە خۆگونجاندنیان لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا. زاراوەی "کورتیی باڵا - Short stature" زاراوەیەکی باوە کە جێگەی "کورتەباڵایی" دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا. بەڵام، ئەو کەسانەی جۆرێکی سووکی گەشەی نائاساییی ئێسکیان (Skeletal dysplasia) هەیە، لەوانەیە کورتەباڵایی نەیانگرێتەوە. لە هەندێک حاڵەتی چارەسەرنەکراوی هایپۆکۆندرۆپلازیادا (Hypochondroplasia)، پیاوان باڵایان دەگاتە ١٦٥ سانتیمەتر. هەرچەندە ئەمە بە بەراورد کورتە، بەڵام ناکەوێتە خانە توندەکانی خشتەکانی گەشەکردنەوە. "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ" بە کورتیی پەلەکان یان کورتیی قەدە دەناسرێتەوە. لە ئەکۆندرۆپلازیادا، کەسەکە قەدەیەکی قەبارە مامناوەندی هەیە لەگەڵ پەلی کورت و ناوچەوانێکی گەورەتر لە قەبارەی ئاسایی. <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> زۆرجار تایبەتمەندییەکانی دەموچاویش کاریگەرییان دەکەوێتە سەر. تەسکبوونەوەی کەناڵی دڕکەپەتک، هەوکردنی گوێ، و ئاو کۆبوونەوەی مێشک (Hydrocephalus) تێیاندا باون. "کورتەباڵاییی هاوسەنگ" بە کورتیی قەدە و پەلەکان پێکەوە دەناسرێتەوە، <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> کە دەبێتە هۆی ئەوەی باڵای کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە خوار تێکڕای ئاسایییەوە بێت. زۆرجار گەشەی سێکسی لەم جۆرەدا دوادەکەوێت یان تێکدەچێت تا قۆناغی پێگەیشتووییش. ئەم جۆرەی کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی کوێرەڕژێنەکانەوە دروست دەبێت نەک بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە. کاریگەرییە جەستەیییەکانی شێواویی ئێسکەکان بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێن. زۆرجار ئازاری جومگەیان لەگەڵدایە کە بەهۆی ناڕێکیی ڕیزبوونی ئێسکەکانەوە، یان پەستاوتنی دەمارەکانەوە دروست دەبێت. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> نەخۆشیی داخورانی پێشوەختەی جومگەکان، چەمانەوەی زۆری بڕبڕەی پشتی بەشی خوارەوە، یان خواریی بڕبڕەی پشت، و تەسکبوونەوەی دڕکەپەتک دەکرێت ببنە هۆی ئازار و کەمئەندامی. <ref name="seattle-dysplasia">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070504091309/http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-05-04 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> بچووکیی قەبارەی قەفەزەی سنگ دەکرێت ببێتە هۆی سنووردارکردنی گەشەی سییەکان و کەمبوونەوەی کاراییی هەناسەدان. هەندێک جۆری کورتەباڵایی پەیوەندییان هەیە بە تێکچوونی کاراییی ئەندامەکانی ترەوە وەکو مێشک یان جگەر، کە هەندێک جار هێندە سەختە کە دەبێتە کەمئەندامییەکی گەورەتر لە خودی کێشەی ئێسکەکان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> <ref name="pmid5946547">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Escamilla RF, Hutchings JJ, Li CH, Forsham P |date=August 1966 |title=Achondroplastic dwarfism. Effects of treatment with human growth hormone |journal=Calif Med |volume=105 |issue=2 |pages=104–10 |pmc=1516352 |pmid=5946547}}</ref> لە زۆربەی حاڵەتەکانی گەشەی نائاساییی ئێسکدا، وەک ئەکۆندرۆپلازیا، کاراییی مێشک و ژیری تێکناچێت. <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> بەڵام کۆنیشانەگەلێک هەن کە دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر پێکهاتەی کەللەسەر و گەشەی مێشک، کە بە توندی کاراییی مێشکی دادەبەزێنن. ئەگەر مێشک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەهۆی تێکچوونە بنەڕەتییەکەوە زیانی پێنەگەیشتبێت، ئەوا ئەگەری تێکچوونی مێشکی کە بگەڕێتەوە بۆ کورتەباڵایی زۆر کەمە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130210025422/http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2013-02-10 |ڕێکەوتی سەردان=2009-02-22}}</ref> سنووردارکردنە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە لەوانەیە لە نیشانە جەستەیییەکان زیاتر پەکخەر بن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی منداڵی و هەرزەکاریدا. بەڵام کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی بەپێی کەسەکان زۆر جیاوازن لەو ئاستەی کە تا چەند بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی سۆزدارییان کاریگەریی تێدەکرێت. * پێشداوەریی کۆمەڵایەتی دژی کورتەباڵاییی توند، دەکرێت دەرفەتە کۆمەڵایەتی و هاوسەرگیرییەکان کەم بکاتەوە. <ref name="{{ISBN|0-8018-8121-8}}">{{Cite book|last=Hall, Judith A.|title=Dwarfism: medical and psychosocial aspects of profound short stature|last2=Adelson, Betty M.|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2005|isbn=0-8018-8121-8|location=Baltimore}}</ref> <ref name="pmid12884421">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gollust SE, Thompson RE, Gooding HC, Biesecker BB |date=August 2003 |title=Living with achondroplasia in an average-sized world: an assessment of quality of life |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajmg.a.20127 |journal=American Journal of Medical Genetics Part A |volume=120A |issue=4 |pages=447–58 |doi=10.1002/ajmg.a.20127 |pmid=12884421 |s2cid=38614817 |url-access=subscription}}</ref> * چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە دەرفەتی کارکردن بۆ ئەم کەسانە کەمترە. کورتیی باڵای توند پەیوەندیی هەیە بە کەمیی داهاتەوە. <ref name="pmid12884421" /> * لەوانەیە متمانەبەخۆبوون دابەزێت و کاریگەری بکاتە سەر پەیوەندییە خێزانییەکان. * کورتەباڵاییی زۆر توند (لە مەودای ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتر یان ٢ بۆ ٣ پێ)، ئەگەر ژینگەی بۆ نەگونجێنرێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگر لە بەردەم چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا، وەکو شۆفێریکردن یان بەکارهێنانی ئەو مێزانەی بۆ کەسانی ئاسایی دروستکراون. تایبەتمەندییە باوەکانی تری کورتەباڵایی وەکو کەوانەییبوونی ئەژنۆکان و کورتیی نائاساییی پەنجەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەکانی پشتی مرۆڤ و سەختی لە ڕۆیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەلوپەلەکاندا. * منداڵانی کورتەباڵا بەتایبەتی زیاتر ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن و توانج دەبنەوە لەلایەن هاوپۆلەکانیانەوە. لەبەر ئەوەی کورتەباڵایی تا ڕادەیەک دەگمەنە، منداڵان لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری بکەن لە هاوتەمەنەکانیان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> == هۆکارەکان == [[پەڕگە:Seneb_and_wife_statue.jpg|وێنۆک|''(سێنێب)، بەرپرسی داد و قەشە بۆ فیرعەونەکانی میسری کۆن (خوفو) و (جێدێفرێ)، لەگەڵ (سێنێتیتێس)ی هاوسەری و منداڵەکانیان'' <ref>''Ancient Egypt: Kingdom of the Pharaohs'', R. Hamilton, p. 47, Paragon, 2006, {{ISBN|1-4054-8288-5}}</ref>]] کورتەباڵایی دەکرێت لە دەرەنجامی چەندین حاڵەتی پزیشکییەوە دروست بێت، کە هەریەکەیان نیشانە و هۆکاری جیاوازی خۆیان هەیە. کورتە باڵای توند لە مرۆڤدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ، بەزۆری هۆکارێکی هۆڕمۆنی هەیە، وەک کەمیی هۆڕمۆنی گەشە، کە جاران پێی دەوترا کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> ئەکۆندرۆپلازیا (Achondroplasia) بەرپرسە لە زۆربەی حاڵەتەکانی کورتەباڵایی لە مرۆڤدا، بەدوایدا گەشەی نائاساییی سپۆندیلۆئێپیفیزیال ([[:en:Spondyloepiphyseal_dysplasia|spondyloepiphyseal dysplasia]]) و گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک ([[:en:Diastrophic_dysplasia|diastrophic dysplasia]]) دێن. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> === ئەکۆندرۆپلازیا === {{Clear}}ناسراوترین و باوترین جۆری کورتە باڵایییە لە مرۆڤدا، کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا ٤ بۆ ١٥ حاڵەت ڕوودەدەن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> ئەم حاڵەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی پەل کورتی ڕایزۆمێلیک (Rhizomelic - واتە نزیکترین بەشی پەلەکان لە قەدە کورت دەبن)، زیادبوونی چەمانەوەی بڕبڕەی پشت، و شێواویی لە گەشەی کەللەسەردا. لە ئەکۆندرۆپلازیادا پەلەکانی جەستە بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کورتترن لە قەدە (ناوچەی سک)، لەگەڵ سەری گەورەتر لە قەبارەی مامناوەند و تایبەتمەندیی دیاریکراوی دەموچاو. ئەکۆندرۆپلازیا تێکچوونێکی بۆماوەییی زاڵە (Autosomal dominant) کە بەهۆی بوونی [[ئەلیل|ئەلیلێکی]] (Allele) گۆڕاوەوە لە [[جینۆم|جینۆمدا]] دروست دەبێت. ئەگەر جووتێک ئەلیلی ئەکۆندرۆپلازیا بوونیان هەبێت، دەرەنجامەکەی کوشندەیە، کە زۆرجار لە کاتی لەدایکبووندا دەمرن. ئەکۆندرۆپلازیا بریتییە لە بازدانێک لە وەرگری هۆکاری گەشەی فایبرۆبلاست ٣ (FGFR3). لەم حاڵەتەدا، بازدانەکە وادەکات وەرگری (FGFR3) بە شێوەیەکی بەردەوام چالاک بێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی سەرکوتکردن و ڕێگریکردن لە گەشەی ئێسک. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-09-26 |ناونیشان=http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030607165211/http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=June 7, 2003 |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-01 |وێبگە=Genetics Home Reference}}</ref> === کەمیی هۆڕمۆنی گەشە === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />حاڵەتێکی پزیشکییە کە تێیدا جەستە بڕی پێویست لە هۆڕمۆنی گەشە بەرهەم ناهێنێت. هۆڕمۆنی گەشە، کە بە (سۆماتۆترۆپین - Somatotropin)یش دەناسرێت، هۆڕمۆنێکی [[پۆلیپێپتاید|پۆلیپێپتایدییە]] کە هاندەری گەشە و زۆربوونی خانەکانە. ئەگەر ئەم هۆڕمۆنە کەم بێت، لەوانەیە دواکەوتن یان وەستانی گەشە بە ڕوونی دەربکەوێت. ئەو منداڵانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە لەوانەیە بە خاوی گەشە بکەن و باڵغبوونیان بە چەند ساڵێک یان بۆ کاتێکی نادیار دوابکەوێت. کەمیی هۆڕمۆنی گەشە تاکە هۆکاری دیاریکراوی نییە. دەکرێت بەهۆی بازدان لە جینی دیاریکراودا، زیانگەیشتن بە ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن، کۆنیشانەی تێرنەر ([[:en:Turner's_syndrome|Turner's syndrome]])، خراپیی خۆراک، <ref name="ghdeficiency">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090116030454/http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-01-16 |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-16}}</ref> یان تەنانەت فشاری دەروونییەوە دروست ببێت (کە دەبێتە هۆی کورتەباڵاییی دەروونی). کۆنیشانەی لارۆن (بێ‌ هەستیاریی هۆڕمۆنی گەشە) یەکێکی ترە لە هۆکارەکان. ئەوانەی کێشەی هۆڕمۆنی گەشەیان هەیە بەزۆری جەستەیەکی هاوسەنگیان (قەبارەی پەلەکان بەراورد بە بەشەکانی تری جەستە) هەیە. === گەشەی نائاساییی مێتاترۆپیک === زاراوەی مێتاترۆپیک بە واتای "گۆڕینی شێوە" دێت و ئاماژەیە بۆ ئەم جۆرە لە گەشەی نائاساییی ئێسک کە تێیدا نائاسایییەک لە پلێتەکانی گەشەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-02-03 |ناونیشان=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/metatropic-dysplasia#:~:text=What%20is%20metatropic%20dysplasia%3F,flattening%20of%20the%20vertebral%20bodies |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02}}</ref> گۆڕانکارییە ئێسکییەکان بەپێی کات بەردەوام دەبن و لەوانەیە پێویست بە نەشتەرگەری بکات بۆ پاراستنی سییەکان. <ref name="NIH Rared Dseases">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3571/metatropic-dysplasia |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Rarediseases.info.nih.gov}}</ref> نیشانەکانی کە لە کاتی لەدایکبوونەوە دەست پێدەکەن دەکرێت سووک بن یان کوشندە بن. <ref name="Medlineplus.gov">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/genetics/condition/metatropic-dysplasia/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Medlineplus.gov}}</ref> کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناسراو هەن لەو تاکانەی کە ئەم تێکچوونە بۆماوەییەیان هەیە. هەندێکیان بریتین لە کورتیی باڵا، تەسکبوونەوەی سنگ، "تایبەتمەندییەکانی دەموچاو وەکو ناوچەوانی دەرپەڕیو، کەم‌ گەشەکردنی شەویلگەی سەرەوە، کوڵمەکان و کونی چاوەکان (گەشەنەکردنی بەشی ناوەڕاستی دەموچاو)، و شەویلگەیەکی چوارگۆشەیی." <ref name="NIH Rared Dseases" /> ئەم جۆرە بە گەشەیەکی نائاساییی توندتری ئێسک دادەنرێت، بەڵام زۆر دەگمەنە و ژمارەی دروستی تووشبووانی نادیارە. <ref name="Medlineplus.gov" /> پێشبینیی پزیشکی تا ڕادەیەکی زۆر بەپێی قورسیی حاڵەتی هەر کەسێک دەگۆڕێت، و لەوانەیە کاریگەری لەسەر تەمەنی چاوەڕوانکراو نەبێت مەگەر ناڕێکی لە کۆئەندامی هەناسەدان ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2017-05-17 |ناونیشان=https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=en&Expert=2635 |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Orpha.net}}</ref> === هۆکارەکانی تر === هۆکارەکانی تری کورتەباڵایی بریتین لە گەشەی نائاساییی زگماکیی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (Spondyloepiphyseal dysplasia congenita)، گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (Diastrophic dysplasia)، سوودۆئەکۆندرۆپلازیا (Pseudoachondroplasia)، هایپۆکۆندرۆپلازیا (Hypochondroplasia)، کۆنیشانەی نوونان (Noonan syndrome)، کورتەباڵاییی بنەڕەتی (Primordial dwarfism)، کۆنیشانەی کۆکەین (Cockayne syndrome)، گەشەی نائاساییی کنیست (Kniest dysplasia)، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner syndrome)، نەخۆشیی شوشەییی ئێسک (Osteogenesis imperfecta, OI)، و کەم‌کارکردنی تیڕۆید (Hypothyroidism). کورتیی باڵای توند لەگەڵ شێواویی ئێسکەکان هەروەها لە چەندین جۆری میوکۆپۆلیساکاریدۆسس (Mucopolysaccharidoses) و نەخۆشییەکانی تری کەڵەکەبوون (Storage disorders) دەردەکەوێت. هایپۆگۆنادۆترۆپیک هایپۆگۆنادیزم (Hypogonadotropic hypogonadism) دەتوانێت ببێتە هۆی کورتەباڵاییی هاوسەنگ، بەڵام کاتی. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگی NPR2 (NPR2 disproportionate dwarfism) لەم دواییانەدا دۆزرایەوە کە بەهۆی [[جینی گۆڕاو|جینێکی گۆڕاو]] (Mutant gene) دروست دەبێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.jbc.org/article/S0021-9258(19)60512-0/pdf |وێبگە=Jbc.org |format=PDF}}</ref> == دەستنیشانکردن == کورتەباڵایی زۆرجار لە قۆناغی منداڵیدا دەستنیشان دەکرێت لەسەر بنەمای نیشانە بینراوەکان. پشکنینی جەستەیی بەزۆری بەسە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە دیاریکراوەکانی کورتەباڵایی، بەڵام پشکنینی بۆماوەیی و وێنەگرتنی پزیشکی دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی حاڵەتە دروستەکە. لە قۆناغی گەنجێتیی کەسێکدا، خشتەکانی گەشەکردن کە چاودێریی باڵا دەکەن دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە شاراوەکانی کورتەباڵایی کە هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەییی زەقی تریان نییە. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> کورتیی باڵا یان وەستانی گەشە لە کاتی گەنجێتیدا بەزۆری ئەو هۆکارەیە کە وا دەکات حاڵەتەکە سەرنجی پزیشکی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. زۆرجار گومانی گەشەی نائاساییی ئێسک دەکرێت بەهۆی تایبەتمەندییە جەستەیییە ڕوونەکانەوە (بۆ نموونە، شێوەی نائاساییی دەموچاو یان کەللەسەر)، یان بەهۆی هەبوونی دایک یان باوکێکی تووشبووەوە، یانیش بەهۆی ئەوەی پێوانەکانی جەستە (درێژیی قۆڵەکان، ڕێژەی بەشی سەرەوە بۆ خوارەوەی جەستە) ئاماژە بە ناهاوسەنگی دەکەن. زۆرجار تیشکی ئێکس (X-rays) بۆ ئێسکەکان کلیلە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی گەشەی نائاساییی ئێسک، بەڵام تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن نییە. زۆربەی ئەو منداڵانەی کە گومانیان لێ دەکرێت، ڕەوانەی کلینیکەکانی بۆماوەزانی دەکرێن بۆ پشتڕاستکردنەوە و ڕاوێژی بۆماوەیی. لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە، پشکنینی بۆماوەیی بۆ هەندێک لە تێکچوونە دیاریکراوەکان بەردەست بووە. <ref name="mayo-diagnosis">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-08-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=tests-and-diagnosis |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لە کاتی هەڵسەنگاندنێکی پزیشکیی سەرەتاییدا بۆ کورتەباڵایی، نەبوونی ناهاوسەنگی لە جەستەدا و نیشانەکانی تری سەرەوە، زۆرجار ئاماژەن بۆ هۆکاری تر جگە لە گەشەی نائاساییی ئێسکەکان. === پۆلێنکردن === [[پەڕگە:Lavinia_Warren_-_Brady-Handy.jpg|وێنۆک|(لاڤینیا وارێن)، ئەکتەرێک کە تووشبووی کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن بوو (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)]] لە پیاوان و ژناندا، تاکە مەرج بۆ ئەوەی کەسێک بە کورتەباڵا هەژمار بکرێت بریتییە لە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، و زۆربەی کات لەسەر بنەمای ئەو حاڵەتە بنەڕەتییەی کە هۆکاری کورتیی باڵاکەیە پۆلێن دەکرێت. کورتەباڵایی بەزۆری بەهۆی گۆڕانکارییەکی بۆماوەییەوەیە؛ بۆ نموونە ئەکۆندرۆپلازیا بەهۆی بازدانێکەوەیە لە کرۆمۆسۆمی ٤دا. ئەگەر کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی پزیشکییەوە دروست ببوو، ئەوا کەسەکە بە ناوی ئەو تێکچوونە دەستنیشانکراوە بنەڕەتییەوە ناودەبرێت. زۆرجار ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەسەر بنەمای هاوسەنگیی جەستە پۆلێن دەکرێن. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ ئاماژەیە بۆ ئەو تێکچوونانەی کە دەبنە هۆی قەبارەی نائاسایی لە بەشەکانی جەستەدا، لە کاتێکدا کورتەباڵاییی هاوسەنگ دەبێتە هۆی وەستانێکی یەکسان لە گەشەی تەواوی جەستەدا. ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەوانەیە بەپێی یەکێک لە سەدان ناو پۆلێن بکرێن، کە بەزۆری پێکهاتەن لەم ڕەگ و وشە بنەڕەتییانەی خوارەوە: * شوێن ** ڕایزۆمێلیک (rhizomelic) = ڕەگ یان بن، واتە ئێسکەکانی بەشی سەرەوەی قۆڵ یان ڕان. ** میزۆمێلیک (mesomelic) = ناوەڕاست، واتە ئێسکەکانی پێشوو-قۆڵ یان بەشی خوارەوەی قاچ. ** ئەکرۆمێلیک (acromelic) = کۆتایی، واتە ئێسکەکانی دەست و پێ. ** مایکرۆمێلیک (micromelic) = تەواوی پەلەکان کورتن. * سەرچاوە ** کۆندرۆ (chondro) = پەیوەست بە کڕکڕاگە. ** ئۆستیۆ (osteo) = پەیوەست بە ئێسک. ** سپۆندیلۆ (spondylo) = پەیوەست بە بڕبڕەکانی پشت. ** پلازیا (plasia) = پێکهاتن یان دروستبوون. ** ترۆفی (trophy) = گەشەکردن. نموونەکانیان وەک ئەکۆندرۆپلازیا و کۆندرۆدیسترۆفی. == خۆپاراستن و ڕێگریکردن == لە ئێستادا ڕێگریکردن لە زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی مەحاڵە چونکە هۆکارەکەیان بۆماوەیییە. دەکرێت ئەو حاڵەتە بۆماوەییانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لە ڕێگەی پشکنینی بۆماوەییەوە دەستنیشان بکرێن، ئەمەش لە ڕێگەی پشکنین بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی کە دەبنە هۆی حاڵەتەکە. بەڵام بەهۆی زۆریی هۆکارەکانی کورتەباڵاییەوە، لەوانەیە مەحاڵ بێت بە تەواوی دیاری بکرێت ئایا منداڵێک بە کورتەباڵایی لەدایک دەبێت یان نا. ئەو کورتەباڵایییەی لە ئەنجامی بەدخۆراکی یان کێشەی هۆرمۆنییەوە دروست دەبێت، دەکرێت بە سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو یان چارەسەری هۆرمۆنی چارەسەر بکرێت. کەمیی هۆرمۆنی گەشە دەکرێت لە ڕێگەی دەرزیی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤەوە لە قۆناغی منداڵیدا چارەسەر بکرێت. <ref>{{Citation |last=Jørgensen |first=Jens O.L. |title=Clinical Aspects of Growth Hormone Deficiency in Adults |date=2005 |work=Growth Hormone Deficiency in Adults |volume=33 |pages=1–20 |url=https://www.karger.com/Article/Abstract/88338 |publisher=KARGER |doi=10.1159/000088338 |isbn=3-8055-7992-6 |pmid=16166752 |last2=Christiansen |first2=Jens S. |url-access=subscription}}</ref> == مامەڵە و چارەسەرکردن == گۆڕانکارییە بۆماوەییەکانی زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی کە بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە دروست دەبن هێشتا ناتوانرێت دەستکاری بکرێن، هەر بۆیە دەستێوەردانە چارەسەرییەکان بەزۆری ئامانجیان ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی ئازار یان کەمئەندامییە جەستەیییەکانە، زیادکردنی باڵای کەسەکە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، یان کەمکردنەوەی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و باشترکردنی خۆگونجاندنی کۆمەڵایەتییە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> ئەو جۆرانەی کە پەیوەستن بە کۆئەندامی کوێرەڕژێنەکانەوە دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە چارەسەر بکرێن. ئەگەر هۆکارەکە کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە بێت لە پێش قۆناغی باڵقبووندا، پێدانی هۆرمۆنی گەشەی زیادە دەتوانێت نائاسایییەکە چارەسەر بکات. بەڵام ئەگەر خودی وەرگری هۆرمۆنی گەشە زیانی بەرکەوتبێت، ئەوا چارەسەرکردنی حاڵەتەکە سەختتر دەبێت. تەمبەڵیی ڕژێنی دەرەقی هۆکارێکی تری ئەگەردارە بۆ کورتەباڵایی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە کۆنترۆڵ بکرێت. دەرزییەکانی هۆرمۆنی دەرەقی دەتوانن کاریگەرییەکانی حاڵەتەکە کەم بکەنەوە، بەڵام لەوانەیە ناهاوسەنگیی جەستە بە هەمیشەیی بمێنێتەوە. دەکرێت ئازار و کەمئەندامییەکان لە ڕێگەی چارەسەری فیزیکی، بەستەری پزیشکی (Braces) یان ئامێرە پاڵپشتییەکانی تر، یان لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە کەم بکرێنەوە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> تاکە دەستێوەردانە سادەکان کە وادەکەن باڵای کەسەکە بەرزتر دەربکەوێت، بریتین لە باشترکردنی شێوازی پۆشاک، وەکو بەکارهێنانی پێڵاوی پاژنە بەرز یان شێوازی قژ. هۆرمۆنی گەشە زۆر بە دەگمەن بۆ کورتیی باڵای پەیوەست بە گەشەی نائاساییی ئێسک بەکاردێت، چونکە سوودی بەرزبوونی باڵاکە بەزۆری کەمە (کەمتر لە ٥ سم) و تێچووەکەشی بەرزە. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> کاریگەرترین ڕێگا بۆ زیادکردنی باڵای پێگەیشتووان بە بڕی چەند ئینجێک بریتییە لە پرۆسەی ڕاکێشان و درێژکردنی ئێسک (Distraction osteogenesis)، هەرچەندە بەردەستبوونی سنووردارە و تێچووەکەی زۆر بەرزە، هەم لە ڕووی دارایی و هەم لە ڕووی ناڕەحەتی و تێکدانی شێوازی ژیانەوە. زۆربەی کەسانی کورتەباڵا ئەم بژاردەیە هەڵنابژێرن، و هێشتا جێگەی مشتومڕە. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> بۆ جۆرەکانی تری کورتەباڵایی، چارەسەری نەشتەرگەری گونجاو نییە. == کۆمەڵگە و کولتور == === زاراوەناسی === [[پەڕگە:Dwarfism_and_Gigantism.png|وێنۆک|''وێنەی بەراوردکاری لە تێزی پزیشکیی (تالبۆت)ی ساڵی ١٨٨٩ بە ناوی "پاشەکشە: هۆکارەکان، نیشانەکان و دەرەنجامەکانی"'']] [[پەڕگە:Two_Völuspá_Dwarves_by_Frølich.jpg|وێنۆک|دوو کورتەباڵای نۆرسی وەکو ئەوەی لە چاپی ساڵی ١٨٩٥ی شیعری ئێدای بە ناوی Völuspá لەلایەن لۆرێنز فرۆلیچەوە وێنا کراون]] زاراوەی گونجاو بۆ وەسفکردنی کەسێکی باڵاکورت (یان تووشبوو بە حاڵەتی بۆماوەییی ئەکۆندرۆپلازیا) بە شێوەیەکی نەرم و ڕێزدارانە پەرەی سەندووە. ناوی "dwarf" (کورتەباڵا) لە ئینگلیزیی کۆنەوە (dweorg) سەرچاوەی گرتووە، کە لە بنەڕەتدا ئاماژە بووە بۆ بوونەوەرێک لە ئەفسانەی جێرمانییەوە —کورتەباڵایەک— کە لە چیاکان و ناو زەویدا دەژیا، و پەیوەست بوو بە دانایی، ئاسنگەری، کانزاسازی و پیشەگەرییەوە. وشەناسی ئەم وشەیە جێگەی مشتومڕە، و زانایان چەندین بیردۆزی جیاوازیان سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە خستووەتەڕوو، لە نێویاندا ئەوەی کە کورتەباڵاکان لەوانەیە وەک ڕۆحی سروشت یان وەک بوونەوەرێک پەیوەست بە مەرگەوە دەرکەوتبێتن، یان وەک تێکەڵەیەک لە چەمکەکان. سەرچاوە وشەناسییە کێبڕکێکارەکان ئەمانە لەخۆدەگرن: بنەڕەتێکی هیندۆ-ئەوروپی *dheur- (بە واتای 'زیان')، بنەڕەتی هیندۆ-ئەوروپی *dhreugh (کە وشەی هۆڵەندیی نوێ droom 'خەون' و bedrog 'فێڵکردن'ی لێوە هاتووە)، هەروەها بەراوردکاری کراوە لەگەڵ وشەی هیندیی کۆن dhvaras (کە جۆرێکە لە بوونەوەری شەیتانی). پێدەچێت ئەم بوونەوەرە تا سەردەمێکی درەنگتر پەیوەست نەکرابێت بە کورتیی باڵاوە. زاراوەکانی "کەسی بچووک"، "LP"، و "کەسی باڵاکورت" زاراوەی دڵخواز و پەسەندکراون لەلایەن زۆرێک لەو کەسانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە، و لە کاتێکدا هەندێک کەس بە زاراوەی "Dwarf" (کورتەباڵا) ئاسوودە نین، بەڵام هێشتا زاراوەیەکی باوە لە هەندێک ناوچەدا. <ref>{{Citation |title=How are the terms "dwarf," "little person," and "person of short stature" commonly used? |url=https://www.washington.edu/doit/how-are-terms-dwarf-little-person-and-person-short-stature-commonly-used}}</ref> <ref>{{Citation |title=Preferred Terms |url=https://littlepeopleofontario.com/index.php?rt=product/category&path=64_79}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> بەڵام، شێوەی کۆی "dwarfs" بە پێچەوانەی "dwarves" بەگشتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا پەسەندترە، لەوانەیە لەبەر ئەوەی شێوەی کۆی "dwarves" لەلایەن نووسەر ([[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین|جەی. ئاڕ. ئاڕ. تۆلکین]])ەوە ناوبانگی پێدرا، کە بۆ وەسفکردنی ڕەگەزێک لە کارەکتەرەکانی پەڕتووکەکانی "شای ئەنگوستیلەکان" بەکاریهێنابوو کە لە کورتەباڵاکانی نۆرس دەچوون. <ref>{{Cite book|last=Tolkien|first=John Ronald Reuel|url=http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/articles/d/dwarves/dwarfpluralof.htm|title=The Return of the King|publisher=George Allen & Unwin|year=1955|pages=Appendix F}}</ref> زاراوەی "Midget" (کورتەبنە)، کە لە وشەناسیدا بە واتای "مێروویەکی پێوەدەری زۆر بچووک" دێت، <ref name="midget-def">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/midget |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Online Etymology Dictionary}}</ref> لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوبانگی پەیدا کرد پاش ئەوەی (هارییەت بیچەر ستۆو) لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریهێنا کە تێیدا منداڵان و پیاوێکی زۆر کورتەباڵای پێ وەسف کردبوو. <ref name="dwarfism-pbshome" /> دواتر هەندێک لە کەسانی باڵاکورت ئەم وشەیەیان بە سووکایەتیپێکردن زانی چونکە ئەو زاراوەیە بوو کە بۆ وەسفکردنی کورتەباڵاکانی (پی. تی. بارنۆم) بەکاردەهێنرا کە بۆ مەبەستی کاتسەربردنی خەڵک لە نمایشی سەیروسەمەرەکاندا (Freak shows) بەکاردەهێنران. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="Adelson2005">{{Cite book|last=Adelson|first=Betty M.|url=https://books.google.com/books?id=Ym5x3mq2p7EC&pg=PA295|title=The Lives Of Dwarfs: Their Journey From Public Curiosity Toward Social Liberation|publisher=Rutgers University Press|year=2005|isbn=9780813535487|page=295|access-date=8 December 2012}}</ref> هەروەها بە زاراوەیەکی دروستیش دانانرێت چونکە نە زاراوەیەکی پزیشکییە و نە ناوی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەشە، هەرچەندە هەندێک جار وەک زاراوەیەکی بازاڕی (Slang) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی زۆر کورتن، جا کورتەباڵاییان هەبێت یان نا. <ref name="midget-med">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 March 2003 |ناونیشان=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623204524/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-06-23 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MedicineNet}}</ref> === بەشداریکردن === تاکەکانی تووشبوو بە کورتەباڵایی توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی چالاکانە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەشداری بکەن. ئەوان دەستڕاگەیشتنیان بە پەروەردە و وەرزش هەیە، و دەتوانن کار و پیشە بگرنە بەر و لە چەندین بواری جیاوازدا کار بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Fred Short |ڕێکەوت=2008 |ناونیشان=https://www.lpaonline.org/assets/documents/Occupations%20and%20Professions.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2023-11-18 |وێبگە=Little People of America |زمان=en}}</ref> === ''قبوڵکردن'' === زۆرجار کەسانی کورتەباڵا ڕووبەڕووی پێشداوەری و چەمکە باوە چەوتەکان (Stereotypes) دەبنەوە. لێکۆڵینەوەیەکی کلاین (٢٠١٩) دەریخستووە کە هۆشیاربوونەوە سەبارەت بە لەکەدارکردنی (Stigmatization) ئەم گرووپە دەتوانێت هاندەری بەشداریکردنی تەواوەتییان بێت لە کۆمەڵگەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Klein |first=A. |year=2019 |title=Stigmatization and Little People. |journal=Journal of Social Issues |language=en |volume=75 |issue=4 |pages=1133–1150}}</ref> لێکۆڵینەوەکەی گرین و پینتەر (٢٠١٨) لە بواری کۆمیدیا و دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت تێگەیشتنی زیاتر دابین بکات بۆ کەمکردنەوەی چەمکە چەوتەکان و هاندانی تێڕوانینێکی بابەتییانەتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Green; Pinter |first=C.M.; K |year=2018 |title=Humor, comedy, and consumer behavior: A social psychological perspective. |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=48 |pages=677–692}}</ref> === گونجاندنی ژینگە === [[پەڕگە:Pedal_extenders_for_short_statured_individuals_(skeletal_dysplasia).jpg|چەپ|وێنۆک|درێژکەرەوەی پایدەرەکان بۆ کەسانی باڵاکورت (ئەوانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە)]] لە ژیانی ڕۆژانەدا، کەسانی باڵاکورت ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە لەبەر ئەوەی ژینگەی دەوروبەر بۆ کەسانی قەبارە-مامناوەند دروست کراوە. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت تەنها بە یارمەتیی ئامرازی پاڵپشتی دەتوانن ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM)، چێشتخانە، دەستشۆر، و مەغسەلەکان بەکاربهێنن. کورسییە نزمەکان و پەیژە بچووکەکان ڕۆڵێکی تایبەت دەبینن، چونکە دەتوانرێت بە شێوازی جیاواز بەکاربهێنرێن بۆ پڕکردنەوەی جیاوازیی باڵا. کورسییەکان هەروەها بەسوودن وەکو جێپێ لە کاتی دانیشتندا، چونکە قاچی کەسانی باڵاکورت بە هەوادا شۆڕ دەبێتەوە کاتێک لەسەر کورسییەکی ئاسایی دادەنیشن، کە ئەمەش لە ماوەی درێژخایەندا دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی و لەوانەیە کارامەیییە جووڵەیییە وردەکان لە کاتی کارکردندا پەکبخات. بۆ هاتوچۆکردن، هەندێک لە تاکەکان سکۆتەر یان پایسکیلی تایبەت بەکاردەهێنن، چونکە دەکرێت بەپێی جۆری کورتیی باڵاکە ڕۆیشتن بۆ مەودای دوور کێشەدار بێت. لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی تایبەت و گونجێندراوەوە، زۆربەی کەسانی باڵاکورت دەتوانن بەبێ هیچ ڕێگرییەکی تر شۆفێری بکەن. بە شێوەیەکی گشتی، درێژکەرەوەی پایدەرەکان و کوشنێکی گونجێندراو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکەی پێویستن. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت هێندە درێژن کە دەتوانن بەبێ درێژکەرەوەی پایدەر شۆفێری بکەن. بەزۆری نەخۆشانی گەشەی نائاساییی ئێسک کە جووڵەیان سنووردارە دەتوانن دەرماڵە یان یارمەتیی دارایی بۆ کڕین یان گونجاندنی ئۆتۆمبێل وەربگرن لە ڕێگەی هاوکارییە حکومییەکان یان دابینکەرانی خزمەتگوزاریی چاکسازییەوە. === وەرزشی کورتەباڵاکان === کورتەباڵاکان لەلایەن چەندین ڕێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە پشتگیری دەکرێن و بەشداری لە کێبڕکێ وەرزشییەکاندا دەکەن. بۆ نموونە لە هەندێک لە یارییە وەرزشییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی کەمئەندامان (Paralympics)دا بەشدارییان پێ دەکرێت. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی ئەمریکا و کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا دەرفەت بۆ کورتەباڵاکان دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ئەمریکای باکوور و ئەوروپادا کێبڕکێ بکەن. یارییە جیهانییەکانی کورتەباڵاکان (WDG) بۆنەیەکی وەرزشیی فرە-یارییە بۆ وەرزشکارە باڵاکورتەکان. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە هەر چوار ساڵ جارێک یارییەکانی WDG ئەنجام دەدرێن و گەورەترین بۆنەی وەرزشیین لە جیهاندا کە تایبەت بن بە وەرزشکارە کورتەباڵاکان. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا مانگانە لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ بۆنە ڕێکدەخات بۆ وەرزشکارانی تووشبوو بە حاڵەتەکانی سنوورداربوونی گەشە لە بەریتانیادا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.dsauk.org/events/?daterange=2&region_ID=0 |ڕێکەوتی سەردان=2016-02-27 |وێبگە=Dsauk.org}}</ref> بۆ نموونە، زۆرجار مەلەکردن و لێخوڕینی پایسکیل پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە، چونکە ئەم چالاکییانە کەمترین فشار دەخەنە سەر بڕبڕەی پشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Philadelphia |first=The Children's Hospital of |ڕێکەوت=25 March 2014 |ناونیشان=http://www.chop.edu/conditions-diseases/skeletal-dysplasias |وێبگە=Chop.edu}}</ref> لە سەرەتاکانییەوە، زۆرانبازیی پیشەگەرانە بەشداریی وەرزشکارە کورتەباڵاکانی لەخۆگرتووە. "زۆرانبازیی کورتەباڵاکان - Midget wrestling" لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان بۆ ١٩٧٠ەکاندا لە لوتکەدا بوو، کاتێک زۆرانبازەکانی وەکو (لیتل بیڤەر)، (لۆرد لیتلبڕوک)، و (فەزی کیوپید) گەشتیان بە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا دەکرد، و (سکای لۆ لۆ) یەکەم هەڵگری پاڵەوانێتیی جیهانیی کورتەباڵاکانی سەر بە (هاوپەیمانێتیی نیشتمانیی زۆرانبازی) بوو. لە دوو دەیەی دواتردا، زۆرانبازانی تر زیاتر لە ئەمریکای باکوور ناوبانگیان پەیدا کرد لە نێویاندا زۆرانبازی بیانیی وەکو (لیتل تۆکیۆ)ی ژاپۆنی. هەرچەندە زاراوەی "Midget" لەلایەن هەندێکەوە وەک سووکایەتییەک سەیر دەکرێت، بەڵام زۆرێک لە زۆرانبازە کورتەباڵاکانی ڕابردوو و ئێستا، لە نێویاندا (هۆرنسوۆگڵ)، ڕایانگەیاندووە کە شانازی بەم زاراوەیەوە دەکەن بەهۆی مێژووەکەی لەم پیشەسازییەدا و توانا بازرگانییەکەی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === وێناکردنی لە هونەر و میدیادا === [[پەڕگە:Ivory_statuette_of_a_woman_with_dwarfism-IMG_4539-white.jpg|وێنۆک|پەیکەری عاجیی ژنێکی تووشبوو بە کورتەباڵایی، کولتووری گێرزێ (ناقادا II)، لە سەردەمی پێش مێژووی میسردا]] لە هونەر، وێژە، و فیلمەکاندا، کورتەباڵاکان زۆر بە دەگمەن وەکو کەسانی ئاسایی کە تەنها باڵایان کورتە وێنا دەکرێن، بەڵکو زۆرجار وەک جۆرێکی جیاوازی بوونەوەر پیشان دەدرێن. ڕۆماننووسان، هونەرمەندان، و سینەماکاران لەوانەیە گرنگییەکی ئەخلاقی یان جوانی‌ناسیی تایبەت بدەن بەو "جیاوازییە" یان نائاساییبوونەیان. وێناکردنی هونەریی کورتەباڵایی لەسەر گۆزە یۆنانییەکان و ئاسەوارەکانی تری سەردەمی کۆن دەبینرێت، لە نێویاندا هونەری میسری کۆن کە تێیدا پێدەچێت کورتەباڵاکان وەک دەرکەوتەیەکی خودایی سەیر کرابێتن، و تۆمارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان لەو سەردەمەدا توانیویانە بگەنە پێگەی بەرز لە کۆمەڵگەدا. <ref name="nunn">''Ancient Egyptian Medicine'', John F. Nunn, University of Oklahoma Press, 2002, pp. 78–79, {{ISBN|0-8061-3504-2}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051227102614.htm |وێبگە=Sciencedaily.com}}</ref> دەقی کۆنی هیندۆسیی "بهاگاڤاتا پورانا" نۆ بەش تەرخان دەکات بۆ ئەفسانەی (ڤامانا)، کە بریتییە لە دەرکەوتەیەکی کورتەباڵای خوداوەند (ڤیشنو). [[پەڕگە:Diego_Velázquez_–_El_bufón_el_Primo_(Museo_del_Prado,_1644).jpg|ڕاست|وێنۆک|کورتەباڵا دۆن سێباستیان دێ مۆرا، نزیکەی ساڵی ١٦٤٤ لەلایەن [[دیێگۆ ڤێلاسکێس|ڤێلاسکێزەوە]] کێشراوە]] وێناکردنی کورتەباڵایی هەروەها لە تابلۆ ئەوروپییەکان و چەندین وێنەی کێشراودا دەبینرێت. چەندین تابلۆی ئەوروپی (بەتایبەتی ئیسپانی) لە سەدەکانی ١٦ بۆ ١٩ کورتەباڵاکان بە تەنیا یان لەگەڵ کەسانی تردا پیشان دەدەن. لە پەڕتووکی تەلموددا (Talmud)، هاتووە کە کوڕی دووەمی فیرعەونی میسریی ناو ئینجیل کورتەباڵا بووە. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە میسرییە کۆنەکان ڕێزێکی زۆریان بۆ کورتەباڵاکان هەبووە. <ref name="dwarfism-egypt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kozma |first=Chahira |date=2005-12-27 |title=Dwarfs in ancient Egypt |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |url-status=dead |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=140A |issue=4 |pages=303–11 |doi=10.1002/ajmg.a.31068 |pmid=16380966 |s2cid=797288 |url-access=subscription |archive-url=/http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |archive-date=2013-01-05 |access-date=2008-11-12}}</ref> چەندین کەسایەتیی گرنگی ئەفسانەیی لە نەتەوەی (وایدۆت)ی ئەمریکای باکوور وەک کورتەباڵا وێنا کراون. <ref>Trigger, Bruce G., ''The Children of Aataentsic: A History of the Huron People to 1660'' McGill-Queen's University Press, 1987 {{ISBN|0-7735-0627-6}}, p. 529.</ref> لەگەڵ بەربڵاوبوونی میدیای جەماوەریدا، ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کورتەباڵاکان پیشان دەدەن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. کورتەباڵایی لە چەندین پەڕتووک، فیلم، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا وێنا کراوە وەک: (Willow)، (The Wild Wild West)، (The Man with the Golden Gun - کە دواتر لە Austin Powers دا گاڵتەی پێکرا)، (گەشتەکانی گۆلیڤەر لەلایەن جۆناثان سویفتەوە)، (The Wizard of Oz)، (Willy Wonka & the Chocolate Factory)، (Bad Santa)، (A Son of the Circus)، (Little People, Big World)، (The Little Couple)، (A Song of Ice and Fire - و وەرگێڕانە تەلەڤیزیۆنییەکەی Game of Thrones)، (Seinfeld)، (The Orator)، (In Bruges)، (The Tin Drum لەلایەن گونتەر گراسەوە)، بەرنامەی ڕاستەقینەی کورتخایەنی (The Littlest Groom)، و فیلمەکانی (The Station Agent) و (Zero). زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی (Pit Boss) لە کەناڵی (Animal Planet) باس لە ئەکتەری کورتەباڵا (شۆرتی ڕۆسی) و ئاژانسی بەهرەمەندەکانی "Shortywood Productions" دەکات، کە ڕۆسی بەکاریدەهێنێت بۆ دابینکردنی پارە بۆ پرۆسەی ڕزگارکردنی سەگەکانی جۆری پیت بوڵ بە ناوی "Shorty's Rescue". سێ کارمەندە هەمیشەیییەکەی ڕۆسی، کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون، کەسانی باڵاکورتن و ئاواتەخوازن ببنە ئەکتەر. لە ئەیلولی ٢٠١٤دا، کۆمپانیای (Creative Business House) بە هاوبەشی لەگەڵ (Donnons Leur Une Chance)، "نمایشی نێودەوڵەتیی جلوبەرگی کورتەباڵاکان"یان دروستکرد بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی متمانەبەخۆبوونی ئەو کەسانەی بە کورتەباڵاییەوە دەژین. چەندین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەقینە لە کەناڵی (Lifetime)، کە بە (Little Women: LA) لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، تیشکیان خستە سەر ژیانی ئەو ژنانەی کە بە کورتەباڵاییەوە لە چەندین شاری جیاوازی سەرانسەری ئەمریکادا دەژین. == سەرچاوەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان||d=Q194101|c=Category:Dwarfism|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=dwarf|species=no}}{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles> * [https://www.littlepeopleoftheworld.org/ Little People of the World Organization] Archived 2021-05-10 at the Wayback Machine [Hub for all International Organizations; services/advocacy/know your rights/support] * [http://www.lpaonline.org/ Little People of America] (Includes a list of International support groups) * [http://www.littlepeopleofcanada.com/ Little People of Canada] (Includes a list of Canadian Provincial support groups) * [https://littlepeopleuk.org/ Little People UK] * [http://www.dsauk.org/ Dwarf Sports Association UK] * [https://rgauk.org/ Restricted Growth Association UK] [[پۆل:باڵای مرۆڤ]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] sm24098ifzpoeflzi433kq78uivv4zw 1591635 1591615 2026-06-18T12:07:58Z Rahel khdhr 75558 1591635 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کورتەباڵایی|image=Ethan Crough, male dwarf.jpg|caption=پیاوێک لە [[کۆڵومبس، ئیندیانا]]، تووشبوو بە کورتەباڵایی [[ئاکۆندرۆپلاژیا|ئاکۆندرۆپلاژی]]|field=زانستی کوێرەڕژێنەکان (ئێندۆکراینۆلۆژی)، بۆماوەزانیی پزیشکی|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|w|ɔːr|f|ɪ|z|əm|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Dwarfism.wav}}|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە لە ڕژێنی ژێر مێشککە (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)، تێکچوونە بۆماوەییەکان|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=|image_size=250}}'''کورتەباڵایی''' (Dwarfism) حاڵەتێکە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا کە بە بچووکیی قەبارە یان کورتیی باڵا بە شێوەیەکی نائاسایی دەناسرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/dwarfism |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> لە مرۆڤدا، ئەم حاڵەتە پێناسە دەکرێت بە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، بەبێ گوێدانە ڕەگەزی کەسەکە؛ تێکڕای باڵای پێگەیشتووان لە ناو کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا نزیکەی ١٢٠ سانتیمەترە. <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ - Disproportionate dwarfism" بە کورتیی پەلەکان (قۆڵ و قاچ) یان کورتیی قەدە (ناوچەی سنگ و سک) دەناسرێتەوە. بەڵام لە حاڵەتەکانی "کورتەباڵاییی هاوسەنگ - Proportionate dwarfism"دا، هەردوو پەلەکان و قەدە بە شێوەیەکی نائاسایی بچووک دەبن. بەزۆری ئاستی زیرەکی لەم کەسانەدا ئاساییە، و زۆربەیان تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراویان (Life expectancy) نزیکە لە کەسانی ئاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/conditions/restricted-growth/Pages/Introduction.aspx |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Nhs.uk |زمان=en}}</ref> <ref name="Pau2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Pauli |first=RM |last2=Adam |first2=MP |last3=Ardinger |first3=HH |last4=Pagon |first4=RA |last5=Wallace |first5=SE |last6=Bean |first6=LJH |last7=Mefford |first7=HC |last8=Stephens |first8=K |last9=Amemiya |first9=A |last10=Ledbetter |first10=N |date=2012 |title=Achondroplasia |journal=GeneReviews |pmid=20301331}}</ref> بەگشتی کەسانی کورتەباڵا دەتوانن منداڵیان ببێت، هەرچەندە مەترسیی زیاتر لەسەر دایکەکە و منداڵەکە هەیە کە پەیوەستە بە جۆری حاڵەتە بنەڕەتییەکەوە. باوترین و ناسراوترین جۆری کورتەباڵایی لە مرۆڤدا (کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت) بریتییە لە (ئەکۆندرۆپلازیا - Achondroplasia)، کە تێکچوونێکی بۆماوەییە و تێیدا پەلەکان زۆر کورت دەبن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> (کەمیی هۆڕمۆنی گەشە - Growth hormone deficiency) بەرپرسیارە لە زۆربەی حاڵەتەکانی تر. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> هەروەها چەندین هۆکاری تری دەگمەن هەیە. چارەسەرکردنی ئەم حاڵەتە پشت دەبەستێت بە هۆکارە بنەڕەتییەکەی. ئەوانەی کە تێکچوونی بۆماوەییی وەکو گەشەی نائاساییی ئێسک و کڕکڕاگەیان (Osteochondrodysplasia) هەیە، هەندێک جار دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەری یان چارەسەری فیزیکییەوە (سروشتی) چارەسەر بکرێن. تێکچوونە هۆڕمۆنییەکانیش دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی هۆڕمۆنی گەشەوە چارەسەر بکرێن، پێش ئەوەی پلێتەکانی گەشەی ئێسکی منداڵەکە (Growth plates) بەیەکەوە بلکێن و دابخرێن. زۆرجار کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی پێداویستیی ژینگەییی گونجێندراو بەکاردەهێنن، وەکو کەلوپەلی ناوماڵی تایبەت. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> چەندین گرووپی پاڵپشتی هەن کە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن بۆ یارمەتیدانی ئەم تاکانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیاکارییە کۆمەڵایەتییەی کە لەوانەیە دووچاری ببن. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> سەرباری لایەنە پزیشکییەکانی ئەم حاڵەتە، چەندین لایەنی کۆمەڵایەتیش بوونیان هەیە. بۆ کەسێکی تووشبوو، جیاکاری لەسەر بنەمای باڵا دەتوانێت ببێتە هۆی گاڵتەپێکردن لە قۆناغی منداڵیدا و جیاکاری پێکردن لە قۆناغی پێگەیشتوویدا. <ref name="UPenn">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710052009/http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2007 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022}}</ref> لە وڵاتانی ئینگلیزی زماندا، ئەو زاراوانەی کە لەلایەن کەسانی تووشبووەوە پەسەندکراون بریتین لە "کورتەباڵا - Dwarf"، "کەسی بچووک - Little person"، یان "کەسی باڵا کورت - Person of short stature". <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.littlepeopleuk.org/ |ڕێکەوتی سەردان=3 October 2013}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی (Midget - کورتەبنە) بەکاردەهێنرا بۆ وەسفکردنی کەسانی کورتەباڵا؛ بەڵام، ئێستا هەندێک کەس ئەم زاراوەیە بە سووکایەتیپێکردن دەزانن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/midget |وێبگە=Merriam-Webster.com Dictionary}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Dackelpferd.jpg|وێنۆک|کورتەباڵایی هاوشێوەی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانیشدا دەردەکەوێت؛ بۆ نموونە دەکرێت لە ئەسپەکاندا نیشانەکانی (ئەکۆندرۆپلازیا) بوونیان هەبێت، وەک ئەوەی لێرەدا لە تەنیشت کەسێکی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا پیشان دراوە. تەواوی ڕەچەڵەکە بچووکەکانی سەگ (Small dog breeds) دیاردەی کورتەباڵاییان تێدایە (قەبارەی ستاندارد و بنەڕەتیی سەگەکان، بەبێ هەبوونی دەستێوەردانی مرۆڤ، هاوتا و هاوشێوەی قەبارەی گورگەکانە).]] کورتەباڵایی پێناسە کراوە بە هەبوونی باڵای ١٤٧ سانتیمەتر یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> یان وەکو پێناسەیەکی جێگرەوە، هەبوونی باڵایەک کە بەلایەنی کەمەوە دوو لادانی پێوانەیی (Standard deviations) کەمتر بێت لە تێکڕای باڵای دانیشتووانی ناوچەکە، بە ڕەچاوکردنی تەمەن، ڕەگەز، و ڕەچەڵەک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jain |first=Megha |last2=Saber |first2=Ahmed Y. |date=2023-06-24 |title=Dwarfism |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563282/ |journal=StatPearls [Internet] |publisher=StatPearls Publishing |access-date=23 March 2025}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Grunauer |first=Michelle |last2=Jorge |first2=Alexander A L |date=Feb 2018 |title=Genetic short stature |journal=Growth Horm IGF Res. |volume=38 |issue=Epub 2017 Dec 6 |pages=29–33 |doi=10.1016/j.ghir.2017.12.003 |pmid=29249624}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 January 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/growthcharts/clinical_charts.htm |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Cdc.gov}}</ref> کۆمەڵێکی بەرفراوان لە تایبەتمەندییە جەستەیییەکان لەم حاڵەتەدا هەن. جیاوازییەکان لە نێوان تاکەکاندا دەستنیشان دەکرێن لە ڕێگەی دیاریکردن و چاودێریکردنی ئەو تێکچوونە بنەڕەتییانەی هۆکاری حاڵەتەکەن. لەوانەیە هیچ ئاڵۆزکارییەکی تەندروستی بوونی نەبێت جگە لە خۆگونجاندنیان لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا. زاراوەی "کورتیی باڵا - Short stature" زاراوەیەکی باوە کە جێگەی "کورتەباڵایی" دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا. بەڵام، ئەو کەسانەی جۆرێکی سووکی گەشەی نائاساییی ئێسکیان (Skeletal dysplasia) هەیە، لەوانەیە کورتەباڵایی نەیانگرێتەوە. لە هەندێک حاڵەتی چارەسەرنەکراوی هایپۆکۆندرۆپلازیادا (Hypochondroplasia)، پیاوان باڵایان دەگاتە ١٦٥ سانتیمەتر. هەرچەندە ئەمە بە بەراورد کورتە، بەڵام ناکەوێتە خانە توندەکانی خشتەکانی گەشەکردنەوە. "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ" بە کورتیی پەلەکان یان کورتیی قەدە دەناسرێتەوە. لە ئەکۆندرۆپلازیادا، کەسەکە قەدەیەکی قەبارە مامناوەندی هەیە لەگەڵ پەلی کورت و ناوچەوانێکی گەورەتر لە قەبارەی ئاسایی. <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> زۆرجار تایبەتمەندییەکانی دەموچاویش کاریگەرییان دەکەوێتە سەر. تەسکبوونەوەی کەناڵی دڕکەپەتک، هەوکردنی گوێ، و ئاو کۆبوونەوەی مێشک (Hydrocephalus) تێیاندا باون. "کورتەباڵاییی هاوسەنگ" بە کورتیی قەدە و پەلەکان پێکەوە دەناسرێتەوە، <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> کە دەبێتە هۆی ئەوەی باڵای کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە خوار تێکڕای ئاسایییەوە بێت. زۆرجار گەشەی سێکسی لەم جۆرەدا دوادەکەوێت یان تێکدەچێت تا قۆناغی پێگەیشتووییش. ئەم جۆرەی کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی کوێرەڕژێنەکانەوە دروست دەبێت نەک بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە. کاریگەرییە جەستەیییەکانی شێواویی ئێسکەکان بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێن. زۆرجار ئازاری جومگەیان لەگەڵدایە کە بەهۆی ناڕێکیی ڕیزبوونی ئێسکەکانەوە، یان پەستاوتنی دەمارەکانەوە دروست دەبێت. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> نەخۆشیی داخورانی پێشوەختەی جومگەکان، چەمانەوەی زۆری بڕبڕەی پشتی بەشی خوارەوە، یان خواریی بڕبڕەی پشت، و تەسکبوونەوەی دڕکەپەتک دەکرێت ببنە هۆی ئازار و کەمئەندامی. <ref name="seattle-dysplasia">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070504091309/http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-05-04 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> بچووکیی قەبارەی قەفەزەی سنگ دەکرێت ببێتە هۆی سنووردارکردنی گەشەی سییەکان و کەمبوونەوەی کاراییی هەناسەدان. هەندێک جۆری کورتەباڵایی پەیوەندییان هەیە بە تێکچوونی کاراییی ئەندامەکانی ترەوە وەکو مێشک یان جگەر، کە هەندێک جار هێندە سەختە کە دەبێتە کەمئەندامییەکی گەورەتر لە خودی کێشەی ئێسکەکان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> <ref name="pmid5946547">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Escamilla RF, Hutchings JJ, Li CH, Forsham P |date=August 1966 |title=Achondroplastic dwarfism. Effects of treatment with human growth hormone |journal=Calif Med |volume=105 |issue=2 |pages=104–10 |pmc=1516352 |pmid=5946547}}</ref> لە زۆربەی حاڵەتەکانی گەشەی نائاساییی ئێسکدا، وەک ئەکۆندرۆپلازیا، کاراییی مێشک و ژیری تێکناچێت. <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> بەڵام کۆنیشانەگەلێک هەن کە دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر پێکهاتەی کەللەسەر و گەشەی مێشک، کە بە توندی کاراییی مێشکی دادەبەزێنن. ئەگەر مێشک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەهۆی تێکچوونە بنەڕەتییەکەوە زیانی پێنەگەیشتبێت، ئەوا ئەگەری تێکچوونی مێشکی کە بگەڕێتەوە بۆ کورتەباڵایی زۆر کەمە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130210025422/http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2013-02-10 |ڕێکەوتی سەردان=2009-02-22}}</ref> سنووردارکردنە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە لەوانەیە لە نیشانە جەستەیییەکان زیاتر پەکخەر بن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی منداڵی و هەرزەکاریدا. بەڵام کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی بەپێی کەسەکان زۆر جیاوازن لەو ئاستەی کە تا چەند بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی سۆزدارییان کاریگەریی تێدەکرێت. * پێشداوەریی کۆمەڵایەتی دژی کورتەباڵاییی توند، دەکرێت دەرفەتە کۆمەڵایەتی و هاوسەرگیرییەکان کەم بکاتەوە. <ref name="{{ISBN|0-8018-8121-8}}">{{Cite book|last=Hall, Judith A.|title=Dwarfism: medical and psychosocial aspects of profound short stature|last2=Adelson, Betty M.|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2005|isbn=0-8018-8121-8|location=Baltimore}}</ref> <ref name="pmid12884421">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gollust SE, Thompson RE, Gooding HC, Biesecker BB |date=August 2003 |title=Living with achondroplasia in an average-sized world: an assessment of quality of life |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajmg.a.20127 |journal=American Journal of Medical Genetics Part A |volume=120A |issue=4 |pages=447–58 |doi=10.1002/ajmg.a.20127 |pmid=12884421 |s2cid=38614817 |url-access=subscription}}</ref> * چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە دەرفەتی کارکردن بۆ ئەم کەسانە کەمترە. کورتیی باڵای توند پەیوەندیی هەیە بە کەمیی داهاتەوە. <ref name="pmid12884421" /> * لەوانەیە متمانەبەخۆبوون دابەزێت و کاریگەری بکاتە سەر پەیوەندییە خێزانییەکان. * کورتەباڵاییی زۆر توند (لە مەودای ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتر یان ٢ بۆ ٣ پێ)، ئەگەر ژینگەی بۆ نەگونجێنرێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگر لە بەردەم چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا، وەکو شۆفێریکردن یان بەکارهێنانی ئەو مێزانەی بۆ کەسانی ئاسایی دروستکراون. تایبەتمەندییە باوەکانی تری کورتەباڵایی وەکو کەوانەییبوونی ئەژنۆکان و کورتیی نائاساییی پەنجەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەکانی پشتی مرۆڤ و سەختی لە ڕۆیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەلوپەلەکاندا. * منداڵانی کورتەباڵا بەتایبەتی زیاتر ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن و توانج دەبنەوە لەلایەن هاوپۆلەکانیانەوە. لەبەر ئەوەی کورتەباڵایی تا ڕادەیەک دەگمەنە، منداڵان لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری بکەن لە هاوتەمەنەکانیان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> == هۆکارەکان == [[پەڕگە:Seneb_and_wife_statue.jpg|وێنۆک|''(سێنێب)، بەرپرسی داد و قەشە بۆ فیرعەونەکانی میسری کۆن (خوفو) و (جێدێفرێ)، لەگەڵ (سێنێتیتێس)ی هاوسەری و منداڵەکانیان'' <ref>''Ancient Egypt: Kingdom of the Pharaohs'', R. Hamilton, p. 47, Paragon, 2006, {{ISBN|1-4054-8288-5}}</ref>]] کورتەباڵایی دەکرێت لە دەرەنجامی چەندین حاڵەتی پزیشکییەوە دروست بێت، کە هەریەکەیان نیشانە و هۆکاری جیاوازی خۆیان هەیە. کورتە باڵای توند لە مرۆڤدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ، بەزۆری هۆکارێکی هۆڕمۆنی هەیە، وەک کەمیی هۆڕمۆنی گەشە، کە جاران پێی دەوترا کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> ئەکۆندرۆپلازیا (Achondroplasia) بەرپرسە لە زۆربەی حاڵەتەکانی کورتەباڵایی لە مرۆڤدا، بەدوایدا گەشەی نائاساییی سپۆندیلۆئێپیفیزیال ([[:en:Spondyloepiphyseal_dysplasia|spondyloepiphyseal dysplasia]]) و گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک ([[:en:Diastrophic_dysplasia|diastrophic dysplasia]]) دێن. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> === ئەکۆندرۆپلازیا === {{Clear}}ناسراوترین و باوترین جۆری کورتە باڵایییە لە مرۆڤدا، کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا ٤ بۆ ١٥ حاڵەت ڕوودەدەن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> ئەم حاڵەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی پەل کورتی ڕایزۆمێلیک (Rhizomelic - واتە نزیکترین بەشی پەلەکان لە قەدە کورت دەبن)، زیادبوونی چەمانەوەی بڕبڕەی پشت، و شێواویی لە گەشەی کەللەسەردا. لە ئەکۆندرۆپلازیادا پەلەکانی جەستە بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کورتترن لە قەدە (ناوچەی سک)، لەگەڵ سەری گەورەتر لە قەبارەی مامناوەند و تایبەتمەندیی دیاریکراوی دەموچاو. ئەکۆندرۆپلازیا تێکچوونێکی بۆماوەییی زاڵە (Autosomal dominant) کە بەهۆی بوونی [[ئەلیل|ئەلیلێکی]] (Allele) گۆڕاوەوە لە [[جینۆم|جینۆمدا]] دروست دەبێت. ئەگەر جووتێک ئەلیلی ئەکۆندرۆپلازیا بوونیان هەبێت، دەرەنجامەکەی کوشندەیە، کە زۆرجار لە کاتی لەدایکبووندا دەمرن. ئەکۆندرۆپلازیا بریتییە لە بازدانێک لە وەرگری هۆکاری گەشەی فایبرۆبلاست ٣ (FGFR3). لەم حاڵەتەدا، بازدانەکە وادەکات وەرگری (FGFR3) بە شێوەیەکی بەردەوام چالاک بێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی سەرکوتکردن و ڕێگریکردن لە گەشەی ئێسک. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-09-26 |ناونیشان=http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030607165211/http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=June 7, 2003 |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-01 |وێبگە=Genetics Home Reference}}</ref> === کەمیی هۆڕمۆنی گەشە === حاڵەتێکی پزیشکییە کە تێیدا جەستە بڕی پێویست لە هۆڕمۆنی گەشە بەرهەم ناهێنێت. هۆڕمۆنی گەشە، کە بە (سۆماتۆترۆپین - Somatotropin)یش دەناسرێت، هۆڕمۆنێکی [[پۆلیپێپتاید|پۆلیپێپتایدییە]] کە هاندەری گەشە و زۆربوونی خانەکانە. ئەگەر ئەم هۆڕمۆنە کەم بێت، لەوانەیە دواکەوتن یان وەستانی گەشە بە ڕوونی دەربکەوێت. ئەو منداڵانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە لەوانەیە بە خاوی گەشە بکەن و باڵغبوونیان بە چەند ساڵێک یان بۆ کاتێکی نادیار دوابکەوێت. کەمیی هۆڕمۆنی گەشە تاکە هۆکاری دیاریکراوی نییە. دەکرێت بەهۆی بازدان لە جینی دیاریکراودا، زیانگەیشتن بە ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن، کۆنیشانەی تێرنەر ([[:en:Turner's_syndrome|Turner's syndrome]])، خراپیی خۆراک، <ref name="ghdeficiency">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090116030454/http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-01-16 |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-16}}</ref> یان تەنانەت فشاری دەروونییەوە دروست ببێت (کە دەبێتە هۆی کورتەباڵاییی دەروونی). کۆنیشانەی لارۆن (بێ‌ هەستیاریی هۆڕمۆنی گەشە) یەکێکی ترە لە هۆکارەکان. ئەوانەی کێشەی هۆڕمۆنی گەشەیان هەیە بەزۆری جەستەیەکی هاوسەنگیان (قەبارەی پەلەکان بەراورد بە بەشەکانی تری جەستە) هەیە. === گەشەی نائاساییی مێتاترۆپیک === زاراوەی مێتاترۆپیک بە واتای "گۆڕینی شێوە" دێت و ئاماژەیە بۆ ئەم جۆرە لە گەشەی نائاساییی ئێسک کە تێیدا نائاسایییەک لە پلێتەکانی گەشەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-02-03 |ناونیشان=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/metatropic-dysplasia#:~:text=What%20is%20metatropic%20dysplasia%3F,flattening%20of%20the%20vertebral%20bodies |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02}}</ref> گۆڕانکارییە ئێسکییەکان بەپێی کات بەردەوام دەبن و لەوانەیە پێویست بە نەشتەرگەری بکات بۆ پاراستنی سییەکان. <ref name="NIH Rared Dseases">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3571/metatropic-dysplasia |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Rarediseases.info.nih.gov}}</ref> نیشانەکانی کە لە کاتی لەدایکبوونەوە دەست پێدەکەن دەکرێت سووک بن یان کوشندە بن. <ref name="Medlineplus.gov">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/genetics/condition/metatropic-dysplasia/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Medlineplus.gov}}</ref> کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناسراو هەن لەو تاکانەی کە ئەم تێکچوونە بۆماوەییەیان هەیە. هەندێکیان بریتین لە کورتیی باڵا، تەسکبوونەوەی سنگ، "تایبەتمەندییەکانی دەموچاو وەکو ناوچەوانی دەرپەڕیو، کەم‌ گەشەکردنی شەویلگەی سەرەوە، کوڵمەکان و کونی چاوەکان (گەشەنەکردنی بەشی ناوەڕاستی دەموچاو)، و شەویلگەیەکی چوارگۆشەیی." <ref name="NIH Rared Dseases" /> ئەم جۆرە بە گەشەیەکی نائاساییی توندتری ئێسک دادەنرێت، بەڵام زۆر دەگمەنە و ژمارەی دروستی تووشبووانی نادیارە. <ref name="Medlineplus.gov" /> پێشبینیی پزیشکی تا ڕادەیەکی زۆر بەپێی قورسیی حاڵەتی هەر کەسێک دەگۆڕێت، و لەوانەیە کاریگەری لەسەر تەمەنی چاوەڕوانکراو نەبێت مەگەر ناڕێکی لە کۆئەندامی هەناسەدان ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2017-05-17 |ناونیشان=https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=en&Expert=2635 |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Orpha.net}}</ref> === هۆکارەکانی تر === هۆکارەکانی تری کورتەباڵایی بریتین لە گەشەی نائاساییی زگماکیی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (Spondyloepiphyseal dysplasia congenita)، گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (Diastrophic dysplasia)، سوودۆئەکۆندرۆپلازیا (Pseudoachondroplasia)، هایپۆکۆندرۆپلازیا (Hypochondroplasia)، کۆنیشانەی نوونان (Noonan syndrome)، کورتەباڵاییی بنەڕەتی (Primordial dwarfism)، کۆنیشانەی کۆکەین (Cockayne syndrome)، گەشەی نائاساییی کنیست (Kniest dysplasia)، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner syndrome)، نەخۆشیی شوشەییی ئێسک (Osteogenesis imperfecta, OI)، و کەم‌کارکردنی تیڕۆید (Hypothyroidism). کورتیی باڵای توند لەگەڵ شێواویی ئێسکەکان هەروەها لە چەندین جۆری میوکۆپۆلیساکاریدۆسس (Mucopolysaccharidoses) و نەخۆشییەکانی تری کەڵەکەبوون (Storage disorders) دەردەکەوێت. هایپۆگۆنادۆترۆپیک هایپۆگۆنادیزم (Hypogonadotropic hypogonadism) دەتوانێت ببێتە هۆی کورتەباڵاییی هاوسەنگ، بەڵام کاتی. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگی NPR2 (NPR2 disproportionate dwarfism) لەم دواییانەدا دۆزرایەوە کە بەهۆی [[جینی گۆڕاو|جینێکی گۆڕاو]] (Mutant gene) دروست دەبێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.jbc.org/article/S0021-9258(19)60512-0/pdf |وێبگە=Jbc.org |format=PDF}}</ref> == دەستنیشانکردن == کورتەباڵایی زۆرجار لە قۆناغی منداڵیدا دەستنیشان دەکرێت لەسەر بنەمای نیشانە بینراوەکان. پشکنینی جەستەیی بەزۆری بەسە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە دیاریکراوەکانی کورتەباڵایی، بەڵام پشکنینی بۆماوەیی و وێنەگرتنی پزیشکی دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی حاڵەتە دروستەکە. لە قۆناغی گەنجێتیی کەسێکدا، خشتەکانی گەشەکردن کە چاودێریی باڵا دەکەن دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە شاراوەکانی کورتەباڵایی کە هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەییی زەقی تریان نییە. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> کورتیی باڵا یان وەستانی گەشە لە کاتی گەنجێتیدا بەزۆری ئەو هۆکارەیە کە وا دەکات حاڵەتەکە سەرنجی پزیشکی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. زۆرجار گومانی گەشەی نائاساییی ئێسک دەکرێت بەهۆی تایبەتمەندییە جەستەیییە ڕوونەکانەوە (بۆ نموونە، شێوەی نائاساییی دەموچاو یان کەللەسەر)، یان بەهۆی هەبوونی دایک یان باوکێکی تووشبووەوە، یانیش بەهۆی ئەوەی پێوانەکانی جەستە (درێژیی قۆڵەکان، ڕێژەی بەشی سەرەوە بۆ خوارەوەی جەستە) ئاماژە بە ناهاوسەنگی دەکەن. زۆرجار تیشکی ئێکس (X-rays) بۆ ئێسکەکان کلیلە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی گەشەی نائاساییی ئێسک، بەڵام تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن نییە. زۆربەی ئەو منداڵانەی کە گومانیان لێ دەکرێت، ڕەوانەی کلینیکەکانی بۆماوەزانی دەکرێن بۆ پشتڕاستکردنەوە و ڕاوێژی بۆماوەیی. لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە، پشکنینی بۆماوەیی بۆ هەندێک لە تێکچوونە دیاریکراوەکان بەردەست بووە. <ref name="mayo-diagnosis">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-08-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=tests-and-diagnosis |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لە کاتی هەڵسەنگاندنێکی پزیشکیی سەرەتاییدا بۆ کورتەباڵایی، نەبوونی ناهاوسەنگی لە جەستەدا و نیشانەکانی تری سەرەوە، زۆرجار ئاماژەن بۆ هۆکاری تر جگە لە گەشەی نائاساییی ئێسکەکان. === پۆلێنکردن === [[پەڕگە:Lavinia_Warren_-_Brady-Handy.jpg|وێنۆک|(لاڤینیا وارێن)، ئەکتەرێک کە تووشبووی کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن بوو (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)]] لە پیاوان و ژناندا، تاکە مەرج بۆ ئەوەی کەسێک بە کورتەباڵا هەژمار بکرێت بریتییە لە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، و زۆربەی کات لەسەر بنەمای ئەو حاڵەتە بنەڕەتییەی کە هۆکاری کورتیی باڵاکەیە پۆلێن دەکرێت. کورتەباڵایی بەزۆری بەهۆی گۆڕانکارییەکی بۆماوەییەوەیە؛ بۆ نموونە ئەکۆندرۆپلازیا بەهۆی بازدانێکەوەیە لە کرۆمۆسۆمی ٤دا. ئەگەر کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی پزیشکییەوە دروست ببوو، ئەوا کەسەکە بە ناوی ئەو تێکچوونە دەستنیشانکراوە بنەڕەتییەوە ناودەبرێت. زۆرجار ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەسەر بنەمای هاوسەنگیی جەستە پۆلێن دەکرێن. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ ئاماژەیە بۆ ئەو تێکچوونانەی کە دەبنە هۆی قەبارەی نائاسایی لە بەشەکانی جەستەدا، لە کاتێکدا کورتەباڵاییی هاوسەنگ دەبێتە هۆی وەستانێکی یەکسان لە گەشەی تەواوی جەستەدا. ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەوانەیە بەپێی یەکێک لە سەدان ناو پۆلێن بکرێن، کە بەزۆری پێکهاتەن لەم ڕەگ و وشە بنەڕەتییانەی خوارەوە: * شوێن ** ڕایزۆمێلیک (rhizomelic) = ڕەگ یان بن، واتە ئێسکەکانی بەشی سەرەوەی قۆڵ یان ڕان. ** میزۆمێلیک (mesomelic) = ناوەڕاست، واتە ئێسکەکانی پێشوو-قۆڵ یان بەشی خوارەوەی قاچ. ** ئەکرۆمێلیک (acromelic) = کۆتایی، واتە ئێسکەکانی دەست و پێ. ** مایکرۆمێلیک (micromelic) = تەواوی پەلەکان کورتن. * سەرچاوە ** کۆندرۆ (chondro) = پەیوەست بە کڕکڕاگە. ** ئۆستیۆ (osteo) = پەیوەست بە ئێسک. ** سپۆندیلۆ (spondylo) = پەیوەست بە بڕبڕەکانی پشت. ** پلازیا (plasia) = پێکهاتن یان دروستبوون. ** ترۆفی (trophy) = گەشەکردن. نموونەکانیان وەک ئەکۆندرۆپلازیا و کۆندرۆدیسترۆفی. == خۆپاراستن و ڕێگریکردن == لە ئێستادا ڕێگریکردن لە زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی مەحاڵە چونکە هۆکارەکەیان بۆماوەیییە. دەکرێت ئەو حاڵەتە بۆماوەییانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لە ڕێگەی پشکنینی بۆماوەییەوە دەستنیشان بکرێن، ئەمەش لە ڕێگەی پشکنین بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی کە دەبنە هۆی حاڵەتەکە. بەڵام بەهۆی زۆریی هۆکارەکانی کورتەباڵاییەوە، لەوانەیە مەحاڵ بێت بە تەواوی دیاری بکرێت ئایا منداڵێک بە کورتەباڵایی لەدایک دەبێت یان نا. ئەو کورتەباڵایییەی لە ئەنجامی بەدخۆراکی یان کێشەی هۆرمۆنییەوە دروست دەبێت، دەکرێت بە سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو یان چارەسەری هۆرمۆنی چارەسەر بکرێت. کەمیی هۆرمۆنی گەشە دەکرێت لە ڕێگەی دەرزیی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤەوە لە قۆناغی منداڵیدا چارەسەر بکرێت. <ref>{{Citation |last=Jørgensen |first=Jens O.L. |title=Clinical Aspects of Growth Hormone Deficiency in Adults |date=2005 |work=Growth Hormone Deficiency in Adults |volume=33 |pages=1–20 |url=https://www.karger.com/Article/Abstract/88338 |publisher=KARGER |doi=10.1159/000088338 |isbn=3-8055-7992-6 |pmid=16166752 |last2=Christiansen |first2=Jens S. |url-access=subscription}}</ref> == مامەڵە و چارەسەرکردن == گۆڕانکارییە بۆماوەییەکانی زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی کە بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە دروست دەبن هێشتا ناتوانرێت دەستکاری بکرێن، هەر بۆیە دەستێوەردانە چارەسەرییەکان بەزۆری ئامانجیان ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی ئازار یان کەمئەندامییە جەستەیییەکانە، زیادکردنی باڵای کەسەکە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، یان کەمکردنەوەی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و باشترکردنی خۆگونجاندنی کۆمەڵایەتییە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> ئەو جۆرانەی کە پەیوەستن بە کۆئەندامی کوێرەڕژێنەکانەوە دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە چارەسەر بکرێن. ئەگەر هۆکارەکە کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە بێت لە پێش قۆناغی باڵقبووندا، پێدانی هۆرمۆنی گەشەی زیادە دەتوانێت نائاسایییەکە چارەسەر بکات. بەڵام ئەگەر خودی وەرگری هۆرمۆنی گەشە زیانی بەرکەوتبێت، ئەوا چارەسەرکردنی حاڵەتەکە سەختتر دەبێت. تەمبەڵیی ڕژێنی دەرەقی هۆکارێکی تری ئەگەردارە بۆ کورتەباڵایی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە کۆنترۆڵ بکرێت. دەرزییەکانی هۆرمۆنی دەرەقی دەتوانن کاریگەرییەکانی حاڵەتەکە کەم بکەنەوە، بەڵام لەوانەیە ناهاوسەنگیی جەستە بە هەمیشەیی بمێنێتەوە. دەکرێت ئازار و کەمئەندامییەکان لە ڕێگەی چارەسەری فیزیکی، بەستەری پزیشکی (Braces) یان ئامێرە پاڵپشتییەکانی تر، یان لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە کەم بکرێنەوە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> تاکە دەستێوەردانە سادەکان کە وادەکەن باڵای کەسەکە بەرزتر دەربکەوێت، بریتین لە باشترکردنی شێوازی پۆشاک، وەکو بەکارهێنانی پێڵاوی پاژنە بەرز یان شێوازی قژ. هۆرمۆنی گەشە زۆر بە دەگمەن بۆ کورتیی باڵای پەیوەست بە گەشەی نائاساییی ئێسک بەکاردێت، چونکە سوودی بەرزبوونی باڵاکە بەزۆری کەمە (کەمتر لە ٥ سم) و تێچووەکەشی بەرزە. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> کاریگەرترین ڕێگا بۆ زیادکردنی باڵای پێگەیشتووان بە بڕی چەند ئینجێک بریتییە لە پرۆسەی ڕاکێشان و درێژکردنی ئێسک (Distraction osteogenesis)، هەرچەندە بەردەستبوونی سنووردارە و تێچووەکەی زۆر بەرزە، هەم لە ڕووی دارایی و هەم لە ڕووی ناڕەحەتی و تێکدانی شێوازی ژیانەوە. زۆربەی کەسانی کورتەباڵا ئەم بژاردەیە هەڵنابژێرن، و هێشتا جێگەی مشتومڕە. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> بۆ جۆرەکانی تری کورتەباڵایی، چارەسەری نەشتەرگەری گونجاو نییە. == کۆمەڵگە و کولتور == === زاراوەناسی === [[پەڕگە:Dwarfism_and_Gigantism.png|وێنۆک|''وێنەی بەراوردکاری لە تێزی پزیشکیی (تالبۆت)ی ساڵی ١٨٨٩ بە ناوی "پاشەکشە: هۆکارەکان، نیشانەکان و دەرەنجامەکانی"'']] [[پەڕگە:Two_Völuspá_Dwarves_by_Frølich.jpg|وێنۆک|دوو کورتەباڵای نۆرسی وەکو ئەوەی لە چاپی ساڵی ١٨٩٥ی شیعری ئێدای بە ناوی Völuspá لەلایەن لۆرێنز فرۆلیچەوە وێنا کراون]] زاراوەی گونجاو بۆ وەسفکردنی کەسێکی باڵاکورت (یان تووشبوو بە حاڵەتی بۆماوەییی ئەکۆندرۆپلازیا) بە شێوەیەکی نەرم و ڕێزدارانە پەرەی سەندووە. ناوی "dwarf" (کورتەباڵا) لە ئینگلیزیی کۆنەوە (dweorg) سەرچاوەی گرتووە، کە لە بنەڕەتدا ئاماژە بووە بۆ بوونەوەرێک لە ئەفسانەی جێرمانییەوە —کورتەباڵایەک— کە لە چیاکان و ناو زەویدا دەژیا، و پەیوەست بوو بە دانایی، ئاسنگەری، کانزاسازی و پیشەگەرییەوە. وشەناسی ئەم وشەیە جێگەی مشتومڕە، و زانایان چەندین بیردۆزی جیاوازیان سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە خستووەتەڕوو، لە نێویاندا ئەوەی کە کورتەباڵاکان لەوانەیە وەک ڕۆحی سروشت یان وەک بوونەوەرێک پەیوەست بە مەرگەوە دەرکەوتبێتن، یان وەک تێکەڵەیەک لە چەمکەکان. سەرچاوە وشەناسییە کێبڕکێکارەکان ئەمانە لەخۆدەگرن: بنەڕەتێکی هیندۆ-ئەوروپی *dheur- (بە واتای 'زیان')، بنەڕەتی هیندۆ-ئەوروپی *dhreugh (کە وشەی هۆڵەندیی نوێ droom 'خەون' و bedrog 'فێڵکردن'ی لێوە هاتووە)، هەروەها بەراوردکاری کراوە لەگەڵ وشەی هیندیی کۆن dhvaras (کە جۆرێکە لە بوونەوەری شەیتانی). پێدەچێت ئەم بوونەوەرە تا سەردەمێکی درەنگتر پەیوەست نەکرابێت بە کورتیی باڵاوە. زاراوەکانی "کەسی بچووک"، "LP"، و "کەسی باڵاکورت" زاراوەی دڵخواز و پەسەندکراون لەلایەن زۆرێک لەو کەسانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە، و لە کاتێکدا هەندێک کەس بە زاراوەی "Dwarf" (کورتەباڵا) ئاسوودە نین، بەڵام هێشتا زاراوەیەکی باوە لە هەندێک ناوچەدا. <ref>{{Citation |title=How are the terms "dwarf," "little person," and "person of short stature" commonly used? |url=https://www.washington.edu/doit/how-are-terms-dwarf-little-person-and-person-short-stature-commonly-used}}</ref> <ref>{{Citation |title=Preferred Terms |url=https://littlepeopleofontario.com/index.php?rt=product/category&path=64_79}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> بەڵام، شێوەی کۆی "dwarfs" بە پێچەوانەی "dwarves" بەگشتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا پەسەندترە، لەوانەیە لەبەر ئەوەی شێوەی کۆی "dwarves" لەلایەن نووسەر ([[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین|جەی. ئاڕ. ئاڕ. تۆلکین]])ەوە ناوبانگی پێدرا، کە بۆ وەسفکردنی ڕەگەزێک لە کارەکتەرەکانی پەڕتووکەکانی "شای ئەنگوستیلەکان" بەکاریهێنابوو کە لە کورتەباڵاکانی نۆرس دەچوون. <ref>{{Cite book|last=Tolkien|first=John Ronald Reuel|url=http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/articles/d/dwarves/dwarfpluralof.htm|title=The Return of the King|publisher=George Allen & Unwin|year=1955|pages=Appendix F}}</ref> زاراوەی "Midget" (کورتەبنە)، کە لە وشەناسیدا بە واتای "مێروویەکی پێوەدەری زۆر بچووک" دێت، <ref name="midget-def">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/midget |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Online Etymology Dictionary}}</ref> لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوبانگی پەیدا کرد پاش ئەوەی (هارییەت بیچەر ستۆو) لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریهێنا کە تێیدا منداڵان و پیاوێکی زۆر کورتەباڵای پێ وەسف کردبوو. <ref name="dwarfism-pbshome" /> دواتر هەندێک لە کەسانی باڵاکورت ئەم وشەیەیان بە سووکایەتیپێکردن زانی چونکە ئەو زاراوەیە بوو کە بۆ وەسفکردنی کورتەباڵاکانی (پی. تی. بارنۆم) بەکاردەهێنرا کە بۆ مەبەستی کاتسەربردنی خەڵک لە نمایشی سەیروسەمەرەکاندا (Freak shows) بەکاردەهێنران. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="Adelson2005">{{Cite book|last=Adelson|first=Betty M.|url=https://books.google.com/books?id=Ym5x3mq2p7EC&pg=PA295|title=The Lives Of Dwarfs: Their Journey From Public Curiosity Toward Social Liberation|publisher=Rutgers University Press|year=2005|isbn=9780813535487|page=295|access-date=8 December 2012}}</ref> هەروەها بە زاراوەیەکی دروستیش دانانرێت چونکە نە زاراوەیەکی پزیشکییە و نە ناوی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەشە، هەرچەندە هەندێک جار وەک زاراوەیەکی بازاڕی (Slang) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی زۆر کورتن، جا کورتەباڵاییان هەبێت یان نا. <ref name="midget-med">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 March 2003 |ناونیشان=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623204524/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-06-23 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MedicineNet}}</ref> === بەشداریکردن === تاکەکانی تووشبوو بە کورتەباڵایی توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی چالاکانە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەشداری بکەن. ئەوان دەستڕاگەیشتنیان بە پەروەردە و وەرزش هەیە، و دەتوانن کار و پیشە بگرنە بەر و لە چەندین بواری جیاوازدا کار بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Fred Short |ڕێکەوت=2008 |ناونیشان=https://www.lpaonline.org/assets/documents/Occupations%20and%20Professions.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2023-11-18 |وێبگە=Little People of America |زمان=en}}</ref> === ''قبوڵکردن'' === زۆرجار کەسانی کورتەباڵا ڕووبەڕووی پێشداوەری و چەمکە باوە چەوتەکان (Stereotypes) دەبنەوە. لێکۆڵینەوەیەکی کلاین (٢٠١٩) دەریخستووە کە هۆشیاربوونەوە سەبارەت بە لەکەدارکردنی (Stigmatization) ئەم گرووپە دەتوانێت هاندەری بەشداریکردنی تەواوەتییان بێت لە کۆمەڵگەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Klein |first=A. |year=2019 |title=Stigmatization and Little People. |journal=Journal of Social Issues |language=en |volume=75 |issue=4 |pages=1133–1150}}</ref> لێکۆڵینەوەکەی گرین و پینتەر (٢٠١٨) لە بواری کۆمیدیا و دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت تێگەیشتنی زیاتر دابین بکات بۆ کەمکردنەوەی چەمکە چەوتەکان و هاندانی تێڕوانینێکی بابەتییانەتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Green; Pinter |first=C.M.; K |year=2018 |title=Humor, comedy, and consumer behavior: A social psychological perspective. |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=48 |pages=677–692}}</ref> === گونجاندنی ژینگە === [[پەڕگە:Pedal_extenders_for_short_statured_individuals_(skeletal_dysplasia).jpg|چەپ|وێنۆک|درێژکەرەوەی پایدەرەکان بۆ کەسانی باڵاکورت (ئەوانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە)]] لە ژیانی ڕۆژانەدا، کەسانی باڵاکورت ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە لەبەر ئەوەی ژینگەی دەوروبەر بۆ کەسانی قەبارە-مامناوەند دروست کراوە. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت تەنها بە یارمەتیی ئامرازی پاڵپشتی دەتوانن ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM)، چێشتخانە، دەستشۆر، و مەغسەلەکان بەکاربهێنن. کورسییە نزمەکان و پەیژە بچووکەکان ڕۆڵێکی تایبەت دەبینن، چونکە دەتوانرێت بە شێوازی جیاواز بەکاربهێنرێن بۆ پڕکردنەوەی جیاوازیی باڵا. کورسییەکان هەروەها بەسوودن وەکو جێپێ لە کاتی دانیشتندا، چونکە قاچی کەسانی باڵاکورت بە هەوادا شۆڕ دەبێتەوە کاتێک لەسەر کورسییەکی ئاسایی دادەنیشن، کە ئەمەش لە ماوەی درێژخایەندا دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی و لەوانەیە کارامەیییە جووڵەیییە وردەکان لە کاتی کارکردندا پەکبخات. بۆ هاتوچۆکردن، هەندێک لە تاکەکان سکۆتەر یان پایسکیلی تایبەت بەکاردەهێنن، چونکە دەکرێت بەپێی جۆری کورتیی باڵاکە ڕۆیشتن بۆ مەودای دوور کێشەدار بێت. لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی تایبەت و گونجێندراوەوە، زۆربەی کەسانی باڵاکورت دەتوانن بەبێ هیچ ڕێگرییەکی تر شۆفێری بکەن. بە شێوەیەکی گشتی، درێژکەرەوەی پایدەرەکان و کوشنێکی گونجێندراو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکەی پێویستن. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت هێندە درێژن کە دەتوانن بەبێ درێژکەرەوەی پایدەر شۆفێری بکەن. بەزۆری نەخۆشانی گەشەی نائاساییی ئێسک کە جووڵەیان سنووردارە دەتوانن دەرماڵە یان یارمەتیی دارایی بۆ کڕین یان گونجاندنی ئۆتۆمبێل وەربگرن لە ڕێگەی هاوکارییە حکومییەکان یان دابینکەرانی خزمەتگوزاریی چاکسازییەوە. === وەرزشی کورتەباڵاکان === کورتەباڵاکان لەلایەن چەندین ڕێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە پشتگیری دەکرێن و بەشداری لە کێبڕکێ وەرزشییەکاندا دەکەن. بۆ نموونە لە هەندێک لە یارییە وەرزشییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی کەمئەندامان (Paralympics)دا بەشدارییان پێ دەکرێت. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی ئەمریکا و کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا دەرفەت بۆ کورتەباڵاکان دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ئەمریکای باکوور و ئەوروپادا کێبڕکێ بکەن. یارییە جیهانییەکانی کورتەباڵاکان (WDG) بۆنەیەکی وەرزشیی فرە-یارییە بۆ وەرزشکارە باڵاکورتەکان. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە هەر چوار ساڵ جارێک یارییەکانی WDG ئەنجام دەدرێن و گەورەترین بۆنەی وەرزشیین لە جیهاندا کە تایبەت بن بە وەرزشکارە کورتەباڵاکان. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا مانگانە لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ بۆنە ڕێکدەخات بۆ وەرزشکارانی تووشبوو بە حاڵەتەکانی سنوورداربوونی گەشە لە بەریتانیادا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.dsauk.org/events/?daterange=2&region_ID=0 |ڕێکەوتی سەردان=2016-02-27 |وێبگە=Dsauk.org}}</ref> بۆ نموونە، زۆرجار مەلەکردن و لێخوڕینی پایسکیل پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە، چونکە ئەم چالاکییانە کەمترین فشار دەخەنە سەر بڕبڕەی پشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Philadelphia |first=The Children's Hospital of |ڕێکەوت=25 March 2014 |ناونیشان=http://www.chop.edu/conditions-diseases/skeletal-dysplasias |وێبگە=Chop.edu}}</ref> لە سەرەتاکانییەوە، زۆرانبازیی پیشەگەرانە بەشداریی وەرزشکارە کورتەباڵاکانی لەخۆگرتووە. "زۆرانبازیی کورتەباڵاکان - Midget wrestling" لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان بۆ ١٩٧٠ەکاندا لە لوتکەدا بوو، کاتێک زۆرانبازەکانی وەکو (لیتل بیڤەر)، (لۆرد لیتلبڕوک)، و (فەزی کیوپید) گەشتیان بە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا دەکرد، و (سکای لۆ لۆ) یەکەم هەڵگری پاڵەوانێتیی جیهانیی کورتەباڵاکانی سەر بە (هاوپەیمانێتیی نیشتمانیی زۆرانبازی) بوو. لە دوو دەیەی دواتردا، زۆرانبازانی تر زیاتر لە ئەمریکای باکوور ناوبانگیان پەیدا کرد لە نێویاندا زۆرانبازی بیانیی وەکو (لیتل تۆکیۆ)ی ژاپۆنی. هەرچەندە زاراوەی "Midget" لەلایەن هەندێکەوە وەک سووکایەتییەک سەیر دەکرێت، بەڵام زۆرێک لە زۆرانبازە کورتەباڵاکانی ڕابردوو و ئێستا، لە نێویاندا (هۆرنسوۆگڵ)، ڕایانگەیاندووە کە شانازی بەم زاراوەیەوە دەکەن بەهۆی مێژووەکەی لەم پیشەسازییەدا و توانا بازرگانییەکەی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === وێناکردنی لە هونەر و میدیادا === [[پەڕگە:Ivory_statuette_of_a_woman_with_dwarfism-IMG_4539-white.jpg|وێنۆک|پەیکەری عاجیی ژنێکی تووشبوو بە کورتەباڵایی، کولتووری گێرزێ (ناقادا II)، لە سەردەمی پێش مێژووی میسردا]] لە هونەر، وێژە، و فیلمەکاندا، کورتەباڵاکان زۆر بە دەگمەن وەکو کەسانی ئاسایی کە تەنها باڵایان کورتە وێنا دەکرێن، بەڵکو زۆرجار وەک جۆرێکی جیاوازی بوونەوەر پیشان دەدرێن. ڕۆماننووسان، هونەرمەندان، و سینەماکاران لەوانەیە گرنگییەکی ئەخلاقی یان جوانی‌ناسیی تایبەت بدەن بەو "جیاوازییە" یان نائاساییبوونەیان. وێناکردنی هونەریی کورتەباڵایی لەسەر گۆزە یۆنانییەکان و ئاسەوارەکانی تری سەردەمی کۆن دەبینرێت، لە نێویاندا هونەری میسری کۆن کە تێیدا پێدەچێت کورتەباڵاکان وەک دەرکەوتەیەکی خودایی سەیر کرابێتن، و تۆمارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان لەو سەردەمەدا توانیویانە بگەنە پێگەی بەرز لە کۆمەڵگەدا. <ref name="nunn">''Ancient Egyptian Medicine'', John F. Nunn, University of Oklahoma Press, 2002, pp. 78–79, {{ISBN|0-8061-3504-2}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051227102614.htm |وێبگە=Sciencedaily.com}}</ref> دەقی کۆنی هیندۆسیی "بهاگاڤاتا پورانا" نۆ بەش تەرخان دەکات بۆ ئەفسانەی (ڤامانا)، کە بریتییە لە دەرکەوتەیەکی کورتەباڵای خوداوەند (ڤیشنو). [[پەڕگە:Diego_Velázquez_–_El_bufón_el_Primo_(Museo_del_Prado,_1644).jpg|ڕاست|وێنۆک|کورتەباڵا دۆن سێباستیان دێ مۆرا، نزیکەی ساڵی ١٦٤٤ لەلایەن [[دیێگۆ ڤێلاسکێس|ڤێلاسکێزەوە]] کێشراوە]] وێناکردنی کورتەباڵایی هەروەها لە تابلۆ ئەوروپییەکان و چەندین وێنەی کێشراودا دەبینرێت. چەندین تابلۆی ئەوروپی (بەتایبەتی ئیسپانی) لە سەدەکانی ١٦ بۆ ١٩ کورتەباڵاکان بە تەنیا یان لەگەڵ کەسانی تردا پیشان دەدەن. لە پەڕتووکی تەلموددا (Talmud)، هاتووە کە کوڕی دووەمی فیرعەونی میسریی ناو ئینجیل کورتەباڵا بووە. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە میسرییە کۆنەکان ڕێزێکی زۆریان بۆ کورتەباڵاکان هەبووە. <ref name="dwarfism-egypt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kozma |first=Chahira |date=2005-12-27 |title=Dwarfs in ancient Egypt |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |url-status=dead |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=140A |issue=4 |pages=303–11 |doi=10.1002/ajmg.a.31068 |pmid=16380966 |s2cid=797288 |url-access=subscription |archive-url=/http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |archive-date=2013-01-05 |access-date=2008-11-12}}</ref> چەندین کەسایەتیی گرنگی ئەفسانەیی لە نەتەوەی (وایدۆت)ی ئەمریکای باکوور وەک کورتەباڵا وێنا کراون. <ref>Trigger, Bruce G., ''The Children of Aataentsic: A History of the Huron People to 1660'' McGill-Queen's University Press, 1987 {{ISBN|0-7735-0627-6}}, p. 529.</ref> لەگەڵ بەربڵاوبوونی میدیای جەماوەریدا، ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کورتەباڵاکان پیشان دەدەن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. کورتەباڵایی لە چەندین پەڕتووک، فیلم، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا وێنا کراوە وەک: (Willow)، (The Wild Wild West)، (The Man with the Golden Gun - کە دواتر لە Austin Powers دا گاڵتەی پێکرا)، (گەشتەکانی گۆلیڤەر لەلایەن جۆناثان سویفتەوە)، (The Wizard of Oz)، (Willy Wonka & the Chocolate Factory)، (Bad Santa)، (A Son of the Circus)، (Little People, Big World)، (The Little Couple)، (A Song of Ice and Fire - و وەرگێڕانە تەلەڤیزیۆنییەکەی Game of Thrones)، (Seinfeld)، (The Orator)، (In Bruges)، (The Tin Drum لەلایەن گونتەر گراسەوە)، بەرنامەی ڕاستەقینەی کورتخایەنی (The Littlest Groom)، و فیلمەکانی (The Station Agent) و (Zero). زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی (Pit Boss) لە کەناڵی (Animal Planet) باس لە ئەکتەری کورتەباڵا (شۆرتی ڕۆسی) و ئاژانسی بەهرەمەندەکانی "Shortywood Productions" دەکات، کە ڕۆسی بەکاریدەهێنێت بۆ دابینکردنی پارە بۆ پرۆسەی ڕزگارکردنی سەگەکانی جۆری پیت بوڵ بە ناوی "Shorty's Rescue". سێ کارمەندە هەمیشەیییەکەی ڕۆسی، کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون، کەسانی باڵاکورتن و ئاواتەخوازن ببنە ئەکتەر. لە ئەیلولی ٢٠١٤دا، کۆمپانیای (Creative Business House) بە هاوبەشی لەگەڵ (Donnons Leur Une Chance)، "نمایشی نێودەوڵەتیی جلوبەرگی کورتەباڵاکان"یان دروستکرد بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی متمانەبەخۆبوونی ئەو کەسانەی بە کورتەباڵاییەوە دەژین. چەندین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەقینە لە کەناڵی (Lifetime)، کە بە (Little Women: LA) لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، تیشکیان خستە سەر ژیانی ئەو ژنانەی کە بە کورتەباڵاییەوە لە چەندین شاری جیاوازی سەرانسەری ئەمریکادا دەژین. == سەرچاوەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان||d=Q194101|c=Category:Dwarfism|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=dwarf|species=no}}{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles> * [https://www.littlepeopleoftheworld.org/ Little People of the World Organization] Archived 2021-05-10 at the Wayback Machine [Hub for all International Organizations; services/advocacy/know your rights/support] * [http://www.lpaonline.org/ Little People of America] (Includes a list of International support groups) * [http://www.littlepeopleofcanada.com/ Little People of Canada] (Includes a list of Canadian Provincial support groups) * [https://littlepeopleuk.org/ Little People UK] * [http://www.dsauk.org/ Dwarf Sports Association UK] * [https://rgauk.org/ Restricted Growth Association UK] [[پۆل:باڵای مرۆڤ]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] d9r3jxwpemim0xccihmjwk9pzfb8bc0 1591638 1591635 2026-06-18T12:08:17Z Rahel khdhr 75558 1591638 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کورتەباڵایی|image=Ethan Crough, male dwarf.jpg|caption=پیاوێک لە [[کۆڵومبس، ئیندیانا]]، تووشبوو بە کورتەباڵایی [[ئاکۆندرۆپلاژیا|ئاکۆندرۆپلاژی]]|field=زانستی کوێرەڕژێنەکان (ئێندۆکراینۆلۆژی)، بۆماوەزانیی پزیشکی|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|w|ɔːr|f|ɪ|z|əm|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Dwarfism.wav}}|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە لە ڕژێنی ژێر مێشککە (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)، تێکچوونە بۆماوەییەکان|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=|image_size=250}}'''کورتەباڵایی''' (Dwarfism) حاڵەتێکە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا کە بە بچووکیی قەبارە یان کورتیی باڵا بە شێوەیەکی نائاسایی دەناسرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/dwarfism |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> لە مرۆڤدا، ئەم حاڵەتە پێناسە دەکرێت بە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، بەبێ گوێدانە ڕەگەزی کەسەکە؛ تێکڕای باڵای پێگەیشتووان لە ناو کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا نزیکەی ١٢٠ سانتیمەترە. <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ - Disproportionate dwarfism" بە کورتیی پەلەکان (قۆڵ و قاچ) یان کورتیی قەدە (ناوچەی سنگ و سک) دەناسرێتەوە. بەڵام لە حاڵەتەکانی "کورتەباڵاییی هاوسەنگ - Proportionate dwarfism"دا، هەردوو پەلەکان و قەدە بە شێوەیەکی نائاسایی بچووک دەبن. بەزۆری ئاستی زیرەکی لەم کەسانەدا ئاساییە، و زۆربەیان تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراویان (Life expectancy) نزیکە لە کەسانی ئاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/conditions/restricted-growth/Pages/Introduction.aspx |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Nhs.uk |زمان=en}}</ref> <ref name="Pau2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Pauli |first=RM |last2=Adam |first2=MP |last3=Ardinger |first3=HH |last4=Pagon |first4=RA |last5=Wallace |first5=SE |last6=Bean |first6=LJH |last7=Mefford |first7=HC |last8=Stephens |first8=K |last9=Amemiya |first9=A |last10=Ledbetter |first10=N |date=2012 |title=Achondroplasia |journal=GeneReviews |pmid=20301331}}</ref> بەگشتی کەسانی کورتەباڵا دەتوانن منداڵیان ببێت، هەرچەندە مەترسیی زیاتر لەسەر دایکەکە و منداڵەکە هەیە کە پەیوەستە بە جۆری حاڵەتە بنەڕەتییەکەوە. باوترین و ناسراوترین جۆری کورتەباڵایی لە مرۆڤدا (کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت) بریتییە لە (ئەکۆندرۆپلازیا - Achondroplasia)، کە تێکچوونێکی بۆماوەییە و تێیدا پەلەکان زۆر کورت دەبن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> (کەمیی هۆڕمۆنی گەشە - Growth hormone deficiency) بەرپرسیارە لە زۆربەی حاڵەتەکانی تر. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> هەروەها چەندین هۆکاری تری دەگمەن هەیە. چارەسەرکردنی ئەم حاڵەتە پشت دەبەستێت بە هۆکارە بنەڕەتییەکەی. ئەوانەی کە تێکچوونی بۆماوەییی وەکو گەشەی نائاساییی ئێسک و کڕکڕاگەیان (Osteochondrodysplasia) هەیە، هەندێک جار دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەری یان چارەسەری فیزیکییەوە (سروشتی) چارەسەر بکرێن. تێکچوونە هۆڕمۆنییەکانیش دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی هۆڕمۆنی گەشەوە چارەسەر بکرێن، پێش ئەوەی پلێتەکانی گەشەی ئێسکی منداڵەکە (Growth plates) بەیەکەوە بلکێن و دابخرێن. زۆرجار کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی پێداویستیی ژینگەییی گونجێندراو بەکاردەهێنن، وەکو کەلوپەلی ناوماڵی تایبەت. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> چەندین گرووپی پاڵپشتی هەن کە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن بۆ یارمەتیدانی ئەم تاکانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیاکارییە کۆمەڵایەتییەی کە لەوانەیە دووچاری ببن. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> سەرباری لایەنە پزیشکییەکانی ئەم حاڵەتە، چەندین لایەنی کۆمەڵایەتیش بوونیان هەیە. بۆ کەسێکی تووشبوو، جیاکاری لەسەر بنەمای باڵا دەتوانێت ببێتە هۆی گاڵتەپێکردن لە قۆناغی منداڵیدا و جیاکاری پێکردن لە قۆناغی پێگەیشتوویدا. <ref name="UPenn">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710052009/http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2007 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022}}</ref> لە وڵاتانی ئینگلیزی زماندا، ئەو زاراوانەی کە لەلایەن کەسانی تووشبووەوە پەسەندکراون بریتین لە "کورتەباڵا - Dwarf"، "کەسی بچووک - Little person"، یان "کەسی باڵا کورت - Person of short stature". <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.littlepeopleuk.org/ |ڕێکەوتی سەردان=3 October 2013}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی (Midget - کورتەبنە) بەکاردەهێنرا بۆ وەسفکردنی کەسانی کورتەباڵا؛ بەڵام، ئێستا هەندێک کەس ئەم زاراوەیە بە سووکایەتیپێکردن دەزانن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/midget |وێبگە=Merriam-Webster.com Dictionary}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Dackelpferd.jpg|وێنۆک|کورتەباڵایی هاوشێوەی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانیشدا دەردەکەوێت؛ بۆ نموونە دەکرێت لە ئەسپەکاندا نیشانەکانی (ئەکۆندرۆپلازیا) بوونیان هەبێت، وەک ئەوەی لێرەدا لە تەنیشت کەسێکی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا پیشان دراوە. تەواوی ڕەچەڵەکە بچووکەکانی سەگ (Small dog breeds) دیاردەی کورتەباڵاییان تێدایە (قەبارەی ستاندارد و بنەڕەتیی سەگەکان، بەبێ هەبوونی دەستێوەردانی مرۆڤ، هاوتا و هاوشێوەی قەبارەی گورگەکانە).]] کورتەباڵایی پێناسە کراوە بە هەبوونی باڵای ١٤٧ سانتیمەتر یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> یان وەکو پێناسەیەکی جێگرەوە، هەبوونی باڵایەک کە بەلایەنی کەمەوە دوو لادانی پێوانەیی (Standard deviations) کەمتر بێت لە تێکڕای باڵای دانیشتووانی ناوچەکە، بە ڕەچاوکردنی تەمەن، ڕەگەز، و ڕەچەڵەک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jain |first=Megha |last2=Saber |first2=Ahmed Y. |date=2023-06-24 |title=Dwarfism |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563282/ |journal=StatPearls [Internet] |publisher=StatPearls Publishing |access-date=23 March 2025}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Grunauer |first=Michelle |last2=Jorge |first2=Alexander A L |date=Feb 2018 |title=Genetic short stature |journal=Growth Horm IGF Res. |volume=38 |issue=Epub 2017 Dec 6 |pages=29–33 |doi=10.1016/j.ghir.2017.12.003 |pmid=29249624}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 January 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/growthcharts/clinical_charts.htm |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Cdc.gov}}</ref> کۆمەڵێکی بەرفراوان لە تایبەتمەندییە جەستەیییەکان لەم حاڵەتەدا هەن. جیاوازییەکان لە نێوان تاکەکاندا دەستنیشان دەکرێن لە ڕێگەی دیاریکردن و چاودێریکردنی ئەو تێکچوونە بنەڕەتییانەی هۆکاری حاڵەتەکەن. لەوانەیە هیچ ئاڵۆزکارییەکی تەندروستی بوونی نەبێت جگە لە خۆگونجاندنیان لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا. زاراوەی "کورتیی باڵا - Short stature" زاراوەیەکی باوە کە جێگەی "کورتەباڵایی" دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا. بەڵام، ئەو کەسانەی جۆرێکی سووکی گەشەی نائاساییی ئێسکیان (Skeletal dysplasia) هەیە، لەوانەیە کورتەباڵایی نەیانگرێتەوە. لە هەندێک حاڵەتی چارەسەرنەکراوی هایپۆکۆندرۆپلازیادا (Hypochondroplasia)، پیاوان باڵایان دەگاتە ١٦٥ سانتیمەتر. هەرچەندە ئەمە بە بەراورد کورتە، بەڵام ناکەوێتە خانە توندەکانی خشتەکانی گەشەکردنەوە. "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ" بە کورتیی پەلەکان یان کورتیی قەدە دەناسرێتەوە. لە ئەکۆندرۆپلازیادا، کەسەکە قەدەیەکی قەبارە مامناوەندی هەیە لەگەڵ پەلی کورت و ناوچەوانێکی گەورەتر لە قەبارەی ئاسایی. <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> زۆرجار تایبەتمەندییەکانی دەموچاویش کاریگەرییان دەکەوێتە سەر. تەسکبوونەوەی کەناڵی دڕکەپەتک، هەوکردنی گوێ، و ئاو کۆبوونەوەی مێشک (Hydrocephalus) تێیاندا باون. "کورتەباڵاییی هاوسەنگ" بە کورتیی قەدە و پەلەکان پێکەوە دەناسرێتەوە، <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> کە دەبێتە هۆی ئەوەی باڵای کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە خوار تێکڕای ئاسایییەوە بێت. زۆرجار گەشەی سێکسی لەم جۆرەدا دوادەکەوێت یان تێکدەچێت تا قۆناغی پێگەیشتووییش. ئەم جۆرەی کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی کوێرەڕژێنەکانەوە دروست دەبێت نەک بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە. کاریگەرییە جەستەیییەکانی شێواویی ئێسکەکان بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێن. زۆرجار ئازاری جومگەیان لەگەڵدایە کە بەهۆی ناڕێکیی ڕیزبوونی ئێسکەکانەوە، یان پەستاوتنی دەمارەکانەوە دروست دەبێت. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> نەخۆشیی داخورانی پێشوەختەی جومگەکان، چەمانەوەی زۆری بڕبڕەی پشتی بەشی خوارەوە، یان خواریی بڕبڕەی پشت، و تەسکبوونەوەی دڕکەپەتک دەکرێت ببنە هۆی ئازار و کەمئەندامی. <ref name="seattle-dysplasia">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070504091309/http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-05-04 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> بچووکیی قەبارەی قەفەزەی سنگ دەکرێت ببێتە هۆی سنووردارکردنی گەشەی سییەکان و کەمبوونەوەی کاراییی هەناسەدان. هەندێک جۆری کورتەباڵایی پەیوەندییان هەیە بە تێکچوونی کاراییی ئەندامەکانی ترەوە وەکو مێشک یان جگەر، کە هەندێک جار هێندە سەختە کە دەبێتە کەمئەندامییەکی گەورەتر لە خودی کێشەی ئێسکەکان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> <ref name="pmid5946547">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Escamilla RF, Hutchings JJ, Li CH, Forsham P |date=August 1966 |title=Achondroplastic dwarfism. Effects of treatment with human growth hormone |journal=Calif Med |volume=105 |issue=2 |pages=104–10 |pmc=1516352 |pmid=5946547}}</ref> لە زۆربەی حاڵەتەکانی گەشەی نائاساییی ئێسکدا، وەک ئەکۆندرۆپلازیا، کاراییی مێشک و ژیری تێکناچێت. <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> بەڵام کۆنیشانەگەلێک هەن کە دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر پێکهاتەی کەللەسەر و گەشەی مێشک، کە بە توندی کاراییی مێشکی دادەبەزێنن. ئەگەر مێشک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەهۆی تێکچوونە بنەڕەتییەکەوە زیانی پێنەگەیشتبێت، ئەوا ئەگەری تێکچوونی مێشکی کە بگەڕێتەوە بۆ کورتەباڵایی زۆر کەمە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130210025422/http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2013-02-10 |ڕێکەوتی سەردان=2009-02-22}}</ref> سنووردارکردنە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە لەوانەیە لە نیشانە جەستەیییەکان زیاتر پەکخەر بن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی منداڵی و هەرزەکاریدا. بەڵام کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی بەپێی کەسەکان زۆر جیاوازن لەو ئاستەی کە تا چەند بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی سۆزدارییان کاریگەریی تێدەکرێت. * پێشداوەریی کۆمەڵایەتی دژی کورتەباڵاییی توند، دەکرێت دەرفەتە کۆمەڵایەتی و هاوسەرگیرییەکان کەم بکاتەوە. <ref name="{{ISBN|0-8018-8121-8}}">{{Cite book|last=Hall, Judith A.|title=Dwarfism: medical and psychosocial aspects of profound short stature|last2=Adelson, Betty M.|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2005|isbn=0-8018-8121-8|location=Baltimore}}</ref> <ref name="pmid12884421">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gollust SE, Thompson RE, Gooding HC, Biesecker BB |date=August 2003 |title=Living with achondroplasia in an average-sized world: an assessment of quality of life |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajmg.a.20127 |journal=American Journal of Medical Genetics Part A |volume=120A |issue=4 |pages=447–58 |doi=10.1002/ajmg.a.20127 |pmid=12884421 |s2cid=38614817 |url-access=subscription}}</ref> * چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە دەرفەتی کارکردن بۆ ئەم کەسانە کەمترە. کورتیی باڵای توند پەیوەندیی هەیە بە کەمیی داهاتەوە. <ref name="pmid12884421" /> * لەوانەیە متمانەبەخۆبوون دابەزێت و کاریگەری بکاتە سەر پەیوەندییە خێزانییەکان. * کورتەباڵاییی زۆر توند (لە مەودای ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتر یان ٢ بۆ ٣ پێ)، ئەگەر ژینگەی بۆ نەگونجێنرێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگر لە بەردەم چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا، وەکو شۆفێریکردن یان بەکارهێنانی ئەو مێزانەی بۆ کەسانی ئاسایی دروستکراون. تایبەتمەندییە باوەکانی تری کورتەباڵایی وەکو کەوانەییبوونی ئەژنۆکان و کورتیی نائاساییی پەنجەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەکانی پشتی مرۆڤ و سەختی لە ڕۆیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەلوپەلەکاندا. * منداڵانی کورتەباڵا بەتایبەتی زیاتر ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن و توانج دەبنەوە لەلایەن هاوپۆلەکانیانەوە. لەبەر ئەوەی کورتەباڵایی تا ڕادەیەک دەگمەنە، منداڵان لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری بکەن لە هاوتەمەنەکانیان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> == هۆکارەکان == [[پەڕگە:Seneb_and_wife_statue.jpg|وێنۆک|''(سێنێب)، بەرپرسی داد و قەشە بۆ فیرعەونەکانی میسری کۆن (خوفو) و (جێدێفرێ)، لەگەڵ (سێنێتیتێس)ی هاوسەری و منداڵەکانیان'' <ref>''Ancient Egypt: Kingdom of the Pharaohs'', R. Hamilton, p. 47, Paragon, 2006, {{ISBN|1-4054-8288-5}}</ref>]] کورتەباڵایی دەکرێت لە دەرەنجامی چەندین حاڵەتی پزیشکییەوە دروست بێت، کە هەریەکەیان نیشانە و هۆکاری جیاوازی خۆیان هەیە. کورتە باڵای توند لە مرۆڤدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ، بەزۆری هۆکارێکی هۆڕمۆنی هەیە، وەک کەمیی هۆڕمۆنی گەشە، کە جاران پێی دەوترا کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> ئەکۆندرۆپلازیا (Achondroplasia) بەرپرسە لە زۆربەی حاڵەتەکانی کورتەباڵایی لە مرۆڤدا، بەدوایدا گەشەی نائاساییی سپۆندیلۆئێپیفیزیال ([[:en:Spondyloepiphyseal_dysplasia|spondyloepiphyseal dysplasia]]) و گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک ([[:en:Diastrophic_dysplasia|diastrophic dysplasia]]) دێن. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> === ئەکۆندرۆپلازیا === ناسراوترین و باوترین جۆری کورتە باڵایییە لە مرۆڤدا، کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا ٤ بۆ ١٥ حاڵەت ڕوودەدەن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> ئەم حاڵەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی پەل کورتی ڕایزۆمێلیک (Rhizomelic - واتە نزیکترین بەشی پەلەکان لە قەدە کورت دەبن)، زیادبوونی چەمانەوەی بڕبڕەی پشت، و شێواویی لە گەشەی کەللەسەردا. لە ئەکۆندرۆپلازیادا پەلەکانی جەستە بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کورتترن لە قەدە (ناوچەی سک)، لەگەڵ سەری گەورەتر لە قەبارەی مامناوەند و تایبەتمەندیی دیاریکراوی دەموچاو. ئەکۆندرۆپلازیا تێکچوونێکی بۆماوەییی زاڵە (Autosomal dominant) کە بەهۆی بوونی [[ئەلیل|ئەلیلێکی]] (Allele) گۆڕاوەوە لە [[جینۆم|جینۆمدا]] دروست دەبێت. ئەگەر جووتێک ئەلیلی ئەکۆندرۆپلازیا بوونیان هەبێت، دەرەنجامەکەی کوشندەیە، کە زۆرجار لە کاتی لەدایکبووندا دەمرن. ئەکۆندرۆپلازیا بریتییە لە بازدانێک لە وەرگری هۆکاری گەشەی فایبرۆبلاست ٣ (FGFR3). لەم حاڵەتەدا، بازدانەکە وادەکات وەرگری (FGFR3) بە شێوەیەکی بەردەوام چالاک بێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی سەرکوتکردن و ڕێگریکردن لە گەشەی ئێسک. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-09-26 |ناونیشان=http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030607165211/http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=June 7, 2003 |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-01 |وێبگە=Genetics Home Reference}}</ref> === کەمیی هۆڕمۆنی گەشە === حاڵەتێکی پزیشکییە کە تێیدا جەستە بڕی پێویست لە هۆڕمۆنی گەشە بەرهەم ناهێنێت. هۆڕمۆنی گەشە، کە بە (سۆماتۆترۆپین - Somatotropin)یش دەناسرێت، هۆڕمۆنێکی [[پۆلیپێپتاید|پۆلیپێپتایدییە]] کە هاندەری گەشە و زۆربوونی خانەکانە. ئەگەر ئەم هۆڕمۆنە کەم بێت، لەوانەیە دواکەوتن یان وەستانی گەشە بە ڕوونی دەربکەوێت. ئەو منداڵانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە لەوانەیە بە خاوی گەشە بکەن و باڵغبوونیان بە چەند ساڵێک یان بۆ کاتێکی نادیار دوابکەوێت. کەمیی هۆڕمۆنی گەشە تاکە هۆکاری دیاریکراوی نییە. دەکرێت بەهۆی بازدان لە جینی دیاریکراودا، زیانگەیشتن بە ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن، کۆنیشانەی تێرنەر ([[:en:Turner's_syndrome|Turner's syndrome]])، خراپیی خۆراک، <ref name="ghdeficiency">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090116030454/http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-01-16 |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-16}}</ref> یان تەنانەت فشاری دەروونییەوە دروست ببێت (کە دەبێتە هۆی کورتەباڵاییی دەروونی). کۆنیشانەی لارۆن (بێ‌ هەستیاریی هۆڕمۆنی گەشە) یەکێکی ترە لە هۆکارەکان. ئەوانەی کێشەی هۆڕمۆنی گەشەیان هەیە بەزۆری جەستەیەکی هاوسەنگیان (قەبارەی پەلەکان بەراورد بە بەشەکانی تری جەستە) هەیە. === گەشەی نائاساییی مێتاترۆپیک === زاراوەی مێتاترۆپیک بە واتای "گۆڕینی شێوە" دێت و ئاماژەیە بۆ ئەم جۆرە لە گەشەی نائاساییی ئێسک کە تێیدا نائاسایییەک لە پلێتەکانی گەشەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-02-03 |ناونیشان=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/metatropic-dysplasia#:~:text=What%20is%20metatropic%20dysplasia%3F,flattening%20of%20the%20vertebral%20bodies |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02}}</ref> گۆڕانکارییە ئێسکییەکان بەپێی کات بەردەوام دەبن و لەوانەیە پێویست بە نەشتەرگەری بکات بۆ پاراستنی سییەکان. <ref name="NIH Rared Dseases">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3571/metatropic-dysplasia |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Rarediseases.info.nih.gov}}</ref> نیشانەکانی کە لە کاتی لەدایکبوونەوە دەست پێدەکەن دەکرێت سووک بن یان کوشندە بن. <ref name="Medlineplus.gov">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/genetics/condition/metatropic-dysplasia/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Medlineplus.gov}}</ref> کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناسراو هەن لەو تاکانەی کە ئەم تێکچوونە بۆماوەییەیان هەیە. هەندێکیان بریتین لە کورتیی باڵا، تەسکبوونەوەی سنگ، "تایبەتمەندییەکانی دەموچاو وەکو ناوچەوانی دەرپەڕیو، کەم‌ گەشەکردنی شەویلگەی سەرەوە، کوڵمەکان و کونی چاوەکان (گەشەنەکردنی بەشی ناوەڕاستی دەموچاو)، و شەویلگەیەکی چوارگۆشەیی." <ref name="NIH Rared Dseases" /> ئەم جۆرە بە گەشەیەکی نائاساییی توندتری ئێسک دادەنرێت، بەڵام زۆر دەگمەنە و ژمارەی دروستی تووشبووانی نادیارە. <ref name="Medlineplus.gov" /> پێشبینیی پزیشکی تا ڕادەیەکی زۆر بەپێی قورسیی حاڵەتی هەر کەسێک دەگۆڕێت، و لەوانەیە کاریگەری لەسەر تەمەنی چاوەڕوانکراو نەبێت مەگەر ناڕێکی لە کۆئەندامی هەناسەدان ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2017-05-17 |ناونیشان=https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=en&Expert=2635 |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Orpha.net}}</ref> === هۆکارەکانی تر === هۆکارەکانی تری کورتەباڵایی بریتین لە گەشەی نائاساییی زگماکیی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (Spondyloepiphyseal dysplasia congenita)، گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (Diastrophic dysplasia)، سوودۆئەکۆندرۆپلازیا (Pseudoachondroplasia)، هایپۆکۆندرۆپلازیا (Hypochondroplasia)، کۆنیشانەی نوونان (Noonan syndrome)، کورتەباڵاییی بنەڕەتی (Primordial dwarfism)، کۆنیشانەی کۆکەین (Cockayne syndrome)، گەشەی نائاساییی کنیست (Kniest dysplasia)، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner syndrome)، نەخۆشیی شوشەییی ئێسک (Osteogenesis imperfecta, OI)، و کەم‌کارکردنی تیڕۆید (Hypothyroidism). کورتیی باڵای توند لەگەڵ شێواویی ئێسکەکان هەروەها لە چەندین جۆری میوکۆپۆلیساکاریدۆسس (Mucopolysaccharidoses) و نەخۆشییەکانی تری کەڵەکەبوون (Storage disorders) دەردەکەوێت. هایپۆگۆنادۆترۆپیک هایپۆگۆنادیزم (Hypogonadotropic hypogonadism) دەتوانێت ببێتە هۆی کورتەباڵاییی هاوسەنگ، بەڵام کاتی. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگی NPR2 (NPR2 disproportionate dwarfism) لەم دواییانەدا دۆزرایەوە کە بەهۆی [[جینی گۆڕاو|جینێکی گۆڕاو]] (Mutant gene) دروست دەبێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.jbc.org/article/S0021-9258(19)60512-0/pdf |وێبگە=Jbc.org |format=PDF}}</ref> == دەستنیشانکردن == کورتەباڵایی زۆرجار لە قۆناغی منداڵیدا دەستنیشان دەکرێت لەسەر بنەمای نیشانە بینراوەکان. پشکنینی جەستەیی بەزۆری بەسە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە دیاریکراوەکانی کورتەباڵایی، بەڵام پشکنینی بۆماوەیی و وێنەگرتنی پزیشکی دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی حاڵەتە دروستەکە. لە قۆناغی گەنجێتیی کەسێکدا، خشتەکانی گەشەکردن کە چاودێریی باڵا دەکەن دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە شاراوەکانی کورتەباڵایی کە هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەییی زەقی تریان نییە. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> کورتیی باڵا یان وەستانی گەشە لە کاتی گەنجێتیدا بەزۆری ئەو هۆکارەیە کە وا دەکات حاڵەتەکە سەرنجی پزیشکی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. زۆرجار گومانی گەشەی نائاساییی ئێسک دەکرێت بەهۆی تایبەتمەندییە جەستەیییە ڕوونەکانەوە (بۆ نموونە، شێوەی نائاساییی دەموچاو یان کەللەسەر)، یان بەهۆی هەبوونی دایک یان باوکێکی تووشبووەوە، یانیش بەهۆی ئەوەی پێوانەکانی جەستە (درێژیی قۆڵەکان، ڕێژەی بەشی سەرەوە بۆ خوارەوەی جەستە) ئاماژە بە ناهاوسەنگی دەکەن. زۆرجار تیشکی ئێکس (X-rays) بۆ ئێسکەکان کلیلە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی گەشەی نائاساییی ئێسک، بەڵام تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن نییە. زۆربەی ئەو منداڵانەی کە گومانیان لێ دەکرێت، ڕەوانەی کلینیکەکانی بۆماوەزانی دەکرێن بۆ پشتڕاستکردنەوە و ڕاوێژی بۆماوەیی. لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە، پشکنینی بۆماوەیی بۆ هەندێک لە تێکچوونە دیاریکراوەکان بەردەست بووە. <ref name="mayo-diagnosis">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-08-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=tests-and-diagnosis |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لە کاتی هەڵسەنگاندنێکی پزیشکیی سەرەتاییدا بۆ کورتەباڵایی، نەبوونی ناهاوسەنگی لە جەستەدا و نیشانەکانی تری سەرەوە، زۆرجار ئاماژەن بۆ هۆکاری تر جگە لە گەشەی نائاساییی ئێسکەکان. === پۆلێنکردن === [[پەڕگە:Lavinia_Warren_-_Brady-Handy.jpg|وێنۆک|(لاڤینیا وارێن)، ئەکتەرێک کە تووشبووی کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن بوو (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)]] لە پیاوان و ژناندا، تاکە مەرج بۆ ئەوەی کەسێک بە کورتەباڵا هەژمار بکرێت بریتییە لە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، و زۆربەی کات لەسەر بنەمای ئەو حاڵەتە بنەڕەتییەی کە هۆکاری کورتیی باڵاکەیە پۆلێن دەکرێت. کورتەباڵایی بەزۆری بەهۆی گۆڕانکارییەکی بۆماوەییەوەیە؛ بۆ نموونە ئەکۆندرۆپلازیا بەهۆی بازدانێکەوەیە لە کرۆمۆسۆمی ٤دا. ئەگەر کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی پزیشکییەوە دروست ببوو، ئەوا کەسەکە بە ناوی ئەو تێکچوونە دەستنیشانکراوە بنەڕەتییەوە ناودەبرێت. زۆرجار ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەسەر بنەمای هاوسەنگیی جەستە پۆلێن دەکرێن. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ ئاماژەیە بۆ ئەو تێکچوونانەی کە دەبنە هۆی قەبارەی نائاسایی لە بەشەکانی جەستەدا، لە کاتێکدا کورتەباڵاییی هاوسەنگ دەبێتە هۆی وەستانێکی یەکسان لە گەشەی تەواوی جەستەدا. ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەوانەیە بەپێی یەکێک لە سەدان ناو پۆلێن بکرێن، کە بەزۆری پێکهاتەن لەم ڕەگ و وشە بنەڕەتییانەی خوارەوە: * شوێن ** ڕایزۆمێلیک (rhizomelic) = ڕەگ یان بن، واتە ئێسکەکانی بەشی سەرەوەی قۆڵ یان ڕان. ** میزۆمێلیک (mesomelic) = ناوەڕاست، واتە ئێسکەکانی پێشوو-قۆڵ یان بەشی خوارەوەی قاچ. ** ئەکرۆمێلیک (acromelic) = کۆتایی، واتە ئێسکەکانی دەست و پێ. ** مایکرۆمێلیک (micromelic) = تەواوی پەلەکان کورتن. * سەرچاوە ** کۆندرۆ (chondro) = پەیوەست بە کڕکڕاگە. ** ئۆستیۆ (osteo) = پەیوەست بە ئێسک. ** سپۆندیلۆ (spondylo) = پەیوەست بە بڕبڕەکانی پشت. ** پلازیا (plasia) = پێکهاتن یان دروستبوون. ** ترۆفی (trophy) = گەشەکردن. نموونەکانیان وەک ئەکۆندرۆپلازیا و کۆندرۆدیسترۆفی. == خۆپاراستن و ڕێگریکردن == لە ئێستادا ڕێگریکردن لە زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی مەحاڵە چونکە هۆکارەکەیان بۆماوەیییە. دەکرێت ئەو حاڵەتە بۆماوەییانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لە ڕێگەی پشکنینی بۆماوەییەوە دەستنیشان بکرێن، ئەمەش لە ڕێگەی پشکنین بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی کە دەبنە هۆی حاڵەتەکە. بەڵام بەهۆی زۆریی هۆکارەکانی کورتەباڵاییەوە، لەوانەیە مەحاڵ بێت بە تەواوی دیاری بکرێت ئایا منداڵێک بە کورتەباڵایی لەدایک دەبێت یان نا. ئەو کورتەباڵایییەی لە ئەنجامی بەدخۆراکی یان کێشەی هۆرمۆنییەوە دروست دەبێت، دەکرێت بە سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو یان چارەسەری هۆرمۆنی چارەسەر بکرێت. کەمیی هۆرمۆنی گەشە دەکرێت لە ڕێگەی دەرزیی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤەوە لە قۆناغی منداڵیدا چارەسەر بکرێت. <ref>{{Citation |last=Jørgensen |first=Jens O.L. |title=Clinical Aspects of Growth Hormone Deficiency in Adults |date=2005 |work=Growth Hormone Deficiency in Adults |volume=33 |pages=1–20 |url=https://www.karger.com/Article/Abstract/88338 |publisher=KARGER |doi=10.1159/000088338 |isbn=3-8055-7992-6 |pmid=16166752 |last2=Christiansen |first2=Jens S. |url-access=subscription}}</ref> == مامەڵە و چارەسەرکردن == گۆڕانکارییە بۆماوەییەکانی زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی کە بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە دروست دەبن هێشتا ناتوانرێت دەستکاری بکرێن، هەر بۆیە دەستێوەردانە چارەسەرییەکان بەزۆری ئامانجیان ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی ئازار یان کەمئەندامییە جەستەیییەکانە، زیادکردنی باڵای کەسەکە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، یان کەمکردنەوەی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و باشترکردنی خۆگونجاندنی کۆمەڵایەتییە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> ئەو جۆرانەی کە پەیوەستن بە کۆئەندامی کوێرەڕژێنەکانەوە دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە چارەسەر بکرێن. ئەگەر هۆکارەکە کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە بێت لە پێش قۆناغی باڵقبووندا، پێدانی هۆرمۆنی گەشەی زیادە دەتوانێت نائاسایییەکە چارەسەر بکات. بەڵام ئەگەر خودی وەرگری هۆرمۆنی گەشە زیانی بەرکەوتبێت، ئەوا چارەسەرکردنی حاڵەتەکە سەختتر دەبێت. تەمبەڵیی ڕژێنی دەرەقی هۆکارێکی تری ئەگەردارە بۆ کورتەباڵایی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە کۆنترۆڵ بکرێت. دەرزییەکانی هۆرمۆنی دەرەقی دەتوانن کاریگەرییەکانی حاڵەتەکە کەم بکەنەوە، بەڵام لەوانەیە ناهاوسەنگیی جەستە بە هەمیشەیی بمێنێتەوە. دەکرێت ئازار و کەمئەندامییەکان لە ڕێگەی چارەسەری فیزیکی، بەستەری پزیشکی (Braces) یان ئامێرە پاڵپشتییەکانی تر، یان لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە کەم بکرێنەوە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> تاکە دەستێوەردانە سادەکان کە وادەکەن باڵای کەسەکە بەرزتر دەربکەوێت، بریتین لە باشترکردنی شێوازی پۆشاک، وەکو بەکارهێنانی پێڵاوی پاژنە بەرز یان شێوازی قژ. هۆرمۆنی گەشە زۆر بە دەگمەن بۆ کورتیی باڵای پەیوەست بە گەشەی نائاساییی ئێسک بەکاردێت، چونکە سوودی بەرزبوونی باڵاکە بەزۆری کەمە (کەمتر لە ٥ سم) و تێچووەکەشی بەرزە. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> کاریگەرترین ڕێگا بۆ زیادکردنی باڵای پێگەیشتووان بە بڕی چەند ئینجێک بریتییە لە پرۆسەی ڕاکێشان و درێژکردنی ئێسک (Distraction osteogenesis)، هەرچەندە بەردەستبوونی سنووردارە و تێچووەکەی زۆر بەرزە، هەم لە ڕووی دارایی و هەم لە ڕووی ناڕەحەتی و تێکدانی شێوازی ژیانەوە. زۆربەی کەسانی کورتەباڵا ئەم بژاردەیە هەڵنابژێرن، و هێشتا جێگەی مشتومڕە. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> بۆ جۆرەکانی تری کورتەباڵایی، چارەسەری نەشتەرگەری گونجاو نییە. == کۆمەڵگە و کولتور == === زاراوەناسی === [[پەڕگە:Dwarfism_and_Gigantism.png|وێنۆک|''وێنەی بەراوردکاری لە تێزی پزیشکیی (تالبۆت)ی ساڵی ١٨٨٩ بە ناوی "پاشەکشە: هۆکارەکان، نیشانەکان و دەرەنجامەکانی"'']] [[پەڕگە:Two_Völuspá_Dwarves_by_Frølich.jpg|وێنۆک|دوو کورتەباڵای نۆرسی وەکو ئەوەی لە چاپی ساڵی ١٨٩٥ی شیعری ئێدای بە ناوی Völuspá لەلایەن لۆرێنز فرۆلیچەوە وێنا کراون]] زاراوەی گونجاو بۆ وەسفکردنی کەسێکی باڵاکورت (یان تووشبوو بە حاڵەتی بۆماوەییی ئەکۆندرۆپلازیا) بە شێوەیەکی نەرم و ڕێزدارانە پەرەی سەندووە. ناوی "dwarf" (کورتەباڵا) لە ئینگلیزیی کۆنەوە (dweorg) سەرچاوەی گرتووە، کە لە بنەڕەتدا ئاماژە بووە بۆ بوونەوەرێک لە ئەفسانەی جێرمانییەوە —کورتەباڵایەک— کە لە چیاکان و ناو زەویدا دەژیا، و پەیوەست بوو بە دانایی، ئاسنگەری، کانزاسازی و پیشەگەرییەوە. وشەناسی ئەم وشەیە جێگەی مشتومڕە، و زانایان چەندین بیردۆزی جیاوازیان سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە خستووەتەڕوو، لە نێویاندا ئەوەی کە کورتەباڵاکان لەوانەیە وەک ڕۆحی سروشت یان وەک بوونەوەرێک پەیوەست بە مەرگەوە دەرکەوتبێتن، یان وەک تێکەڵەیەک لە چەمکەکان. سەرچاوە وشەناسییە کێبڕکێکارەکان ئەمانە لەخۆدەگرن: بنەڕەتێکی هیندۆ-ئەوروپی *dheur- (بە واتای 'زیان')، بنەڕەتی هیندۆ-ئەوروپی *dhreugh (کە وشەی هۆڵەندیی نوێ droom 'خەون' و bedrog 'فێڵکردن'ی لێوە هاتووە)، هەروەها بەراوردکاری کراوە لەگەڵ وشەی هیندیی کۆن dhvaras (کە جۆرێکە لە بوونەوەری شەیتانی). پێدەچێت ئەم بوونەوەرە تا سەردەمێکی درەنگتر پەیوەست نەکرابێت بە کورتیی باڵاوە. زاراوەکانی "کەسی بچووک"، "LP"، و "کەسی باڵاکورت" زاراوەی دڵخواز و پەسەندکراون لەلایەن زۆرێک لەو کەسانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە، و لە کاتێکدا هەندێک کەس بە زاراوەی "Dwarf" (کورتەباڵا) ئاسوودە نین، بەڵام هێشتا زاراوەیەکی باوە لە هەندێک ناوچەدا. <ref>{{Citation |title=How are the terms "dwarf," "little person," and "person of short stature" commonly used? |url=https://www.washington.edu/doit/how-are-terms-dwarf-little-person-and-person-short-stature-commonly-used}}</ref> <ref>{{Citation |title=Preferred Terms |url=https://littlepeopleofontario.com/index.php?rt=product/category&path=64_79}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> بەڵام، شێوەی کۆی "dwarfs" بە پێچەوانەی "dwarves" بەگشتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا پەسەندترە، لەوانەیە لەبەر ئەوەی شێوەی کۆی "dwarves" لەلایەن نووسەر ([[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین|جەی. ئاڕ. ئاڕ. تۆلکین]])ەوە ناوبانگی پێدرا، کە بۆ وەسفکردنی ڕەگەزێک لە کارەکتەرەکانی پەڕتووکەکانی "شای ئەنگوستیلەکان" بەکاریهێنابوو کە لە کورتەباڵاکانی نۆرس دەچوون. <ref>{{Cite book|last=Tolkien|first=John Ronald Reuel|url=http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/articles/d/dwarves/dwarfpluralof.htm|title=The Return of the King|publisher=George Allen & Unwin|year=1955|pages=Appendix F}}</ref> زاراوەی "Midget" (کورتەبنە)، کە لە وشەناسیدا بە واتای "مێروویەکی پێوەدەری زۆر بچووک" دێت، <ref name="midget-def">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/midget |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Online Etymology Dictionary}}</ref> لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوبانگی پەیدا کرد پاش ئەوەی (هارییەت بیچەر ستۆو) لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریهێنا کە تێیدا منداڵان و پیاوێکی زۆر کورتەباڵای پێ وەسف کردبوو. <ref name="dwarfism-pbshome" /> دواتر هەندێک لە کەسانی باڵاکورت ئەم وشەیەیان بە سووکایەتیپێکردن زانی چونکە ئەو زاراوەیە بوو کە بۆ وەسفکردنی کورتەباڵاکانی (پی. تی. بارنۆم) بەکاردەهێنرا کە بۆ مەبەستی کاتسەربردنی خەڵک لە نمایشی سەیروسەمەرەکاندا (Freak shows) بەکاردەهێنران. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="Adelson2005">{{Cite book|last=Adelson|first=Betty M.|url=https://books.google.com/books?id=Ym5x3mq2p7EC&pg=PA295|title=The Lives Of Dwarfs: Their Journey From Public Curiosity Toward Social Liberation|publisher=Rutgers University Press|year=2005|isbn=9780813535487|page=295|access-date=8 December 2012}}</ref> هەروەها بە زاراوەیەکی دروستیش دانانرێت چونکە نە زاراوەیەکی پزیشکییە و نە ناوی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەشە، هەرچەندە هەندێک جار وەک زاراوەیەکی بازاڕی (Slang) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی زۆر کورتن، جا کورتەباڵاییان هەبێت یان نا. <ref name="midget-med">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 March 2003 |ناونیشان=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623204524/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-06-23 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MedicineNet}}</ref> === بەشداریکردن === تاکەکانی تووشبوو بە کورتەباڵایی توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی چالاکانە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەشداری بکەن. ئەوان دەستڕاگەیشتنیان بە پەروەردە و وەرزش هەیە، و دەتوانن کار و پیشە بگرنە بەر و لە چەندین بواری جیاوازدا کار بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Fred Short |ڕێکەوت=2008 |ناونیشان=https://www.lpaonline.org/assets/documents/Occupations%20and%20Professions.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2023-11-18 |وێبگە=Little People of America |زمان=en}}</ref> === ''قبوڵکردن'' === زۆرجار کەسانی کورتەباڵا ڕووبەڕووی پێشداوەری و چەمکە باوە چەوتەکان (Stereotypes) دەبنەوە. لێکۆڵینەوەیەکی کلاین (٢٠١٩) دەریخستووە کە هۆشیاربوونەوە سەبارەت بە لەکەدارکردنی (Stigmatization) ئەم گرووپە دەتوانێت هاندەری بەشداریکردنی تەواوەتییان بێت لە کۆمەڵگەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Klein |first=A. |year=2019 |title=Stigmatization and Little People. |journal=Journal of Social Issues |language=en |volume=75 |issue=4 |pages=1133–1150}}</ref> لێکۆڵینەوەکەی گرین و پینتەر (٢٠١٨) لە بواری کۆمیدیا و دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت تێگەیشتنی زیاتر دابین بکات بۆ کەمکردنەوەی چەمکە چەوتەکان و هاندانی تێڕوانینێکی بابەتییانەتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Green; Pinter |first=C.M.; K |year=2018 |title=Humor, comedy, and consumer behavior: A social psychological perspective. |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=48 |pages=677–692}}</ref> === گونجاندنی ژینگە === [[پەڕگە:Pedal_extenders_for_short_statured_individuals_(skeletal_dysplasia).jpg|چەپ|وێنۆک|درێژکەرەوەی پایدەرەکان بۆ کەسانی باڵاکورت (ئەوانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە)]] لە ژیانی ڕۆژانەدا، کەسانی باڵاکورت ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە لەبەر ئەوەی ژینگەی دەوروبەر بۆ کەسانی قەبارە-مامناوەند دروست کراوە. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت تەنها بە یارمەتیی ئامرازی پاڵپشتی دەتوانن ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM)، چێشتخانە، دەستشۆر، و مەغسەلەکان بەکاربهێنن. کورسییە نزمەکان و پەیژە بچووکەکان ڕۆڵێکی تایبەت دەبینن، چونکە دەتوانرێت بە شێوازی جیاواز بەکاربهێنرێن بۆ پڕکردنەوەی جیاوازیی باڵا. کورسییەکان هەروەها بەسوودن وەکو جێپێ لە کاتی دانیشتندا، چونکە قاچی کەسانی باڵاکورت بە هەوادا شۆڕ دەبێتەوە کاتێک لەسەر کورسییەکی ئاسایی دادەنیشن، کە ئەمەش لە ماوەی درێژخایەندا دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی و لەوانەیە کارامەیییە جووڵەیییە وردەکان لە کاتی کارکردندا پەکبخات. بۆ هاتوچۆکردن، هەندێک لە تاکەکان سکۆتەر یان پایسکیلی تایبەت بەکاردەهێنن، چونکە دەکرێت بەپێی جۆری کورتیی باڵاکە ڕۆیشتن بۆ مەودای دوور کێشەدار بێت. لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی تایبەت و گونجێندراوەوە، زۆربەی کەسانی باڵاکورت دەتوانن بەبێ هیچ ڕێگرییەکی تر شۆفێری بکەن. بە شێوەیەکی گشتی، درێژکەرەوەی پایدەرەکان و کوشنێکی گونجێندراو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکەی پێویستن. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت هێندە درێژن کە دەتوانن بەبێ درێژکەرەوەی پایدەر شۆفێری بکەن. بەزۆری نەخۆشانی گەشەی نائاساییی ئێسک کە جووڵەیان سنووردارە دەتوانن دەرماڵە یان یارمەتیی دارایی بۆ کڕین یان گونجاندنی ئۆتۆمبێل وەربگرن لە ڕێگەی هاوکارییە حکومییەکان یان دابینکەرانی خزمەتگوزاریی چاکسازییەوە. === وەرزشی کورتەباڵاکان === کورتەباڵاکان لەلایەن چەندین ڕێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە پشتگیری دەکرێن و بەشداری لە کێبڕکێ وەرزشییەکاندا دەکەن. بۆ نموونە لە هەندێک لە یارییە وەرزشییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی کەمئەندامان (Paralympics)دا بەشدارییان پێ دەکرێت. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی ئەمریکا و کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا دەرفەت بۆ کورتەباڵاکان دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ئەمریکای باکوور و ئەوروپادا کێبڕکێ بکەن. یارییە جیهانییەکانی کورتەباڵاکان (WDG) بۆنەیەکی وەرزشیی فرە-یارییە بۆ وەرزشکارە باڵاکورتەکان. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە هەر چوار ساڵ جارێک یارییەکانی WDG ئەنجام دەدرێن و گەورەترین بۆنەی وەرزشیین لە جیهاندا کە تایبەت بن بە وەرزشکارە کورتەباڵاکان. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا مانگانە لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ بۆنە ڕێکدەخات بۆ وەرزشکارانی تووشبوو بە حاڵەتەکانی سنوورداربوونی گەشە لە بەریتانیادا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.dsauk.org/events/?daterange=2&region_ID=0 |ڕێکەوتی سەردان=2016-02-27 |وێبگە=Dsauk.org}}</ref> بۆ نموونە، زۆرجار مەلەکردن و لێخوڕینی پایسکیل پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە، چونکە ئەم چالاکییانە کەمترین فشار دەخەنە سەر بڕبڕەی پشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Philadelphia |first=The Children's Hospital of |ڕێکەوت=25 March 2014 |ناونیشان=http://www.chop.edu/conditions-diseases/skeletal-dysplasias |وێبگە=Chop.edu}}</ref> لە سەرەتاکانییەوە، زۆرانبازیی پیشەگەرانە بەشداریی وەرزشکارە کورتەباڵاکانی لەخۆگرتووە. "زۆرانبازیی کورتەباڵاکان - Midget wrestling" لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان بۆ ١٩٧٠ەکاندا لە لوتکەدا بوو، کاتێک زۆرانبازەکانی وەکو (لیتل بیڤەر)، (لۆرد لیتلبڕوک)، و (فەزی کیوپید) گەشتیان بە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا دەکرد، و (سکای لۆ لۆ) یەکەم هەڵگری پاڵەوانێتیی جیهانیی کورتەباڵاکانی سەر بە (هاوپەیمانێتیی نیشتمانیی زۆرانبازی) بوو. لە دوو دەیەی دواتردا، زۆرانبازانی تر زیاتر لە ئەمریکای باکوور ناوبانگیان پەیدا کرد لە نێویاندا زۆرانبازی بیانیی وەکو (لیتل تۆکیۆ)ی ژاپۆنی. هەرچەندە زاراوەی "Midget" لەلایەن هەندێکەوە وەک سووکایەتییەک سەیر دەکرێت، بەڵام زۆرێک لە زۆرانبازە کورتەباڵاکانی ڕابردوو و ئێستا، لە نێویاندا (هۆرنسوۆگڵ)، ڕایانگەیاندووە کە شانازی بەم زاراوەیەوە دەکەن بەهۆی مێژووەکەی لەم پیشەسازییەدا و توانا بازرگانییەکەی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === وێناکردنی لە هونەر و میدیادا === [[پەڕگە:Ivory_statuette_of_a_woman_with_dwarfism-IMG_4539-white.jpg|وێنۆک|پەیکەری عاجیی ژنێکی تووشبوو بە کورتەباڵایی، کولتووری گێرزێ (ناقادا II)، لە سەردەمی پێش مێژووی میسردا]] لە هونەر، وێژە، و فیلمەکاندا، کورتەباڵاکان زۆر بە دەگمەن وەکو کەسانی ئاسایی کە تەنها باڵایان کورتە وێنا دەکرێن، بەڵکو زۆرجار وەک جۆرێکی جیاوازی بوونەوەر پیشان دەدرێن. ڕۆماننووسان، هونەرمەندان، و سینەماکاران لەوانەیە گرنگییەکی ئەخلاقی یان جوانی‌ناسیی تایبەت بدەن بەو "جیاوازییە" یان نائاساییبوونەیان. وێناکردنی هونەریی کورتەباڵایی لەسەر گۆزە یۆنانییەکان و ئاسەوارەکانی تری سەردەمی کۆن دەبینرێت، لە نێویاندا هونەری میسری کۆن کە تێیدا پێدەچێت کورتەباڵاکان وەک دەرکەوتەیەکی خودایی سەیر کرابێتن، و تۆمارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان لەو سەردەمەدا توانیویانە بگەنە پێگەی بەرز لە کۆمەڵگەدا. <ref name="nunn">''Ancient Egyptian Medicine'', John F. Nunn, University of Oklahoma Press, 2002, pp. 78–79, {{ISBN|0-8061-3504-2}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051227102614.htm |وێبگە=Sciencedaily.com}}</ref> دەقی کۆنی هیندۆسیی "بهاگاڤاتا پورانا" نۆ بەش تەرخان دەکات بۆ ئەفسانەی (ڤامانا)، کە بریتییە لە دەرکەوتەیەکی کورتەباڵای خوداوەند (ڤیشنو). [[پەڕگە:Diego_Velázquez_–_El_bufón_el_Primo_(Museo_del_Prado,_1644).jpg|ڕاست|وێنۆک|کورتەباڵا دۆن سێباستیان دێ مۆرا، نزیکەی ساڵی ١٦٤٤ لەلایەن [[دیێگۆ ڤێلاسکێس|ڤێلاسکێزەوە]] کێشراوە]] وێناکردنی کورتەباڵایی هەروەها لە تابلۆ ئەوروپییەکان و چەندین وێنەی کێشراودا دەبینرێت. چەندین تابلۆی ئەوروپی (بەتایبەتی ئیسپانی) لە سەدەکانی ١٦ بۆ ١٩ کورتەباڵاکان بە تەنیا یان لەگەڵ کەسانی تردا پیشان دەدەن. لە پەڕتووکی تەلموددا (Talmud)، هاتووە کە کوڕی دووەمی فیرعەونی میسریی ناو ئینجیل کورتەباڵا بووە. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە میسرییە کۆنەکان ڕێزێکی زۆریان بۆ کورتەباڵاکان هەبووە. <ref name="dwarfism-egypt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kozma |first=Chahira |date=2005-12-27 |title=Dwarfs in ancient Egypt |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |url-status=dead |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=140A |issue=4 |pages=303–11 |doi=10.1002/ajmg.a.31068 |pmid=16380966 |s2cid=797288 |url-access=subscription |archive-url=/http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |archive-date=2013-01-05 |access-date=2008-11-12}}</ref> چەندین کەسایەتیی گرنگی ئەفسانەیی لە نەتەوەی (وایدۆت)ی ئەمریکای باکوور وەک کورتەباڵا وێنا کراون. <ref>Trigger, Bruce G., ''The Children of Aataentsic: A History of the Huron People to 1660'' McGill-Queen's University Press, 1987 {{ISBN|0-7735-0627-6}}, p. 529.</ref> لەگەڵ بەربڵاوبوونی میدیای جەماوەریدا، ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کورتەباڵاکان پیشان دەدەن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. کورتەباڵایی لە چەندین پەڕتووک، فیلم، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا وێنا کراوە وەک: (Willow)، (The Wild Wild West)، (The Man with the Golden Gun - کە دواتر لە Austin Powers دا گاڵتەی پێکرا)، (گەشتەکانی گۆلیڤەر لەلایەن جۆناثان سویفتەوە)، (The Wizard of Oz)، (Willy Wonka & the Chocolate Factory)، (Bad Santa)، (A Son of the Circus)، (Little People, Big World)، (The Little Couple)، (A Song of Ice and Fire - و وەرگێڕانە تەلەڤیزیۆنییەکەی Game of Thrones)، (Seinfeld)، (The Orator)، (In Bruges)، (The Tin Drum لەلایەن گونتەر گراسەوە)، بەرنامەی ڕاستەقینەی کورتخایەنی (The Littlest Groom)، و فیلمەکانی (The Station Agent) و (Zero). زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی (Pit Boss) لە کەناڵی (Animal Planet) باس لە ئەکتەری کورتەباڵا (شۆرتی ڕۆسی) و ئاژانسی بەهرەمەندەکانی "Shortywood Productions" دەکات، کە ڕۆسی بەکاریدەهێنێت بۆ دابینکردنی پارە بۆ پرۆسەی ڕزگارکردنی سەگەکانی جۆری پیت بوڵ بە ناوی "Shorty's Rescue". سێ کارمەندە هەمیشەیییەکەی ڕۆسی، کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون، کەسانی باڵاکورتن و ئاواتەخوازن ببنە ئەکتەر. لە ئەیلولی ٢٠١٤دا، کۆمپانیای (Creative Business House) بە هاوبەشی لەگەڵ (Donnons Leur Une Chance)، "نمایشی نێودەوڵەتیی جلوبەرگی کورتەباڵاکان"یان دروستکرد بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی متمانەبەخۆبوونی ئەو کەسانەی بە کورتەباڵاییەوە دەژین. چەندین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەقینە لە کەناڵی (Lifetime)، کە بە (Little Women: LA) لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، تیشکیان خستە سەر ژیانی ئەو ژنانەی کە بە کورتەباڵاییەوە لە چەندین شاری جیاوازی سەرانسەری ئەمریکادا دەژین. == سەرچاوەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان||d=Q194101|c=Category:Dwarfism|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=dwarf|species=no}}{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles> * [https://www.littlepeopleoftheworld.org/ Little People of the World Organization] Archived 2021-05-10 at the Wayback Machine [Hub for all International Organizations; services/advocacy/know your rights/support] * [http://www.lpaonline.org/ Little People of America] (Includes a list of International support groups) * [http://www.littlepeopleofcanada.com/ Little People of Canada] (Includes a list of Canadian Provincial support groups) * [https://littlepeopleuk.org/ Little People UK] * [http://www.dsauk.org/ Dwarf Sports Association UK] * [https://rgauk.org/ Restricted Growth Association UK] [[پۆل:باڵای مرۆڤ]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] geddmu7x4nr4fan3e87ql1xe0lnvvnu 1591703 1591638 2026-06-18T17:01:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]]، [[دەروازە:ژینناسی|ژینناسی]] و [[دەروازە:کۆمەڵگا|کۆمەڵگا]] 1591703 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کورتەباڵایی|image=Ethan Crough, male dwarf.jpg|caption=پیاوێک لە [[کۆڵومبس، ئیندیانا]]، تووشبوو بە کورتەباڵایی [[ئاکۆندرۆپلاژیا|ئاکۆندرۆپلاژی]]|field=زانستی کوێرەڕژێنەکان (ئێندۆکراینۆلۆژی)، بۆماوەزانیی پزیشکی|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|w|ɔːr|f|ɪ|z|əm|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Dwarfism.wav}}|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە لە ڕژێنی ژێر مێشککە (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)، تێکچوونە بۆماوەییەکان|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=|image_size=250}}'''کورتەباڵایی''' (Dwarfism) حاڵەتێکە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا کە بە بچووکیی قەبارە یان کورتیی باڵا بە شێوەیەکی نائاسایی دەناسرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/dwarfism |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> لە مرۆڤدا، ئەم حاڵەتە پێناسە دەکرێت بە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، بەبێ گوێدانە ڕەگەزی کەسەکە؛ تێکڕای باڵای پێگەیشتووان لە ناو کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا نزیکەی ١٢٠ سانتیمەترە. <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ - Disproportionate dwarfism" بە کورتیی پەلەکان (قۆڵ و قاچ) یان کورتیی قەدە (ناوچەی سنگ و سک) دەناسرێتەوە. بەڵام لە حاڵەتەکانی "کورتەباڵاییی هاوسەنگ - Proportionate dwarfism"دا، هەردوو پەلەکان و قەدە بە شێوەیەکی نائاسایی بچووک دەبن. بەزۆری ئاستی زیرەکی لەم کەسانەدا ئاساییە، و زۆربەیان تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراویان (Life expectancy) نزیکە لە کەسانی ئاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/conditions/restricted-growth/Pages/Introduction.aspx |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Nhs.uk |زمان=en}}</ref> <ref name="Pau2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Pauli |first=RM |last2=Adam |first2=MP |last3=Ardinger |first3=HH |last4=Pagon |first4=RA |last5=Wallace |first5=SE |last6=Bean |first6=LJH |last7=Mefford |first7=HC |last8=Stephens |first8=K |last9=Amemiya |first9=A |last10=Ledbetter |first10=N |date=2012 |title=Achondroplasia |journal=GeneReviews |pmid=20301331}}</ref> بەگشتی کەسانی کورتەباڵا دەتوانن منداڵیان ببێت، هەرچەندە مەترسیی زیاتر لەسەر دایکەکە و منداڵەکە هەیە کە پەیوەستە بە جۆری حاڵەتە بنەڕەتییەکەوە. باوترین و ناسراوترین جۆری کورتەباڵایی لە مرۆڤدا (کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت) بریتییە لە (ئەکۆندرۆپلازیا - Achondroplasia)، کە تێکچوونێکی بۆماوەییە و تێیدا پەلەکان زۆر کورت دەبن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> (کەمیی هۆڕمۆنی گەشە - Growth hormone deficiency) بەرپرسیارە لە زۆربەی حاڵەتەکانی تر. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> هەروەها چەندین هۆکاری تری دەگمەن هەیە. چارەسەرکردنی ئەم حاڵەتە پشت دەبەستێت بە هۆکارە بنەڕەتییەکەی. ئەوانەی کە تێکچوونی بۆماوەییی وەکو گەشەی نائاساییی ئێسک و کڕکڕاگەیان (Osteochondrodysplasia) هەیە، هەندێک جار دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەری یان چارەسەری فیزیکییەوە (سروشتی) چارەسەر بکرێن. تێکچوونە هۆڕمۆنییەکانیش دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی هۆڕمۆنی گەشەوە چارەسەر بکرێن، پێش ئەوەی پلێتەکانی گەشەی ئێسکی منداڵەکە (Growth plates) بەیەکەوە بلکێن و دابخرێن. زۆرجار کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی پێداویستیی ژینگەییی گونجێندراو بەکاردەهێنن، وەکو کەلوپەلی ناوماڵی تایبەت. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> چەندین گرووپی پاڵپشتی هەن کە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن بۆ یارمەتیدانی ئەم تاکانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیاکارییە کۆمەڵایەتییەی کە لەوانەیە دووچاری ببن. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> سەرباری لایەنە پزیشکییەکانی ئەم حاڵەتە، چەندین لایەنی کۆمەڵایەتیش بوونیان هەیە. بۆ کەسێکی تووشبوو، جیاکاری لەسەر بنەمای باڵا دەتوانێت ببێتە هۆی گاڵتەپێکردن لە قۆناغی منداڵیدا و جیاکاری پێکردن لە قۆناغی پێگەیشتوویدا. <ref name="UPenn">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710052009/http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 July 2007 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022}}</ref> لە وڵاتانی ئینگلیزی زماندا، ئەو زاراوانەی کە لەلایەن کەسانی تووشبووەوە پەسەندکراون بریتین لە "کورتەباڵا - Dwarf"، "کەسی بچووک - Little person"، یان "کەسی باڵا کورت - Person of short stature". <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.littlepeopleuk.org/ |ڕێکەوتی سەردان=3 October 2013}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی (Midget - کورتەبنە) بەکاردەهێنرا بۆ وەسفکردنی کەسانی کورتەباڵا؛ بەڵام، ئێستا هەندێک کەس ئەم زاراوەیە بە سووکایەتیپێکردن دەزانن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/midget |وێبگە=Merriam-Webster.com Dictionary}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Dackelpferd.jpg|وێنۆک|کورتەباڵایی هاوشێوەی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانیشدا دەردەکەوێت؛ بۆ نموونە دەکرێت لە ئەسپەکاندا نیشانەکانی (ئەکۆندرۆپلازیا) بوونیان هەبێت، وەک ئەوەی لێرەدا لە تەنیشت کەسێکی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا پیشان دراوە. تەواوی ڕەچەڵەکە بچووکەکانی سەگ (Small dog breeds) دیاردەی کورتەباڵاییان تێدایە (قەبارەی ستاندارد و بنەڕەتیی سەگەکان، بەبێ هەبوونی دەستێوەردانی مرۆڤ، هاوتا و هاوشێوەی قەبارەی گورگەکانە).]] کورتەباڵایی پێناسە کراوە بە هەبوونی باڵای ١٤٧ سانتیمەتر یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-08-04 |ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-03 |وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-04 |وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> یان وەکو پێناسەیەکی جێگرەوە، هەبوونی باڵایەک کە بەلایەنی کەمەوە دوو لادانی پێوانەیی (Standard deviations) کەمتر بێت لە تێکڕای باڵای دانیشتووانی ناوچەکە، بە ڕەچاوکردنی تەمەن، ڕەگەز، و ڕەچەڵەک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Jain |first=Megha |last2=Saber |first2=Ahmed Y. |date=2023-06-24 |title=Dwarfism |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563282/ |journal=StatPearls [Internet] |publisher=StatPearls Publishing |access-date=23 March 2025}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Grunauer |first=Michelle |last2=Jorge |first2=Alexander A L |date=Feb 2018 |title=Genetic short stature |journal=Growth Horm IGF Res. |volume=38 |issue=Epub 2017 Dec 6 |pages=29–33 |doi=10.1016/j.ghir.2017.12.003 |pmid=29249624}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 January 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/growthcharts/clinical_charts.htm |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Cdc.gov}}</ref> کۆمەڵێکی بەرفراوان لە تایبەتمەندییە جەستەیییەکان لەم حاڵەتەدا هەن. جیاوازییەکان لە نێوان تاکەکاندا دەستنیشان دەکرێن لە ڕێگەی دیاریکردن و چاودێریکردنی ئەو تێکچوونە بنەڕەتییانەی هۆکاری حاڵەتەکەن. لەوانەیە هیچ ئاڵۆزکارییەکی تەندروستی بوونی نەبێت جگە لە خۆگونجاندنیان لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا. زاراوەی "کورتیی باڵا - Short stature" زاراوەیەکی باوە کە جێگەی "کورتەباڵایی" دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا. بەڵام، ئەو کەسانەی جۆرێکی سووکی گەشەی نائاساییی ئێسکیان (Skeletal dysplasia) هەیە، لەوانەیە کورتەباڵایی نەیانگرێتەوە. لە هەندێک حاڵەتی چارەسەرنەکراوی هایپۆکۆندرۆپلازیادا (Hypochondroplasia)، پیاوان باڵایان دەگاتە ١٦٥ سانتیمەتر. هەرچەندە ئەمە بە بەراورد کورتە، بەڵام ناکەوێتە خانە توندەکانی خشتەکانی گەشەکردنەوە. "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ" بە کورتیی پەلەکان یان کورتیی قەدە دەناسرێتەوە. لە ئەکۆندرۆپلازیادا، کەسەکە قەدەیەکی قەبارە مامناوەندی هەیە لەگەڵ پەلی کورت و ناوچەوانێکی گەورەتر لە قەبارەی ئاسایی. <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> زۆرجار تایبەتمەندییەکانی دەموچاویش کاریگەرییان دەکەوێتە سەر. تەسکبوونەوەی کەناڵی دڕکەپەتک، هەوکردنی گوێ، و ئاو کۆبوونەوەی مێشک (Hydrocephalus) تێیاندا باون. "کورتەباڵاییی هاوسەنگ" بە کورتیی قەدە و پەلەکان پێکەوە دەناسرێتەوە، <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> کە دەبێتە هۆی ئەوەی باڵای کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە خوار تێکڕای ئاسایییەوە بێت. زۆرجار گەشەی سێکسی لەم جۆرەدا دوادەکەوێت یان تێکدەچێت تا قۆناغی پێگەیشتووییش. ئەم جۆرەی کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی کوێرەڕژێنەکانەوە دروست دەبێت نەک بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە. کاریگەرییە جەستەیییەکانی شێواویی ئێسکەکان بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێن. زۆرجار ئازاری جومگەیان لەگەڵدایە کە بەهۆی ناڕێکیی ڕیزبوونی ئێسکەکانەوە، یان پەستاوتنی دەمارەکانەوە دروست دەبێت. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> نەخۆشیی داخورانی پێشوەختەی جومگەکان، چەمانەوەی زۆری بڕبڕەی پشتی بەشی خوارەوە، یان خواریی بڕبڕەی پشت، و تەسکبوونەوەی دڕکەپەتک دەکرێت ببنە هۆی ئازار و کەمئەندامی. <ref name="seattle-dysplasia">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070504091309/http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2007-05-04 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> بچووکیی قەبارەی قەفەزەی سنگ دەکرێت ببێتە هۆی سنووردارکردنی گەشەی سییەکان و کەمبوونەوەی کاراییی هەناسەدان. هەندێک جۆری کورتەباڵایی پەیوەندییان هەیە بە تێکچوونی کاراییی ئەندامەکانی ترەوە وەکو مێشک یان جگەر، کە هەندێک جار هێندە سەختە کە دەبێتە کەمئەندامییەکی گەورەتر لە خودی کێشەی ئێسکەکان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> <ref name="pmid5946547">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Escamilla RF, Hutchings JJ, Li CH, Forsham P |date=August 1966 |title=Achondroplastic dwarfism. Effects of treatment with human growth hormone |journal=Calif Med |volume=105 |issue=2 |pages=104–10 |pmc=1516352 |pmid=5946547}}</ref> لە زۆربەی حاڵەتەکانی گەشەی نائاساییی ئێسکدا، وەک ئەکۆندرۆپلازیا، کاراییی مێشک و ژیری تێکناچێت. <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-29 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> بەڵام کۆنیشانەگەلێک هەن کە دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر پێکهاتەی کەللەسەر و گەشەی مێشک، کە بە توندی کاراییی مێشکی دادەبەزێنن. ئەگەر مێشک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەهۆی تێکچوونە بنەڕەتییەکەوە زیانی پێنەگەیشتبێت، ئەوا ئەگەری تێکچوونی مێشکی کە بگەڕێتەوە بۆ کورتەباڵایی زۆر کەمە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130210025422/http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2013-02-10 |ڕێکەوتی سەردان=2009-02-22}}</ref> سنووردارکردنە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە لەوانەیە لە نیشانە جەستەیییەکان زیاتر پەکخەر بن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی منداڵی و هەرزەکاریدا. بەڵام کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی بەپێی کەسەکان زۆر جیاوازن لەو ئاستەی کە تا چەند بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی سۆزدارییان کاریگەریی تێدەکرێت. * پێشداوەریی کۆمەڵایەتی دژی کورتەباڵاییی توند، دەکرێت دەرفەتە کۆمەڵایەتی و هاوسەرگیرییەکان کەم بکاتەوە. <ref name="{{ISBN|0-8018-8121-8}}">{{Cite book|last=Hall, Judith A.|title=Dwarfism: medical and psychosocial aspects of profound short stature|last2=Adelson, Betty M.|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2005|isbn=0-8018-8121-8|location=Baltimore}}</ref> <ref name="pmid12884421">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gollust SE, Thompson RE, Gooding HC, Biesecker BB |date=August 2003 |title=Living with achondroplasia in an average-sized world: an assessment of quality of life |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajmg.a.20127 |journal=American Journal of Medical Genetics Part A |volume=120A |issue=4 |pages=447–58 |doi=10.1002/ajmg.a.20127 |pmid=12884421 |s2cid=38614817 |url-access=subscription}}</ref> * چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە دەرفەتی کارکردن بۆ ئەم کەسانە کەمترە. کورتیی باڵای توند پەیوەندیی هەیە بە کەمیی داهاتەوە. <ref name="pmid12884421" /> * لەوانەیە متمانەبەخۆبوون دابەزێت و کاریگەری بکاتە سەر پەیوەندییە خێزانییەکان. * کورتەباڵاییی زۆر توند (لە مەودای ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتر یان ٢ بۆ ٣ پێ)، ئەگەر ژینگەی بۆ نەگونجێنرێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگر لە بەردەم چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا، وەکو شۆفێریکردن یان بەکارهێنانی ئەو مێزانەی بۆ کەسانی ئاسایی دروستکراون. تایبەتمەندییە باوەکانی تری کورتەباڵایی وەکو کەوانەییبوونی ئەژنۆکان و کورتیی نائاساییی پەنجەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەکانی پشتی مرۆڤ و سەختی لە ڕۆیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەلوپەلەکاندا. * منداڵانی کورتەباڵا بەتایبەتی زیاتر ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن و توانج دەبنەوە لەلایەن هاوپۆلەکانیانەوە. لەبەر ئەوەی کورتەباڵایی تا ڕادەیەک دەگمەنە، منداڵان لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری بکەن لە هاوتەمەنەکانیان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> == هۆکارەکان == [[پەڕگە:Seneb_and_wife_statue.jpg|وێنۆک|''(سێنێب)، بەرپرسی داد و قەشە بۆ فیرعەونەکانی میسری کۆن (خوفو) و (جێدێفرێ)، لەگەڵ (سێنێتیتێس)ی هاوسەری و منداڵەکانیان'' <ref>''Ancient Egypt: Kingdom of the Pharaohs'', R. Hamilton, p. 47, Paragon, 2006, {{ISBN|1-4054-8288-5}}</ref>]] کورتەباڵایی دەکرێت لە دەرەنجامی چەندین حاڵەتی پزیشکییەوە دروست بێت، کە هەریەکەیان نیشانە و هۆکاری جیاوازی خۆیان هەیە. کورتە باڵای توند لە مرۆڤدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ، بەزۆری هۆکارێکی هۆڕمۆنی هەیە، وەک کەمیی هۆڕمۆنی گەشە، کە جاران پێی دەوترا کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> ئەکۆندرۆپلازیا (Achondroplasia) بەرپرسە لە زۆربەی حاڵەتەکانی کورتەباڵایی لە مرۆڤدا، بەدوایدا گەشەی نائاساییی سپۆندیلۆئێپیفیزیال ([[:en:Spondyloepiphyseal_dysplasia|spondyloepiphyseal dysplasia]]) و گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک ([[:en:Diastrophic_dysplasia|diastrophic dysplasia]]) دێن. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> === ئەکۆندرۆپلازیا === ناسراوترین و باوترین جۆری کورتە باڵایییە لە مرۆڤدا، کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا ٤ بۆ ١٥ حاڵەت ڕوودەدەن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Çevik |first=Banu |last2=Çolakoğlu |first2=Serhan |year=2010 |title=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |url=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |url-status=dead |journal=M.E.J. Anesth. |volume=20 |issue=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |archive-date=July 13, 2018}}</ref> ئەم حاڵەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی پەل کورتی ڕایزۆمێلیک (Rhizomelic - واتە نزیکترین بەشی پەلەکان لە قەدە کورت دەبن)، زیادبوونی چەمانەوەی بڕبڕەی پشت، و شێواویی لە گەشەی کەللەسەردا. لە ئەکۆندرۆپلازیادا پەلەکانی جەستە بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کورتترن لە قەدە (ناوچەی سک)، لەگەڵ سەری گەورەتر لە قەبارەی مامناوەند و تایبەتمەندیی دیاریکراوی دەموچاو. ئەکۆندرۆپلازیا تێکچوونێکی بۆماوەییی زاڵە (Autosomal dominant) کە بەهۆی بوونی [[ئەلیل|ئەلیلێکی]] (Allele) گۆڕاوەوە لە [[جینۆم|جینۆمدا]] دروست دەبێت. ئەگەر جووتێک ئەلیلی ئەکۆندرۆپلازیا بوونیان هەبێت، دەرەنجامەکەی کوشندەیە، کە زۆرجار لە کاتی لەدایکبووندا دەمرن. ئەکۆندرۆپلازیا بریتییە لە بازدانێک لە وەرگری هۆکاری گەشەی فایبرۆبلاست ٣ (FGFR3). لەم حاڵەتەدا، بازدانەکە وادەکات وەرگری (FGFR3) بە شێوەیەکی بەردەوام چالاک بێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی سەرکوتکردن و ڕێگریکردن لە گەشەی ئێسک. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2008-09-26 |ناونیشان=http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030607165211/http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=June 7, 2003 |ڕێکەوتی سەردان=2008-10-01 |وێبگە=Genetics Home Reference}}</ref> === کەمیی هۆڕمۆنی گەشە === حاڵەتێکی پزیشکییە کە تێیدا جەستە بڕی پێویست لە هۆڕمۆنی گەشە بەرهەم ناهێنێت. هۆڕمۆنی گەشە، کە بە (سۆماتۆترۆپین - Somatotropin)یش دەناسرێت، هۆڕمۆنێکی [[پۆلیپێپتاید|پۆلیپێپتایدییە]] کە هاندەری گەشە و زۆربوونی خانەکانە. ئەگەر ئەم هۆڕمۆنە کەم بێت، لەوانەیە دواکەوتن یان وەستانی گەشە بە ڕوونی دەربکەوێت. ئەو منداڵانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە لەوانەیە بە خاوی گەشە بکەن و باڵغبوونیان بە چەند ساڵێک یان بۆ کاتێکی نادیار دوابکەوێت. کەمیی هۆڕمۆنی گەشە تاکە هۆکاری دیاریکراوی نییە. دەکرێت بەهۆی بازدان لە جینی دیاریکراودا، زیانگەیشتن بە ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن، کۆنیشانەی تێرنەر ([[:en:Turner's_syndrome|Turner's syndrome]])، خراپیی خۆراک، <ref name="ghdeficiency">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090116030454/http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-01-16 |ڕێکەوتی سەردان=2009-01-16}}</ref> یان تەنانەت فشاری دەروونییەوە دروست ببێت (کە دەبێتە هۆی کورتەباڵاییی دەروونی). کۆنیشانەی لارۆن (بێ‌ هەستیاریی هۆڕمۆنی گەشە) یەکێکی ترە لە هۆکارەکان. ئەوانەی کێشەی هۆڕمۆنی گەشەیان هەیە بەزۆری جەستەیەکی هاوسەنگیان (قەبارەی پەلەکان بەراورد بە بەشەکانی تری جەستە) هەیە. === گەشەی نائاساییی مێتاترۆپیک === زاراوەی مێتاترۆپیک بە واتای "گۆڕینی شێوە" دێت و ئاماژەیە بۆ ئەم جۆرە لە گەشەی نائاساییی ئێسک کە تێیدا نائاسایییەک لە پلێتەکانی گەشەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-02-03 |ناونیشان=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/metatropic-dysplasia#:~:text=What%20is%20metatropic%20dysplasia%3F,flattening%20of%20the%20vertebral%20bodies |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02}}</ref> گۆڕانکارییە ئێسکییەکان بەپێی کات بەردەوام دەبن و لەوانەیە پێویست بە نەشتەرگەری بکات بۆ پاراستنی سییەکان. <ref name="NIH Rared Dseases">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت= |ناونیشان=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3571/metatropic-dysplasia |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Rarediseases.info.nih.gov}}</ref> نیشانەکانی کە لە کاتی لەدایکبوونەوە دەست پێدەکەن دەکرێت سووک بن یان کوشندە بن. <ref name="Medlineplus.gov">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/genetics/condition/metatropic-dysplasia/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2022 |وێبگە=Medlineplus.gov}}</ref> کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناسراو هەن لەو تاکانەی کە ئەم تێکچوونە بۆماوەییەیان هەیە. هەندێکیان بریتین لە کورتیی باڵا، تەسکبوونەوەی سنگ، "تایبەتمەندییەکانی دەموچاو وەکو ناوچەوانی دەرپەڕیو، کەم‌ گەشەکردنی شەویلگەی سەرەوە، کوڵمەکان و کونی چاوەکان (گەشەنەکردنی بەشی ناوەڕاستی دەموچاو)، و شەویلگەیەکی چوارگۆشەیی." <ref name="NIH Rared Dseases" /> ئەم جۆرە بە گەشەیەکی نائاساییی توندتری ئێسک دادەنرێت، بەڵام زۆر دەگمەنە و ژمارەی دروستی تووشبووانی نادیارە. <ref name="Medlineplus.gov" /> پێشبینیی پزیشکی تا ڕادەیەکی زۆر بەپێی قورسیی حاڵەتی هەر کەسێک دەگۆڕێت، و لەوانەیە کاریگەری لەسەر تەمەنی چاوەڕوانکراو نەبێت مەگەر ناڕێکی لە کۆئەندامی هەناسەدان ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2017-05-17 |ناونیشان=https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=en&Expert=2635 |ڕێکەوتی سەردان=2022-03-02 |وێبگە=Orpha.net}}</ref> === هۆکارەکانی تر === هۆکارەکانی تری کورتەباڵایی بریتین لە گەشەی نائاساییی زگماکیی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (Spondyloepiphyseal dysplasia congenita)، گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (Diastrophic dysplasia)، سوودۆئەکۆندرۆپلازیا (Pseudoachondroplasia)، هایپۆکۆندرۆپلازیا (Hypochondroplasia)، کۆنیشانەی نوونان (Noonan syndrome)، کورتەباڵاییی بنەڕەتی (Primordial dwarfism)، کۆنیشانەی کۆکەین (Cockayne syndrome)، گەشەی نائاساییی کنیست (Kniest dysplasia)، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner syndrome)، نەخۆشیی شوشەییی ئێسک (Osteogenesis imperfecta, OI)، و کەم‌کارکردنی تیڕۆید (Hypothyroidism). کورتیی باڵای توند لەگەڵ شێواویی ئێسکەکان هەروەها لە چەندین جۆری میوکۆپۆلیساکاریدۆسس (Mucopolysaccharidoses) و نەخۆشییەکانی تری کەڵەکەبوون (Storage disorders) دەردەکەوێت. هایپۆگۆنادۆترۆپیک هایپۆگۆنادیزم (Hypogonadotropic hypogonadism) دەتوانێت ببێتە هۆی کورتەباڵاییی هاوسەنگ، بەڵام کاتی. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگی NPR2 (NPR2 disproportionate dwarfism) لەم دواییانەدا دۆزرایەوە کە بەهۆی [[جینی گۆڕاو|جینێکی گۆڕاو]] (Mutant gene) دروست دەبێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.jbc.org/article/S0021-9258(19)60512-0/pdf |وێبگە=Jbc.org |format=PDF}}</ref> == دەستنیشانکردن == کورتەباڵایی زۆرجار لە قۆناغی منداڵیدا دەستنیشان دەکرێت لەسەر بنەمای نیشانە بینراوەکان. پشکنینی جەستەیی بەزۆری بەسە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە دیاریکراوەکانی کورتەباڵایی، بەڵام پشکنینی بۆماوەیی و وێنەگرتنی پزیشکی دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی حاڵەتە دروستەکە. لە قۆناغی گەنجێتیی کەسێکدا، خشتەکانی گەشەکردن کە چاودێریی باڵا دەکەن دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە شاراوەکانی کورتەباڵایی کە هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەییی زەقی تریان نییە. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html |ڕێکەوتی سەردان=2015-06-30}}</ref> کورتیی باڵا یان وەستانی گەشە لە کاتی گەنجێتیدا بەزۆری ئەو هۆکارەیە کە وا دەکات حاڵەتەکە سەرنجی پزیشکی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. زۆرجار گومانی گەشەی نائاساییی ئێسک دەکرێت بەهۆی تایبەتمەندییە جەستەیییە ڕوونەکانەوە (بۆ نموونە، شێوەی نائاساییی دەموچاو یان کەللەسەر)، یان بەهۆی هەبوونی دایک یان باوکێکی تووشبووەوە، یانیش بەهۆی ئەوەی پێوانەکانی جەستە (درێژیی قۆڵەکان، ڕێژەی بەشی سەرەوە بۆ خوارەوەی جەستە) ئاماژە بە ناهاوسەنگی دەکەن. زۆرجار تیشکی ئێکس (X-rays) بۆ ئێسکەکان کلیلە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی گەشەی نائاساییی ئێسک، بەڵام تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن نییە. زۆربەی ئەو منداڵانەی کە گومانیان لێ دەکرێت، ڕەوانەی کلینیکەکانی بۆماوەزانی دەکرێن بۆ پشتڕاستکردنەوە و ڕاوێژی بۆماوەیی. لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە، پشکنینی بۆماوەیی بۆ هەندێک لە تێکچوونە دیاریکراوەکان بەردەست بووە. <ref name="mayo-diagnosis">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-08-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=tests-and-diagnosis |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لە کاتی هەڵسەنگاندنێکی پزیشکیی سەرەتاییدا بۆ کورتەباڵایی، نەبوونی ناهاوسەنگی لە جەستەدا و نیشانەکانی تری سەرەوە، زۆرجار ئاماژەن بۆ هۆکاری تر جگە لە گەشەی نائاساییی ئێسکەکان. === پۆلێنکردن === [[پەڕگە:Lavinia_Warren_-_Brady-Handy.jpg|وێنۆک|(لاڤینیا وارێن)، ئەکتەرێک کە تووشبووی کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن بوو (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)]] لە پیاوان و ژناندا، تاکە مەرج بۆ ئەوەی کەسێک بە کورتەباڵا هەژمار بکرێت بریتییە لە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، و زۆربەی کات لەسەر بنەمای ئەو حاڵەتە بنەڕەتییەی کە هۆکاری کورتیی باڵاکەیە پۆلێن دەکرێت. کورتەباڵایی بەزۆری بەهۆی گۆڕانکارییەکی بۆماوەییەوەیە؛ بۆ نموونە ئەکۆندرۆپلازیا بەهۆی بازدانێکەوەیە لە کرۆمۆسۆمی ٤دا. ئەگەر کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی پزیشکییەوە دروست ببوو، ئەوا کەسەکە بە ناوی ئەو تێکچوونە دەستنیشانکراوە بنەڕەتییەوە ناودەبرێت. زۆرجار ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەسەر بنەمای هاوسەنگیی جەستە پۆلێن دەکرێن. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ ئاماژەیە بۆ ئەو تێکچوونانەی کە دەبنە هۆی قەبارەی نائاسایی لە بەشەکانی جەستەدا، لە کاتێکدا کورتەباڵاییی هاوسەنگ دەبێتە هۆی وەستانێکی یەکسان لە گەشەی تەواوی جەستەدا. ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەوانەیە بەپێی یەکێک لە سەدان ناو پۆلێن بکرێن، کە بەزۆری پێکهاتەن لەم ڕەگ و وشە بنەڕەتییانەی خوارەوە: * شوێن ** ڕایزۆمێلیک (rhizomelic) = ڕەگ یان بن، واتە ئێسکەکانی بەشی سەرەوەی قۆڵ یان ڕان. ** میزۆمێلیک (mesomelic) = ناوەڕاست، واتە ئێسکەکانی پێشوو-قۆڵ یان بەشی خوارەوەی قاچ. ** ئەکرۆمێلیک (acromelic) = کۆتایی، واتە ئێسکەکانی دەست و پێ. ** مایکرۆمێلیک (micromelic) = تەواوی پەلەکان کورتن. * سەرچاوە ** کۆندرۆ (chondro) = پەیوەست بە کڕکڕاگە. ** ئۆستیۆ (osteo) = پەیوەست بە ئێسک. ** سپۆندیلۆ (spondylo) = پەیوەست بە بڕبڕەکانی پشت. ** پلازیا (plasia) = پێکهاتن یان دروستبوون. ** ترۆفی (trophy) = گەشەکردن. نموونەکانیان وەک ئەکۆندرۆپلازیا و کۆندرۆدیسترۆفی. == خۆپاراستن و ڕێگریکردن == لە ئێستادا ڕێگریکردن لە زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی مەحاڵە چونکە هۆکارەکەیان بۆماوەیییە. دەکرێت ئەو حاڵەتە بۆماوەییانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لە ڕێگەی پشکنینی بۆماوەییەوە دەستنیشان بکرێن، ئەمەش لە ڕێگەی پشکنین بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی کە دەبنە هۆی حاڵەتەکە. بەڵام بەهۆی زۆریی هۆکارەکانی کورتەباڵاییەوە، لەوانەیە مەحاڵ بێت بە تەواوی دیاری بکرێت ئایا منداڵێک بە کورتەباڵایی لەدایک دەبێت یان نا. ئەو کورتەباڵایییەی لە ئەنجامی بەدخۆراکی یان کێشەی هۆرمۆنییەوە دروست دەبێت، دەکرێت بە سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو یان چارەسەری هۆرمۆنی چارەسەر بکرێت. کەمیی هۆرمۆنی گەشە دەکرێت لە ڕێگەی دەرزیی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤەوە لە قۆناغی منداڵیدا چارەسەر بکرێت. <ref>{{Citation |last=Jørgensen |first=Jens O.L. |title=Clinical Aspects of Growth Hormone Deficiency in Adults |date=2005 |work=Growth Hormone Deficiency in Adults |volume=33 |pages=1–20 |url=https://www.karger.com/Article/Abstract/88338 |publisher=KARGER |doi=10.1159/000088338 |isbn=3-8055-7992-6 |pmid=16166752 |last2=Christiansen |first2=Jens S. |url-access=subscription}}</ref> == مامەڵە و چارەسەرکردن == گۆڕانکارییە بۆماوەییەکانی زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی کە بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە دروست دەبن هێشتا ناتوانرێت دەستکاری بکرێن، هەر بۆیە دەستێوەردانە چارەسەرییەکان بەزۆری ئامانجیان ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی ئازار یان کەمئەندامییە جەستەیییەکانە، زیادکردنی باڵای کەسەکە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، یان کەمکردنەوەی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و باشترکردنی خۆگونجاندنی کۆمەڵایەتییە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> ئەو جۆرانەی کە پەیوەستن بە کۆئەندامی کوێرەڕژێنەکانەوە دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە چارەسەر بکرێن. ئەگەر هۆکارەکە کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە بێت لە پێش قۆناغی باڵقبووندا، پێدانی هۆرمۆنی گەشەی زیادە دەتوانێت نائاسایییەکە چارەسەر بکات. بەڵام ئەگەر خودی وەرگری هۆرمۆنی گەشە زیانی بەرکەوتبێت، ئەوا چارەسەرکردنی حاڵەتەکە سەختتر دەبێت. تەمبەڵیی ڕژێنی دەرەقی هۆکارێکی تری ئەگەردارە بۆ کورتەباڵایی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە کۆنترۆڵ بکرێت. دەرزییەکانی هۆرمۆنی دەرەقی دەتوانن کاریگەرییەکانی حاڵەتەکە کەم بکەنەوە، بەڵام لەوانەیە ناهاوسەنگیی جەستە بە هەمیشەیی بمێنێتەوە. دەکرێت ئازار و کەمئەندامییەکان لە ڕێگەی چارەسەری فیزیکی، بەستەری پزیشکی (Braces) یان ئامێرە پاڵپشتییەکانی تر، یان لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە کەم بکرێنەوە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-09-27 |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18}}</ref> تاکە دەستێوەردانە سادەکان کە وادەکەن باڵای کەسەکە بەرزتر دەربکەوێت، بریتین لە باشترکردنی شێوازی پۆشاک، وەکو بەکارهێنانی پێڵاوی پاژنە بەرز یان شێوازی قژ. هۆرمۆنی گەشە زۆر بە دەگمەن بۆ کورتیی باڵای پەیوەست بە گەشەی نائاساییی ئێسک بەکاردێت، چونکە سوودی بەرزبوونی باڵاکە بەزۆری کەمە (کەمتر لە ٥ سم) و تێچووەکەشی بەرزە. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |year=2003 |title=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |url=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |volume=60 Suppl 3 |issue=3 |pages=65–70 |doi=10.1159/000074504 |pmid=14671400 |s2cid=29174195 |url-access=subscription |access-date=2008-11-17}}</ref> کاریگەرترین ڕێگا بۆ زیادکردنی باڵای پێگەیشتووان بە بڕی چەند ئینجێک بریتییە لە پرۆسەی ڕاکێشان و درێژکردنی ئێسک (Distraction osteogenesis)، هەرچەندە بەردەستبوونی سنووردارە و تێچووەکەی زۆر بەرزە، هەم لە ڕووی دارایی و هەم لە ڕووی ناڕەحەتی و تێکدانی شێوازی ژیانەوە. زۆربەی کەسانی کورتەباڵا ئەم بژاردەیە هەڵنابژێرن، و هێشتا جێگەی مشتومڕە. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> بۆ جۆرەکانی تری کورتەباڵایی، چارەسەری نەشتەرگەری گونجاو نییە. == کۆمەڵگە و کولتور == === زاراوەناسی === [[پەڕگە:Dwarfism_and_Gigantism.png|وێنۆک|''وێنەی بەراوردکاری لە تێزی پزیشکیی (تالبۆت)ی ساڵی ١٨٨٩ بە ناوی "پاشەکشە: هۆکارەکان، نیشانەکان و دەرەنجامەکانی"'']] [[پەڕگە:Two_Völuspá_Dwarves_by_Frølich.jpg|وێنۆک|دوو کورتەباڵای نۆرسی وەکو ئەوەی لە چاپی ساڵی ١٨٩٥ی شیعری ئێدای بە ناوی Völuspá لەلایەن لۆرێنز فرۆلیچەوە وێنا کراون]] زاراوەی گونجاو بۆ وەسفکردنی کەسێکی باڵاکورت (یان تووشبوو بە حاڵەتی بۆماوەییی ئەکۆندرۆپلازیا) بە شێوەیەکی نەرم و ڕێزدارانە پەرەی سەندووە. ناوی "dwarf" (کورتەباڵا) لە ئینگلیزیی کۆنەوە (dweorg) سەرچاوەی گرتووە، کە لە بنەڕەتدا ئاماژە بووە بۆ بوونەوەرێک لە ئەفسانەی جێرمانییەوە —کورتەباڵایەک— کە لە چیاکان و ناو زەویدا دەژیا، و پەیوەست بوو بە دانایی، ئاسنگەری، کانزاسازی و پیشەگەرییەوە. وشەناسی ئەم وشەیە جێگەی مشتومڕە، و زانایان چەندین بیردۆزی جیاوازیان سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە خستووەتەڕوو، لە نێویاندا ئەوەی کە کورتەباڵاکان لەوانەیە وەک ڕۆحی سروشت یان وەک بوونەوەرێک پەیوەست بە مەرگەوە دەرکەوتبێتن، یان وەک تێکەڵەیەک لە چەمکەکان. سەرچاوە وشەناسییە کێبڕکێکارەکان ئەمانە لەخۆدەگرن: بنەڕەتێکی هیندۆ-ئەوروپی *dheur- (بە واتای 'زیان')، بنەڕەتی هیندۆ-ئەوروپی *dhreugh (کە وشەی هۆڵەندیی نوێ droom 'خەون' و bedrog 'فێڵکردن'ی لێوە هاتووە)، هەروەها بەراوردکاری کراوە لەگەڵ وشەی هیندیی کۆن dhvaras (کە جۆرێکە لە بوونەوەری شەیتانی). پێدەچێت ئەم بوونەوەرە تا سەردەمێکی درەنگتر پەیوەست نەکرابێت بە کورتیی باڵاوە. زاراوەکانی "کەسی بچووک"، "LP"، و "کەسی باڵاکورت" زاراوەی دڵخواز و پەسەندکراون لەلایەن زۆرێک لەو کەسانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە، و لە کاتێکدا هەندێک کەس بە زاراوەی "Dwarf" (کورتەباڵا) ئاسوودە نین، بەڵام هێشتا زاراوەیەکی باوە لە هەندێک ناوچەدا. <ref>{{Citation |title=How are the terms "dwarf," "little person," and "person of short stature" commonly used? |url=https://www.washington.edu/doit/how-are-terms-dwarf-little-person-and-person-short-stature-commonly-used}}</ref> <ref>{{Citation |title=Preferred Terms |url=https://littlepeopleofontario.com/index.php?rt=product/category&path=64_79}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kennedy |first=Dan |ڕێکەوت=2006-08-08 |ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2009-03-13 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> بەڵام، شێوەی کۆی "dwarfs" بە پێچەوانەی "dwarves" بەگشتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا پەسەندترە، لەوانەیە لەبەر ئەوەی شێوەی کۆی "dwarves" لەلایەن نووسەر ([[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین|جەی. ئاڕ. ئاڕ. تۆلکین]])ەوە ناوبانگی پێدرا، کە بۆ وەسفکردنی ڕەگەزێک لە کارەکتەرەکانی پەڕتووکەکانی "شای ئەنگوستیلەکان" بەکاریهێنابوو کە لە کورتەباڵاکانی نۆرس دەچوون. <ref>{{Cite book|last=Tolkien|first=John Ronald Reuel|url=http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/articles/d/dwarves/dwarfpluralof.htm|title=The Return of the King|publisher=George Allen & Unwin|year=1955|pages=Appendix F}}</ref> زاراوەی "Midget" (کورتەبنە)، کە لە وشەناسیدا بە واتای "مێروویەکی پێوەدەری زۆر بچووک" دێت، <ref name="midget-def">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/midget |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=Online Etymology Dictionary}}</ref> لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوبانگی پەیدا کرد پاش ئەوەی (هارییەت بیچەر ستۆو) لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریهێنا کە تێیدا منداڵان و پیاوێکی زۆر کورتەباڵای پێ وەسف کردبوو. <ref name="dwarfism-pbshome" /> دواتر هەندێک لە کەسانی باڵاکورت ئەم وشەیەیان بە سووکایەتیپێکردن زانی چونکە ئەو زاراوەیە بوو کە بۆ وەسفکردنی کورتەباڵاکانی (پی. تی. بارنۆم) بەکاردەهێنرا کە بۆ مەبەستی کاتسەربردنی خەڵک لە نمایشی سەیروسەمەرەکاندا (Freak shows) بەکاردەهێنران. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2006-07-09 |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2006-05-16 |ڕێکەوتی سەردان=2006-11-14}}</ref> <ref name="Adelson2005">{{Cite book|last=Adelson|first=Betty M.|url=https://books.google.com/books?id=Ym5x3mq2p7EC&pg=PA295|title=The Lives Of Dwarfs: Their Journey From Public Curiosity Toward Social Liberation|publisher=Rutgers University Press|year=2005|isbn=9780813535487|page=295|access-date=8 December 2012}}</ref> هەروەها بە زاراوەیەکی دروستیش دانانرێت چونکە نە زاراوەیەکی پزیشکییە و نە ناوی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەشە، هەرچەندە هەندێک جار وەک زاراوەیەکی بازاڕی (Slang) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی زۆر کورتن، جا کورتەباڵاییان هەبێت یان نا. <ref name="midget-med">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 March 2003 |ناونیشان=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623204524/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2011-06-23 |ڕێکەوتی سەردان=2008-11-18 |وێبگە=MedicineNet}}</ref> === بەشداریکردن === تاکەکانی تووشبوو بە کورتەباڵایی توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی چالاکانە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەشداری بکەن. ئەوان دەستڕاگەیشتنیان بە پەروەردە و وەرزش هەیە، و دەتوانن کار و پیشە بگرنە بەر و لە چەندین بواری جیاوازدا کار بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Fred Short |ڕێکەوت=2008 |ناونیشان=https://www.lpaonline.org/assets/documents/Occupations%20and%20Professions.pdf |ڕێکەوتی سەردان=2023-11-18 |وێبگە=Little People of America |زمان=en}}</ref> === ''قبوڵکردن'' === زۆرجار کەسانی کورتەباڵا ڕووبەڕووی پێشداوەری و چەمکە باوە چەوتەکان (Stereotypes) دەبنەوە. لێکۆڵینەوەیەکی کلاین (٢٠١٩) دەریخستووە کە هۆشیاربوونەوە سەبارەت بە لەکەدارکردنی (Stigmatization) ئەم گرووپە دەتوانێت هاندەری بەشداریکردنی تەواوەتییان بێت لە کۆمەڵگەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Klein |first=A. |year=2019 |title=Stigmatization and Little People. |journal=Journal of Social Issues |language=en |volume=75 |issue=4 |pages=1133–1150}}</ref> لێکۆڵینەوەکەی گرین و پینتەر (٢٠١٨) لە بواری کۆمیدیا و دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت تێگەیشتنی زیاتر دابین بکات بۆ کەمکردنەوەی چەمکە چەوتەکان و هاندانی تێڕوانینێکی بابەتییانەتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Green; Pinter |first=C.M.; K |year=2018 |title=Humor, comedy, and consumer behavior: A social psychological perspective. |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=48 |pages=677–692}}</ref> === گونجاندنی ژینگە === [[پەڕگە:Pedal_extenders_for_short_statured_individuals_(skeletal_dysplasia).jpg|چەپ|وێنۆک|درێژکەرەوەی پایدەرەکان بۆ کەسانی باڵاکورت (ئەوانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە)]] لە ژیانی ڕۆژانەدا، کەسانی باڵاکورت ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە لەبەر ئەوەی ژینگەی دەوروبەر بۆ کەسانی قەبارە-مامناوەند دروست کراوە. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت تەنها بە یارمەتیی ئامرازی پاڵپشتی دەتوانن ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM)، چێشتخانە، دەستشۆر، و مەغسەلەکان بەکاربهێنن. کورسییە نزمەکان و پەیژە بچووکەکان ڕۆڵێکی تایبەت دەبینن، چونکە دەتوانرێت بە شێوازی جیاواز بەکاربهێنرێن بۆ پڕکردنەوەی جیاوازیی باڵا. کورسییەکان هەروەها بەسوودن وەکو جێپێ لە کاتی دانیشتندا، چونکە قاچی کەسانی باڵاکورت بە هەوادا شۆڕ دەبێتەوە کاتێک لەسەر کورسییەکی ئاسایی دادەنیشن، کە ئەمەش لە ماوەی درێژخایەندا دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی و لەوانەیە کارامەیییە جووڵەیییە وردەکان لە کاتی کارکردندا پەکبخات. بۆ هاتوچۆکردن، هەندێک لە تاکەکان سکۆتەر یان پایسکیلی تایبەت بەکاردەهێنن، چونکە دەکرێت بەپێی جۆری کورتیی باڵاکە ڕۆیشتن بۆ مەودای دوور کێشەدار بێت. لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی تایبەت و گونجێندراوەوە، زۆربەی کەسانی باڵاکورت دەتوانن بەبێ هیچ ڕێگرییەکی تر شۆفێری بکەن. بە شێوەیەکی گشتی، درێژکەرەوەی پایدەرەکان و کوشنێکی گونجێندراو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکەی پێویستن. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت هێندە درێژن کە دەتوانن بەبێ درێژکەرەوەی پایدەر شۆفێری بکەن. بەزۆری نەخۆشانی گەشەی نائاساییی ئێسک کە جووڵەیان سنووردارە دەتوانن دەرماڵە یان یارمەتیی دارایی بۆ کڕین یان گونجاندنی ئۆتۆمبێل وەربگرن لە ڕێگەی هاوکارییە حکومییەکان یان دابینکەرانی خزمەتگوزاریی چاکسازییەوە. === وەرزشی کورتەباڵاکان === کورتەباڵاکان لەلایەن چەندین ڕێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە پشتگیری دەکرێن و بەشداری لە کێبڕکێ وەرزشییەکاندا دەکەن. بۆ نموونە لە هەندێک لە یارییە وەرزشییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی کەمئەندامان (Paralympics)دا بەشدارییان پێ دەکرێت. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی ئەمریکا و کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا دەرفەت بۆ کورتەباڵاکان دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ئەمریکای باکوور و ئەوروپادا کێبڕکێ بکەن. یارییە جیهانییەکانی کورتەباڵاکان (WDG) بۆنەیەکی وەرزشیی فرە-یارییە بۆ وەرزشکارە باڵاکورتەکان. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە هەر چوار ساڵ جارێک یارییەکانی WDG ئەنجام دەدرێن و گەورەترین بۆنەی وەرزشیین لە جیهاندا کە تایبەت بن بە وەرزشکارە کورتەباڵاکان. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا مانگانە لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ بۆنە ڕێکدەخات بۆ وەرزشکارانی تووشبوو بە حاڵەتەکانی سنوورداربوونی گەشە لە بەریتانیادا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.dsauk.org/events/?daterange=2&region_ID=0 |ڕێکەوتی سەردان=2016-02-27 |وێبگە=Dsauk.org}}</ref> بۆ نموونە، زۆرجار مەلەکردن و لێخوڕینی پایسکیل پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە، چونکە ئەم چالاکییانە کەمترین فشار دەخەنە سەر بڕبڕەی پشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Philadelphia |first=The Children's Hospital of |ڕێکەوت=25 March 2014 |ناونیشان=http://www.chop.edu/conditions-diseases/skeletal-dysplasias |وێبگە=Chop.edu}}</ref> لە سەرەتاکانییەوە، زۆرانبازیی پیشەگەرانە بەشداریی وەرزشکارە کورتەباڵاکانی لەخۆگرتووە. "زۆرانبازیی کورتەباڵاکان - Midget wrestling" لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان بۆ ١٩٧٠ەکاندا لە لوتکەدا بوو، کاتێک زۆرانبازەکانی وەکو (لیتل بیڤەر)، (لۆرد لیتلبڕوک)، و (فەزی کیوپید) گەشتیان بە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا دەکرد، و (سکای لۆ لۆ) یەکەم هەڵگری پاڵەوانێتیی جیهانیی کورتەباڵاکانی سەر بە (هاوپەیمانێتیی نیشتمانیی زۆرانبازی) بوو. لە دوو دەیەی دواتردا، زۆرانبازانی تر زیاتر لە ئەمریکای باکوور ناوبانگیان پەیدا کرد لە نێویاندا زۆرانبازی بیانیی وەکو (لیتل تۆکیۆ)ی ژاپۆنی. هەرچەندە زاراوەی "Midget" لەلایەن هەندێکەوە وەک سووکایەتییەک سەیر دەکرێت، بەڵام زۆرێک لە زۆرانبازە کورتەباڵاکانی ڕابردوو و ئێستا، لە نێویاندا (هۆرنسوۆگڵ)، ڕایانگەیاندووە کە شانازی بەم زاراوەیەوە دەکەن بەهۆی مێژووەکەی لەم پیشەسازییەدا و توانا بازرگانییەکەی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === وێناکردنی لە هونەر و میدیادا === [[پەڕگە:Ivory_statuette_of_a_woman_with_dwarfism-IMG_4539-white.jpg|وێنۆک|پەیکەری عاجیی ژنێکی تووشبوو بە کورتەباڵایی، کولتووری گێرزێ (ناقادا II)، لە سەردەمی پێش مێژووی میسردا]] لە هونەر، وێژە، و فیلمەکاندا، کورتەباڵاکان زۆر بە دەگمەن وەکو کەسانی ئاسایی کە تەنها باڵایان کورتە وێنا دەکرێن، بەڵکو زۆرجار وەک جۆرێکی جیاوازی بوونەوەر پیشان دەدرێن. ڕۆماننووسان، هونەرمەندان، و سینەماکاران لەوانەیە گرنگییەکی ئەخلاقی یان جوانی‌ناسیی تایبەت بدەن بەو "جیاوازییە" یان نائاساییبوونەیان. وێناکردنی هونەریی کورتەباڵایی لەسەر گۆزە یۆنانییەکان و ئاسەوارەکانی تری سەردەمی کۆن دەبینرێت، لە نێویاندا هونەری میسری کۆن کە تێیدا پێدەچێت کورتەباڵاکان وەک دەرکەوتەیەکی خودایی سەیر کرابێتن، و تۆمارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان لەو سەردەمەدا توانیویانە بگەنە پێگەی بەرز لە کۆمەڵگەدا. <ref name="nunn">''Ancient Egyptian Medicine'', John F. Nunn, University of Oklahoma Press, 2002, pp. 78–79, {{ISBN|0-8061-3504-2}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051227102614.htm |وێبگە=Sciencedaily.com}}</ref> دەقی کۆنی هیندۆسیی "بهاگاڤاتا پورانا" نۆ بەش تەرخان دەکات بۆ ئەفسانەی (ڤامانا)، کە بریتییە لە دەرکەوتەیەکی کورتەباڵای خوداوەند (ڤیشنو). [[پەڕگە:Diego_Velázquez_–_El_bufón_el_Primo_(Museo_del_Prado,_1644).jpg|ڕاست|وێنۆک|کورتەباڵا دۆن سێباستیان دێ مۆرا، نزیکەی ساڵی ١٦٤٤ لەلایەن [[دیێگۆ ڤێلاسکێس|ڤێلاسکێزەوە]] کێشراوە]] وێناکردنی کورتەباڵایی هەروەها لە تابلۆ ئەوروپییەکان و چەندین وێنەی کێشراودا دەبینرێت. چەندین تابلۆی ئەوروپی (بەتایبەتی ئیسپانی) لە سەدەکانی ١٦ بۆ ١٩ کورتەباڵاکان بە تەنیا یان لەگەڵ کەسانی تردا پیشان دەدەن. لە پەڕتووکی تەلموددا (Talmud)، هاتووە کە کوڕی دووەمی فیرعەونی میسریی ناو ئینجیل کورتەباڵا بووە. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە میسرییە کۆنەکان ڕێزێکی زۆریان بۆ کورتەباڵاکان هەبووە. <ref name="dwarfism-egypt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kozma |first=Chahira |date=2005-12-27 |title=Dwarfs in ancient Egypt |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |url-status=dead |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=140A |issue=4 |pages=303–11 |doi=10.1002/ajmg.a.31068 |pmid=16380966 |s2cid=797288 |url-access=subscription |archive-url=/http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |archive-date=2013-01-05 |access-date=2008-11-12}}</ref> چەندین کەسایەتیی گرنگی ئەفسانەیی لە نەتەوەی (وایدۆت)ی ئەمریکای باکوور وەک کورتەباڵا وێنا کراون. <ref>Trigger, Bruce G., ''The Children of Aataentsic: A History of the Huron People to 1660'' McGill-Queen's University Press, 1987 {{ISBN|0-7735-0627-6}}, p. 529.</ref> لەگەڵ بەربڵاوبوونی میدیای جەماوەریدا، ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کورتەباڵاکان پیشان دەدەن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. کورتەباڵایی لە چەندین پەڕتووک، فیلم، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا وێنا کراوە وەک: (Willow)، (The Wild Wild West)، (The Man with the Golden Gun - کە دواتر لە Austin Powers دا گاڵتەی پێکرا)، (گەشتەکانی گۆلیڤەر لەلایەن جۆناثان سویفتەوە)، (The Wizard of Oz)، (Willy Wonka & the Chocolate Factory)، (Bad Santa)، (A Son of the Circus)، (Little People, Big World)، (The Little Couple)، (A Song of Ice and Fire - و وەرگێڕانە تەلەڤیزیۆنییەکەی Game of Thrones)، (Seinfeld)، (The Orator)، (In Bruges)، (The Tin Drum لەلایەن گونتەر گراسەوە)، بەرنامەی ڕاستەقینەی کورتخایەنی (The Littlest Groom)، و فیلمەکانی (The Station Agent) و (Zero). زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی (Pit Boss) لە کەناڵی (Animal Planet) باس لە ئەکتەری کورتەباڵا (شۆرتی ڕۆسی) و ئاژانسی بەهرەمەندەکانی "Shortywood Productions" دەکات، کە ڕۆسی بەکاریدەهێنێت بۆ دابینکردنی پارە بۆ پرۆسەی ڕزگارکردنی سەگەکانی جۆری پیت بوڵ بە ناوی "Shorty's Rescue". سێ کارمەندە هەمیشەیییەکەی ڕۆسی، کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون، کەسانی باڵاکورتن و ئاواتەخوازن ببنە ئەکتەر. لە ئەیلولی ٢٠١٤دا، کۆمپانیای (Creative Business House) بە هاوبەشی لەگەڵ (Donnons Leur Une Chance)، "نمایشی نێودەوڵەتیی جلوبەرگی کورتەباڵاکان"یان دروستکرد بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی متمانەبەخۆبوونی ئەو کەسانەی بە کورتەباڵاییەوە دەژین. چەندین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەقینە لە کەناڵی (Lifetime)، کە بە (Little Women: LA) لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، تیشکیان خستە سەر ژیانی ئەو ژنانەی کە بە کورتەباڵاییەوە لە چەندین شاری جیاوازی سەرانسەری ئەمریکادا دەژین. == سەرچاوەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان||d=Q194101|c=Category:Dwarfism|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=dwarf|species=no}}{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles> * [https://www.littlepeopleoftheworld.org/ Little People of the World Organization] Archived 2021-05-10 at the Wayback Machine [Hub for all International Organizations; services/advocacy/know your rights/support] * [http://www.lpaonline.org/ Little People of America] (Includes a list of International support groups) * [http://www.littlepeopleofcanada.com/ Little People of Canada] (Includes a list of Canadian Provincial support groups) * [https://littlepeopleuk.org/ Little People UK] * [http://www.dsauk.org/ Dwarf Sports Association UK] * [https://rgauk.org/ Restricted Growth Association UK] {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی|کۆمەڵگا}} [[پۆل:باڵای مرۆڤ]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 8dz1lmfnjddtiy2kfr16edugojkxfrn 0 296671 1591675 2026-06-18T15:16:44Z Kurd2021 40095 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357092751|Melancholia]]» 1591675 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:A_man_whose_face_exemplifies_the_melancholy_temperament._Dra_Wellcome_V0009108ER.jpg|وێنۆک|[[ڕووخسارناسی]] میزاجی خەمۆکی (وێنەکێشانی تۆماس هۆلۆوەی کە بۆ وتارەکانی یۆهان کاسپار لاڤاتەر ''لەسەر فیزیۆگنۆمی'' دروستکراوە، )]] '''خەمگینی قووڵ''' <ref name="Bell2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zblUBAAAQBAJ|title=Melancholia: The Western Malady|vauthors=Bell M|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-06996-1|location=United Kingdom|page=38|language=en|access-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828114252/https://www.google.co.uk/books/edition/Melancholia/zblUBAAAQBAJ|archive-date=2022-08-28|url-status=live}}</ref> چەمکێکە کە لەلایەن پزیشکانى کۆن و سەدەی ناوەڕاست و پێش مۆدێرن لە ئەوروپادا دۆزراوەتەوە کە باس لە حاڵەتێک دەکات کە بە تێکچوونى [[خەمۆکی|باری دەروونی]] و جەستەیی و هەندێکجاریش [[خەیاڵاویبوون]] و [[وڕیمە]] تایبەتمەندە. جگە لە حاڵەتێکی نەخۆشی، خەمۆکی دەتوانێت ئاماژە بە مەزاجێک یان میزاجێکیش بکات و تەنانەت لە هەندێک کاتدا وەک وەسفکردنی بارودۆخی مرۆڤ بە گشتی بەکاردەهێنرا. {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 73x1fhytrpzsst4jnzljv0n4hg8ga23 1591682 1591675 2026-06-18T16:01:41Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Melancholia}} 1591682 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:A_man_whose_face_exemplifies_the_melancholy_temperament._Dra_Wellcome_V0009108ER.jpg|وێنۆک|[[ڕووخسارناسی]] میزاجی خەمۆکی (وێنەکێشانی تۆماس هۆلۆوەی کە بۆ وتارەکانی یۆهان کاسپار لاڤاتەر ''لەسەر فیزیۆگنۆمی'' دروستکراوە، )]] '''خەمگینی قووڵ''' <ref name="Bell2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zblUBAAAQBAJ|title=Melancholia: The Western Malady|vauthors=Bell M|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-06996-1|location=United Kingdom|page=38|language=en|access-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828114252/https://www.google.co.uk/books/edition/Melancholia/zblUBAAAQBAJ|archive-date=2022-08-28|url-status=live}}</ref> چەمکێکە کە لەلایەن پزیشکانى کۆن و سەدەی ناوەڕاست و پێش مۆدێرن لە ئەوروپادا دۆزراوەتەوە کە باس لە حاڵەتێک دەکات کە بە تێکچوونى [[خەمۆکی|باری دەروونی]] و جەستەیی و هەندێکجاریش [[خەیاڵاویبوون]] و [[وڕیمە]] تایبەتمەندە. جگە لە حاڵەتێکی نەخۆشی، خەمۆکی دەتوانێت ئاماژە بە مەزاجێک یان میزاجێکیش بکات و تەنانەت لە هەندێک کاتدا وەک وەسفکردنی بارودۆخی مرۆڤ بە گشتی بەکاردەهێنرا. {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == {{پۆلی کۆمنز|Melancholia}} [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] t36el2phscl55xr8emc510z65icxy0g 1591702 1591682 2026-06-18T17:01:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]]، [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] و [[دەروازە:فەلسەفە|فەلسەفە]] 1591702 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:A_man_whose_face_exemplifies_the_melancholy_temperament._Dra_Wellcome_V0009108ER.jpg|وێنۆک|[[ڕووخسارناسی]] میزاجی خەمۆکی (وێنەکێشانی تۆماس هۆلۆوەی کە بۆ وتارەکانی یۆهان کاسپار لاڤاتەر ''لەسەر فیزیۆگنۆمی'' دروستکراوە، )]] '''خەمگینی قووڵ''' <ref name="Bell2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zblUBAAAQBAJ|title=Melancholia: The Western Malady|vauthors=Bell M|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-06996-1|location=United Kingdom|page=38|language=en|access-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828114252/https://www.google.co.uk/books/edition/Melancholia/zblUBAAAQBAJ|archive-date=2022-08-28|url-status=live}}</ref> چەمکێکە کە لەلایەن پزیشکانى کۆن و سەدەی ناوەڕاست و پێش مۆدێرن لە ئەوروپادا دۆزراوەتەوە کە باس لە حاڵەتێک دەکات کە بە تێکچوونى [[خەمۆکی|باری دەروونی]] و جەستەیی و هەندێکجاریش [[خەیاڵاویبوون]] و [[وڕیمە]] تایبەتمەندە. جگە لە حاڵەتێکی نەخۆشی، خەمۆکی دەتوانێت ئاماژە بە مەزاجێک یان میزاجێکیش بکات و تەنانەت لە هەندێک کاتدا وەک وەسفکردنی بارودۆخی مرۆڤ بە گشتی بەکاردەهێنرا. {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == {{پۆلی کۆمنز|Melancholia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی|فەلسەفە}} [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] lixez4xg1if8fmru9t0gvte3zwxdc8m 1591741 1591702 2026-06-18T20:01:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1591741 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:A_man_whose_face_exemplifies_the_melancholy_temperament._Dra_Wellcome_V0009108ER.jpg|وێنۆک|[[ڕووخسارناسی]] میزاجی خەمۆکی (وێنەکێشانی تۆماس هۆلۆوەی کە بۆ وتارەکانی یۆهان کاسپار لاڤاتەر ''لەسەر فیزیۆگنۆمی'' دروستکراوە، )]] '''خەمگینی قووڵ''' <ref name="Bell2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zblUBAAAQBAJ|title=Melancholia: The Western Malady|vauthors=Bell M|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-06996-1|location=United Kingdom|page=38|language=en|access-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828114252/https://www.google.co.uk/books/edition/Melancholia/zblUBAAAQBAJ|archive-date=2022-08-28|url-status=live}}</ref> چەمکێکە کە لەلایەن پزیشکانى کۆن و سەدەی ناوەڕاست و پێش مۆدێرن لە ئەوروپادا دۆزراوەتەوە کە باس لە حاڵەتێک دەکات کە بە تێکچوونى [[خەمۆکی|باری دەروونی]] و جەستەیی و هەندێکجاریش [[خەیاڵاویبوون]] و [[وڕیمە]] تایبەتمەندە. جگە لە حاڵەتێکی نەخۆشی، خەمۆکی دەتوانێت ئاماژە بە مەزاجێک یان میزاجێکیش بکات و تەنانەت لە هەندێک کاتدا وەک وەسفکردنی بارودۆخی مرۆڤ بە گشتی بەکاردەهێنرا. {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == {{پۆلی کۆمنز|Melancholia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی|فەلسەفە}} [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] az6ocllg9f8ygdo0i6x5eg6xjo4sphu 1 296672 1591677 2026-06-18T15:21:45Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591677 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئێد گێین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591676 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130121060258/http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130819045025/http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ لە http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٢١، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l7m4kg4x92znqvkzefh9k113m8pz0wx 10 296673 1591678 2026-06-18T15:28:19Z Ari Qasm 57423 پەڕەی دروست کرد بە «{{navbox | name = خانەدانە ئیسلامییەکانی ناوچەی مەشریق | title = [[پێڕستی ئیمپراتۆریەت و خانەدانە ئیسلامییەکان|خانەدانە ئیسلامییەکان]] لە ناوچەی [[مەشریقی عەرەبی|مەشریق]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | image = | group1 = خەلافەت / ئیمپراتۆریەتەکان | list1 = *خەلاف...»ەوە 1591678 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = خانەدانە ئیسلامییەکانی ناوچەی مەشریق | title = [[پێڕستی ئیمپراتۆریەت و خانەدانە ئیسلامییەکان|خانەدانە ئیسلامییەکان]] لە ناوچەی [[مەشریقی عەرەبی|مەشریق]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | image = | group1 = خەلافەت / ئیمپراتۆریەتەکان | list1 = *[[خەلافەتی ڕاشیدون|خەلافەتی ڕاشیدین]] (٦٣٢–٦٦١) *[[خەلافەتی ئومەوی|ئومەوییەکان]] (٦٦١–١٠٣١) *[[خانەدانی عەبباسی|عەبباسییەکان]] (٧٥٠–١٥١٧) *[[دەوڵەتی فاتیمی|فاتیمییەکان]] (٩٠٩–١١٧١) *[[شانشینی عوسمانی|عوسمانییەکان]] (١٢٩٩–١٩٢٢) | group2 = سوڵتانییەتە گەورەکان | list2 = *[[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] (١١٧١–١٢٦٠) *[[مەمالیکی بەحری|مەمالیکە بەحرییەکان]] (١٢٥٠–١٣٨٢) *[[مەمالیکی بورجی|مەمالیکە بورجییەکان]] (١٣٨٢–١٥١٧) | group3 = ناوچەیییەکان | list3 = *[[تووڵوونییەکان]] (٨٦٨–٩٠٥) *[[دەوڵەتی حەمدانی|حەمدانییەکان]] (٨٩٠–١٠٠٤) *[[ھەزەبانی]] (سەدەی ١٠یەم-١١یەم) *[[دەوڵەتی بوەیھی|بوەیھییەکان]] (٩٣٤–١٠٦٢) *[[خانەدانی ئیخشیدییەکان|ئیخشیدییەکان]] (٩٣٥–٩٦٩) *[[جەڕڕاحییەکان]] (٩٧٠–سەدەی ١١یەم/١٢یەم) *[[خانەدانی نومەیری]] (٩٩٠–١٠٨١) *[[میرنشینی مەڕوانی|مەڕوانییەکان]] (٩٩٠–١٠٨٥) *[[دەوڵەتی عوقەیلی|عوقەیلییەکان]] (٩٩٠–١٠٩٦) *[[خانەدانی میرداسی|میرداسییەکان]] (١٠٢٤–١٠٨٠) *[[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکان]] (سەدەی ١١یەم–١٢یەم) *[[بەنوو عەمماڕ]] (١٠٦٥–١١٠٩) *[[خانەدانی بوورییەکان|بوورییەکان]] (١١٠٤–١١٥٤) *[[دەوڵەتی زەنگی|زەنگییەکان]] (١١٢٧–١٢٥٠) *لوئلوئییەکان (١٢٣٤–١٢٦٢) *[[میرنشینی بادینان|بادینان]] (١٣٧٦–١٨٤٣) *[[خانەدانی حەرفووش]] (سەدەی ١٥یەم–١٩یەم) *[[میرنشینی سۆران|سۆران]] (سەدەی ١٦یەم–١٨٤٧) *[[خانەدانی ریدوان]] (١٥٦٠کان–١٦٩٠) *[[میرنشینی بابان|بابان]] (١٦٤٩–١٨٥٠) *[[شیھابییەکان]] (١٦٩٧–١٨٤٢) *[[مەمالیکی عێراق|مەمالیکەکانی عێراق]] (١٧٠٤–١٨٣١) *[[بنەماڵەی جەلیلی]] (١٧٢٦–١٨٣٤) *[[خانەدانی محەممەد عەلی]] (١٨٠٥–١٩٥٢) *[[ھاشیمییەکانی ئوردن|ھاشیمییەکانی عێراق]] (١٩٢١–١٩٥٨) *[[ھاشیمییەکانی ئوردن]] (١٩٢١–ئێستا) }}<noinclude> {{collapsible option}} cckbgcxuwevzlg4y7gmgbfq06r1ixrd 1591680 1591678 2026-06-18T15:30:32Z Ari Qasm 57423 1591680 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = خانەدانە ئیسلامییەکانی ناوچەی مەشریق | title = [[پێڕستی ئیمپراتۆریەت و خانەدانە ئیسلامییەکان|خانەدانە ئیسلامییەکان]] لە ناوچەی [[مەشریقی عەرەبی|مەشریق]] | listclass = hlist | state = collapsed | image = | group1 = خەلافەت / ئیمپراتۆریەتەکان | list1 = *[[خەلافەتی ڕاشیدون|خەلافەتی ڕاشیدین]] (٦٣٢–٦٦١) *[[خەلافەتی ئومەوی|ئومەوییەکان]] (٦٦١–١٠٣١) *[[خانەدانی عەبباسی|عەبباسییەکان]] (٧٥٠–١٥١٧) *[[دەوڵەتی فاتیمی|فاتیمییەکان]] (٩٠٩–١١٧١) *[[شانشینی عوسمانی|عوسمانییەکان]] (١٢٩٩–١٩٢٢) | group2 = سوڵتانییەتە گەورەکان | list2 = *[[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] (١١٧١–١٢٦٠) *[[مەمالیکی بەحری|مەمالیکە بەحرییەکان]] (١٢٥٠–١٣٨٢) *[[مەمالیکی بورجی|مەمالیکە بورجییەکان]] (١٣٨٢–١٥١٧) | group3 = ناوچەیییەکان | list3 = *[[تووڵوونییەکان]] (٨٦٨–٩٠٥) *[[دەوڵەتی حەمدانی|حەمدانییەکان]] (٨٩٠–١٠٠٤) *[[ھەزەبانی]] (سەدەی ١٠یەم-١١یەم) *[[دەوڵەتی بوەیھی|بوەیھییەکان]] (٩٣٤–١٠٦٢) *[[خانەدانی ئیخشیدییەکان|ئیخشیدییەکان]] (٩٣٥–٩٦٩) *[[جەڕڕاحییەکان]] (٩٧٠–سەدەی ١١یەم/١٢یەم) *[[خانەدانی نومەیری]] (٩٩٠–١٠٨١) *[[میرنشینی مەڕوانی|مەڕوانییەکان]] (٩٩٠–١٠٨٥) *[[دەوڵەتی عوقەیلی|عوقەیلییەکان]] (٩٩٠–١٠٩٦) *[[خانەدانی میرداسی|میرداسییەکان]] (١٠٢٤–١٠٨٠) *[[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکان]] (سەدەی ١١یەم–١٢یەم) *[[بەنوو عەمماڕ]] (١٠٦٥–١١٠٩) *[[خانەدانی بوورییەکان|بوورییەکان]] (١١٠٤–١١٥٤) *[[دەوڵەتی زەنگی|زەنگییەکان]] (١١٢٧–١٢٥٠) *لوئلوئییەکان (١٢٣٤–١٢٦٢) *[[میرنشینی بادینان|بادینان]] (١٣٧٦–١٨٤٣) *[[خانەدانی حەرفووش]] (سەدەی ١٥یەم–١٩یەم) *[[میرنشینی سۆران|سۆران]] (سەدەی ١٦یەم–١٨٤٧) *[[خانەدانی ریدوان]] (١٥٦٠کان–١٦٩٠) *[[میرنشینی بابان|بابان]] (١٦٤٩–١٨٥٠) *[[شیھابییەکان]] (١٦٩٧–١٨٤٢) *[[مەمالیکی عێراق|مەمالیکەکانی عێراق]] (١٧٠٤–١٨٣١) *[[بنەماڵەی جەلیلی]] (١٧٢٦–١٨٣٤) *[[خانەدانی محەممەد عەلی]] (١٨٠٥–١٩٥٢) *[[ھاشیمییەکانی ئوردن|ھاشیمییەکانی عێراق]] (١٩٢١–١٩٥٨) *[[ھاشیمییەکانی ئوردن]] (١٩٢١–ئێستا) }}<noinclude> {{collapsible option}} jleksepep4arsy9744rp3b8h5493swg 1591931 1591680 2026-06-19T09:28:24Z Ari Qasm 57423 1591931 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق | title = [[پێڕستی ئیمپراتۆریەت و خانەدانە ئیسلامییەکان|خانەدانە ئیسلامییەکان]] لە ناوچەی [[مەشریقی عەرەبی|مەشریق]] | listclass = hlist | state = collapsed | image = | group1 = خەلافەت / ئیمپراتۆریەتەکان | list1 = *[[خەلافەتی ڕاشیدون|خەلافەتی ڕاشیدین]] (٦٣٢–٦٦١) *[[خەلافەتی ئومەوی|ئومەوییەکان]] (٦٦١–١٠٣١) *[[خانەدانی عەبباسی|عەبباسییەکان]] (٧٥٠–١٥١٧) *[[دەوڵەتی فاتیمی|فاتیمییەکان]] (٩٠٩–١١٧١) *[[شانشینی عوسمانی|عوسمانییەکان]] (١٢٩٩–١٩٢٢) | group2 = سوڵتانییەتە گەورەکان | list2 = *[[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] (١١٧١–١٢٦٠) *[[مەمالیکی بەحری|مەمالیکە بەحرییەکان]] (١٢٥٠–١٣٨٢) *[[مەمالیکی بورجی|مەمالیکە بورجییەکان]] (١٣٨٢–١٥١٧) | group3 = ناوچەیییەکان | list3 = *[[تووڵوونییەکان]] (٨٦٨–٩٠٥) *[[دەوڵەتی حەمدانی|حەمدانییەکان]] (٨٩٠–١٠٠٤) *[[ھەزەبانی]] (سەدەی ١٠یەم-١١یەم) *[[دەوڵەتی بوەیھی|بوەیھییەکان]] (٩٣٤–١٠٦٢) *[[خانەدانی ئیخشیدییەکان|ئیخشیدییەکان]] (٩٣٥–٩٦٩) *[[جەڕڕاحییەکان]] (٩٧٠–سەدەی ١١یەم/١٢یەم) *[[خانەدانی نومەیری]] (٩٩٠–١٠٨١) *[[میرنشینی مەڕوانی|مەڕوانییەکان]] (٩٩٠–١٠٨٥) *[[دەوڵەتی عوقەیلی|عوقەیلییەکان]] (٩٩٠–١٠٩٦) *[[خانەدانی میرداسی|میرداسییەکان]] (١٠٢٤–١٠٨٠) *[[ئارتوقییەکان|ئارتووقییەکان]] (سەدەی ١١یەم–١٢یەم) *[[بەنوو عەمماڕ]] (١٠٦٥–١١٠٩) *[[خانەدانی بوورییەکان|بوورییەکان]] (١١٠٤–١١٥٤) *[[دەوڵەتی زەنگی|زەنگییەکان]] (١١٢٧–١٢٥٠) *لوئلوئییەکان (١٢٣٤–١٢٦٢) *[[میرنشینی بادینان|بادینان]] (١٣٧٦–١٨٤٣) *[[خانەدانی حەرفووش]] (سەدەی ١٥یەم–١٩یەم) *[[میرنشینی سۆران|سۆران]] (سەدەی ١٦یەم–١٨٤٧) *[[خانەدانی ریدوان]] (١٥٦٠کان–١٦٩٠) *[[میرنشینی بابان|بابان]] (١٦٤٩–١٨٥٠) *[[شیھابییەکان]] (١٦٩٧–١٨٤٢) *[[مەمالیکی عێراق|مەمالیکەکانی عێراق]] (١٧٠٤–١٨٣١) *[[بنەماڵەی جەلیلی]] (١٧٢٦–١٨٣٤) *[[خانەدانی محەممەد عەلی]] (١٨٠٥–١٩٥٢) *[[ھاشیمییەکانی ئوردن|ھاشیمییەکانی عێراق]] (١٩٢١–١٩٥٨) *[[ھاشیمییەکانی ئوردن]] (١٩٢١–ئێستا) }}<noinclude> {{collapsible option}} oe27kl14ci4cv4hs38kgj38t5u53ucv 1 296674 1591684 2026-06-18T16:02:52Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591684 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئێم پۆکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591683 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240911125450/https://www.monkeypoxtracker.net/ بۆ https://www.monkeypoxtracker.net/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240925123541/https://poxapp.stanford.edu/ بۆ https://poxapp.stanford.edu/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٠٢، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ohr8wtgp65r2xq0klpf608x3x1an5zr 0 296675 1591710 2026-06-18T17:21:38Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357775482|RS-25]]» 1591710 wikitext text/x-wiki The '''RS-25''', also known as the '''Space Shuttle Main Engine''' ('''SSME'''), is a [[مووشەکی سووتەمەنیی شل|liquid-fuel]] cryogenic rocket engine that was used on [[ناسا|NASA]]'s [[مەکۆکی ئاسمانی|Space Shuttle]] and is used on the [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی|Space Launch System]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Designed and manufactured in the United States by Rocketdyne (later Pratt &amp;amp; Whitney Rocketdyne and Aerojet Rocketdyne), the RS-25 burns cryogenic (very low temperature) [[ھیدرۆجینی شل|liquid hydrogen]] and [[ئۆکسجینی شل|liquid oxygen]] propellants, with each engine producing {{Convert|1859|kN}} [[پاڵ پێوەنان|thrust]] at liftoff. Although RS-25 heritage traces back to the 1960s, its concerted development began in the 1970s with the first flight, [[ئێس تی ئێس-١|STS-1]], on April 12, 1981. The RS-25 has undergone upgrades over its operational history to improve the engine's thrust, reliability, safety, and maintenance load. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] k00ydwmw6m3t8cuhwk8lp9s1fi2d0r2 1591714 1591710 2026-06-18T17:24:04Z Tessla 41338 شائەمراز 1591714 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئاڕ ئێس-٢٥'''، کە ھەروەھا بە '''بزوێنەری سەرەکیی مەکۆکی بۆشایی''' ('''ئێس ئێس ئێم ئی''') ناسراوە، بزوێنەرێکی مووشەکی [[مووشەکی سووتەمەنیی شل|سووتەمەنیی شلی]] کرایۆجینیکە کە لەسەر [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشاییی]] [[ناسا]] بەکارھاتووە و لەسەر [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی]] بەکاردێت. ئاڕ ئێس-٢٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەلایەن ڕۆکێتداین (دواتر پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین و ئێرۆجێت ڕۆکێتداین) دیزاین و بەرھەم ھێنراوە، پاڵنەرەکانی [[ھیدرۆجینی شل]] و [[ئۆکسجینی شل]]ی کرایۆجینیک (پلەی گەرمی زۆر نزم) دەسووتێنێت، و ھەر بزوێنەرێک {{Convert|1859|kN}} [[پاڵ پێوەنان|ھێزی پاڵپێوەنان]] لە کاتی ھەستاندا بەرھەم دەھێنێت. ھەرچەندە مێژووی ئاڕ ئێس-٢٥ بۆ شەستەکانی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە، بەڵام پەرەپێدانی چڕوپڕی لە حەفتاکاندا دەستی پێ کرد و یەکەم گەشتی لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ لەگەڵ [[ئێس تی ئێس-١]] ئەنجام دا. ئاڕ ئێس-٢٥ لە مێژووی کارکردنیدا چەندین نوێکردنەوەی بەسەردا ھاتووە بۆ باشترکردنی ھێزی پاڵپێوەنان، متمانەپێکراوی، سەلامەتی، و باری چاککردنەوەی بزوێنەرەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nifkdvrji12a6bh398oxsarf1pwxg9b 1591739 1591714 2026-06-18T20:01:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591739 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئاڕ ئێس-٢٥'''، کە ھەروەھا بە '''بزوێنەری سەرەکیی مەکۆکی بۆشایی''' ('''ئێس ئێس ئێم ئی''') ناسراوە، بزوێنەرێکی مووشەکی [[مووشەکی سووتەمەنیی شل|سووتەمەنیی شلی]] کرایۆجینیکە کە لەسەر [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشاییی]] [[ناسا]] بەکارھاتووە و لەسەر [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی]] بەکاردێت. ئاڕ ئێس-٢٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەلایەن ڕۆکێتداین (دواتر پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین و ئێرۆجێت ڕۆکێتداین) دیزاین و بەرھەم ھێنراوە، پاڵنەرەکانی [[ھیدرۆجینی شل]] و [[ئۆکسجینی شل]]ی کرایۆجینیک (پلەی گەرمی زۆر نزم) دەسووتێنێت، و ھەر بزوێنەرێک {{Convert|1859|kN}} [[پاڵ پێوەنان|ھێزی پاڵپێوەنان]] لە کاتی ھەستاندا بەرھەم دەھێنێت. ھەرچەندە مێژووی ئاڕ ئێس-٢٥ بۆ شەستەکانی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە، بەڵام پەرەپێدانی چڕوپڕی لە حەفتاکاندا دەستی پێ کرد و یەکەم گەشتی لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ لەگەڵ [[ئێس تی ئێس-١]] ئەنجام دا. ئاڕ ئێس-٢٥ لە مێژووی کارکردنیدا چەندین نوێکردنەوەی بەسەردا ھاتووە بۆ باشترکردنی ھێزی پاڵپێوەنان، متمانەپێکراوی، سەلامەتی، و باری چاککردنەوەی بزوێنەرەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} o67583m47ch4nr7rz6oaisfcepn6sik 0 296676 1591715 2026-06-18T17:25:25Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359689578|Rocketdyne]]» 1591715 wikitext text/x-wiki '''Rocketdyne''' was an American [[بزوێنەری مووشەک|rocket engine]] design and production company headquartered in Canoga Park, in the western [[دۆڵی سان فێرناندۆ|San Fernando Valley]] of suburban [[لۆس ئانجلەس|Los Angeles]], in southern [[کالیفۆڕنیا|California]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Rocketdyne was founded as a division of North American Aviation in 1955 and was later part of Rockwell International from 1967 until 1996 and [[بۆینگ|Boeing]] from 1996 to 2005. In 2005, Boeing sold the Rocketdyne division to United Technologies Corporation, becoming Pratt &amp;amp; Whitney Rocketdyne as part of Pratt &amp;amp; Whitney. In 2013, Rocketdyne was sold to GenCorp, Inc., which merged it with Aerojet to form Aerojet Rocketdyne.<ref name="gencorp">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 14, 2013 |ناونیشان=http://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210819072522/https://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 19, 2021 |ڕێکەوتی سەردان=June 21, 2013 |وێبگە=[[GenCorp]], Inc.}}</ref> The space portion of Aerojet Rocketdyne will be spun off as a new company named "Rocketdyne" in the second half of 2026, following an acquisition from L3Harris by AE Industrial Partners. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:تێکخستن و دەستکەوتەکان لە ١٩٩٦]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ڕۆکێتسازی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7cayncvqs6vafobtwx5bgk7tpcbsj78 1591716 1591715 2026-06-18T17:26:40Z Tessla 41338 شائەمراز 1591716 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆکێتداین''' کۆمپانیایەکی ئەمریکیی دیزاینکردن و بەرھەمھێنانی [[بزوێنەری مووشەک]] بوو کە بارەگا سەرەکییەکەی لە کانۆگا پارک بوو، لە ڕۆژاوای [[دۆڵی سان فێرناندۆ]] لە دەوروبەری [[لۆس ئانجلەس]]، لە باشووری [[کالیفۆڕنیا]]. ڕۆکێتداین لە ساڵی ١٩٥٥ وەک بەشێک لە نۆرس ئەمریکان ئاڤیەیشن دامەزرا و دواتر لە ساڵی ١٩٦٧ تا ١٩٩٦ بەشێک بوو لە ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ و لە ١٩٩٦ تا ٢٠٠٥ بەشێک بوو لە [[بۆینگ]]. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، بۆینگ بەشی ڕۆکێتداینی بە کۆمپانیای یونایتد تەکنەلۆجیز فرۆشت، و بوو بە پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین وەک بەشێک لە پڕات ئاند ویتنی. لە ساڵی ٢٠١٣دا، ڕۆکێتداین بە جێن کۆرپ فرۆشرا، کە تێکەڵی کرد لەگەڵ ئێرۆجێت بۆ پێکھێنانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین.<ref name="gencorp">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 14, 2013 |ناونیشان=http://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210819072522/https://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 19, 2021 |ڕێکەوتی سەردان=June 21, 2013 |وێبگە=جێن کۆرپ}}</ref> بەشی بۆشاییی ئاسمانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین لە نیوەی دووەمی ٢٠٢٦دا وەک کۆمپانیایەکی نوێ بەناوی «ڕۆکێتداین» جیا دەکرێتەوە، دوای کڕینەوەی لە ئێڵ ٣ ھاریس لەلایەن ئەی ئی ئیندەستریال پارتنەرز. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:تێکخستن و دەستکەوتەکان لە ١٩٩٦]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ڕۆکێتسازی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2fjim295n8lv26yudhku1fwet835sf4 1591738 1591716 2026-06-18T20:00:59Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1591738 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڕۆکێتداین''' کۆمپانیایەکی ئەمریکیی دیزاینکردن و بەرھەمھێنانی [[بزوێنەری مووشەک]] بوو کە بارەگا سەرەکییەکەی لە کانۆگا پارک بوو، لە ڕۆژاوای [[دۆڵی سان فێرناندۆ]] لە دەوروبەری [[لۆس ئانجلەس]]، لە باشووری [[کالیفۆڕنیا]]. ڕۆکێتداین لە ساڵی ١٩٥٥ وەک بەشێک لە نۆرس ئەمریکان ئاڤیەیشن دامەزرا و دواتر لە ساڵی ١٩٦٧ تا ١٩٩٦ بەشێک بوو لە ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ و لە ١٩٩٦ تا ٢٠٠٥ بەشێک بوو لە [[بۆینگ]]. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، بۆینگ بەشی ڕۆکێتداینی بە کۆمپانیای یونایتد تەکنەلۆجیز فرۆشت، و بوو بە پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین وەک بەشێک لە پڕات ئاند ویتنی. لە ساڵی ٢٠١٣دا، ڕۆکێتداین بە جێن کۆرپ فرۆشرا، کە تێکەڵی کرد لەگەڵ ئێرۆجێت بۆ پێکھێنانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین.<ref name="gencorp">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 14, 2013 |ناونیشان=http://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210819072522/https://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=August 19, 2021 |ڕێکەوتی سەردان=June 21, 2013 |وێبگە=جێن کۆرپ}}</ref> بەشی بۆشاییی ئاسمانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین لە نیوەی دووەمی ٢٠٢٦دا وەک کۆمپانیایەکی نوێ بەناوی «ڕۆکێتداین» جیا دەکرێتەوە، دوای کڕینەوەی لە ئێڵ ٣ ھاریس لەلایەن ئەی ئی ئیندەستریال پارتنەرز. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:تێکخستن و دەستکەوتەکان لە ١٩٩٦]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ڕۆکێتسازی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lttb26g17o1h0pxlcr76anrgu8bjhpw 0 296677 1591717 2026-06-18T17:27:59Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1355993063|Rockwell International]]» 1591717 wikitext text/x-wiki '''Rockwell International''' was a major American manufacturing conglomerate. It was involved in aircraft, the space industry, defense and commercial electronics, components in the automotive industry, printing presses, avionics and industrial products. At its peak, Rockwell International was No. 27 on the <nowiki><i id="mwEQ">Fortune</i></nowiki> 500 list, with assets of over $8&nbsp;billion, sales of $27&nbsp;billion and 115,000 employees. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Rockwell International's predecessor was Rockwell Manufacturing Company, founded in 1919 by Willard Rockwell. In 1968, Rockwell Manufacturing Company included seven operating divisions manufacturing industrial valves, German 2-cycle motors, power tools, gas and water meters. In 1973, it was combined with the aerospace products of North American Rockwell and renamed Rockwell International. It was split into various companies beginning in the 1980s, including its final split in 2001 into Rockwell Automation and Rockwell Collins. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9tnp39hcif5xpnarj6kn4b96zaeap8e 1591718 1591717 2026-06-18T17:28:46Z Tessla 41338 شائەمراز 1591718 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ''' کۆمپانیایەکی تێکەڵاوی گەورەی بەرھەمھێنانی ئەمریکی بوو. لە بوارەکانی فڕۆکە، پیشەسازیی بۆشاییی ئاسمان، ئەلکترۆنیاتی بەرگری و بازرگانی، پارچەکانی پیشەسازیی ئۆتۆمۆبیل، چاپخانەکان، ئاڤیۆنیک و بەرھەمە پیشەسازییەکاندا چالاک بوو. لە لووتکەی کارەکانیدا، ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ لە ڕیزبەندیی ٢٧ەمی لیستی فۆڕچن ٥٠٠دا بوو، کە خاوەنی زیاتر لە ٨ ملیار دۆلار دارایی، ٢٧ ملیار دۆلار فرۆش و ١١٥٬٠٠٠ کارمەند بوو. پێشینەی ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن ویلارد ڕۆک وێڵەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٩٦٨دا، کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ حەوت بەشی کارپێکردنی لەخۆدەگرت کە ڤاڵڤی پیشەسازی، بزوێنەری ٢-خولیی ئەڵمانی، ئامێرە کارەبایییەکان، و پێوەرەکانی گاز و ئاویان بەرھەم دەھێنا. لە ساڵی ١٩٧٣دا، لەگەڵ بەرھەمە فڕۆکەوانی و بۆشایییەکانی نۆرس ئەمریکان ڕۆک وێڵ تێکەڵ کرا و ناوی گۆڕدرا بۆ ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ. لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دابەش کرا بۆ چەندین کۆمپانیای جیاواز، لەوانە دابەشبوونی کۆتایی لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ڕۆک وێڵ ئۆتۆمەیشن و ڕۆک وێڵ کۆڵینز.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] m7qhptyu3sl303tf3wdbi3pbl4d15ly 1591737 1591718 2026-06-18T20:00:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1591737 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ''' کۆمپانیایەکی تێکەڵاوی گەورەی بەرھەمھێنانی ئەمریکی بوو. لە بوارەکانی فڕۆکە، پیشەسازیی بۆشاییی ئاسمان، ئەلکترۆنیاتی بەرگری و بازرگانی، پارچەکانی پیشەسازیی ئۆتۆمۆبیل، چاپخانەکان، ئاڤیۆنیک و بەرھەمە پیشەسازییەکاندا چالاک بوو. لە لووتکەی کارەکانیدا، ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ لە ڕیزبەندیی ٢٧ەمی لیستی فۆڕچن ٥٠٠دا بوو، کە خاوەنی زیاتر لە ٨ ملیار دۆلار دارایی، ٢٧ ملیار دۆلار فرۆش و ١١٥٬٠٠٠ کارمەند بوو. پێشینەی ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن ویلارد ڕۆک وێڵەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٩٦٨دا، کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ حەوت بەشی کارپێکردنی لەخۆدەگرت کە ڤاڵڤی پیشەسازی، بزوێنەری ٢-خولیی ئەڵمانی، ئامێرە کارەبایییەکان، و پێوەرەکانی گاز و ئاویان بەرھەم دەھێنا. لە ساڵی ١٩٧٣دا، لەگەڵ بەرھەمە فڕۆکەوانی و بۆشایییەکانی نۆرس ئەمریکان ڕۆک وێڵ تێکەڵ کرا و ناوی گۆڕدرا بۆ ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ. لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دابەش کرا بۆ چەندین کۆمپانیای جیاواز، لەوانە دابەشبوونی کۆتایی لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ڕۆک وێڵ ئۆتۆمەیشن و ڕۆک وێڵ کۆڵینز.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] o5g9mzflvbixsbweeipuyfskg1w97lg 0 296678 1591719 2026-06-18T17:30:17Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1353085794|Screen protector]]» 1591719 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Screen_protector.png|وێنۆک|A screen protector, yet to be installed]] [[پەڕگە:I7500_with_screen_protector.jpg|وێنۆک|A [[تەلەفۆنی زیرەک|smartphone]] with a screen protector installed]] A '''screen protector''' is an additional sheet of material commonly made from polyurethane or laminated glass that can be attached to the screen of an [[ئەلەکترۆنیک|electronic device]] and protect it against physical damage. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] j0mni32di63b504mtio6i083rxz4rsn 1591720 1591719 2026-06-18T17:31:06Z Tessla 41338 شائەمراز 1591720 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Screen_protector.png|وێنۆک|پارێزەرێکی شاشە، کە ھێشتا دانەنراوە]] [[پەڕگە:I7500_with_screen_protector.jpg|وێنۆک|[[تەلەفۆنی زیرەک|مۆبایلێکی زیرەک]] کە پارێزەری شاشەی تێدا جێگیر کراوە]] '''پارێزەری شاشە''' پەڕەیەکی زێدە لە ماددەیە، کە بەزۆری لە پۆلییۆریتان یان شووشەی لامینەیت دروست دەکرێت و دەکرێت بە شاشەی [[ئەلەکترۆنیک|ئامێرێکی ئەلەکترۆنییەوە]] بلکێنرێت و لە زیانی فیزیکی بیپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] a3dohu4xbc43we37rmnuuicmv0x5os7 1591736 1591720 2026-06-18T20:00:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1591736 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Screen_protector.png|وێنۆک|پارێزەرێکی شاشە، کە ھێشتا دانەنراوە]] [[پەڕگە:I7500_with_screen_protector.jpg|وێنۆک|[[تەلەفۆنی زیرەک|مۆبایلێکی زیرەک]] کە پارێزەری شاشەی تێدا جێگیر کراوە]] '''پارێزەری شاشە''' پەڕەیەکی زێدە لە ماددەیە، کە بەزۆری لە پۆلییۆریتان یان شووشەی لامینەیت دروست دەکرێت و دەکرێت بە شاشەی [[ئەلەکترۆنیک|ئامێرێکی ئەلەکترۆنییەوە]] بلکێنرێت و لە زیانی فیزیکی بیپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 22burzxnz4cos4cw4sevzsw9ihn5v3r 1 296679 1591724 2026-06-18T17:49:41Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591724 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەرمەنییەکانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591723 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250610133940/https://eismena.com/en/article/the-armenians-of-iraq-since-2003-two-decades-of-progress-or-regression-2023-07-07 بۆ https://eismena.com/en/article/the-armenians-of-iraq-since-2003-two-decades-of-progress-or-regression-2023-07-07 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٤٩، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hxv27u72f9wwx7ec50tp11myft4o7wm 0 296680 1591727 2026-06-18T18:17:46Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359888119|Vassal state]]» 1591727 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Afsharid Iran 1741.png|وێنۆک|289x289پیکسڵ|نەخشەی [[خانەدانی ئەفشاری|ئێرانی ئەفشاری]] و دەوڵەتە ژێردەستەکانی لە ساڵی ١٧٤١، کە یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە [[میرنشینی ئەردەڵان]] بوو، کە بە ژمارە (١) ئاماژەی پێدراوە]] '''دەوڵەتی ژێردەستە''' ({{بە ئینگلیزی|Vassal State}}) ھەر [[دەوڵەت|دەوڵەتێکە]] کە پابەندبوونێکی ھاوبەشی ھەبێت بەرامبەر بە دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێکی باڵاتر، لە پێگەیەکی ھاوشێوەی ژێردەستە لە [[دەرەبەگایەتی|سیستەمی دەرەبەگایەتی]] لە ئەورووپای [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاستدا]]. دەوڵەتانی ژێردەستە لە نێو ئیمپراتۆریەتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیک|ڕۆژھەڵاتی نزیکدا]] باو بوون، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ململانێی [[میسری کۆن|میسری]]، [[ھیتییەکان|ھیتی]]، [[کەنعان|کەنعانی]] و [[میتانی]]، ھەروەھا لە [[مێژووی چین|چینی کۆن]]. پەیوەندییەکانی نێوان فەرمانڕەوا ژێردەستەکان و ئیمپراتۆریەتەکان وابەستەی سیاسەت و ڕێککەوتنەکانی ھەر ئیمپراتۆریەتێک بوو. لە کاتێکدا کە دانی باج و خزمەتکردنی سەربازی لەلایەن دەوڵەتانی ژێردەستەوە باو بوو، بەڵام پلەی سەربەخۆیی و سوودەکانی کە دەدرا بە دەوڵەتە ژێردەستەکان جیاواز بوون. == نموونە مێژوویییەکان == === چینی کۆن === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆو]] (١٠٤٦-٧٧٠ پێش زایین) تا [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] (٢٠٦{{بۆشایییەکان}}پێش زایین{{Spaced ndash}} ٢٢٠ زایینی)، ژمارەیەکی جیاوازی دەوڵەتانی ژێردەستە لە ژێر دەستی چینی کۆن ھەبوون. ئەمانە قەبارەیان لە ویلایەتی شارە بچووکەکانەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە ئەو دەوڵەتە ژێردەستانەی کە بەشێکی گەورەی خاکیان وەک ویلایەتی [[ویلایەتی چوو|چوو]] و [[ویلایەتی چی|چی]] کۆنتڕۆڵ دەکرد. تەنانەت یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە دەچێتە سەر داگیرکردنی چین و ھەموو وڵاتەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆری یەکەم [[چین شی ھوانگ|چین شی ھوانگدا]] یەکبخات. ==== مشتومڕ لەسەر دۆخی جۆسۆن (کۆریا) ==== [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ]] لە چین [[جۆسۆن|شانشینی جۆسۆنی]] کۆریای وەک دەوڵەتێکی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] ژێردەستە سەیردەکرد.{{Sfn|Rockhill|1889}}{{Sfn|Battistini|1952}} شانشینی جۆسۆن لە کاروباری ناوخۆیی و دەرەکیدا سەربەخۆ بوو.{{Sfn|Lin|1991}}{{Sfn|Oh|2019}} کۆلۆنی یان وابەستەی چین نەبوو.{{Sfn|Lin|1991}} چین وازی لە سیاسەتی ئاساییی خۆی ھێنا بۆ دەستێوەردان نەکردن بەرامبەر بە کۆریا، بەڵام لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا، چین دەستێوەردانێکی توندڕەوی گرتەبەر.{{Sfn|Lin|1991}} === ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی === [[پەڕگە:OttomanEmpire1590.png|وێنۆک|[[دەوڵەتی خەراجگوزار|دەوڵەتە خەراجگوزارەکان]] و ژێردەستەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ساڵی ١٥٩٠]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (١٢٩٩-١٩٢٢) ژمارەیەک دەوڵەتی خەراجگوزار یان ژێردەستەی لە ناوچە دەوروبەرییەکانی خاکەکەیدا کۆنترۆڵ دەکرد. دۆخە ژێردەستەیییەکە کۆمەڵێک فۆڕمی جیاوازی گرتەبەر و ھەندێک لە ویلایەتەکان ڕێگەیان پێدرا سەرکردەکانی خۆیان ھەڵبژێرن. ھەندێک لە دەوڵەتانی دیکەش باجیان بۆ زەوییەکانیان داوە. [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی عوسمانییەکان (لە لایەنە زەردەکە) و میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی ئێران (لە لایەنە پەمەیییەکە)]] لە ماوەی سەدەی ١٨دا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆرێک لە دەوڵەتە ژێردەستە و خەراجگوزارەکانی وەک میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەفلاق|ئەفلاق]] و [[میرنشینی بۆغدان|بۆغدان]] و [[خاناتی کریمە|خاناتی قرم]] و ھتد کۆنترۆڵ دەکرد. نموونەکانی دیکەش [[میرنشینە کوردییەکان]] بوون لە سەردەمی عوسمانییەکان، کە دوای [[ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی]] قبووڵیان کرد ببن بە ژێردەستەیێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ١٥١٤. کە خۆیان بەڕێوەدەبرد و بەو سیستمە حوکمڕانییە دەڕۆیشتن کە میرنشینەکان پەیڕەوییان لێدەکرد (نیمچە سەربەخۆ بوون)، بەڵام ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوون. [[پۆل:ئۆتۆنۆمی]] kl7gozg505tjtpbtss5upbb36zevivk 1591728 1591727 2026-06-18T18:19:46Z Ari Qasm 57423 1591728 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Afsharid Iran 1741.png|وێنۆک|289x289پیکسڵ|نەخشەی [[خانەدانی ئەفشاری|ئێرانی ئەفشاری]] و دەوڵەتە ژێردەستەکانی لە ساڵی ١٧٤١، کە یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە [[میرنشینی ئەردەڵان]] بوو، کە بە ژمارە (١) ئاماژەی پێدراوە]] '''دەوڵەتی ژێردەستە''' ({{بە ئینگلیزی|Vassal State}}) ھەر [[دەوڵەت|دەوڵەتێکە]] کە پابەندبوونێکی ھاوبەشی ھەبێت بەرامبەر بە دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێکی باڵاتر، لە پێگەیەکی ھاوشێوەی ژێردەستە لە [[دەرەبەگایەتی|سیستەمی دەرەبەگایەتی]] لە ئەورووپای [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاستدا]]. دەوڵەتانی ژێردەستە لە نێو ئیمپراتۆریەتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیک|ڕۆژھەڵاتی نزیکدا]] باو بوون، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ململانێی [[میسری کۆن|میسری]]، [[ھیتییەکان|ھیتی]]، [[کەنعان|کەنعانی]] و [[میتانی]]، ھەروەھا لە [[مێژووی چین|چینی کۆن]]. پەیوەندییەکانی نێوان فەرمانڕەوا ژێردەستەکان و ئیمپراتۆریەتەکان وابەستەی سیاسەت و ڕێککەوتنەکانی ھەر ئیمپراتۆریەتێک بوو. لە کاتێکدا کە دانی باج و خزمەتکردنی سەربازی لەلایەن دەوڵەتانی ژێردەستەوە باو بوو، بەڵام پلەی سەربەخۆیی و سوودەکانی کە دەدرا بە دەوڵەتە ژێردەستەکان جیاواز بوون. == نموونە مێژوویییەکان == === ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی === [[پەڕگە:OttomanEmpire1590.png|وێنۆک|[[دەوڵەتی خەراجگوزار|دەوڵەتە خەراجگوزارەکان]] و ژێردەستەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ساڵی ١٥٩٠ (بە تەواوەتی ھەموویان ئاماژەیان پێنەدراوە)]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (١٢٩٩-١٩٢٢) ژمارەیەک دەوڵەتی خەراجگوزار یان ژێردەستەی لە ناوچە دەوروبەرییەکانی خاکەکەیدا کۆنترۆڵ دەکرد. دۆخە ژێردەستەیییەکە کۆمەڵێک فۆڕمی جیاوازی گرتەبەر و ھەندێک لە ویلایەتەکان ڕێگەیان پێدرا سەرکردەکانی خۆیان ھەڵبژێرن. ھەندێک لە دەوڵەتانی دیکەش باجیان بۆ زەوییەکانیان داوە. [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی عوسمانییەکان (لە لایەنە زەردەکە) و میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی ئێران (لە لایەنە پەمەیییەکە)]] لە ماوەی سەدەی ١٨دا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆرێک لە دەوڵەتە ژێردەستە و خەراجگوزارەکانی وەک میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەفلاق|ئەفلاق]] و [[میرنشینی بۆغدان|بۆغدان]] و [[خاناتی کریمە|خاناتی قرم]] و ھتد کۆنترۆڵ دەکرد. نموونەکانی دیکەش [[میرنشینە کوردییەکان]] بوون لە سەردەمی عوسمانییەکان، کە دوای [[ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی]] قبووڵیان کرد ببن بە ژێردەستەیێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ١٥١٤. کە خۆیان بەڕێوەدەبرد و بەو سیستمە حوکمڕانییە دەڕۆیشتن کە میرنشینەکان پەیڕەوییان لێدەکرد (نیمچە سەربەخۆ بوون)، بەڵام ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوون. === چینی کۆن === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆو]] (١٠٤٦-٧٧٠ پێش زایین) تا [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] (٢٠٦{{بۆشایییەکان}}پێش زایین{{Spaced ndash}} ٢٢٠ زایینی)، ژمارەیەکی جیاوازی دەوڵەتانی ژێردەستە لە ژێر دەستی چینی کۆن ھەبوون. ئەمانە قەبارەیان لە ویلایەتی شارە بچووکەکانەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە ئەو دەوڵەتە ژێردەستانەی کە بەشێکی گەورەی خاکیان وەک ویلایەتی [[ویلایەتی چوو|چوو]] و [[ویلایەتی چی|چی]] کۆنتڕۆڵ دەکرد. تەنانەت یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە دەچێتە سەر داگیرکردنی چین و ھەموو وڵاتەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆری یەکەم [[چین شی ھوانگ|چین شی ھوانگدا]] یەکبخات. ==== مشتومڕ لەسەر دۆخی جۆسۆن (کۆریا) ==== [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ]] لە چین [[جۆسۆن|شانشینی جۆسۆنی]] کۆریای وەک دەوڵەتێکی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] ژێردەستە سەیردەکرد.{{Sfn|Rockhill|1889}}{{Sfn|Battistini|1952}} شانشینی جۆسۆن لە کاروباری ناوخۆیی و دەرەکیدا سەربەخۆ بوو.{{Sfn|Lin|1991}}{{Sfn|Oh|2019}} کۆلۆنی یان وابەستەی چین نەبوو.{{Sfn|Lin|1991}} چین وازی لە سیاسەتی ئاساییی خۆی ھێنا بۆ دەستێوەردان نەکردن بەرامبەر بە کۆریا، بەڵام لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا، چین دەستێوەردانێکی توندڕەوی گرتەبەر.{{Sfn|Lin|1991}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئۆتۆنۆمی]] 3w3u1khu230c5ts9rijiakp5zl1hony 1591735 1591728 2026-06-18T20:00:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1591735 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Afsharid Iran 1741.png|وێنۆک|289x289پیکسڵ|نەخشەی [[خانەدانی ئەفشاری|ئێرانی ئەفشاری]] و دەوڵەتە ژێردەستەکانی لە ساڵی ١٧٤١، کە یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە [[میرنشینی ئەردەڵان]] بوو، کە بە ژمارە (١) ئاماژەی پێدراوە]] '''دەوڵەتی ژێردەستە''' ({{بە ئینگلیزی|Vassal State}}) ھەر [[دەوڵەت|دەوڵەتێکە]] کە پابەندبوونێکی ھاوبەشی ھەبێت بەرامبەر بە دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێکی باڵاتر، لە پێگەیەکی ھاوشێوەی ژێردەستە لە [[دەرەبەگایەتی|سیستەمی دەرەبەگایەتی]] لە ئەورووپای [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاستدا]]. دەوڵەتانی ژێردەستە لە نێو ئیمپراتۆریەتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیک|ڕۆژھەڵاتی نزیکدا]] باو بوون، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ململانێی [[میسری کۆن|میسری]]، [[ھیتییەکان|ھیتی]]، [[کەنعان|کەنعانی]] و [[میتانی]]، ھەروەھا لە [[مێژووی چین|چینی کۆن]]. پەیوەندییەکانی نێوان فەرمانڕەوا ژێردەستەکان و ئیمپراتۆریەتەکان وابەستەی سیاسەت و ڕێککەوتنەکانی ھەر ئیمپراتۆریەتێک بوو. لە کاتێکدا کە دانی باج و خزمەتکردنی سەربازی لەلایەن دەوڵەتانی ژێردەستەوە باو بوو، بەڵام پلەی سەربەخۆیی و سوودەکانی کە دەدرا بە دەوڵەتە ژێردەستەکان جیاواز بوون. == نموونە مێژوویییەکان == === ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی === [[پەڕگە:OttomanEmpire1590.png|وێنۆک|[[دەوڵەتی خەراجگوزار|دەوڵەتە خەراجگوزارەکان]] و ژێردەستەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ساڵی ١٥٩٠ (بە تەواوەتی ھەموویان ئاماژەیان پێنەدراوە)]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (١٢٩٩-١٩٢٢) ژمارەیەک دەوڵەتی خەراجگوزار یان ژێردەستەی لە ناوچە دەوروبەرییەکانی خاکەکەیدا کۆنترۆڵ دەکرد. دۆخە ژێردەستەیییەکە کۆمەڵێک فۆڕمی جیاوازی گرتەبەر و ھەندێک لە ویلایەتەکان ڕێگەیان پێدرا سەرکردەکانی خۆیان ھەڵبژێرن. ھەندێک لە دەوڵەتانی دیکەش باجیان بۆ زەوییەکانیان داوە. [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی عوسمانییەکان (لە لایەنە زەردەکە) و میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی ئێران (لە لایەنە پەمەیییەکە)]] لە ماوەی سەدەی ١٨دا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆرێک لە دەوڵەتە ژێردەستە و خەراجگوزارەکانی وەک میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەفلاق|ئەفلاق]] و [[میرنشینی بۆغدان|بۆغدان]] و [[خاناتی کریمە|خاناتی قرم]] و ھتد کۆنترۆڵ دەکرد. نموونەکانی دیکەش [[میرنشینە کوردییەکان]] بوون لە سەردەمی عوسمانییەکان، کە دوای [[ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی]] قبووڵیان کرد ببن بە ژێردەستەیێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ١٥١٤. کە خۆیان بەڕێوەدەبرد و بەو سیستمە حوکمڕانییە دەڕۆیشتن کە میرنشینەکان پەیڕەوییان لێدەکرد (نیمچە سەربەخۆ بوون)، بەڵام ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوون. === چینی کۆن === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆو]] (١٠٤٦-٧٧٠ پێش زایین) تا [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] (٢٠٦{{بۆشایییەکان}}پێش زایین{{Spaced ndash}} ٢٢٠ زایینی)، ژمارەیەکی جیاوازی دەوڵەتانی ژێردەستە لە ژێر دەستی چینی کۆن ھەبوون. ئەمانە قەبارەیان لە ویلایەتی شارە بچووکەکانەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە ئەو دەوڵەتە ژێردەستانەی کە بەشێکی گەورەی خاکیان وەک ویلایەتی [[ویلایەتی چوو|چوو]] و [[ویلایەتی چی|چی]] کۆنتڕۆڵ دەکرد. تەنانەت یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە دەچێتە سەر داگیرکردنی چین و ھەموو وڵاتەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆری یەکەم [[چین شی ھوانگ|چین شی ھوانگدا]] یەکبخات. ==== مشتومڕ لەسەر دۆخی جۆسۆن (کۆریا) ==== [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ]] لە چین [[جۆسۆن|شانشینی جۆسۆنی]] کۆریای وەک دەوڵەتێکی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] ژێردەستە سەیردەکرد.{{Sfn|Rockhill|1889}}{{Sfn|Battistini|1952}} شانشینی جۆسۆن لە کاروباری ناوخۆیی و دەرەکیدا سەربەخۆ بوو.{{Sfn|Lin|1991}}{{Sfn|Oh|2019}} کۆلۆنی یان وابەستەی چین نەبوو.{{Sfn|Lin|1991}} چین وازی لە سیاسەتی ئاساییی خۆی ھێنا بۆ دەستێوەردان نەکردن بەرامبەر بە کۆریا، بەڵام لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا، چین دەستێوەردانێکی توندڕەوی گرتەبەر.{{Sfn|Lin|1991}} == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئۆتۆنۆمی]] ikus2yzly5h5suvf8fea0gs66ybgle0 1 296681 1591732 2026-06-18T19:10:13Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591732 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئەمریکییە سپیپێستەکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591731 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20210813195148/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20191230202153/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 لە https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20220501101929/https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20220501085621/https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html لە https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:١٠، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6w6hnzkk0wmhux8olog0qqf7ecv5hkx 1 296682 1591734 2026-06-18T19:33:37Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591734 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەنتۆنیۆ کەبرینی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591733 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230729200013/https://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398 بۆ http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٣٣، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) f6gifvh6l9at1967phyerb5591r1dbr 0 296683 1591760 2026-06-18T20:38:52Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356453430|Flashlight]]» 1591760 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:LED_Flashlights.jpg|alt=C8 style on the left, tube style on the right|وێنۆک|A set of modern LED flashlights]] A '''flashlight''' ([[ئینگلیزیی ئەمریکای باکوور|North American English]]) or '''electric torch''' (Commonwealth English), usually shortened to '''torch''', is a portable hand-held electric lamp. Formerly, the light source typically was a miniature incandescent light bulb, but these have been displaced by [[ئێڵ ئی دی|light-emitting diodes]] (LEDs) since the early 2000s. A typical flashlight consists of the light source mounted in a reflector, a transparent cover (sometimes combined with a [[لێنز|lens]]) to protect the light source and reflector, a [[باتری|battery]], and a switch, all enclosed in a case. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ]] [[پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] hqwjs9ant9rn3u27bl6rcy2lya3qw3r 1591761 1591760 2026-06-18T20:40:03Z Tessla 41338 شائەمراز 1591761 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:LED_Flashlights.jpg|alt=شێوازی C8 لە لای چەپ، شێوازی بۆری لە لای ڕاست|وێنۆک|کۆمەڵێک چرادەستیی ئێڵ ئی دیی سەردەمیانە]] '''چرادەستی''' ([[ئینگلیزیی ئەمریکای باکوور]])یان '''مەشخەڵی کارەبایی''' (ئینگلیزیی وڵاتە ھاوپەیمانەکان)، کە بەزۆری کورت دەکرێتەوە بۆ مەشخەڵ، چرایەکی کارەباییی دەستیی گواستراوەیە. پێشتر، سەرچاوەی ڕووناکییەکە بە شێوەیەکی ئاسایی گڵۆپێکی بچووکی تاڵدار (Incandescent) بوو، بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠وە ئەمانە شوێنیان بۆ [[ئێڵ ئی دی|دیۆدە ڕووناکیدەرەکان]] (ئێڵ ئی دی) چۆڵ کردووە. چرادەستییەکی ئاسایی لە سەرچاوەی ڕووناکی پێکھاتووە کە لەناو ڕەنگدەرەوەیەکدا جێگیر کراوە، بەرگێکی شەفاف (ھەندێک جار لەگەڵ [[لێنز|لێنزێک]] تێکەڵ دەکرێت) بۆ پاراستنی سەرچاوەی ڕووناکییەکە و ڕەنگدەرەوەکە، [[باتری|باترییەک]]، و سویچێک، کە ھەموویان لەناو قاپێکدا کۆکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ]] [[پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] 0epyonzkv7cbc69yv6kakvgn9vp1wv8 1 296684 1591762 2026-06-18T20:41:05Z Tessla 41338 /* ناو */ بەشی نوێ 1591762 wikitext text/x-wiki == ناو == گەر ناوێکی باشتر هەبوو، ئازادن لە گواستنەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:٤١، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l28eirkabnfkxdibga2as7jr9cfxodk 0 296685 1591763 2026-06-18T20:45:48Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1354300242|Miner]]» 1591763 wikitext text/x-wiki A '''miner''' is a person who extracts ore, [[خەڵووزی بەردین|coal]], chalk, clay, or other [[کانزایی|minerals]] from the earth through mining. There are two senses in which the term is used. In its narrowest sense, a miner is someone who works at the rock face; cutting, blasting, or otherwise working and removing the rock. In a broader sense, a "miner" is anyone working within a mine, not just a worker at the rock face.<ref name="Hill 1920" /> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:کانزاکاری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] isczbs5sp61h1qh12wj02vn91e23sp1 1591764 1591763 2026-06-18T20:46:34Z Tessla 41338 شائەمراز 1591764 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کرێکاری کانگا''' کەسێکە کە خاو، [[خەڵووزی بەردین|خەڵووز]]، تەباشیر، قوڕ، یان [[کانزایی|کانزاکانی]] تر لە ڕێگەی کانزاکارییەوە لە زەوی دەردەھێنێت. ئەم زاراوەیە بە دوو واتا بەکاردێت؛ لە تەسکترین واتایدا، کرێکاری کانگا کەسێکە کە لە بەردەم ڕووی بەردەکەدا کار دەکات؛ بە بڕین، تەقاندنەوە، یان بە ھەر شێوەیەکی تر کارکردن و لادانی بەردەکە. لە واتایەکی بەرفراوانتردا، «کرێکاری کانگا» ھەر کەسێکە کە لەناو کانگایەکدا کار بکات، نەک تەنیا کرێکارێکی سەر ڕووی بەردەکە.<ref name="Hill 1920"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کانزاکاری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] o9auwzoxc67glbxv943le2xb9aeceen 1591765 1591764 2026-06-18T20:46:52Z Tessla 41338 /* top */ 1591765 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کرێکاری کانگا''' کەسێکە کە خاو، [[خەڵووزی بەردین|خەڵووز]]، تەباشیر، قوڕ، یان [[کانزایی|کانزاکانی]] تر لە ڕێگەی کانزاکارییەوە لە زەوی دەردەھێنێت. ئەم زاراوەیە بە دوو واتا بەکاردێت؛ لە تەسکترین واتایدا، کرێکاری کانگا کەسێکە کە لە بەردەم ڕووی بەردەکەدا کار دەکات؛ بە بڕین، تەقاندنەوە، یان بە ھەر شێوەیەکی تر کارکردن و لادانی بەردەکە. لە واتایەکی بەرفراوانتردا، «کرێکاری کانگا» ھەر کەسێکە کە لەناو کانگایەکدا کار بکات، نەک تەنیا کرێکارێکی سەر ڕووی بەردەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کانزاکاری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] d2l2ohvmejbo0rrjv94sogstspy0i72 0 296686 1591770 2026-06-18T21:12:39Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359830057|Ottoman–Persian War (1821–1823)]]» 1591770 wikitext text/x-wiki '''شەڕی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی ١٨٢١–١٨٢٣''' یان '''شەڕی عوسمانی و قاجاڕی'''، لە ساڵی ١٨٢١ تاوەکوو ساڵی ١٨٢٣ لە نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی]] ڕوویدا.{{Sfn|Sicker|2001}} == پێشینە == گرژییەکانی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بەھۆی داڵدەدانی خەڵکی ھۆزە یاخیبووەکانی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|پارێزگای ئازەربایجانی]] ئێران لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە پەرەی سەند.{{Sfn|Tucker|2010}} پرسەکانی تایبەت بە [[ھۆزە کوردەکان|ھۆزە سنوورییەکانی کورد]] وەک ھۆزەکانی حەیدەران و سیپکی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەیان ئاڵۆزتر کردبوو. بۆ نموونە ئێران ھەڵمەتێکی سەربازیی لە دژی دەروێش پاشای ''موحافزی'' [[وان]] دەستپێکرد، کاتێک ڕەتیکردەوە ئەو کوردە سیپکییانە بگەڕێنێتەوە کە پەنایان بردبوو بۆ عوسمانییەکان و لە [[ئەردیش]] نیشتەجێ ببوون.{{Sfn|Ateş|2013}} شەڕی عوسمانی و ئێران کە لە ساڵی ١٨٢١ دەستی پێکرد، بەشێک بوو لە [[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی|زنجیرەیەک شەڕی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە]]، کە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکانی زلھێزە بیانییەکان، بەتایبەتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەڕیتانیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]].{{Sfn|Sorkhabi|2017}} ئێرانییەکان و عوسمانیەکان لە چوارچێوەی کایەی نفووزی خۆیاندا بوون و بەرەو ڕکابەرییەکانیان ڕاکێشران. [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھەوڵی دەدا فشار بخاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئەو کاتە [[شەڕی سەربەخۆییی یۆنان|لەگەڵ یۆنانیەکان لە شەڕدا]] بوو.{{Sfn|Tucker|2010}} == شەڕەکە == [[پەڕگە:A_Persian_Cavalier_smoking_(Letters_from_the_Caucasus_and_Georgia).jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|سوارچاکێکی فارس جگەرە دەکێشێت (نامەکانی قەوقاز و گورجستان)]] [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی ئێران بە ھاندانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھێرشی کردە سەر [[ئەرمەنستانی ڕۆژاوا]] و ناوچەکانی دەوروبەری پارێزگای [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی]] ئێران.{{Sfn|Tucker|2010}} لە ١٠ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٢١ ھێزەکانی ئێران لە [[تەورێز|تەبرێزەوە]] بەرەو سنوور ڕێپێوانیان کرد.<ref>{{Cite thesis|title=The grand strategy of the Russian Empire in the Caucasus against its southern rivals (1821-1833)|url=http://etheses.lse.ac.uk/3512/|publisher=The London School of Economics and Political Science (LSE)|date=October 2016|degree=phd|language=en|first=Serkan|last=Keçeci}}</ref> لە ١٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی ئێران لە گووربوڵاک سنووریان بەزاند و لە تشرینی دووەمی ١٨٢١دا ھەڵیانکوتایە سەر [[بازید|قەڵای بایزید]] و ڕێگاکانی دابینکردنی ئێرانیان مسۆگەر کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی سوپای ئێران بۆ ناو ناوچەکە، بە دوای عەشیرەتەکانی حەیدەراندا دەڕۆیشتن، کە بەرەو دیاربەکر ھەڵدەھاتن.<ref>{{Cite thesis|title=Fragile alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the empire, 1820 - 1929|url=http://hdl.handle.net/11693/46654|publisher=Bilkent University|date=April 2018|language=English|first=Erdal|last=Çiftçi|hdl=11693/46654}}</ref>{{Campaignbox Ottoman-Persian Wars}}دوای ھەڵمەتە سەرکەوتووەکەی [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] لە زستاندا، زۆربەی ھێزەکانی بۆ [[تەورێز]] کشاندەوە لەکاتێکدا مۆڵگە سەربازییەکانی شار و شارۆچکە بەرچاوەکان بەجێھێشت.<ref name=":0">{{Cite book|title=War and peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|date=30 January 2008|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-10307-2|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|oclc=1294638373}}</ref> تورکەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی ھێرشی پێچەوانە، کە لە ژێر دەستی سەرعەسکەری نوێ، [[Mohammad Amin Rauf Pasha|محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا]] ڕێکخرابوو. ئەوان پلانیان دانابوو کە مۆڵگە سەربازییەکانی [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] بشکێنن و ڕایانماڵن و بەشێک لە ئازەربایجان داگیر بکەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە کۆکردنەوەی ھێزەکانی ئێران بکەن و بەمەش مەرجی ئاشتی لەگەڵ عوسمانی ناچاری بکەن.<ref name=":0" /> بەڵام قەڵای تۆپراککالێ بە ھۆی ھەڵکەوتە ستراتژییەکەیەوە لەبەردەم پلانەکانی عوسمانیدا وەستا. سەردارەکەی ئەریوان بەردەوام ھێرشی دەکردە سەر پێگەکانی عوسمانی لە دەوروبەری تۆپراککالێ، ئەمەش کاتێکی بەنرخی بە [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] دەدا بۆ وەرگرتنەوەی ھێزەکان بۆ ڕزگارکردنی قەڵاکە. شەڕی دەرەنجام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٢٢ بۆ عوسمانییەکان شکستێک بوو، بەڵام ئێرانییەکان نەیانتوانی سوود لە سەرکەوتنەکانیان وەربگرن.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:The_path_followed_by_Mohammad_Ali_Mirza_during_the_siege.jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|ئەو ڕێگایەی کە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی میرزا]] لە کاتی گەمارۆدا پەیڕەوی کرد]] ھێرشی پێچەوانەی دووەم لەلایەن والیی عوسمانی (پارێزگار)ی بەغدا، [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] ڕێکخرا، کە ھێرشی کردە سەر ئێران. لەشکرکێشییەکە سەرکەوتوو نەبوو و لەلایەن سوپای قاجاڕییەوە بە سەرپەرشتیی کوڕە گەورەکەی شا، شازادە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]]، شکێنرا.<ref name="Cenage">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ناونیشان=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/turko-iranian-war-1821-1823 |ڕێکەوتی سەردان=2025-03-02 |وێبگە=[[Cengage Group]] |via=[[Encyclopedia.com]]}}</ref> عوسمانییەکان پاشەکشەیان کرد بۆ خاکی خۆیان، لە کاتێکدا ئێرانییەکان [[شارەزوور|شارەزووریان]] بە درێژاییی [[ڕووباری دیالە|ڕووباری سیروان]] گرت، بە پشتیوانی [[کوردانی فەیلی]] و [[لوڕە فەیلییەکان]] کە بەرەی عوسمانییان تێکشکاند و ناچاریان کردن زیاتر پاشەکشە بکەن بۆ [[کەرکووک]].<ref name="Farrokh">{{Cite book|last=Farrokh|first=Kaveh|url=https://archive.org/details/ogm-iran-at-war-1500-1988/page/204/mode/2up?q=1821|title=Iran At War 1500-1988|publisher=Osprey Publishing|year=2011|page=204}}</ref> محەمەد عەلی میرزا [[سلێمانی|سلێمانیی]] گرت و دوای گرتنی [[سامەڕا]]، بە ٤٠ ھەزار ھێزی پیادە و تۆپخانە [[Siege of baghdad (1821-1823)|گەمارۆی بەغدای دا]]. پاشەکشەی عوسمانی لێرە کۆتاییی ھات، بەو پێیەی [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] بەسەرکەوتوویی بەرگریی لە شارەکە کرد بە ٣٩٠٠ پیادە و ٨٨٠٠ سوارەوە، ئەمەش وایکرد قاجاڕەکان نەتوانن بەغدای لە ڕوو ستراتیژییەوە گرنگ بگرن. بە تێکەڵکردنی لەگەڵ کاریگەرییەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆلێرا، لە کۆتاییدا [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] ناچار بوو گەمارۆکە ھەڵبگرێت.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Tekdemir |first=Arş Gör Aziz |date=2009-12-01 |title=XIX. YÜZYILIN İLK ÇEYREĞİNDE OSMANLI-İRAN İHTİLAFLARI VE 1821–1823 SAVAŞI |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/article/175623 |journal=Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi |language=tr |issue=4 |pages=83 |issn=1308-6200}}</ref><ref>{{Cite book|last=Al-Bustani|first=Butrus|url=https://books.google.com/books?id=geIHzgEACAAJ|title=Muhit-ul-muhit: an Arabic-Arabic dictionary|date=1979|publisher=Librairie du Liban|pages=65|language=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranicaonline.org/articles/dawlatsah-mohammad-ali-mirza/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-01-10 |وێبگە=Encyclopaedia Iranica |زمان=en-US}}</ref><ref>Karakuş, Sadık Emre.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/mufassal-osmanli-tarihi-1.-cilt/Mustafa%20Cezar%20-%20Mufassal%20Osmanl%C4%B1%20Tarihi.%2005/page/2868/mode/2up|title=Mufassal Osmanlı Tarihi 6 Cilt Takım|pages=2868}}</ref> [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] خۆی لە کاتی گەمارۆدا تووشی نەخۆشییەکە بوو، و لە ٢٢ی تشرینی دووەمدا کۆچی دواییی کرد، کاتێک لە [[تیسفۆن|شاری تیسفۆن]] بوو.<ref name="Farrokh" /><ref>{{Cite book|last=Hambly|first=Gavin R. G.|title=The Cambridge History of Iran|publisher=Cambridge University Press|year=1968|volume=7|page=163|chapter=Ch. 4|chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5/page/162/mode/2up?q=1821}}</ref> == دەرئەنجام == ئاشتی تا [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزڕۆم]] دوای دوو ساڵ نەھاتە ئاراوە؛{{Sfn|Williamson|2008}} ھەردوو لایەن دانیان نا بەو سنوورانەی پێشوو کە لە [[گرێبەستی زەھاب|پەیمانی زەھاودا]] لە ساڵی ١٦٣٩ دامەزرابوون،{{Sfn|Mikaberidze|2011}} و شەڕ بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەکی خاکی تەواوبوو. ھەروەھا لە پەیماننامەکەدا ھاتبوو، کە دەبێت گەرەنتیی گەیشتن بە [[زیارەت (ئیسلام)|زیارەتی]] [[فارسەکان|فارس]] بۆ شوێنە پیرۆزەکانی [[مەککە]] و [[مەدینە]] لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بدرێ.{{Sfn|Tucker|2010}} [[پەڕگە:Treaty_of_Erzurum.png|چەپ|وێنۆک|پەیماننامەی ئەرزڕۆم، ئەرشیڤی عوسمانییەکان]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان ==   * {{Cite book|last=Ateş|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107033658|location=New York}} * {{Cite book|last=Williamson|first=Graham|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|date=2008|publisher=Routledge|isbn=9781134103089|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|chapter=The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88}} * {{Cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598843361|location=Santa Barbara, CA}} * {{cite book|last=Sicker|first=Martin|title=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire|publisher=Praeger|year=2001}} * {{Cite book|last=Sorkhabi|first=Rasoul|title=Tectonic Evolution, Collision, and Seismicity of Southwest Asia: In Honor of Manuel Berberian's Forty-Five Years of Research Contributions|date=2017|publisher=Geological Society of America|isbn=9780813725253|location=Boulder, Colorado}} * {{cite book|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle|publisher=ABC-CLIO|year=2010|editor-last=Tucker|editor-first=Spencer C.|volume=III}} * {{cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2009}} [[پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوت و ساڵ]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:١٨٢١]] [[پۆل:١٨٢٢]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] m9zldnlg2xgducbu7rxbbkxlydtj2u8 1591774 1591770 2026-06-18T21:30:08Z Ari Qasm 57423 1591774 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی]]|image=Abbas Mirza in battle.jpg|caption=|date=١٠ی ئەیلوولی ١٨٢١ – ٢٣ی تەممووزی ١٨٢٣|place=سنووری ئێران و عوسمانی؛ [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا]] و [[عێراق]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=بێ ئەنجام<ref>{{Cite book |first=Sabri |last=Ateş |url=http://worldcat.org/oclc/980068476 |title=The Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |date=30 July 2015 |isbn=978-1-107-54577-9 |oclc=980068476 |page=54 |quote=The culmination of frontier raids carried out by Abbas Mirza and Dawlatshah, '''the war of 1821–22 was inconclusive,''' despite Iran’s many victories. The emergence of cholera, mutual concerns about Russia’s advance, the war in Greece, and pressure from Iranian merchants trading with the Ottoman Empire all helped bring hostilities to an end. Abbas Mirza claimed he had waged the campaign not for land or against the sultan, but in defense of his family’s honor; however, Sultan Mahmud II remained upset with Tehran and considered a counter-campaign. Abbas Mirza’s pleas to Stratford Canning, the powerful British ambassador in Istanbul, might have changed his mind. Following negotiations between Rauf Pasha and the Iranian envoy, Mirza Mohammad Ali Ashtiyani, on July 28, 1823, the first Treaty of Erzurum was signed. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Farmanfarmaian |first=Roxane |url=https://books.google.com.tr/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88&redir_esc=y#v=onepage&q=ottoman%20persian%20war%20of%201821-1823%20persian%20victory&f=false |title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present |date=2008-01-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-10308-9 |language=en|pages=88-97}}</ref><ref>Azap, Eralp Yaşar (2023). ''[https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/s/a/sah-mat-1685435606.pdf?srsltid=AfmBOooICZAkB8-15kHITURVGAoPFMzKTuxR5epYB249F-6DJf1R9GV1 Şah Mat: 1820–1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset–Harekât–Lojistik / Organizasyon).]'' İstanbul: [[Ötüken Neşriyat |Ötüken Neşriyat A.Ş]]., p. 286. ISBN 978-625-408-517-8.</ref > * [[پەیماننامەکانی ئەرزڕۆم|پەیماننامەی ئەرزڕۆم]]|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]]|combatant2={{tree list}} *{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] **{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[مەمالیکی عێراق|عێراقی عوسمانی]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} '''[[فەتحعەلی شا]]'''{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[مووسا خەمیس]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ئیحسان خان نەخچیڤانی|ئیحسان خان]]|commander2={{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} '''[[مەحموودی دووەم]]'''{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا|محەممەد ئەمین]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[خوسرەو محەممەد پاشا|خوسرەو محەممەد]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی ١٨٢١–١٨٢٣''' یان '''شەڕی عوسمانی و قاجاڕی'''، لە ساڵی ١٨٢١ تاوەکوو ساڵی ١٨٢٣ لە نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی]] ڕوویدا.{{Sfn|Sicker|2001}} == پێشینە == گرژییەکانی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بەھۆی داڵدەدانی خەڵکی ھۆزە یاخیبووەکانی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|پارێزگای ئازەربایجانی]] ئێران لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە پەرەی سەند.{{Sfn|Tucker|2010}} پرسەکانی تایبەت بە [[ھۆزە کوردەکان|ھۆزە سنوورییەکانی کورد]] وەک ھۆزەکانی حەیدەران و سیپکی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەیان ئاڵۆزتر کردبوو. بۆ نموونە ئێران ھەڵمەتێکی سەربازیی لە دژی دەروێش پاشای ''موحافزی'' [[وان]] دەستپێکرد، کاتێک ڕەتیکردەوە ئەو کوردە سیپکییانە بگەڕێنێتەوە کە پەنایان بردبوو بۆ عوسمانییەکان و لە [[ئەردیش]] نیشتەجێ ببوون.{{Sfn|Ateş|2013}} شەڕی عوسمانی و ئێران کە لە ساڵی ١٨٢١ دەستی پێکرد، بەشێک بوو لە [[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی|زنجیرەیەک شەڕی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە]]، کە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکانی زلھێزە بیانییەکان، بەتایبەتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەڕیتانیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]].{{Sfn|Sorkhabi|2017}} ئێرانییەکان و عوسمانیەکان لە چوارچێوەی کایەی نفووزی خۆیاندا بوون و بەرەو ڕکابەرییەکانیان ڕاکێشران. [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھەوڵی دەدا فشار بخاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئەو کاتە [[شەڕی سەربەخۆییی یۆنان|لەگەڵ یۆنانیەکان لە شەڕدا]] بوو.{{Sfn|Tucker|2010}} == شەڕەکە == [[پەڕگە:A_Persian_Cavalier_smoking_(Letters_from_the_Caucasus_and_Georgia).jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|سوارچاکێکی فارس جگەرە دەکێشێت (نامەکانی قەوقاز و گورجستان)]] [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی ئێران بە ھاندانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھێرشی کردە سەر [[ئەرمەنستانی ڕۆژاوا]] و ناوچەکانی دەوروبەری پارێزگای [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی]] ئێران.{{Sfn|Tucker|2010}} لە ١٠ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٢١ ھێزەکانی ئێران لە [[تەورێز|تەبرێزەوە]] بەرەو سنوور ڕێپێوانیان کرد.<ref>{{Cite thesis|title=The grand strategy of the Russian Empire in the Caucasus against its southern rivals (1821-1833)|url=http://etheses.lse.ac.uk/3512/|publisher=The London School of Economics and Political Science (LSE)|date=October 2016|degree=phd|language=en|first=Serkan|last=Keçeci}}</ref> لە ١٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی ئێران لە گووربوڵاک سنووریان بەزاند و لە تشرینی دووەمی ١٨٢١دا ھەڵیانکوتایە سەر [[بازید|قەڵای بایزید]] و ڕێگاکانی دابینکردنی ئێرانیان مسۆگەر کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی سوپای ئێران بۆ ناو ناوچەکە، بە دوای عەشیرەتەکانی حەیدەراندا دەڕۆیشتن، کە بەرەو دیاربەکر ھەڵدەھاتن.<ref>{{Cite thesis|title=Fragile alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the empire, 1820 - 1929|url=http://hdl.handle.net/11693/46654|publisher=Bilkent University|date=April 2018|language=English|first=Erdal|last=Çiftçi|hdl=11693/46654}}</ref> دوای ھەڵمەتە سەرکەوتووەکەی [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] لە زستاندا، زۆربەی ھێزەکانی بۆ [[تەورێز]] کشاندەوە لەکاتێکدا مۆڵگە سەربازییەکانی شار و شارۆچکە بەرچاوەکان بەجێھێشت.<ref name=":0">{{Cite book|title=War and peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|date=30 January 2008|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-10307-2|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|oclc=1294638373}}</ref> تورکەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی ھێرشی پێچەوانە، کە لە ژێر دەستی سەرعەسکەری نوێ، [[Mohammad Amin Rauf Pasha|محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا]] ڕێکخرابوو. ئەوان پلانیان دانابوو کە مۆڵگە سەربازییەکانی [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] بشکێنن و ڕایانماڵن و بەشێک لە ئازەربایجان داگیر بکەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە کۆکردنەوەی ھێزەکانی ئێران بکەن و بەمەش مەرجی ئاشتی لەگەڵ عوسمانی ناچاری بکەن.<ref name=":0" /> بەڵام قەڵای تۆپراککالێ بە ھۆی ھەڵکەوتە ستراتژییەکەیەوە لەبەردەم پلانەکانی عوسمانیدا وەستا. سەردارەکەی ئەریوان بەردەوام ھێرشی دەکردە سەر پێگەکانی عوسمانی لە دەوروبەری تۆپراککالێ، ئەمەش کاتێکی بەنرخی بە [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] دەدا بۆ وەرگرتنەوەی ھێزەکان بۆ ڕزگارکردنی قەڵاکە. شەڕی دەرەنجام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٢٢ بۆ عوسمانییەکان شکستێک بوو، بەڵام ئێرانییەکان نەیانتوانی سوود لە سەرکەوتنەکانیان وەربگرن.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:The_path_followed_by_Mohammad_Ali_Mirza_during_the_siege.jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|ئەو ڕێگایەی کە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی میرزا]] لە کاتی گەمارۆدا پەیڕەوی کرد]] ھێرشی پێچەوانەی دووەم لەلایەن والیی عوسمانی (پارێزگار)ی بەغدا، [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] ڕێکخرا، کە ھێرشی کردە سەر ئێران. لەشکرکێشییەکە سەرکەوتوو نەبوو و لەلایەن سوپای قاجاڕییەوە بە سەرپەرشتیی کوڕە گەورەکەی شا، شازادە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]]، شکێنرا.<ref name="Cenage">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ناونیشان=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/turko-iranian-war-1821-1823 |ڕێکەوتی سەردان=2025-03-02 |وێبگە=[[Cengage Group]] |via=[[Encyclopedia.com]]}}</ref> عوسمانییەکان پاشەکشەیان کرد بۆ خاکی خۆیان، لە کاتێکدا ئێرانییەکان [[شارەزوور|شارەزووریان]] بە درێژاییی [[ڕووباری دیالە|ڕووباری سیروان]] گرت، بە پشتیوانی [[کوردانی فەیلی]] و [[لوڕە فەیلییەکان]] کە بەرەی عوسمانییان تێکشکاند و ناچاریان کردن زیاتر پاشەکشە بکەن بۆ [[کەرکووک]].<ref name="Farrokh">{{Cite book|last=Farrokh|first=Kaveh|url=https://archive.org/details/ogm-iran-at-war-1500-1988/page/204/mode/2up?q=1821|title=Iran At War 1500-1988|publisher=Osprey Publishing|year=2011|page=204}}</ref> محەمەد عەلی میرزا [[سلێمانی|سلێمانیی]] گرت و دوای گرتنی [[سامەڕا]]، بە ٤٠ ھەزار ھێزی پیادە و تۆپخانە [[Siege of baghdad (1821-1823)|گەمارۆی بەغدای دا]]. پاشەکشەی عوسمانی لێرە کۆتاییی ھات، بەو پێیەی [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] بەسەرکەوتوویی بەرگریی لە شارەکە کرد بە ٣٩٠٠ پیادە و ٨٨٠٠ سوارەوە، ئەمەش وایکرد قاجاڕەکان نەتوانن بەغدای لە ڕوو ستراتیژییەوە گرنگ بگرن. بە تێکەڵکردنی لەگەڵ کاریگەرییەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆلێرا، لە کۆتاییدا [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] ناچار بوو گەمارۆکە ھەڵبگرێت.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Tekdemir |first=Arş Gör Aziz |date=2009-12-01 |title=XIX. YÜZYILIN İLK ÇEYREĞİNDE OSMANLI-İRAN İHTİLAFLARI VE 1821–1823 SAVAŞI |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/article/175623 |journal=Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi |language=tr |issue=4 |pages=83 |issn=1308-6200}}</ref><ref>{{Cite book|last=Al-Bustani|first=Butrus|url=https://books.google.com/books?id=geIHzgEACAAJ|title=Muhit-ul-muhit: an Arabic-Arabic dictionary|date=1979|publisher=Librairie du Liban|pages=65|language=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranicaonline.org/articles/dawlatsah-mohammad-ali-mirza/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-01-10 |وێبگە=Encyclopaedia Iranica |زمان=en-US}}</ref><ref>Karakuş, Sadık Emre.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/mufassal-osmanli-tarihi-1.-cilt/Mustafa%20Cezar%20-%20Mufassal%20Osmanl%C4%B1%20Tarihi.%2005/page/2868/mode/2up|title=Mufassal Osmanlı Tarihi 6 Cilt Takım|pages=2868}}</ref> [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] خۆی لە کاتی گەمارۆدا تووشی نەخۆشییەکە بوو، و لە ٢٢ی تشرینی دووەمدا کۆچی دواییی کرد، کاتێک لە [[تیسفۆن|شاری تیسفۆن]] بوو.<ref name="Farrokh" /><ref>{{Cite book|last=Hambly|first=Gavin R. G.|title=The Cambridge History of Iran|publisher=Cambridge University Press|year=1968|volume=7|page=163|chapter=Ch. 4|chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5/page/162/mode/2up?q=1821}}</ref> == دەرئەنجام == ئاشتی تا [[پەیمانەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزڕۆم]] دوای دوو ساڵ نەھاتە ئاراوە؛{{Sfn|Williamson|2008}} ھەردوو لایەن دانیان نا بەو سنوورانەی پێشوو کە لە [[گرێبەستی زەھاب|پەیمانی زەھاودا]] لە ساڵی ١٦٣٩ دامەزرابوون،{{Sfn|Mikaberidze|2011}} و شەڕ بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەکی خاکی تەواوبوو. ھەروەھا لە پەیماننامەکەدا ھاتبوو، کە دەبێت گەرەنتیی گەیشتن بە [[زیارەت (ئیسلام)|زیارەتی]] [[فارسەکان|فارس]] بۆ شوێنە پیرۆزەکانی [[مەککە]] و [[مەدینە]] لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بدرێ.{{Sfn|Tucker|2010}} [[پەڕگە:Treaty_of_Erzurum.png|چەپ|وێنۆک|پەیماننامەی ئەرزڕۆم، ئەرشیڤی عوسمانییەکان]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * {{Cite book|last=Ateş|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107033658|location=New York}} * {{Cite book|last=Williamson|first=Graham|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|date=2008|publisher=Routledge|isbn=9781134103089|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|chapter=The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88}} * {{Cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598843361|location=Santa Barbara, CA}} * {{cite book|last=Sicker|first=Martin|title=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire|publisher=Praeger|year=2001}} * {{Cite book|last=Sorkhabi|first=Rasoul|title=Tectonic Evolution, Collision, and Seismicity of Southwest Asia: In Honor of Manuel Berberian's Forty-Five Years of Research Contributions|date=2017|publisher=Geological Society of America|isbn=9780813725253|location=Boulder, Colorado}} * {{cite book|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle|publisher=ABC-CLIO|year=2010|editor-last=Tucker|editor-first=Spencer C.|volume=III}} * {{cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2009}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوت و ساڵ]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:١٨٢١]] [[پۆل:١٨٢٢]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] 5t2f4ngrswaub47zzvesz50ithiap4u 1591777 1591774 2026-06-18T21:48:59Z Ari Qasm 57423 /* دەرئەنجام */ 1591777 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی]]|image=Abbas Mirza in battle.jpg|caption=|date=١٠ی ئەیلوولی ١٨٢١ – ٢٣ی تەممووزی ١٨٢٣|place=سنووری ئێران و عوسمانی؛ [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا]] و [[عێراق]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=بێ ئەنجام<ref>{{Cite book |first=Sabri |last=Ateş |url=http://worldcat.org/oclc/980068476 |title=The Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |date=30 July 2015 |isbn=978-1-107-54577-9 |oclc=980068476 |page=54 |quote=The culmination of frontier raids carried out by Abbas Mirza and Dawlatshah, '''the war of 1821–22 was inconclusive,''' despite Iran’s many victories. The emergence of cholera, mutual concerns about Russia’s advance, the war in Greece, and pressure from Iranian merchants trading with the Ottoman Empire all helped bring hostilities to an end. Abbas Mirza claimed he had waged the campaign not for land or against the sultan, but in defense of his family’s honor; however, Sultan Mahmud II remained upset with Tehran and considered a counter-campaign. Abbas Mirza’s pleas to Stratford Canning, the powerful British ambassador in Istanbul, might have changed his mind. Following negotiations between Rauf Pasha and the Iranian envoy, Mirza Mohammad Ali Ashtiyani, on July 28, 1823, the first Treaty of Erzurum was signed. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Farmanfarmaian |first=Roxane |url=https://books.google.com.tr/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88&redir_esc=y#v=onepage&q=ottoman%20persian%20war%20of%201821-1823%20persian%20victory&f=false |title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present |date=2008-01-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-10308-9 |language=en|pages=88-97}}</ref><ref>Azap, Eralp Yaşar (2023). ''[https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/s/a/sah-mat-1685435606.pdf?srsltid=AfmBOooICZAkB8-15kHITURVGAoPFMzKTuxR5epYB249F-6DJf1R9GV1 Şah Mat: 1820–1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset–Harekât–Lojistik / Organizasyon).]'' İstanbul: [[Ötüken Neşriyat |Ötüken Neşriyat A.Ş]]., p. 286. ISBN 978-625-408-517-8.</ref > * [[پەیماننامەکانی ئەرزڕۆم|پەیماننامەی ئەرزڕۆم]]|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]]|combatant2={{tree list}} *{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] **{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[مەمالیکی عێراق|عێراقی عوسمانی]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} '''[[فەتحعەلی شا]]'''{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[مووسا خەمیس]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ئیحسان خان نەخچیڤانی|ئیحسان خان]]|commander2={{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} '''[[مەحموودی دووەم]]'''{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا|محەممەد ئەمین]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[خوسرەو محەممەد پاشا|خوسرەو محەممەد]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی ١٨٢١–١٨٢٣''' یان '''شەڕی عوسمانی و قاجاڕی'''، لە ساڵی ١٨٢١ تاوەکوو ساڵی ١٨٢٣ لە نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی]] ڕوویدا.{{Sfn|Sicker|2001}} == پێشینە == گرژییەکانی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بەھۆی داڵدەدانی خەڵکی ھۆزە یاخیبووەکانی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|پارێزگای ئازەربایجانی]] ئێران لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە پەرەی سەند.{{Sfn|Tucker|2010}} پرسەکانی تایبەت بە [[ھۆزە کوردەکان|ھۆزە سنوورییەکانی کورد]] وەک ھۆزەکانی حەیدەران و سیپکی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەیان ئاڵۆزتر کردبوو. بۆ نموونە ئێران ھەڵمەتێکی سەربازیی لە دژی دەروێش پاشای ''موحافزی'' [[وان]] دەستپێکرد، کاتێک ڕەتیکردەوە ئەو کوردە سیپکییانە بگەڕێنێتەوە کە پەنایان بردبوو بۆ عوسمانییەکان و لە [[ئەردیش]] نیشتەجێ ببوون.{{Sfn|Ateş|2013}} شەڕی عوسمانی و ئێران کە لە ساڵی ١٨٢١ دەستی پێکرد، بەشێک بوو لە [[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی|زنجیرەیەک شەڕی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە]]، کە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکانی زلھێزە بیانییەکان، بەتایبەتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەڕیتانیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]].{{Sfn|Sorkhabi|2017}} ئێرانییەکان و عوسمانیەکان لە چوارچێوەی کایەی نفووزی خۆیاندا بوون و بەرەو ڕکابەرییەکانیان ڕاکێشران. [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھەوڵی دەدا فشار بخاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئەو کاتە [[شەڕی سەربەخۆییی یۆنان|لەگەڵ یۆنانیەکان لە شەڕدا]] بوو.{{Sfn|Tucker|2010}} == شەڕەکە == [[پەڕگە:A_Persian_Cavalier_smoking_(Letters_from_the_Caucasus_and_Georgia).jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|سوارچاکێکی فارس جگەرە دەکێشێت (نامەکانی قەوقاز و گورجستان)]] [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی ئێران بە ھاندانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھێرشی کردە سەر [[ئەرمەنستانی ڕۆژاوا]] و ناوچەکانی دەوروبەری پارێزگای [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی]] ئێران.{{Sfn|Tucker|2010}} لە ١٠ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٢١ ھێزەکانی ئێران لە [[تەورێز|تەبرێزەوە]] بەرەو سنوور ڕێپێوانیان کرد.<ref>{{Cite thesis|title=The grand strategy of the Russian Empire in the Caucasus against its southern rivals (1821-1833)|url=http://etheses.lse.ac.uk/3512/|publisher=The London School of Economics and Political Science (LSE)|date=October 2016|degree=phd|language=en|first=Serkan|last=Keçeci}}</ref> لە ١٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی ئێران لە گووربوڵاک سنووریان بەزاند و لە تشرینی دووەمی ١٨٢١دا ھەڵیانکوتایە سەر [[بازید|قەڵای بایزید]] و ڕێگاکانی دابینکردنی ئێرانیان مسۆگەر کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی سوپای ئێران بۆ ناو ناوچەکە، بە دوای عەشیرەتەکانی حەیدەراندا دەڕۆیشتن، کە بەرەو دیاربەکر ھەڵدەھاتن.<ref>{{Cite thesis|title=Fragile alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the empire, 1820 - 1929|url=http://hdl.handle.net/11693/46654|publisher=Bilkent University|date=April 2018|language=English|first=Erdal|last=Çiftçi|hdl=11693/46654}}</ref> دوای ھەڵمەتە سەرکەوتووەکەی [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] لە زستاندا، زۆربەی ھێزەکانی بۆ [[تەورێز]] کشاندەوە لەکاتێکدا مۆڵگە سەربازییەکانی شار و شارۆچکە بەرچاوەکان بەجێھێشت.<ref name=":0">{{Cite book|title=War and peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|date=30 January 2008|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-10307-2|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|oclc=1294638373}}</ref> تورکەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی ھێرشی پێچەوانە، کە لە ژێر دەستی سەرعەسکەری نوێ، [[Mohammad Amin Rauf Pasha|محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا]] ڕێکخرابوو. ئەوان پلانیان دانابوو کە مۆڵگە سەربازییەکانی [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] بشکێنن و ڕایانماڵن و بەشێک لە ئازەربایجان داگیر بکەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە کۆکردنەوەی ھێزەکانی ئێران بکەن و بەمەش مەرجی ئاشتی لەگەڵ عوسمانی ناچاری بکەن.<ref name=":0" /> بەڵام قەڵای تۆپراککالێ بە ھۆی ھەڵکەوتە ستراتژییەکەیەوە لەبەردەم پلانەکانی عوسمانیدا وەستا. سەردارەکەی ئەریوان بەردەوام ھێرشی دەکردە سەر پێگەکانی عوسمانی لە دەوروبەری تۆپراککالێ، ئەمەش کاتێکی بەنرخی بە [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] دەدا بۆ وەرگرتنەوەی ھێزەکان بۆ ڕزگارکردنی قەڵاکە. شەڕی دەرەنجام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٢٢ بۆ عوسمانییەکان شکستێک بوو، بەڵام ئێرانییەکان نەیانتوانی سوود لە سەرکەوتنەکانیان وەربگرن.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:The_path_followed_by_Mohammad_Ali_Mirza_during_the_siege.jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|ئەو ڕێگایەی کە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی میرزا]] لە کاتی گەمارۆدا پەیڕەوی کرد]] ھێرشی پێچەوانەی دووەم لەلایەن والیی عوسمانی (پارێزگار)ی بەغدا، [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] ڕێکخرا، کە ھێرشی کردە سەر ئێران. لەشکرکێشییەکە سەرکەوتوو نەبوو و لەلایەن سوپای قاجاڕییەوە بە سەرپەرشتیی کوڕە گەورەکەی شا، شازادە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]]، شکێنرا.<ref name="Cenage">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ناونیشان=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/turko-iranian-war-1821-1823 |ڕێکەوتی سەردان=2025-03-02 |وێبگە=[[Cengage Group]] |via=[[Encyclopedia.com]]}}</ref> عوسمانییەکان پاشەکشەیان کرد بۆ خاکی خۆیان، لە کاتێکدا ئێرانییەکان [[شارەزوور|شارەزووریان]] بە درێژاییی [[ڕووباری دیالە|ڕووباری سیروان]] گرت، بە پشتیوانی [[کوردانی فەیلی]] و [[لوڕە فەیلییەکان]] کە بەرەی عوسمانییان تێکشکاند و ناچاریان کردن زیاتر پاشەکشە بکەن بۆ [[کەرکووک]].<ref name="Farrokh">{{Cite book|last=Farrokh|first=Kaveh|url=https://archive.org/details/ogm-iran-at-war-1500-1988/page/204/mode/2up?q=1821|title=Iran At War 1500-1988|publisher=Osprey Publishing|year=2011|page=204}}</ref> محەمەد عەلی میرزا [[سلێمانی|سلێمانیی]] گرت و دوای گرتنی [[سامەڕا]]، بە ٤٠ ھەزار ھێزی پیادە و تۆپخانە [[Siege of baghdad (1821-1823)|گەمارۆی بەغدای دا]]. پاشەکشەی عوسمانی لێرە کۆتاییی ھات، بەو پێیەی [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] بەسەرکەوتوویی بەرگریی لە شارەکە کرد بە ٣٩٠٠ پیادە و ٨٨٠٠ سوارەوە، ئەمەش وایکرد قاجاڕەکان نەتوانن بەغدای لە ڕوو ستراتیژییەوە گرنگ بگرن. بە تێکەڵکردنی لەگەڵ کاریگەرییەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆلێرا، لە کۆتاییدا [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] ناچار بوو گەمارۆکە ھەڵبگرێت.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Tekdemir |first=Arş Gör Aziz |date=2009-12-01 |title=XIX. YÜZYILIN İLK ÇEYREĞİNDE OSMANLI-İRAN İHTİLAFLARI VE 1821–1823 SAVAŞI |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/article/175623 |journal=Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi |language=tr |issue=4 |pages=83 |issn=1308-6200}}</ref><ref>{{Cite book|last=Al-Bustani|first=Butrus|url=https://books.google.com/books?id=geIHzgEACAAJ|title=Muhit-ul-muhit: an Arabic-Arabic dictionary|date=1979|publisher=Librairie du Liban|pages=65|language=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranicaonline.org/articles/dawlatsah-mohammad-ali-mirza/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-01-10 |وێبگە=Encyclopaedia Iranica |زمان=en-US}}</ref><ref>Karakuş, Sadık Emre.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/mufassal-osmanli-tarihi-1.-cilt/Mustafa%20Cezar%20-%20Mufassal%20Osmanl%C4%B1%20Tarihi.%2005/page/2868/mode/2up|title=Mufassal Osmanlı Tarihi 6 Cilt Takım|pages=2868}}</ref> [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] خۆی لە کاتی گەمارۆدا تووشی نەخۆشییەکە بوو، و لە ٢٢ی تشرینی دووەمدا کۆچی دواییی کرد، کاتێک لە [[تیسفۆن|شاری تیسفۆن]] بوو.<ref name="Farrokh" /><ref>{{Cite book|last=Hambly|first=Gavin R. G.|title=The Cambridge History of Iran|publisher=Cambridge University Press|year=1968|volume=7|page=163|chapter=Ch. 4|chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5/page/162/mode/2up?q=1821}}</ref> == دەرئەنجام == ئاشتی تا [[پەیماننامەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزڕۆم]] دوای دوو ساڵ نەھاتە ئاراوە؛{{Sfn|Williamson|2008}} ھەردوو لایەن دانیان نا بەو سنوورانەی پێشوو کە لە [[گرێبەستی زەھاب|پەیمانی زەھاودا]] لە ساڵی ١٦٣٩ دامەزرابوون،{{Sfn|Mikaberidze|2011}} و شەڕ بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەکی خاکی تەواوبوو. ھەروەھا لە پەیماننامەکەدا ھاتبوو، کە دەبێت گەرەنتیی گەیشتن بە [[زیارەت (ئیسلام)|زیارەتی]] [[فارسەکان|فارس]] بۆ شوێنە پیرۆزەکانی [[مەککە]] و [[مەدینە]] لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بدرێ.{{Sfn|Tucker|2010}} [[پەڕگە:Treaty_of_Erzurum.png|چەپ|وێنۆک|پەیماننامەی ئەرزڕۆم، ئەرشیڤی عوسمانییەکان]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * {{Cite book|last=Ateş|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107033658|location=New York}} * {{Cite book|last=Williamson|first=Graham|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|date=2008|publisher=Routledge|isbn=9781134103089|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|chapter=The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88}} * {{Cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598843361|location=Santa Barbara, CA}} * {{cite book|last=Sicker|first=Martin|title=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire|publisher=Praeger|year=2001}} * {{Cite book|last=Sorkhabi|first=Rasoul|title=Tectonic Evolution, Collision, and Seismicity of Southwest Asia: In Honor of Manuel Berberian's Forty-Five Years of Research Contributions|date=2017|publisher=Geological Society of America|isbn=9780813725253|location=Boulder, Colorado}} * {{cite book|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle|publisher=ABC-CLIO|year=2010|editor-last=Tucker|editor-first=Spencer C.|volume=III}} * {{cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2009}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوت و ساڵ]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:١٨٢١]] [[پۆل:١٨٢٢]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] 3tt95bx53d2p068isd47pj87wsk0h1g 1 296687 1591773 2026-06-18T21:17:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591773 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[باخچەی ئاژەڵانی مۆسکۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591772 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111007034750/http://www.worldwalk.info/en/catalog/172/ بۆ http://www.worldwalk.info/en/catalog/172/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:١٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6ltmuk6znskkwt87v5hn250cppgv42w 0 296688 1591775 2026-06-18T21:42:13Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:ar:Special:Redirect/revision/72660534|معاهدة أرضروم الأولى]]» 1591775 wikitext text/x-wiki '''یەکەم پەیمانی ئەرزڕۆم''' لە تەممووزی [[١٨٢٣|ساڵی ١٨٢٣]] دوای سەرکەوتنی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕییەکان]] بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە [[شەڕی ئەرزڕۆم (١٨٢٣)|شەڕی ئەرزروم ساڵی ١٨٢٣]] واژووکرا.{{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:پەیماننامەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٨٢٣]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] 7hmjtwe409lpy9m1criu8fu6ryfbtx7 1591776 1591775 2026-06-18T21:47:51Z Ari Qasm 57423 1591776 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty|image=An official copy of the treaty of Erzurum, Persia, Qajar, 19th Century.jpg|negotiators={{flagicon image|Fath Ali Shah Flag 1.svg}} [[ئێرانی قاجاڕ]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|date_signed=١٨٢٣|name=پەیماننامەی ئەرزڕۆمی یەکەم}} '''یەکەم پەیمانی ئەرزڕۆم''' لە تەممووزی [[١٨٢٣|ساڵی ١٨٢٣]] دوای سەرکەوتنی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕییەکان]] بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە [[شەڕی ئەرزڕۆم (١٨٢٣)|شەڕی ئەرزروم ساڵی ١٨٢٣]] واژووکرا. == دووەم پەیماننامەی ئەرزڕۆم == {{بەشی واڵا}} == سەرچاوەکان == {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:پەیماننامەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٨٢٣]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] lvlhmzvei66zkn380fejncq32t3xblu 0 296689 1591782 2026-06-18T23:23:52Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591782 wikitext text/x-wiki '''چۆپانییەکان''' یان '''ئالی چۆپان'''، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای [[مەغۆل]] لە ھۆزی «سەلدۆز» بوون کە لە سەدەی چواردەیەمی زایینیدا (٧٣٨–٧٥٨ی کۆچی) لە بەشێک لە خاکی [[ئێران]] و بەتایبەت ناوچەی [[ئازەربایجان]] حوکمڕانییان کردووە. ئەم بنەماڵەیە لە سەرەتادا وەک کاربەدەست و فەرماندە لەژێر سێبەری [[ئیلخانی|ئیلخانییەکاندا]] خزمەتیان دەکرد، بەڵام دوای کۆچی دوایی «ئەبوو سەعید بەھادور خان» (دوایین حاکمی بەھێزی ئیلخانی) و ڕووخانی دەسەڵاتی ناوەندی، توانییان بە شێوەیەکی سەربەخۆ کۆنترۆڵی بەشێک لە خاکەکەیان بگرنە دەست و ناوچەی ئازەربایجان بکەنە بنکەی سەرەکیی دەسەڵاتی خۆیان. دەسەڵاتی چۆپانیان تەنھا لە نێوان دوو برا بە نەوەکانی: # '''ئەمیر شێخ حەسەنی چۆپانی''' (کوڕە گەورە و دامەزرێنەر). # '''ئەمیر مەلیک ئەشرەفی چۆپانی''' (برا بچووکەکەی کە دوای ئەو دەسەڵاتی گرتە دەست). حوکمڕانیی چۆپانییەکان بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی لەلایەن دەسەڵاتی [[جەلایرییەکان]] (کە لە بەغدا بەھێز ببوون) کۆتایی پێھێنرا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] * [[دەوڵەتی جەلائیری|جەلایرییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مەغۆل]] 4ssobm9shvt82ajvk47wiagp67qtgl8 1591784 1591782 2026-06-18T23:25:42Z Min.neel 4435 + [[پۆل:مێژووی کوردستان]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1591784 wikitext text/x-wiki '''چۆپانییەکان''' یان '''ئالی چۆپان'''، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای [[مەغۆل]] لە ھۆزی «سەلدۆز» بوون کە لە سەدەی چواردەیەمی زایینیدا (٧٣٨–٧٥٨ی کۆچی) لە بەشێک لە خاکی [[ئێران]] و بەتایبەت ناوچەی [[ئازەربایجان]] حوکمڕانییان کردووە. ئەم بنەماڵەیە لە سەرەتادا وەک کاربەدەست و فەرماندە لەژێر سێبەری [[ئیلخانی|ئیلخانییەکاندا]] خزمەتیان دەکرد، بەڵام دوای کۆچی دوایی «ئەبوو سەعید بەھادور خان» (دوایین حاکمی بەھێزی ئیلخانی) و ڕووخانی دەسەڵاتی ناوەندی، توانییان بە شێوەیەکی سەربەخۆ کۆنترۆڵی بەشێک لە خاکەکەیان بگرنە دەست و ناوچەی ئازەربایجان بکەنە بنکەی سەرەکیی دەسەڵاتی خۆیان. دەسەڵاتی چۆپانیان تەنھا لە نێوان دوو برا بە نەوەکانی: # '''ئەمیر شێخ حەسەنی چۆپانی''' (کوڕە گەورە و دامەزرێنەر). # '''ئەمیر مەلیک ئەشرەفی چۆپانی''' (برا بچووکەکەی کە دوای ئەو دەسەڵاتی گرتە دەست). حوکمڕانیی چۆپانییەکان بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی لەلایەن دەسەڵاتی [[جەلایرییەکان]] (کە لە بەغدا بەھێز ببوون) کۆتایی پێھێنرا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] * [[دەوڵەتی جەلائیری|جەلایرییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مەغۆل]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] 4kcnr34h70uh50xtnd4wg1qk1vis22k 0 296690 1591783 2026-06-18T23:24:12Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[دەوڵەتی جەلائیری]] 1591783 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[دەوڵەتی جەلائیری]] 0hh24lgub67siawvee56apzjqqx3aoo 0 296691 1591786 2026-06-18T23:30:01Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591786 wikitext text/x-wiki '''کەی کاووس''' (بە فارسی: ''کیکاووس''، بە ئەڤێستایی: ''𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Kauui Usan'')، یەکێکە لە پاشا (شا) کانی مێژووی ئەفسانەیی ئێران و یەکێک لە کارەکتەرە دیارەکانی ناو پەرتووکی نەتەوەیی '''[[شانامە]]'''ی [[فیردەوسی]]. ئەو کوڕی «کەی قوباد» (دامەزرێنەری خانەدانی کەیانیان) و باوکی شازادە «سیاوەش»ە. کەی کاووس بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ فەرمانڕوایی ئێران دەکات. لە ماوەی دەسەڵاتی جەنجاڵی ئەودا، پاڵەوانی ناودار'''[[ڕۆستەم]]'''، سەرەڕای ھەبوونی ناکۆکی و بە ناچاری، چەندین جار ھاوکاری دەکات و لە تێوەگلانەکان ڕزگاری دەکات. لە دوای مردنی، نەوەکەی کە ناوی «کەی خەسرەو»ە دەبێتە جێگرەوەی. بەپێی گێڕانەوە مێژوویییەکانی مێژوونووس مەسعوودی، کەی کاوووس تاوەرێکی بەرزی دروست کردووە بۆ «بەرەنگاربوونەوە و تەحەدای خودا»، ھەروەھا ھێرشی کردووەتە سەر وڵاتی [[یەمەن]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشا ئەفسانەیییەکان]] 6thx1emx2adnglqu1vq57b40tgip12m 1591787 1591786 2026-06-18T23:31:09Z Min.neel 4435 /* ئەمانەش ببینە */ 1591787 wikitext text/x-wiki '''کەی کاووس''' (بە فارسی: ''کیکاووس''، بە ئەڤێستایی: ''𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Kauui Usan'')، یەکێکە لە پاشا (شا) کانی مێژووی ئەفسانەیی ئێران و یەکێک لە کارەکتەرە دیارەکانی ناو پەرتووکی نەتەوەیی '''[[شانامە]]'''ی [[فیردەوسی]]. ئەو کوڕی «کەی قوباد» (دامەزرێنەری خانەدانی کەیانیان) و باوکی شازادە «سیاوەش»ە. کەی کاووس بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ فەرمانڕوایی ئێران دەکات. لە ماوەی دەسەڵاتی جەنجاڵی ئەودا، پاڵەوانی ناودار'''[[ڕۆستەم]]'''، سەرەڕای ھەبوونی ناکۆکی و بە ناچاری، چەندین جار ھاوکاری دەکات و لە تێوەگلانەکان ڕزگاری دەکات. لە دوای مردنی، نەوەکەی کە ناوی «کەی خەسرەو»ە دەبێتە جێگرەوەی. بەپێی گێڕانەوە مێژوویییەکانی مێژوونووس مەسعوودی، کەی کاوووس تاوەرێکی بەرزی دروست کردووە بۆ «بەرەنگاربوونەوە و تەحەدای خودا»، ھەروەھا ھێرشی کردووەتە سەر وڵاتی [[یەمەن]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشا ئەفسانەیییەکان]] na6emegvbfodjakhc7usy0p0ype73i5 1591929 1591787 2026-06-19T09:05:31Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591929 wikitext text/x-wiki '''کەی کاووس''' (بە فارسی: ''کیکاووس''، بە ئەڤێستایی: ''𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Kauui Usan'')، یەکێکە لە پاشا (شا) کانی مێژووی ئەفسانەیی ئێران و یەکێک لە کارەکتەرە دیارەکانی ناو پەرتووکی نەتەوەیی '''[[شانامە]]'''ی [[فیردەوسی]]. ئەو کوڕی «کەی قوباد» (دامەزرێنەری خانەدانی کەیانیان) و باوکی شازادە «سیاوەش»ە. کەی کاووس بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ فەرمانڕوایی ئێران دەکات. لە ماوەی دەسەڵاتی جەنجاڵی ئەودا، پاڵەوانی ناودار'''[[ڕۆستەم]]'''، سەرەڕای ھەبوونی ناکۆکی و بە ناچاری، چەندین جار ھاوکاری دەکات و لە تێوەگلانەکان ڕزگاری دەکات. لە دوای مردنی، نەوەکەی کە ناوی «کەی خەسرەو»ە دەبێتە جێگرەوەی. بەپێی گێڕانەوە مێژوویییەکانی مێژوونووس مەسعوودی، کەی کاوووس تاوەرێکی بەرزی دروست کردووە بۆ «بەرەنگاربوونەوە و تەحەدای خودا»، ھەروەھا ھێرشی کردووەتە سەر وڵاتی [[یەمەن]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشا ئەفسانەیییەکان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] imzomqbiybau7mxf5f6o0wp7y1svkjn 0 296692 1591788 2026-06-18T23:33:49Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591788 wikitext text/x-wiki '''کەیانیان''' یان '''کەیان'''، بەپێی نەریتی حەماسی و ئەفسانەیی دێرینی ئێرانی، ناوی زنجیرە و بنەماڵەیەکی پاشایەتییە کە پێش سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] فەرمانڕوایییان کردووە. پاشاکانی ئەم قۆناغە ھەموویان پێشگری "کێ" یان "کەی"یان لە سەرەتای ناوەکانیاندا ھەبووە. لە مێژووی ئەفسانەییدا، کەیانیان لە دوای زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێن. سەرجەم مێژوونووسانی سەرەتایی ئیسلامی وەک دینەوەری، تەبەری، بەلعەمی و میرخوەند باسیان لەم بنەماڵەیە کردووە. == کەیانیان لە دەقە کۆنەکاندا == لە پەرتووکی [[ئەڤێستا]] (لە بەشی یەشتەکان)، ناوی ئەم پاشایانە لە پاڵ پاڵەوانانی تردا ھاتووە کە قوربانییان بۆ خوداوەندەکان کردووە. ڕیزبەندییەکە لە ھۆشەنگ، تەھمۆرەس، جەمشید و فەریدوونەوە (پێشدادیان) دەست پێدەکات و دەگاتە کەیانیان، کە یەکەمینیان '''کەی قوباد''' (کائواتا) و دوایین پاشایان '''گوشتاسپ''' (ویشتاسپ) بووە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:کەیانیان]] 61hbletc39wxx1nuxs4flrlnnzkhkf7 1591928 1591788 2026-06-19T09:05:21Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591928 wikitext text/x-wiki '''کەیانیان''' یان '''کەیان'''، بەپێی نەریتی حەماسی و ئەفسانەیی دێرینی ئێرانی، ناوی زنجیرە و بنەماڵەیەکی پاشایەتییە کە پێش سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] فەرمانڕوایییان کردووە. پاشاکانی ئەم قۆناغە ھەموویان پێشگری "کێ" یان "کەی"یان لە سەرەتای ناوەکانیاندا ھەبووە. لە مێژووی ئەفسانەییدا، کەیانیان لە دوای زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێن. سەرجەم مێژوونووسانی سەرەتایی ئیسلامی وەک دینەوەری، تەبەری، بەلعەمی و میرخوەند باسیان لەم بنەماڵەیە کردووە. == کەیانیان لە دەقە کۆنەکاندا == لە پەرتووکی [[ئەڤێستا]] (لە بەشی یەشتەکان)، ناوی ئەم پاشایانە لە پاڵ پاڵەوانانی تردا ھاتووە کە قوربانییان بۆ خوداوەندەکان کردووە. ڕیزبەندییەکە لە ھۆشەنگ، تەھمۆرەس، جەمشید و فەریدوونەوە (پێشدادیان) دەست پێدەکات و دەگاتە کەیانیان، کە یەکەمینیان '''کەی قوباد''' (کائواتا) و دوایین پاشایان '''گوشتاسپ''' (ویشتاسپ) بووە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:کەیانیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 4wbkf9869n8mzjylucegddca66i57i7 0 296693 1591791 2026-06-18T23:38:23Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591791 wikitext text/x-wiki '''پێشدادیان''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬞𐬀𐬭𐬀𐬛𐬁𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Paradāta''؛ بەواتای «یەکەم کەس کە یاسای دانا»)، یەکەمین زنجیرە و بنەماڵەی پاشایەتیی کەناراو و ناوچەکانی [[ئێران]]ن لە پەرتووکی [[ئاڤێستا]]، '''[[شانامە]]''' و ئەفسانەناسیی ئێرانی کۆندا کە پێش سەردەمی [[کەیانیان]] فەرمانڕوایییان کردووە. ئەم پاشایەتییە لەلایەن '''[[کەیوومەرس]]'''ەوە دامەزراوە و بەپێی ئەفسانەکان ماوەی ٢٤٣٢ ساڵی خایاندووە. پاشاکانی پێشدادی نۆ کەس بوون کە بەناوبانگترینیان بریتین لە: [[جەمشید]]، [[زوحاک]] و [[فەریدوون]]. کۆتایی و ڕووخانی ئەم قۆناغە مێژوویییە ئەفسانەیییە بە مردنی پاشا «زەو» دێت، کە دوای ئەو دەسەڵات دەگوازرێتەوە بۆ کەیانیان. شارەکانی [[بەڵخ]]، [[ئامۆل]] و تەمییشە وەک پایتەختەکانی ئەم خانەدانە ناوزەد کراون. == قۆناغەکانی پاشایەتیی پێشدادی == پاشایەتیی پێشدادیان بە گشتی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا: # '''قۆناغی ئەفسانەیی:''' کە لە سەرەتای پاشایەتیی کەیوومەرسەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی فەرمانڕوایی فەریدوون بەردەوام دەبێت. # '''قۆناغی پاڵەوانێتی:''' کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕاپەڕینی «کاوەی ئاسنگەر» و دەرکەوتنی پاڵەوانانی گەورە لە مێژوودا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] rnld49urukymfvdwfd93o5412122erp 1591927 1591791 2026-06-19T09:05:11Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591927 wikitext text/x-wiki '''پێشدادیان''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬞𐬀𐬭𐬀𐬛𐬁𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Paradāta''؛ بەواتای «یەکەم کەس کە یاسای دانا»)، یەکەمین زنجیرە و بنەماڵەی پاشایەتیی کەناراو و ناوچەکانی [[ئێران]]ن لە پەرتووکی [[ئاڤێستا]]، '''[[شانامە]]''' و ئەفسانەناسیی ئێرانی کۆندا کە پێش سەردەمی [[کەیانیان]] فەرمانڕوایییان کردووە. ئەم پاشایەتییە لەلایەن '''[[کەیوومەرس]]'''ەوە دامەزراوە و بەپێی ئەفسانەکان ماوەی ٢٤٣٢ ساڵی خایاندووە. پاشاکانی پێشدادی نۆ کەس بوون کە بەناوبانگترینیان بریتین لە: [[جەمشید]]، [[زوحاک]] و [[فەریدوون]]. کۆتایی و ڕووخانی ئەم قۆناغە مێژوویییە ئەفسانەیییە بە مردنی پاشا «زەو» دێت، کە دوای ئەو دەسەڵات دەگوازرێتەوە بۆ کەیانیان. شارەکانی [[بەڵخ]]، [[ئامۆل]] و تەمییشە وەک پایتەختەکانی ئەم خانەدانە ناوزەد کراون. == قۆناغەکانی پاشایەتیی پێشدادی == پاشایەتیی پێشدادیان بە گشتی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا: # '''قۆناغی ئەفسانەیی:''' کە لە سەرەتای پاشایەتیی کەیوومەرسەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی فەرمانڕوایی فەریدوون بەردەوام دەبێت. # '''قۆناغی پاڵەوانێتی:''' کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕاپەڕینی «کاوەی ئاسنگەر» و دەرکەوتنی پاڵەوانانی گەورە لە مێژوودا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 10gzms7s8wwa8pgptezra5wnx3vrg9t 0 296694 1591792 2026-06-18T23:41:46Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591792 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدان کەسایەتیی شانامە}} '''کەیوومەرس''' یان '''گەیوومەرس''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬔𐬀𐬌𐬌𐬊 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Gayo Maretan''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''گَیومَرْتْ'')، ناوی یەکەمین نموونەی مرۆڤە لە گەردوونناسیی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتیدا]] (مزدیسنا). ھەروەھا لە ئەفسانەناسیی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، وەک یەکەمین پاشای ئێران و دامەزرێنەری زنجیرەی پاشایەتیی [[پێشدادیان]] ناسراوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕوایی کردووە. ھەندێک لە لێکۆڵەر و مێژوونووسان، بەھۆی پێگەی کەیوومەرسەوە وەک یەکەمین مرۆڤ لە ئەفسانە دێرینەکاندا، پێیان وایە کە ئەو لەگەڵ [[ئادەم]] (یەکەمین مرۆڤ لە [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکاندا]])یەک کەسایەتین یان ھاوشێوەی یەکترین. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] hqtgsm79l4bjgsitlxv50amhtb5zy1m 1591793 1591792 2026-06-18T23:41:56Z Min.neel 4435 1591793 wikitext text/x-wiki '''کەیوومەرس''' یان '''گەیوومەرس''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬔𐬀𐬌𐬌𐬊 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Gayo Maretan''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''گَیومَرْتْ'')، ناوی یەکەمین نموونەی مرۆڤە لە گەردوونناسیی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتیدا]] (مزدیسنا). ھەروەھا لە ئەفسانەناسیی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، وەک یەکەمین پاشای ئێران و دامەزرێنەری زنجیرەی پاشایەتیی [[پێشدادیان]] ناسراوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕوایی کردووە. ھەندێک لە لێکۆڵەر و مێژوونووسان، بەھۆی پێگەی کەیوومەرسەوە وەک یەکەمین مرۆڤ لە ئەفسانە دێرینەکاندا، پێیان وایە کە ئەو لەگەڵ [[ئادەم]] (یەکەمین مرۆڤ لە [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکاندا]])یەک کەسایەتین یان ھاوشێوەی یەکترین. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] nbpt7glwda8sp8y0m8uqp14yetcpdr4 1591926 1591793 2026-06-19T09:05:01Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591926 wikitext text/x-wiki '''کەیوومەرس''' یان '''گەیوومەرس''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬔𐬀𐬌𐬌𐬊 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Gayo Maretan''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''گَیومَرْتْ'')، ناوی یەکەمین نموونەی مرۆڤە لە گەردوونناسیی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتیدا]] (مزدیسنا). ھەروەھا لە ئەفسانەناسیی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، وەک یەکەمین پاشای ئێران و دامەزرێنەری زنجیرەی پاشایەتیی [[پێشدادیان]] ناسراوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕوایی کردووە. ھەندێک لە لێکۆڵەر و مێژوونووسان، بەھۆی پێگەی کەیوومەرسەوە وەک یەکەمین مرۆڤ لە ئەفسانە دێرینەکاندا، پێیان وایە کە ئەو لەگەڵ [[ئادەم]] (یەکەمین مرۆڤ لە [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکاندا]])یەک کەسایەتین یان ھاوشێوەی یەکترین. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەکانی سەدەی ناوەڕاست]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] orfumlwytvuyts4lngfde3lgbve15he 0 296695 1591794 2026-06-18T23:45:56Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[کێوی دەماوەند]] 1591794 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کێوی دەماوەند]] 7b7e0svqpf9z5zw8bc0rtf9oz36q1nw 0 296696 1591795 2026-06-18T23:47:10Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591795 wikitext text/x-wiki '''فەریدوون''' یان '''ئافریدوون''' (بە ئەڤێستایی: ''𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Thraētaona''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''فِرِدُن'')، یەکێکە لە دیارترین و ناسراوترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی مێژووی دێرینی ئێران. ئەو کوڕی «ئابتین» و «فەرانەک» و لە نەژادی پاشا [[جەمشید]]ە. فەریدوون بە ھاوکاریی [[کاوەی ئاسنگەر]] توانی بەسەر پاشای ستەمکار [[زوحاک]]دا سەربکەوێت و لە [[چیای دەماوەند]] بەندی بکات. لە دوای ئەم سەرکەوتنە، دەبێتە پاشای جیھان و لە [[شانامە]]ی فیردۆسیدا وەک یەکێک لە پاشا گەورەکانی زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێت. == دابەشکردنی جیھان و چارەنووسی کوڕەکانی == فەریدوون لە سەردەمی پاشایەتیدا، جیھان بەسەر سێ کوڕەکەیدا (سەلم، توور و ئێرەج) دابەش دەکات. ئەو خاکی ئێران دەسپێرێتە دەست «ئێرەج»ی کوڕە بچووکی، بەڵام «سەلم» و «توور» حەسوودی بە ئێرەج دەبەن و دەیکوژن. فەریدوون دوای ئاگاداربوونەوە لەم کارەساتە، کچەزایەکی ئێرەج بە ناوی «مەنووچەھر» دەکاتە جێگرەوەی خۆی و حاکمی ئێران. == زێد و ئاوەدانکاری == ھەندێک لە سەرچاوەکان گوندی «وەرکە» (کە لە دەقە کۆنەکاندا بە وەرەنا یان وەر ناسراوە) لە ناوچەی لاریجانی سەر بە تەبەرستان وەک زێدی فەریدوون دادەنێن. ھەروەھا لە مێژوودا ھاتووە کە بەردی بناغەی دروستکردنی شارەکانی [[ئامۆل]] و ڕوویان لەلایەن فەریدوونەوە دانراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] hv00dfpjws1283gnftfjxb5oj3fu9vs 1591925 1591795 2026-06-19T09:04:51Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591925 wikitext text/x-wiki '''فەریدوون''' یان '''ئافریدوون''' (بە ئەڤێستایی: ''𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Thraētaona''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''فِرِدُن'')، یەکێکە لە دیارترین و ناسراوترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی مێژووی دێرینی ئێران. ئەو کوڕی «ئابتین» و «فەرانەک» و لە نەژادی پاشا [[جەمشید]]ە. فەریدوون بە ھاوکاریی [[کاوەی ئاسنگەر]] توانی بەسەر پاشای ستەمکار [[زوحاک]]دا سەربکەوێت و لە [[چیای دەماوەند]] بەندی بکات. لە دوای ئەم سەرکەوتنە، دەبێتە پاشای جیھان و لە [[شانامە]]ی فیردۆسیدا وەک یەکێک لە پاشا گەورەکانی زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێت. == دابەشکردنی جیھان و چارەنووسی کوڕەکانی == فەریدوون لە سەردەمی پاشایەتیدا، جیھان بەسەر سێ کوڕەکەیدا (سەلم، توور و ئێرەج) دابەش دەکات. ئەو خاکی ئێران دەسپێرێتە دەست «ئێرەج»ی کوڕە بچووکی، بەڵام «سەلم» و «توور» حەسوودی بە ئێرەج دەبەن و دەیکوژن. فەریدوون دوای ئاگاداربوونەوە لەم کارەساتە، کچەزایەکی ئێرەج بە ناوی «مەنووچەھر» دەکاتە جێگرەوەی خۆی و حاکمی ئێران. == زێد و ئاوەدانکاری == ھەندێک لە سەرچاوەکان گوندی «وەرکە» (کە لە دەقە کۆنەکاندا بە وەرەنا یان وەر ناسراوە) لە ناوچەی لاریجانی سەر بە تەبەرستان وەک زێدی فەریدوون دادەنێن. ھەروەھا لە مێژوودا ھاتووە کە بەردی بناغەی دروستکردنی شارەکانی [[ئامۆل]] و ڕوویان لەلایەن فەریدوونەوە دانراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:کورووشی مەزن]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 8esiiul6ekkehp9dhelsjs9tlovt8tp 0 296697 1591796 2026-06-18T23:50:31Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591796 wikitext text/x-wiki '''بەڵخ''' کە لە مێژوودا بە ناوی «زەریئەسپە» ش ھاتووە، یەکێکە لە گرنگترین و دێرینترین شارەکانی وڵاتی [[ئەفغانستان]]. ئەم شارە مێژوویییە لە ئێستادا دەکەوێتە دووریی ٢٠ کیلۆمەتر لە شاری مەزار شەریف (ناوەندی پارێزگای بەڵخ) لە باکووری ئەفغانستان. لە سەردەمانی کۆندا، پایتەختی دەسەڵاتی یۆنانی-باختری و یەکێک لە شارە سەرەکی و ناسراوەکانی ناوچەی «خۆراسانی مەزن» بووە. == پێگە و گرنگیی مێژوویی == بەڵخ لە سەرەتای مێژووەوە ناوەندێکی دێرین و گرنگی ئایینەکانی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[بودیزم|بوودایی]] و دواتریش ئایینی [[ئیسلام]] بووە. ئەم شارە زۆرجار وەک پایتەخت و چەقی ناوچەی باکتریا ناسراوە. گەڕیدەی بەناوبانگ [[مارکۆ پۆلۆ]] لە گەشتەکانیدا وەسفی بەڵخی کردووە و وەک «شارێکی شکۆمەند و مەزن» ناوی بردووە. لە ڕووی کارگێڕییەوە، لە سەردەمانی کۆندا بە فەرمانڕەواکانی ئەم شارە دەگوترا «ئەسپەھبێد». == ئەمانەش ببینە == * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:شارەکانی ئەفغانستان]] [[پۆل:شارە دێرینەکان]] hy6v4ocl972mw5jhhsfntb44d022f9t 1591924 1591796 2026-06-19T09:04:40Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591924 wikitext text/x-wiki '''بەڵخ''' کە لە مێژوودا بە ناوی «زەریئەسپە» ش ھاتووە، یەکێکە لە گرنگترین و دێرینترین شارەکانی وڵاتی [[ئەفغانستان]]. ئەم شارە مێژوویییە لە ئێستادا دەکەوێتە دووریی ٢٠ کیلۆمەتر لە شاری مەزار شەریف (ناوەندی پارێزگای بەڵخ) لە باکووری ئەفغانستان. لە سەردەمانی کۆندا، پایتەختی دەسەڵاتی یۆنانی-باختری و یەکێک لە شارە سەرەکی و ناسراوەکانی ناوچەی «خۆراسانی مەزن» بووە. == پێگە و گرنگیی مێژوویی == بەڵخ لە سەرەتای مێژووەوە ناوەندێکی دێرین و گرنگی ئایینەکانی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[بودیزم|بوودایی]] و دواتریش ئایینی [[ئیسلام]] بووە. ئەم شارە زۆرجار وەک پایتەخت و چەقی ناوچەی باکتریا ناسراوە. گەڕیدەی بەناوبانگ [[مارکۆ پۆلۆ]] لە گەشتەکانیدا وەسفی بەڵخی کردووە و وەک «شارێکی شکۆمەند و مەزن» ناوی بردووە. لە ڕووی کارگێڕییەوە، لە سەردەمانی کۆندا بە فەرمانڕەواکانی ئەم شارە دەگوترا «ئەسپەھبێد». == ئەمانەش ببینە == * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:شارەکانی ئەفغانستان]] [[پۆل:شارە دێرینەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز]] huvmsidjitoipo64ha40zun46bgpkb6 0 296698 1591799 2026-06-18T23:56:35Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591799 wikitext text/x-wiki '''جەمشید''' یان '''جەم''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Yima xšaēta''؛ بە عیلامی: ''yamakšedda''؛ بە فارسیی کۆن: ''yama-xšaita'')، یەکێکە لە ناودارترین و گرنگترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی [[ئەڤێستا]]، '''[[شانامە]]'''ی فیردۆسی و کلتووری دێرینی ئێرانی کە لە سەردەمی زێڕینی [[پێشدادیان]]دا پاشایەتی جیھانی کردووە. لە فۆلکلۆر و ئەدەبیاتی فارسیدا، داھێنانی جەژنی سەرساڵ ([[نەورۆز]]) دەخرێتە پاڵ ئەم پاشایە. == جەمشید لە ئەڤێستادا == لە بەشی «وەندیداد»ی ئەڤێستادا ھاتووە کە [[وەرمەز]] (خودا)یەکەم جار لەگەڵ جەمشیددا قسەی کردووە. لەژێر سایەی فەرمانڕوایی ئەودا جیھان ئاوەدان بووەوە و گەشەی سەند. بەپێی دەقەکان، کاتێک زەوی لە دانیشتووان پڕ بوو، بڕیاردرا بەھۆی زستانی سەخت و لافاوەوە ژمارەی زیندەوەران کەم بکرێتەوە. وەرمەز ڕێگای دروستکردنی قەڵایەکی فێری جەمشید کرد تا نموونەیەک لە ھەموو زیندەوەران و ڕوەکەکان لەوێدا لە سەرما و لافاو بپارێزێت. جەمشید خاوەنی گەورەترین فەڕ و مووچەی شاھانە بوو لە نێوان مرۆڤەکاندا، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی لە درۆ، فەڕی خودایی و پاشایەتییەکەی لەدەستدا و لە کۆتاییدا لەلایەن بوونەوەرێکی بەدکارەوە کرا بە دوو کەرتەوە. == تێڕوانینی زانایان لەسەر گوناھی جەمشید == لە سەدەکانی نۆزدە و بیستەمدا، لێکۆڵەران پێیان وابوو کە سەرکۆنەکردنی جەمشید لە دەقەکاندا بەشێک بووە لە چاکسازییەکانی خودی زەردەشت بۆ لابردنی باوەڕە کافرانەکانی پێشووەکان. لایەنگرانی ئەم ڕامانە پێیان وایە دەرکەوتنەوەی ئەفسانەی جەمشید لە ئەڤێستای نوێدا، نیشانەی گەڕانەوەی خەڵکە بۆ سەر باوەڕە کۆنەکان لە دوای مردنی پێغەمبەرەکەیانەوە. == جەمشید لە ئەدەبیاتی فارسیدا == لە ئەدەبیاتی کلاسیکی فارسیدا، دوو ھێڵی چیرۆک بۆ ژیانی جەمشید ھەیە: # '''گێڕانەوەی حەماسی و عورفی (سێکۆلار):''' کە تێیدا جەمشید بە کوڕی تەھموورەس شا دادەنرێت (ئەم ھێڵە لە شانامەدا ڕەنگی داوەتەوە و لەناو خەڵکیشدا باوە). # '''گێڕانەوەی ئایینی:''' کە تێیدا بە برای تەھموورەس دادەنرێت و لە کلتەوری قەشە زەردەشتییەکاندا ھاتووە. سەرڕای ئەوەی لە دەقە زەردەشتییەکاندا بەھۆی گوناھەکەیەوە سزای دۆزەخی بۆ دادەنرێت، بەڵام لە ئەدەبیات و فۆلکلۆردا بە تەواوی ڕێزی لێگیراوەتەوە و وەک زانایەکی خاوەن زانستی تایبەت و پیرۆز وێنا کراوە. ناسراوترین کەرەستە سیحرییەکانی ئەو بریتی بوون لە «جامی جەمشید» (جامی شەراب) و ئەنگوستیلەکەی. عاریفانی وەک [[عەتتار|عەتار]] و [[حافز|حافزی شیرازی]]، «جام»یان وەک خوازەیەک (ئیستعارە) بۆ دڵ، ڕۆح و لەوحی خوایی بەکارھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[نەورۆز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] dqjcfnbzqa8ck28udpr102iayq8hqhg 1591923 1591799 2026-06-19T09:04:30Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591923 wikitext text/x-wiki '''جەمشید''' یان '''جەم''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Yima xšaēta''؛ بە عیلامی: ''yamakšedda''؛ بە فارسیی کۆن: ''yama-xšaita'')، یەکێکە لە ناودارترین و گرنگترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی [[ئەڤێستا]]، '''[[شانامە]]'''ی فیردۆسی و کلتووری دێرینی ئێرانی کە لە سەردەمی زێڕینی [[پێشدادیان]]دا پاشایەتی جیھانی کردووە. لە فۆلکلۆر و ئەدەبیاتی فارسیدا، داھێنانی جەژنی سەرساڵ ([[نەورۆز]]) دەخرێتە پاڵ ئەم پاشایە. == جەمشید لە ئەڤێستادا == لە بەشی «وەندیداد»ی ئەڤێستادا ھاتووە کە [[وەرمەز]] (خودا)یەکەم جار لەگەڵ جەمشیددا قسەی کردووە. لەژێر سایەی فەرمانڕوایی ئەودا جیھان ئاوەدان بووەوە و گەشەی سەند. بەپێی دەقەکان، کاتێک زەوی لە دانیشتووان پڕ بوو، بڕیاردرا بەھۆی زستانی سەخت و لافاوەوە ژمارەی زیندەوەران کەم بکرێتەوە. وەرمەز ڕێگای دروستکردنی قەڵایەکی فێری جەمشید کرد تا نموونەیەک لە ھەموو زیندەوەران و ڕوەکەکان لەوێدا لە سەرما و لافاو بپارێزێت. جەمشید خاوەنی گەورەترین فەڕ و مووچەی شاھانە بوو لە نێوان مرۆڤەکاندا، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی لە درۆ، فەڕی خودایی و پاشایەتییەکەی لەدەستدا و لە کۆتاییدا لەلایەن بوونەوەرێکی بەدکارەوە کرا بە دوو کەرتەوە. == تێڕوانینی زانایان لەسەر گوناھی جەمشید == لە سەدەکانی نۆزدە و بیستەمدا، لێکۆڵەران پێیان وابوو کە سەرکۆنەکردنی جەمشید لە دەقەکاندا بەشێک بووە لە چاکسازییەکانی خودی زەردەشت بۆ لابردنی باوەڕە کافرانەکانی پێشووەکان. لایەنگرانی ئەم ڕامانە پێیان وایە دەرکەوتنەوەی ئەفسانەی جەمشید لە ئەڤێستای نوێدا، نیشانەی گەڕانەوەی خەڵکە بۆ سەر باوەڕە کۆنەکان لە دوای مردنی پێغەمبەرەکەیانەوە. == جەمشید لە ئەدەبیاتی فارسیدا == لە ئەدەبیاتی کلاسیکی فارسیدا، دوو ھێڵی چیرۆک بۆ ژیانی جەمشید ھەیە: # '''گێڕانەوەی حەماسی و عورفی (سێکۆلار):''' کە تێیدا جەمشید بە کوڕی تەھموورەس شا دادەنرێت (ئەم ھێڵە لە شانامەدا ڕەنگی داوەتەوە و لەناو خەڵکیشدا باوە). # '''گێڕانەوەی ئایینی:''' کە تێیدا بە برای تەھموورەس دادەنرێت و لە کلتەوری قەشە زەردەشتییەکاندا ھاتووە. سەرڕای ئەوەی لە دەقە زەردەشتییەکاندا بەھۆی گوناھەکەیەوە سزای دۆزەخی بۆ دادەنرێت، بەڵام لە ئەدەبیات و فۆلکلۆردا بە تەواوی ڕێزی لێگیراوەتەوە و وەک زانایەکی خاوەن زانستی تایبەت و پیرۆز وێنا کراوە. ناسراوترین کەرەستە سیحرییەکانی ئەو بریتی بوون لە «جامی جەمشید» (جامی شەراب) و ئەنگوستیلەکەی. عاریفانی وەک [[عەتتار|عەتار]] و [[حافز|حافزی شیرازی]]، «جام»یان وەک خوازەیەک (ئیستعارە) بۆ دڵ، ڕۆح و لەوحی خوایی بەکارھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[نەورۆز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] j3sn7xmlinm5lvssf8pval43eexxvif 0 296699 1591801 2026-06-18T23:57:07Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[دیمن (ڕۆحی خراپەکار)]]ی گواستەوە بۆ [[دێمۆن]]: بەپێی خوێندنەوەی یۆنانی و نووسینی ئینگلیزی 1591801 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[دێمۆن]] 71h45jswize01r8n6wtqjt1s2zu456r 1 296700 1591803 2026-06-18T23:57:07Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[وتووێژ:دیمن (ڕۆحی خراپەکار)]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:دێمۆن]]: بەپێی خوێندنەوەی یۆنانی و نووسینی ئینگلیزی 1591803 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:دێمۆن]] 26cegvamctyjjeqq1ubnrmjoe5ga9p4 1 296701 1591806 2026-06-19T00:05:04Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591806 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بورخانییەت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591805 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160304211945/http://regnum.ru/news/society/1974843.html بۆ http://regnum.ru/news/society/1974843.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٠٥، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ooottxf420yfmt50j6ylm5ptb4l94cb 0 296702 1591807 2026-06-19T00:14:40Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591807 wikitext text/x-wiki '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، ھوشەنگ کوڕی «سیامەک» و نەوەی '''[[کەیوومەرس]]'''ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 230z9cot02yywcudtchq947e4aovulm 1591808 1591807 2026-06-19T00:15:16Z Min.neel 4435 1591808 wikitext text/x-wiki '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، ھوشەنگ کوڕی [[سیامەک]] و نەوەی '''[[کەیوومەرس]]'''ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 5cdugs0fjqw50aaxjuok07p4ydc75nq 1591811 1591808 2026-06-19T00:22:02Z Min.neel 4435 /* ھوشەنگ لە شانامەدا */ 1591811 wikitext text/x-wiki '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، [[ھۆشەنگ]] کوڕی [[سیامەک]] و نەوەی [[کەیوومەرس]]ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] lqbyrat69wgydazit7nrb5n2n82ln37 1591812 1591811 2026-06-19T00:22:15Z Min.neel 4435 /* ھوشەنگ لە شانامەدا */ 1591812 wikitext text/x-wiki '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، ھۆشەنگ کوڕی [[سیامەک]] و نەوەی [[کەیوومەرس]]ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] p29dblun518gcds2riwxeuh61fobd52 0 296703 1591810 2026-06-19T00:20:13Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591810 wikitext text/x-wiki '''سیامەک'''، یەکەمین شازادەی [[ئێران]] و دووەمین کارەکتەری ئەفسانەیییە لە دوای [[کەیوومەرس]] لە پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ناوی سیامەک لە زمانە دێرینەکاندا بە واتای «خاوەن قژی ڕەش»یان «قژ ڕەش» دێت و یەکێکە لە کەسایەتییە ناسراوەکانی ئەفسانەناسیی ئێرانی. == مێژوو و داستان لە شانامەدا == سیامەک کوڕی [[کەیوومەرس]] (یەکەمین پاشای جیھان) بوو. کاتێک ئەھریمەن (شەیتان) و کوڕەکەی (دێوی ڕەش) ھێرش دەکەنە سەر پاشایەتیی باوکی، سیامەک بۆ پاراستنی خێزانەکەی و بەرگریکردن لە تەختی پاشایەتیی کەیوومەرس، دەچێتە شەڕی کوڕی ئەھریمەن. لەم پێدادانە قارەمانانەیەدا، سیامەک بە دەستی دێوی ڕەش دەکوژرێت و ژیانی خۆی بەخت دەکات، کە دواتر لەلایەن کوڕەکەیەوە تۆڵەی دەسەندرێتەوە. == نەوەکانی سیامەک == بەپێی گێڕانەوە ئەفسانەیییەکان، سیامەک دوو کوڕی بە ناوەکانی [[ھۆشەنگ]] و «فەراوگ» ھەبووە. ھۆشەنگی کوڕی، دوای کۆچی دوایی کەیوومەرس دەبێتە پاشا و لە دەقە کۆنەکاندا وەک باپیری گەورەی ئێرانیان ناوزەد دەکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] * [[ھۆشەنگ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 8bohabujzjczzn3zj84hc8p6wig78bq 0 296704 1591813 2026-06-19T00:25:06Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591813 wikitext text/x-wiki '''فەرانەک''' کچێکی ئێرانییە لە پەرتووکی [[شانامە]]ی '''[[فیردەوسی]]'''دا. ئەو ھاوسەری «ئابتین» و دایکی پاشای ناودار [[فەریدوون]]ە. بەپێی گێڕانەوەکان، فەرانەک و ئابتین لە گوندێکی سەر بە خاکی ئێراندا، بە دوور لە چاوی کاربەدەست و سیخوڕەکانی پاشای ستەمکار [[زوحاک]]، بە بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ڕاوکردنەوە ژیانیان بەسەر دەبرد. لە کۆتاییدا، ئابتینی ھاوسەری لەلایەن پیاوانی زوحاکەوە دەستگیر دەکرێت و دەکوژرێت، تا مێشکی بکرێتە خۆراکی ئەو مارانەی لەسەر شانەکانی زوحاک ڕووابوون. دوای ئەم کارەساتە، فەرانەک ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە شاردنەوە و پاراستنی فەریدوونی کوڕی تا ئەو کاتەی گەورە دەبێت و تۆڵەی باوکی دەسەنێتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[فەریدوون]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 6hvgg3guvkj2mbdsesqgqrcnrmnjljz 1591922 1591813 2026-06-19T09:04:21Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591922 wikitext text/x-wiki '''فەرانەک''' کچێکی ئێرانییە لە پەرتووکی [[شانامە]]ی '''[[فیردەوسی]]'''دا. ئەو ھاوسەری «ئابتین» و دایکی پاشای ناودار [[فەریدوون]]ە. بەپێی گێڕانەوەکان، فەرانەک و ئابتین لە گوندێکی سەر بە خاکی ئێراندا، بە دوور لە چاوی کاربەدەست و سیخوڕەکانی پاشای ستەمکار [[زوحاک]]، بە بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ڕاوکردنەوە ژیانیان بەسەر دەبرد. لە کۆتاییدا، ئابتینی ھاوسەری لەلایەن پیاوانی زوحاکەوە دەستگیر دەکرێت و دەکوژرێت، تا مێشکی بکرێتە خۆراکی ئەو مارانەی لەسەر شانەکانی زوحاک ڕووابوون. دوای ئەم کارەساتە، فەرانەک ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە شاردنەوە و پاراستنی فەریدوونی کوڕی تا ئەو کاتەی گەورە دەبێت و تۆڵەی باوکی دەسەنێتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[فەریدوون]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]] [[پۆل:ناوی کوڕان لە فەڕەنسی]] 0x1fr16l5h9fpcr3zr2n8fkmba93pti 0 296705 1591814 2026-06-19T00:27:28Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591814 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدان کەسایەتیی شانامە}} '''ڕوودابە''' کچە شازادەیەکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو شازادەی [[کابول]] و کچی «مێھراب کابولی» و «سیندۆخت» بوو. ڕوودابە دوای عاشقبوونێکی مێژوویی، ھاوسەرگیری لەگەڵ پاڵەوانی ناودار [[زاڵ]] دەکات. بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە دوو منداڵ بوو، کە یەکێکیان بریتییە لە [[ڕۆستەم]]، گەورەترین و سەرەکیتری پاڵەوانی ناو چیرۆکەکانی شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] myv7egk6bnsoyrmebr48m58khss12ri 1591815 1591814 2026-06-19T00:27:38Z Min.neel 4435 1591815 wikitext text/x-wiki '''ڕوودابە''' کچە شازادەیەکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو شازادەی [[کابول]] و کچی «مێھراب کابولی» و «سیندۆخت» بوو. ڕوودابە دوای عاشقبوونێکی مێژوویی، ھاوسەرگیری لەگەڵ پاڵەوانی ناودار [[زاڵ]] دەکات. بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە دوو منداڵ بوو، کە یەکێکیان بریتییە لە [[ڕۆستەم]]، گەورەترین و سەرەکیتری پاڵەوانی ناو چیرۆکەکانی شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] 5ia91dgp8h4uy86u5h5ytew7gkzu9sg 1591921 1591815 2026-06-19T09:04:11Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591921 wikitext text/x-wiki '''ڕوودابە''' کچە شازادەیەکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو شازادەی [[کابول]] و کچی «مێھراب کابولی» و «سیندۆخت» بوو. ڕوودابە دوای عاشقبوونێکی مێژوویی، ھاوسەرگیری لەگەڵ پاڵەوانی ناودار [[زاڵ]] دەکات. بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە دوو منداڵ بوو، کە یەکێکیان بریتییە لە [[ڕۆستەم]]، گەورەترین و سەرەکیتری پاڵەوانی ناو چیرۆکەکانی شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 0dqib9skvtdf41fm6lf8v7260biuuh2 0 296706 1591816 2026-06-19T00:30:25Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591816 wikitext text/x-wiki '''تەھمینە''' کچە پاشایەکی ئەفسانەیییە لە چیرۆکی «ڕۆستەم و زۆراو» لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کچی «سەمەنگانشا» بوو، کە فەرمانڕەوای ناوچەی سەمەنگان بوو. تەھمینە لە چیرۆکەکەدا وەک ھاوسەری پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] دەردەکەوێت و دایکی پاڵەوانی لاو زۆراوە، کە چیرۆکەکەیان یەکێکە لە کاریگەرترین و غەمگینترین تراژیدیاکانی ناو شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زۆراو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] 1lnajqwi8xlej0czcllwh8u73mh8irm 1591920 1591816 2026-06-19T09:04:01Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591920 wikitext text/x-wiki '''تەھمینە''' کچە پاشایەکی ئەفسانەیییە لە چیرۆکی «ڕۆستەم و زۆراو» لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کچی «سەمەنگانشا» بوو، کە فەرمانڕەوای ناوچەی سەمەنگان بوو. تەھمینە لە چیرۆکەکەدا وەک ھاوسەری پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] دەردەکەوێت و دایکی پاڵەوانی لاو زۆراوە، کە چیرۆکەکەیان یەکێکە لە کاریگەرترین و غەمگینترین تراژیدیاکانی ناو شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زۆراو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] slhlrjhz7s55yyzgjf8endvuv0pezvi 0 296707 1591817 2026-06-19T00:32:58Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591817 wikitext text/x-wiki '''زۆراو''' یان '''سوھراب''' پاڵەوانێکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کوڕی پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] و [[تەھمینە]]ی کچی پاشای سەمەنگانە. زۆراو بە سوپایەکی تۆرانییەوە بەرەو ڕووی [[ئێران]] ھات بۆ شەڕ، بەڵام لە شەڕێکی تاکەکەسی لەلایەن باوکی خۆیەوە (ڕۆستەم) کوژرا، لەکاتێکدا کە ھیچ کامیان پێشتر یەکترییان نەدەناسی. تراژیدیای ڕۆستەم و زۆراو، بە گوتەی لێکۆڵەر «محەمەد عەلی ئیسلامی نەدەوشەن»، تراژیدیای بێئاگایی و نەناسینی یەکدییە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[تەھمینە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] entp5x233cy6z8w9ipgp1iic0xkmymw 1591919 1591817 2026-06-19T09:03:51Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591919 wikitext text/x-wiki '''زۆراو''' یان '''سوھراب''' پاڵەوانێکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کوڕی پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] و [[تەھمینە]]ی کچی پاشای سەمەنگانە. زۆراو بە سوپایەکی تۆرانییەوە بەرەو ڕووی [[ئێران]] ھات بۆ شەڕ، بەڵام لە شەڕێکی تاکەکەسی لەلایەن باوکی خۆیەوە (ڕۆستەم) کوژرا، لەکاتێکدا کە ھیچ کامیان پێشتر یەکترییان نەدەناسی. تراژیدیای ڕۆستەم و زۆراو، بە گوتەی لێکۆڵەر «محەمەد عەلی ئیسلامی نەدەوشەن»، تراژیدیای بێئاگایی و نەناسینی یەکدییە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[تەھمینە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 9pj4zntlz2obtgj788a0lpdkz80piib 0 296708 1591818 2026-06-19T00:34:36Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[زۆراو]] 1591818 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زۆراو]] 2fie76c0nhdnhdi836a49ow6f9edkj4 0 296709 1591820 2026-06-19T00:39:17Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591820 wikitext text/x-wiki '''ئەسفەندیار''' (یان ئەسپەندیار)، شازادەیەکی [[کەیانیان|کەیانییە]] لە مێژووی ئەفسانەیی و حەماسیی ئێراندا. ئەو کوڕی گوشتاسپ و کەتایوون، و نەوەی لوھراسپە. ئەسفەندیار وەک پاڵەوانی شەڕە پیرۆزەکانی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]] دەناسرێت، بەڵام زۆرتر بەھۆی شەڕە تراژیدی و غەمگینەکەی لەگەڵ [[ڕۆستەم]]دا ناوبانگی دەرکردووە. براکانی بریتی بوون لە «پەشووتەن» و «فەرشیدوەرد»، مامیشی ناوی «زەریر» بوو، ھەروەھا باوکی «نۆشاژەر»، «مێھرنۆش»، «بەھمەن» و «تۆش» بووە. == لەشپۆڵایەتی ئەسفەندیار == ئەسفەندیار خاوەنی جەستەیەکی نەبڕ و پارێزراو بوو، بە جۆرێک کە چەک کاری تێ نەدەکرد. لە دەقی شانامەی فیردەوسیدا ئاماژە بە چۆنییەتیی بوونی ئەو بە لەشپۆڵایەتی نەکراوە، بەڵام لە «زەردەشتنامە» دا ھاتووە کە زەردەشتی پێغەمبەر، کاتێک ئەسفەندیار ھێشتا کۆرپە بووە، لە ئاوێکی پیرۆزدا شتووی کردووە و ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی جەستەی بەرگەی ھەموو چەکێک بگرێت؛ تەنھا چاوەکانی نەبێت کە لە کاتی شتووەکەدا داخرابوون و بە پارێزراوی نەمانەوە. == زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی == ئەسفەندیار لە شەڕی دژ بە «ئەرجاسپ» دا فەرماندەیی سوپای باوکی (گوشتاسپ)ی دەکرد و بە سەرکەوتنەوە گەڕایەوە، بەڵام کەسێک بە ناوی «گورزم» پاشای لە دژی ھان دا، بە جۆرێک کە گوشتاسپ فەرمانی دا ئەسفەندیار لە قەڵای گومبەدان زیندانی بکرێت. لە کۆتاییدا، ئەسفەندیار لە شەڕێکدا لە بەرامبەر ڕۆستەمدا، بە ڕێنوێنیی باڵندەی ئەفسانەیی (سیمورغ) بە تیرێک کە لە داری گەز دروست کرابوو و بەر چاوەکانی کەوت، کوژرا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] plxz1v6l3ke48mttcsxscx76xltnhum 1591822 1591820 2026-06-19T00:51:11Z Min.neel 4435 /* زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی */ 1591822 wikitext text/x-wiki '''ئەسفەندیار''' (یان ئەسپەندیار)، شازادەیەکی [[کەیانیان|کەیانییە]] لە مێژووی ئەفسانەیی و حەماسیی ئێراندا. ئەو کوڕی گوشتاسپ و کەتایوون، و نەوەی لوھراسپە. ئەسفەندیار وەک پاڵەوانی شەڕە پیرۆزەکانی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]] دەناسرێت، بەڵام زۆرتر بەھۆی شەڕە تراژیدی و غەمگینەکەی لەگەڵ [[ڕۆستەم]]دا ناوبانگی دەرکردووە. براکانی بریتی بوون لە «پەشووتەن» و «فەرشیدوەرد»، مامیشی ناوی «زەریر» بوو، ھەروەھا باوکی «نۆشاژەر»، «مێھرنۆش»، «بەھمەن» و «تۆش» بووە. == لەشپۆڵایەتی ئەسفەندیار == ئەسفەندیار خاوەنی جەستەیەکی نەبڕ و پارێزراو بوو، بە جۆرێک کە چەک کاری تێ نەدەکرد. لە دەقی شانامەی فیردەوسیدا ئاماژە بە چۆنییەتیی بوونی ئەو بە لەشپۆڵایەتی نەکراوە، بەڵام لە «زەردەشتنامە» دا ھاتووە کە زەردەشتی پێغەمبەر، کاتێک ئەسفەندیار ھێشتا کۆرپە بووە، لە ئاوێکی پیرۆزدا شتووی کردووە و ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی جەستەی بەرگەی ھەموو چەکێک بگرێت؛ تەنھا چاوەکانی نەبێت کە لە کاتی شتووەکەدا داخرابوون و بە پارێزراوی نەمانەوە. == زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی == ئەسفەندیار لە شەڕی دژ بە «ئەرجاسپ» دا فەرماندەیی سوپای باوکی (گوشتاسپ)ی دەکرد و بە سەرکەوتنەوە گەڕایەوە، بەڵام کەسێک بە ناوی «گورزم» پاشای لە دژی ھان دا، بە جۆرێک کە گوشتاسپ فەرمانی دا ئەسفەندیار لە قەڵای گومبەدان زیندانی بکرێت. لە کۆتاییدا، ئەسفەندیار لە شەڕێکدا لە بەرامبەر ڕۆستەمدا، بە ڕێنوێنیی باڵندەی ئەفسانەیی [[سیمورغ]] بە تیرێک کە لە داری گەز دروست کرابوو و بەر چاوەکانی کەوت، کوژرا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] d24bn7edw3cu90jywvo93nq5o0q0dnb 1591918 1591822 2026-06-19T09:03:41Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591918 wikitext text/x-wiki '''ئەسفەندیار''' (یان ئەسپەندیار)، شازادەیەکی [[کەیانیان|کەیانییە]] لە مێژووی ئەفسانەیی و حەماسیی ئێراندا. ئەو کوڕی گوشتاسپ و کەتایوون، و نەوەی لوھراسپە. ئەسفەندیار وەک پاڵەوانی شەڕە پیرۆزەکانی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]] دەناسرێت، بەڵام زۆرتر بەھۆی شەڕە تراژیدی و غەمگینەکەی لەگەڵ [[ڕۆستەم]]دا ناوبانگی دەرکردووە. براکانی بریتی بوون لە «پەشووتەن» و «فەرشیدوەرد»، مامیشی ناوی «زەریر» بوو، ھەروەھا باوکی «نۆشاژەر»، «مێھرنۆش»، «بەھمەن» و «تۆش» بووە. == لەشپۆڵایەتی ئەسفەندیار == ئەسفەندیار خاوەنی جەستەیەکی نەبڕ و پارێزراو بوو، بە جۆرێک کە چەک کاری تێ نەدەکرد. لە دەقی شانامەی فیردەوسیدا ئاماژە بە چۆنییەتیی بوونی ئەو بە لەشپۆڵایەتی نەکراوە، بەڵام لە «زەردەشتنامە» دا ھاتووە کە زەردەشتی پێغەمبەر، کاتێک ئەسفەندیار ھێشتا کۆرپە بووە، لە ئاوێکی پیرۆزدا شتووی کردووە و ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی جەستەی بەرگەی ھەموو چەکێک بگرێت؛ تەنھا چاوەکانی نەبێت کە لە کاتی شتووەکەدا داخرابوون و بە پارێزراوی نەمانەوە. == زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی == ئەسفەندیار لە شەڕی دژ بە «ئەرجاسپ» دا فەرماندەیی سوپای باوکی (گوشتاسپ)ی دەکرد و بە سەرکەوتنەوە گەڕایەوە، بەڵام کەسێک بە ناوی «گورزم» پاشای لە دژی ھان دا، بە جۆرێک کە گوشتاسپ فەرمانی دا ئەسفەندیار لە قەڵای گومبەدان زیندانی بکرێت. لە کۆتاییدا، ئەسفەندیار لە شەڕێکدا لە بەرامبەر ڕۆستەمدا، بە ڕێنوێنیی باڵندەی ئەفسانەیی [[سیمورغ]] بە تیرێک کە لە داری گەز دروست کرابوو و بەر چاوەکانی کەوت، کوژرا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] jvfses7vx2ctzx2t26my9bthjt03bus 0 296710 1591823 2026-06-19T00:54:21Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591823 wikitext text/x-wiki '''سیمورغ'''، باڵندەیەکی ئەفسانەیی و میتۆلۆژیی ناوداری ئێرانییە و دەکرێت وەک یەکێک لە گرنگترین بوونەوەرەکان لە ئەدەبیاتی [[زمانی فارسی|فارسیدا]] ئەژمار بکرێت. زانایانی زۆر لە مێژەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەم باڵندەیە و ھاوشێوەکانی لە کلتورەکانی تردا کردووە، وەک: شاھین، گەرودای ھیندی، عەنقای عەرەبی، ھۆما و قەقنەس لە ئەدەبیاتی ڕۆژھەڵاتیدا، و فۆنیکسی یۆنانی. ھێلانەی ئەم باڵندەیە لەسەر چیای ئەفسانەییی «قاف»ە. == سیمورغ لە شانامەدا == سیمورغ ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوە لە چیرۆکەکانی شانامەی فیردەوسیدا دەگێڕێت. ئەو بوونەوەرێکی زانا و خاوەن ژیرییە کە لە ڕاز و نھێنییە شاراوەکان ئاگادارە. کاتێک [[زاڵ]] لەلایەن باوکییەوە لە بیابان جێدەھێڵدرێت، سیمورغ ھەڵی دەگرێت و لەژێر باڵەکانی خۆیدا بەخێوی دەکات و ھەمیشە پشتیوانی دەکات. ھەروەھا لە شەڕی حەماسی نێوان [[ڕۆستەم]] و [[ئەسفەندیار]]ی لەشپۆڵاییدا، سیمورغ یارمەتیی ڕۆستەم دەدات و ڕێگەی سەرکەوتن و پێکانی چاوەکانی ئەسفەندیاری پێ نیشان دەدات. == لە ئەدەبیاتی تردا == جگە لە شانامە، شاعیرانی تریش سیمورغیان کردووەتە پاڵەوانی سەرەکیی بەرھەمەکانیان؛ لەوانەش شاکاری «مەنتیقوت تەیر» (کۆڕی مەلان) نووسینی [[عەتتار|عەتاری نەیشابووری]] کە تێیدا سیمورغ ھێمایەکە بۆ ڕاستی و خوداوەندایەتی. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] * [[ئەسفەندیار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:گیانلەبەرانی شانامە]] 4zbmihqoxiazz0ph34nsdx5j2488id6 1591917 1591823 2026-06-19T09:03:31Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591917 wikitext text/x-wiki '''سیمورغ'''، باڵندەیەکی ئەفسانەیی و میتۆلۆژیی ناوداری ئێرانییە و دەکرێت وەک یەکێک لە گرنگترین بوونەوەرەکان لە ئەدەبیاتی [[زمانی فارسی|فارسیدا]] ئەژمار بکرێت. زانایانی زۆر لە مێژەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەم باڵندەیە و ھاوشێوەکانی لە کلتورەکانی تردا کردووە، وەک: شاھین، گەرودای ھیندی، عەنقای عەرەبی، ھۆما و قەقنەس لە ئەدەبیاتی ڕۆژھەڵاتیدا، و فۆنیکسی یۆنانی. ھێلانەی ئەم باڵندەیە لەسەر چیای ئەفسانەییی «قاف»ە. == سیمورغ لە شانامەدا == سیمورغ ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوە لە چیرۆکەکانی شانامەی فیردەوسیدا دەگێڕێت. ئەو بوونەوەرێکی زانا و خاوەن ژیرییە کە لە ڕاز و نھێنییە شاراوەکان ئاگادارە. کاتێک [[زاڵ]] لەلایەن باوکییەوە لە بیابان جێدەھێڵدرێت، سیمورغ ھەڵی دەگرێت و لەژێر باڵەکانی خۆیدا بەخێوی دەکات و ھەمیشە پشتیوانی دەکات. ھەروەھا لە شەڕی حەماسی نێوان [[ڕۆستەم]] و [[ئەسفەندیار]]ی لەشپۆڵاییدا، سیمورغ یارمەتیی ڕۆستەم دەدات و ڕێگەی سەرکەوتن و پێکانی چاوەکانی ئەسفەندیاری پێ نیشان دەدات. == لە ئەدەبیاتی تردا == جگە لە شانامە، شاعیرانی تریش سیمورغیان کردووەتە پاڵەوانی سەرەکیی بەرھەمەکانیان؛ لەوانەش شاکاری «مەنتیقوت تەیر» (کۆڕی مەلان) نووسینی [[عەتتار|عەتاری نەیشابووری]] کە تێیدا سیمورغ ھێمایەکە بۆ ڕاستی و خوداوەندایەتی. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] * [[ئەسفەندیار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:گیانلەبەرانی شانامە]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران]] alm96lygjkfir2gl2slsgr9xrzzard7 14 296711 1591828 2026-06-19T01:29:46Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{دەروازە|مەرگ}} [[پۆل:مەرگ]]»ەوە 1591828 wikitext text/x-wiki {{دەروازە|مەرگ}} [[پۆل:مەرگ]] ofmdcklzwtaxc07r0ajzxwhsjv8k3m0 0 296712 1591833 2026-06-19T01:47:16Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591833 wikitext text/x-wiki '''ئەفراسیاب'''، پاشای ئەفسانەییی توورانیان و کوڕی «پەشەنگ»ە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ئەو یەکێکە لە نەیارە سەرەکی و ھەمیشەیییەکانی ئێرانیان کە مێژوویەکی پڕ لە شەڕ و کێشمەکێش و تراژیدیای لەگەڵ پاڵەوانان و پاشاکانی ئێراندا ھەیە. ھەروەھا ناوی ئەفراسیاب بۆ شارێکی دێرینیش بەکارھاتووە کە دەکەوێتە شوێنی ئێستای شاری [[سەمەرقەند]]. ئەفراسیاب خاوەنی وەزیرێکی دانا و ژیر بوو بە ناوی پیران ویسە. == گرنگترین ڕووداوەکانی ژیانی لە شانامەدا == * دەستپێکی شەڕەکان: یەکەمین دەرکەوتنی ئەفراسیاب لە شەڕی پەشەنگدا بوو، کە تێیدا لەلایەن باوکییەوە کرا بە فەرماندەی سوپای تووران و توانی «دەھستان» (پایتەختی نۆزەر) داگیر بکات. ئەو لەم شەڕەدا تەنانەت برا زاناکەی خۆی بە ناوی «ئەغریرەس» کوشت. * داگیرکردنی ئێران: کاتێک [[کەی کاوووس]] لە ھاماوەران بەدیل گیرا و ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی چوو، ئەفراسیاب ھەلی گونجاوی دۆزییەوە و خاکی ئێرانی داگیر کرد، بەڵام دواتر لە کاتی گەڕانەوەی ڕۆستەمدا لە ئێران وەدەرنرا. * شەڕی ڕۆستەم و سوھراب: لە کاتی لەشکرکێشیی سوھراب بۆ سەر ئێران، ئەفراسیاب دوو جەنگاوەری خۆی بە ناوەکانی «بارمان» و «ھۆمان» نارد بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی باوک و کوڕ (ڕۆستەم و سوھراب)یەکتری بناسنەوە. == چیرۆکی سیاوەش و کۆتایی ئەفراسیاب == لە داستانی [[سیاوەش|سیاوەشدا]]، دوای چەندین پێدادان، ئەفراسیاب داوای ئاشتی دەکات و مەرجی ناردنی سەد بارمتە لە خزمەکانی خۆی قبوڵ دەکات؛ بەڵام کاتێک کەی کاوووس (پاشای ئێران) ئاشتییەکە ڕەت دەکاتەوە، سیاوەش کە نایەوێت پەیمانەکەی بشکێنێت، بارمتەکان دەگەڕێنێتەوە و خۆی پەنا دەباتە بەر خاکی تووران. ئەفراسیاب سەرەتا پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ سیاوەشدا دەبێت، بەڵام دواتر بەھۆی پیلانگێڕیی براکەی خۆی «گەرسیوەز»، فەرمانی کوشتنی شازادە سیاوەش دەردەکات. ئەم کارەساتە دەبێتە ھۆی ھەڵگیرسانی زنجیرەیەک شەڕی گەورەی تۆڵەسەندنەوە لە نێوان ئێران و تووراندا. لە کۆتاییدا، لە شەڕی گەورەی کەیخەسرەودا، ئەفراسیاب بە دەستی [[کەیخەسرەو]] (کە کوڕی سیاوەش و فەرەنگیسی کچی ئەفراسیاب بوو) دەکوژرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[سیاوەش]] * [[کەیخەسرەو]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی تۆران لە شانامەدا]] 7d6iiet1jvr4zk0va9iyvkds2dfzfnv 0 296713 1591840 2026-06-19T01:55:10Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591840 wikitext text/x-wiki '''کەیخەسرەو''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: 𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬵𐬀𐬊𐬯𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬢𐬵𐬀)، یەکێکە لە پاشا ناودار و دادپەروەرەکانی [[کەیانیان|کەیانی]] لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. == ڕیشەی ناوەکە == ناوی ڕەسەنی کەیخەسرەو لە زمانی ئاوێستاییدا بە شێوازی "Haosrauuah" ھاتووە، کە لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە و بە واتای «کەسێک کە ناوبانگێکی باشی ھەیە»یان بە کورتی «ناوبانگی باش» دێت. پێدەچێت شێوازەکانی دواتری ئەم ناوە لە وشەی (hu-srauuah*) وەرگیرابێتن. لە [[زمانی پاڵەوی]] ئەم ناوە بە چەندین شێوازی جیاواز نووسراوە کە زۆربەیان بە "Husrōy" دەخوێندرێنەوە. شێوازی کوردی و فارسیی ئێستای ناوەکە (کەیخەسرەو) ڕاستەوخۆ لەم وشە پاڵەوییەوە وەرگیراوە یان بە ھاوشێوەکردنی لەگەڵ پێکھاتەکانی پاشگری "sraw-" سەرلەنوێ داڕژاوەتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] * [[ئەفراسیاب]] * [[سیاوەش]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی کەیانی لە شانامەدا]] jd0f8i4iwoe3yla77c0iufkz711w34i 0 296714 1591843 2026-06-19T01:56:03Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[جەی. دی. ڤانس]]ی گواستەوە بۆ [[جەی دی ڤانس]]: enwiki= JD Vance 1591843 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[جەی دی ڤانس]] ksoi7hkhlkpxthvsvflhqncd8rchdy9 0 296715 1591853 2026-06-19T02:52:05Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591853 wikitext text/x-wiki '''خەسرەوی دووەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛ ح. ٥٧٠ – شوباتی ٦٢٨ی زایینی) ناسراو بە '''خەسرەو پەروێز'''، بیست و حەوتمین پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بوو کە لە نێوان ساڵانی ٥٩٠ و پاشان ٥٩١ تا ٦٢٨ی زایینی فەرمانڕەوایی کرد. ئەو کوڕی ھورمزی چوارەم و نەوەی [[ئەنووشەڕەوان|ئەنۆشیروان]] بوو. سەردەمی پاشایەتی ئەو بە دوایین قۆناغی زێڕین و پڕ لە شکۆمەندیی ئیمپراتۆرییەتیی ساسانی دادەنرێت پێش ھاتنی [[ئیسلام]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ناو سەردەمی ساسانی]] j6vxsltt2aq2cej9hgz34mai0mbqlpa 1591916 1591853 2026-06-19T09:02:38Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591916 wikitext text/x-wiki '''خەسرەوی دووەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛ ح. ٥٧٠ – شوباتی ٦٢٨ی زایینی) ناسراو بە '''خەسرەو پەروێز'''، بیست و حەوتمین پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بوو کە لە نێوان ساڵانی ٥٩٠ و پاشان ٥٩١ تا ٦٢٨ی زایینی فەرمانڕەوایی کرد. ئەو کوڕی ھورمزی چوارەم و نەوەی [[ئەنووشەڕەوان|ئەنۆشیروان]] بوو. سەردەمی پاشایەتی ئەو بە دوایین قۆناغی زێڕین و پڕ لە شکۆمەندیی ئیمپراتۆرییەتیی ساسانی دادەنرێت پێش ھاتنی [[ئیسلام]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ناو سەردەمی ساسانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ساسانییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] 3rsq2z3ep8fk245cj4kb86vi0pk0l04 0 296716 1591854 2026-06-19T02:58:21Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591854 wikitext text/x-wiki '''شاپووری یەکەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩، خوێندنەوەی وەک: ''شەھپوور'')، دووەمین پاشای ئێرانشار بوو لە بنەماڵەی ساسانییەکان. ئەو دوای کۆچی دوایی باوکی، [[ئەردەشێر بابەکان]] (دانەر و دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]])، لە ١٢ی نیسانی ٢٤٠ی زایینیدا گەیشتە تەختی پاشایەتی و دەسەڵاتی گرتە دەست. == پێش پادشاھی == شاپوور پێش ئەوەی بە فەرمی ببێتە پاشا، وەک جێنشینی فەرمیی پاشا دەستنیشانکرابوو. ئەو لە سەردەمی باوکیدا بەشداریی لە چەندین شەڕ و بەڕەنگاربوونەوەی گەورەدا کرد لە دژ بە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] (پارتەکان)، بەھۆی لێھاتوویی و ئازایەتیی زۆری لەم جەنگانەدا توانی پێگە و ڕێزێکی ئێجگار باڵا و تایبەت لەلای باوکی بەدەستبھێنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] * [[ئەردەشێر بابەکان]] * [[ئەشکانییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سەدەی سێیەمی زایینی]] ozm09mwhtkvmockjgzr95otwr6ylebs 1591915 1591854 2026-06-19T09:02:28Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1591915 wikitext text/x-wiki '''شاپووری یەکەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩، خوێندنەوەی وەک: ''شەھپوور'')، دووەمین پاشای ئێرانشار بوو لە بنەماڵەی ساسانییەکان. ئەو دوای کۆچی دوایی باوکی، [[ئەردەشێر بابەکان]] (دانەر و دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]])، لە ١٢ی نیسانی ٢٤٠ی زایینیدا گەیشتە تەختی پاشایەتی و دەسەڵاتی گرتە دەست. == پێش پادشاھی == شاپوور پێش ئەوەی بە فەرمی ببێتە پاشا، وەک جێنشینی فەرمیی پاشا دەستنیشانکرابوو. ئەو لە سەردەمی باوکیدا بەشداریی لە چەندین شەڕ و بەڕەنگاربوونەوەی گەورەدا کرد لە دژ بە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] (پارتەکان)، بەھۆی لێھاتوویی و ئازایەتیی زۆری لەم جەنگانەدا توانی پێگە و ڕێزێکی ئێجگار باڵا و تایبەت لەلای باوکی بەدەستبھێنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] * [[ئەردەشێر بابەکان]] * [[ئەشکانییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سەدەی سێیەمی زایینی]] [[پۆل:مردووانی ٢٧٠]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] b1hty647bh61q2wxy7wkxbampieksub 0 296717 1591855 2026-06-19T06:30:31Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1353646862|Operation Dawn (1983)]]» 1591855 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:ئابوور لە ١٩٨٣]] mnkhwjxux8lydkvgnq5nb8qnnp98q0c 1591860 1591855 2026-06-19T06:34:53Z 1silent scientist 51740 1591860 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١ |partof=[[شەڕی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=١٠–١٦ی نیسانی ١٩٨٣<ref name=Razeoux>{{cite book |last1=Razoux |first1=Pierre |title=The Iran-Iraq War |date=2015 |publisher=Harvard University Press, 2015 |isbn=978-0674915718 |page=246 |url=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />(٧ ڕۆژ) |place=[[کێڵگەی فەککە]] |territory= |result=سەرکەوتنی عێراق *شکستی ھێرشی ئێران *سەرکەوتنی بەرگریی عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراقی بەعس}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٥٥،٠٠٠ پیاو |strength2=٥٠،٠٠٠ پیاو |strength3= |casualties1=مامناوەند |casualties2=٦،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١''' (ھەروەھا بە '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-١''' دەناسرێت) ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]. لە ١٠ی نیسانی ١٩٨٣، [[ئێران]] لە عەین ئەلقەوسی دا بە مەبەستی ڕاستەوخۆی [[کێڵگەی فەککە]] (ڕۆژھەڵاتی [[عەمارە]]) بۆ گرتنی شاڕێی بەغدا-بەسرە. ئۆپەراسیۆنەکە زیاتر لەلایەن [[سپای پاسداران|ھێزەکانی پاسداران]] ئەنجام درا و یەکێک بوو لە سێ ھێرشە تێچووبەندەکانی [[شەپۆلی مرۆیی]] ساڵی ١٩٨٣، ئێرانییەکان نەیانتوانی شکست بە عێراقییەکان بھێنن. ==شەڕ== لە سەرەتای شوباتی ١٩٨٣، ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی بەرەو ڕۆژاوا لە [[دژپێڵ]]ەوە ھێرشیان کرد و لەلایەن ٥٥،٠٠٠ ھێزی عێراقییەوە بەرپەرچ درانەوە. مەبەستی ئێرانییەکان بڕینی ڕێگای نێوان بەسرە بۆ بەغدا بوو لە کەرتی ناوەندی. ھێرشەکە لە ڕۆژێکی باراناویدا دەستی پێ کرد، ئێرانییەکان ھیوایان دەخواست کە داپۆشرانی ئاسمان بە ھەور لە ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق بییانپارێزێت. کاتێک ھەورەکان ڕەوینەوە، عێراق ١٥٠ فڕینی ئاسمانیی ئەنجام دا، کە ڕێژەی کوشتنی ٣ بۆ ١ی ئێرانییەکانی بەرامبەر عێراقییەکان دروست کرد. عێراقییەکان، بە ھەستکردن بە کاریگەریی ھێرشە ئاسمانییە نزیکەکان، بۆردومانی ئاسمانییان ئاڕاستەی شارەکانی دژپێڵ، ئەھواز، و خوڕەمشار کرد وەک تۆڵەیەک بۆ ھێرشی بەرەبەیان ١ی ئێران. ئێرانییەکان بەردەوام بوون لە ناردنی ھێزی زیاتر، و فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش لە دژپێڵەوە بەرەو پێشەوە چوو بۆ بەرپەرچدانەوەی یەک لیوای زرێپۆشی عێراقی.<ref>{{cite web |title=Iran-Iraq War 1980-1988 |url=https://www.iranchamber.com/history/iran_iraq_war/iran_iraq_war1.php |website=Iran Chamber Society |access-date=17 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=THE "DAWN OF VICTORY" CAMPAIGNS TO THE "FINAL PUSH": PART THREE OF THREE |url=https://smallwarsjournal.com/jrnl/art/the-%e2%80%9cdawn-of-victory%e2%80%9d-campaigns-to-the-%e2%80%9cfinal-push%e2%80%9d-part-three-of-three |website=Small Wars Journal |access-date=17 January 2023 |date=24 April 2012}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئابوور لە ١٩٨٣]] m6awznsi0ngdefuo1witcdv30n41p4e 1 296718 1591859 2026-06-19T06:34:01Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591859 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆردوومانکردنی سویسرا لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591858 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120719075607/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20120305210042/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm لە http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٣٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 3cycrxy0ak520i00hayoe2s1wf09bz1 0 296719 1591861 2026-06-19T06:37:20Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1353647342|Operation Dawn 3]]» 1591861 wikitext text/x-wiki .... bf6m5c1gqsak25jvlubmdxpc08kj0co 1591866 1591861 2026-06-19T06:45:48Z 1silent scientist 51740 1591866 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=٣٠ی تەممووز – ٩ی ئابی ١٩٨٣<br>({{Age in months, weeks and days|month1=07|day1=30|year1=1983|month2=08|day2=09|year2=1983}}) |place=[[مێھران]] |casus= |territory=عێراق [[مێھران]] دەگرێت |result=سەرکەوتنی [[عێراقی بەعس|عێراق]] * شکستی ھێرشی ئێران * سەرکەوتنی پەرچەکرداری عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٦٠،٠٠٠ |strength2=١٨٠،٠٠٠ |strength3= |casualties1=٦،٠٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] لەدەست چوون<ref name=Razeoux>{{cite book |last1=Razoux |first1=Pierre |title=The Iran-Iraq War |date=2015 |publisher=Harvard University Press, 2015 |isbn=978-0674915718 |page=251 |url=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref> |casualties2=٧،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣''' یان '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-٣''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عملیه الفجر-۳) ئۆپەراسیۆنێک بوو لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. ئۆپەراسیۆنەکە لە مەودای «ئۆپەراسیۆنی نیمچە بەرفراوان» کە لە ناوچەی گشتیی [[مێھران]] (لە [[پارێزگای ئیلام]]) ھەڵکەوتووە، دەستی پێ کرد؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/4036374/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B13-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87 Walfajr-3 operation, a victor operation] yjc.ir Retrieved 9 November 2019</ref> و لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی ڕزگارکردنی مێھران لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/755912/عملیات-والفجر3-چگونه-به-آزادی-مهران-منجر-شد How did Walfajr-3 operation led in the liberation of Mehran?] mashreghnews.ir Retrieved 9 November 2019</ref> ئامانجەکانی ئێران لەم ئۆپەراسیۆنەدا ئەمانەی خوارەوە بوون: * ڕزگارکردنی شاری مێھران لە مەودای دوژمن. * دابینکردنی ئاسانکاری لە پەیوەندی نێوان «[[دێلوڕان]]–[[مێھران]]» و ھەروەھا «[[ئیلام]]–مێھران». * ڕێکخستنی ھێڵەکانی بەرگری لە دژی دوژمن ([[عێراق]])، و کێشکردنی لە بەرزایییەکانەوە بۆ دەشتەکان.<ref>[http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/87/Amaliatha/Valfajr3/Sharh_natije.aspx Operation Walfajr-3] aviny.com Retrieved 3 November 2019</ref> ئەمە خراپترین شکستی ئێران بوو لە نێوان ھەموو [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان (١٩٨٣)|ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەبەیان]]. نزیکەی ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی بەشدارییان لەم ھێرشەدا کرد، کە بەرەی ناوەندی لە ناوچەی مێھرانی کردبووە ئامانج.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9muICwAAQBAJ&q=Operation+Dawn+3+iran&pg=PT10|title=The Iran–Iraq War 1980–1988|last=Karsh|first=Efraim|date=2014-06-06|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781472809995|language=en}}</ref> بەڵام، تەقەمەنییە تێکشکێنەرەکانی عێراق بۆ پشتگیریکردنی ئەو سەربازانەی لە سەنگەرە قووڵەکاندا بوون، ئێرانییە پێشڕەوەکانیان کوشتار کرد. ھەرچەندە سەربازە ئێرانییەکان ورەیان زۆر بەرز بوو، بەڵام مەشقی خراپیان پێ کرابوو و بۆ ئەم جەنگە بە باشی پڕچەک نەکرابوون. بۆ ئێران، ئۆپەراسیۆنەکە کارەسات بوو. عێراقییەکان بە دەرکەوتن لە سەنگەرەکانیان وەڵامیان دایەوە بۆ ئەنجامدانی پەرچەکرداری بۆ ناو [[ئێران]] و گرتنی [[مێھران، پارێزگای ئیلام|مێھران]]، بۆ جاری دووەم. ==جەنگ== ئێرانییەکان ھەوڵیان دا زیاتر سوود لە چالاکییەکانی باکوور وەربگرن دوای [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٢]] لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٨٣. ئێران دەرفەتێکی بینی بۆ ڕاماڵینی ئەو ھێزە عێراقییانەی کە کۆنترۆڵی ڕێگاکانی نێوان شارۆچکە سنوورییە شاخاوییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئێرانی [[مێھران]]، [[دێلوڕان]] و [[ئیلام]]یان دەکرد. عێراق ھێرشی ئاسمانیی لە دژی ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی ئەنجام دا کە لە ناوچە شاخاوییەکاندا جێگیر ببوون، کە خۆیان ماندوو کردبوو لە ھەوڵی دوورخستنەوەی ئێرانییەکان. بە درککردن بەوەی کە پێویستە تاکتیکەکانیان بگۆڕن، عێراق ھێلیکۆپتەرە ھێرشبەرەکانی بە کڵاوەی کیمیایی پڕچەک کرد؛ ھەرچەندە بێکاریگەر بوو، بەڵام ئارەزووی زیادبوونی ئەرکانی گشتیی عێراق و سەدامی بۆ بەکارھێنانی چەکی کیمیایی نیشان دا. لە کۆتاییدا، بە گشتی ١٧،٠٠٠ سەرباز گیانیان لەدەست دا، بەبێ ئەوەی هیچ دەستکەوتێک بۆ هیچ کام لە وڵاتەکان ھەبێت. 281f1cy4yjwaoz07ek9hqimmppcpa3n 1591867 1591866 2026-06-19T06:46:11Z 1silent scientist 51740 /* جەنگ */ 1591867 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=٣٠ی تەممووز – ٩ی ئابی ١٩٨٣<br>({{Age in months, weeks and days|month1=07|day1=30|year1=1983|month2=08|day2=09|year2=1983}}) |place=[[مێھران]] |casus= |territory=عێراق [[مێھران]] دەگرێت |result=سەرکەوتنی [[عێراقی بەعس|عێراق]] * شکستی ھێرشی ئێران * سەرکەوتنی پەرچەکرداری عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٦٠،٠٠٠ |strength2=١٨٠،٠٠٠ |strength3= |casualties1=٦،٠٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] لەدەست چوون<ref name=Razeoux>{{cite book |last1=Razoux |first1=Pierre |title=The Iran-Iraq War |date=2015 |publisher=Harvard University Press, 2015 |isbn=978-0674915718 |page=251 |url=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref> |casualties2=٧،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣''' یان '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-٣''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عملیه الفجر-۳) ئۆپەراسیۆنێک بوو لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. ئۆپەراسیۆنەکە لە مەودای «ئۆپەراسیۆنی نیمچە بەرفراوان» کە لە ناوچەی گشتیی [[مێھران]] (لە [[پارێزگای ئیلام]]) ھەڵکەوتووە، دەستی پێ کرد؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/4036374/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B13-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87 Walfajr-3 operation, a victor operation] yjc.ir Retrieved 9 November 2019</ref> و لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی ڕزگارکردنی مێھران لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/755912/عملیات-والفجر3-چگونه-به-آزادی-مهران-منجر-شد How did Walfajr-3 operation led in the liberation of Mehran?] mashreghnews.ir Retrieved 9 November 2019</ref> ئامانجەکانی ئێران لەم ئۆپەراسیۆنەدا ئەمانەی خوارەوە بوون: * ڕزگارکردنی شاری مێھران لە مەودای دوژمن. * دابینکردنی ئاسانکاری لە پەیوەندی نێوان «[[دێلوڕان]]–[[مێھران]]» و ھەروەھا «[[ئیلام]]–مێھران». * ڕێکخستنی ھێڵەکانی بەرگری لە دژی دوژمن ([[عێراق]])، و کێشکردنی لە بەرزایییەکانەوە بۆ دەشتەکان.<ref>[http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/87/Amaliatha/Valfajr3/Sharh_natije.aspx Operation Walfajr-3] aviny.com Retrieved 3 November 2019</ref> ئەمە خراپترین شکستی ئێران بوو لە نێوان ھەموو [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان (١٩٨٣)|ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەبەیان]]. نزیکەی ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی بەشدارییان لەم ھێرشەدا کرد، کە بەرەی ناوەندی لە ناوچەی مێھرانی کردبووە ئامانج.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9muICwAAQBAJ&q=Operation+Dawn+3+iran&pg=PT10|title=The Iran–Iraq War 1980–1988|last=Karsh|first=Efraim|date=2014-06-06|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781472809995|language=en}}</ref> بەڵام، تەقەمەنییە تێکشکێنەرەکانی عێراق بۆ پشتگیریکردنی ئەو سەربازانەی لە سەنگەرە قووڵەکاندا بوون، ئێرانییە پێشڕەوەکانیان کوشتار کرد. ھەرچەندە سەربازە ئێرانییەکان ورەیان زۆر بەرز بوو، بەڵام مەشقی خراپیان پێ کرابوو و بۆ ئەم جەنگە بە باشی پڕچەک نەکرابوون. بۆ ئێران، ئۆپەراسیۆنەکە کارەسات بوو. عێراقییەکان بە دەرکەوتن لە سەنگەرەکانیان وەڵامیان دایەوە بۆ ئەنجامدانی پەرچەکرداری بۆ ناو [[ئێران]] و گرتنی [[مێھران، پارێزگای ئیلام|مێھران]]، بۆ جاری دووەم. ==جەنگ== ئێرانییەکان ھەوڵیان دا زیاتر سوود لە چالاکییەکانی باکوور وەربگرن دوای [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٢]] لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٨٣. ئێران دەرفەتێکی بینی بۆ ڕاماڵینی ئەو ھێزە عێراقییانەی کە کۆنترۆڵی ڕێگاکانی نێوان شارۆچکە سنوورییە شاخاوییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئێرانی [[مێھران]]، [[دێلوڕان]] و [[ئیلام]]یان دەکرد. عێراق ھێرشی ئاسمانیی لە دژی ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی ئەنجام دا کە لە ناوچە شاخاوییەکاندا جێگیر ببوون، کە خۆیان ماندوو کردبوو لە ھەوڵی دوورخستنەوەی ئێرانییەکان. بە درککردن بەوەی کە پێویستە تاکتیکەکانیان بگۆڕن، عێراق ھێلیکۆپتەرە ھێرشبەرەکانی بە کڵاوەی کیمیایی پڕچەک کرد؛ ھەرچەندە بێکاریگەر بوو، بەڵام ئارەزووی زیادبوونی ئەرکانی گشتیی عێراق و سەدامی بۆ بەکارھێنانی چەکی کیمیایی نیشان دا. لە کۆتاییدا، بە گشتی ١٧،٠٠٠ سەرباز گیانیان لەدەست دا، بەبێ ئەوەی هیچ دەستکەوتێک بۆ هیچ کام لە وڵاتەکان ھەبێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} hy2xlojewegpol5ckb41681kh9sgvmq 0 296720 1591862 2026-06-19T06:37:49Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357908032|Mitrovica, Kosovo]]» 1591862 wikitext text/x-wiki '''Mitrovica'''{{تێبینی|[[Albanian language|Albanian]] [[Definiteness|indefinite]] [[Albanian morphology#Nouns (declension)|form]]: ''Mitrovicë''; {{lang-sr-Cyrl|Митровица}}}} or '''Kosovska Mitrovica''',{{تێبینی|{{lang-sr-Cyrl|Косовска Митровица}}; {{langx|sq|Mitrovica e Kosovës}}}} also referred to as '''South Mitrovica'''{{تێبینی|{{langx|sq|Mitrovicë Jugore}}, [[Definiteness|definite]] [[Albanian morphology#Nouns (declension)|form]]: ''Mitrovica e Jugut''; {{lang-sr-Cyrl-Latn|Јужна Митровица|Južna Mitrovica|separator=" / "}}}} or '''South Kosovska Mitrovica''',{{تێبینی|{{lang-sr-Cyrl-Latn|Јужна Косовска Митровица|Južna Kosovska Mitrovica|separator=" / "}}}} is a city in northern [[کۆسۆڤۆ|Kosovo]] and administrative center of the district of Mitrovica. In 2013, the city was split into two municipalities, '''South Mitrovica''' and '''North Mitrovica'''. Settled {{Convert|10|km}} from Ujmani/Gazivoda Lake, on the confluence of the rivers Ibër, Sitnica, Lushta, and Trepça, the city is surrounded by the mountains of Kopaonik, Rogozna, Mokna, and Čičavica. According to the 2024 census, the municipality had 72,662 inhabitants of which 64,742 reside in southern Mitrovica and 7,920 in northern Mitrovica.<ref name="Population 2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://askapi.rks-gov.net/Custom/f0792595-6695-4500-b52c-9ea346cba41e.pdf |ڕێکەوتی سەردان=17 February 2025}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی کۆسۆڤۆ]] [[پۆل:Pages using Lang-xx templates]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سربی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئالبانی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] jcqk1mq5q2tvoqxv101007mnlbwu6al 1591863 1591862 2026-06-19T06:38:53Z Tessla 41338 شائەمراز 1591863 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''میترۆڤیتسا''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسا'''، کە ھەروەھا بە '''میترۆڤیتسای باشوور''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسای باشوور''' ناودەبرێت، شارێکە لە باکووری [[کۆسۆڤۆ]] و ناوەندی کارگێڕیی ناوچەی میترۆڤیتسایە. لە ساڵی ٢٠١٣دا، شارەکە دابەش کرا بۆ دوو شارەوانی، '''میترۆڤیتسای باشوور''' و '''میترۆڤیتسای باکوور'''. لە دووریی {{Convert|10|km}} لە دەریاچەی ئوجمانی/گازیڤۆدا جێگیر بووە، لەسەر یەکگرتنی ڕووبارەکانی ئیبەر، سیتنیتسا، لوشتا، و ترێپچا، شارەکە بە چیاکانی کۆپاۆنیک، ڕۆگۆزنا، مۆکنا، و چیچاڤیتسا دەورەدراوە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٤، شارەوانییەکە ٧٢٬٦٦٢ دانیشتووی ھەبووە کە ٦٤٬٧٤٢یان لە میترۆڤیتسای باشوور و ٧٬٩٢٠یان لە میترۆڤیتسای باکوور نیشتەجێن.<ref name="Population 2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://askapi.rks-gov.net/Custom/f0792595-6695-4500-b52c-9ea346cba41e.pdf |ڕێکەوتی سەردان=17 February 2025}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی کۆسۆڤۆ]] [[پۆل:Pages using Lang-xx templates]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سربی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئالبانی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 78018u8z9ej8qcglokjo7loqm70g725 0 296721 1591864 2026-06-19T06:41:11Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359987649|Flight attendant]]» 1591864 wikitext text/x-wiki A '''flight attendant''' is a member of the aircrew whose primary responsibility is to ensure the [[سەلامەتی|safety]] of passengers in the cabin of an [[مەکۆی ئاسمانی|aircraft]] across all stages of flight. Their secondary duty is to see to the comfort of passengers. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:پیشەکانی فڕین]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] 773x20ajxa364qd5hqbvakly2gkqchg 1591865 1591864 2026-06-19T06:42:02Z Tessla 41338 شائەمراز 1591865 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کارمەندی نێو فڕۆکە''' ئەندامێکی تیمی فڕینە کە بەرپرسیارێتیی سەرەکیی دابینکردنی [[سەلامەتی]]ی سەرنشینانە لە ناوەوەی کابینەی [[مەکۆی ئاسمانی]] لە ھەموو قۆناغەکانی فڕیندا. ئەرکی دووەمیان چاودێریکردنی ئاسوودەییی سەرنشینانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پیشەکانی فڕین]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] b8e7q3ta1hyidezei50kfszrh0iup1j 0 296722 1591868 2026-06-19T06:47:19Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1354366646|Accountant]]» 1591868 wikitext text/x-wiki An '''accountant''' is a practitioner of [[ژمێریاری|accounting]] or accountancy. Accountants who have demonstrated competency through their professional associations' certification exams are certified to use titles such as Chartered Accountant, Chartered Certified Accountant or Certified Public Accountant, or Registered Public Accountant. Such professionals are granted certain responsibilities by statute, such as the ability to certify an organization's financial statements, and may be held liable for professional misconduct. Non-qualified accountants may be employed by a qualified accountant, or may work independently without statutory privileges and obligations. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە jdmdjkx3kdrxy7pbq0qcdbsobrya25q 1591869 1591868 2026-06-19T06:48:06Z Tessla 41338 شائەمراز 1591869 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ژمێریار''' کەسێکی پسپۆڕە لە بواری [[ژمێریاری|ژمێریاریدا]]. ئەو ژمێریارانەی کە توانای خۆیان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەکانی بڕوانامەی کۆمەڵە پیشەیییەکان دەسەلمێنن، مۆڵەتیان پێ دەدرێت نازناوی وەک ژمێریاری یاسایی، ژمێریاری یاساییی بڕوانامەدار، یان ژمێریاری گشتیی بڕوانامەدار (سی پی ئەی)، یان ژمێریاری گشتیی تۆمارکراو بەکاربھێنن. بەرپرسیارێتیی دیاریکراو بەپێی یاسا بەو جۆرە کەسانە دەدرێت، وەک توانای پەسەندکردنی بەیاننامە دارایییەکانی ڕێکخراوێک، و ڕەنگە لە ئەگەری ھەر ھەڵەیەکی پیشەیی ڕووبەڕووی لێپرسینەوە ببنەوە. ژمێریارە بێ بڕوانامەکان دەکرێت لەلایەن ژمێریارێکی خاوەن بڕوانامەوە دابمەزرێن، یان بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەبێ ئیمتیازات و پابەندییە یاسایییەکان کار بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 1kz0ozr2p4iyh6yf0c2crtmlxhp371k 0 296723 1591870 2026-06-19T06:48:12Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357769423|Operation Dawn-4]]» 1591870 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارستانی مەریوان]] oh9pt74d6rrq7mzu8tevbp9xpxe88x4 1591878 1591870 2026-06-19T06:59:05Z 1silent scientist 51740 1591878 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤ | width = | partof = [[جەنگی ئێران و عێراق]] – بەرەی باکوور | image = | caption = | date = ١٩ی تشرینی یەکەم – ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ١٩٨٣<br />({{Age in months, weeks and days|1983-10-19|1983-11-01}}) | place = کەرتی [[مەریوان]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = [[ئێران]] دۆڵی ستراتیژیی [[پێنجوێن]] و چەند گوندێک دەگرێت، کە ڕووبەرەکەی ٤٦٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە<ref name=Razeoux>{{cite book |last1=Razoux |first1=Pierre |title=The Iran-Iraq War |date=2015 |publisher=Harvard University Press, 2015 |isbn=978-0674915718 |page=254 |url=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><ref name=defamoghaddas>{{Cite web |url=http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |title=والفجر 4 &#124; دفاع‌مقدس |access-date=2016-08-02 |archive-date=2018-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019130524/http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |url-status=dead }}</ref> | result = سەرکەوتنی [[ئێران]] | status = | combatants_header = | combatant1 = {{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} | combatant2 = {{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}}<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = ١٠٨ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />١ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٢٥ کەرتە سەربازییەکانی کۆماندۆ<br />٨ کەرتە سەربازییەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]]<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<ref name=defamoghaddas /> | strength2 = '''ئێران''':<ref name=defamoghaddas /><br />[[سپای پاسداران|سپای پاسداران]]:<br />٤٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٤ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />٤ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٣ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|سوپا]]:<br />١٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە، ٨ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />'''ی.ن.ک''':<br />[[پێشمەرگە|پێشمەرگەکان]] | casualties1 = ٢،٨٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] و ٢٠ پارچە تۆپخانە لەدەست چوون<ref name=Razeoux/> | casualties2 = ٥،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> | notes = | campaignbox = }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤''' (بە [[فارسی]]: عملیات والفجر ۴) ئۆپەراسیۆنێکی ئێرانی بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد. لە کۆتاییی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بڕێکی کەم لە خاکی [[عێراق]]ی گرت. یەکەکانی [[فەیلەقی ١ (عێراق)|فەیلەقی ١ی عێراق]] دوو مانگیان لە سەنگەرەکانیاندا بەسەر برد و چاوەڕێی ئێرانییەکانیان دەکرد ھێرش بکەن. ھێرشەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد<ref name=":0">{{Cite book|last=Entessar|first=Nader|title=Kurdish Ethnonationalism|date=1992|publisher=Lynn Rienner Publishers|isbn=978-1-55587-250-2|pages=132|language=en}}</ref> و ئێرانییەکان و [[پێشمەرگە|پێشمەرگەکانی]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] نزیکەی ٢٥٠ میلی چوارگۆشەیان لە خاکەکە داگیر کرد. ئەمە گوشارێکی زۆری خستە سەر [[قەزای پێنجوێن|پێنجوێن]].<ref name=":0" /> [[سەددام حوسێن]] بە پەرچەکردارێک وەڵامی دایەوە، بە بەکارھێنانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]] و گازی ژەھراوی. بەڵام نەیانتوانی ئێرانییەکان دەربکەن، کە لە سەنگەردا بوون و لەلایەن شەڕکەرە کوردەکانەوە بەھێز کرابوون. ==جەنگ== جەختکردنەوەی چوارەمین ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ لە کەرتی باکوور بوو لە [[کوردستانی ئێران]]. سێ فیرقەی ئاساییی ئێران، سوپای پاسداران، و ئەندامانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پەدەکە) لە [[مەریوان]] و [[سەردەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا|سەردەشت]] کۆبوونەوە لە ھەنگاوێکدا بۆ ھەڕەشەکردن لە شاری سەرەکیی عێراقی [[سلێمانی]]. ستراتیژیی ئێران ئەوە بوو کە گوشار بخاتە سەر [[ھۆزە کوردەکان]] بۆ داگیرکردنی دۆڵی [[پێنجوێن]]، کە ٤٥ کم (٢٨ میل) لە سلێمانی و ١٤٠ کم (٨٧ میل) لە کێڵگە نەوتییەکانی [[کەرکووک]]ەوە دوور بوو. بۆ ڕاگرتنی شەپۆلەکە، عێراق [[میڵ می-٨|ھێلیکۆپتەرەکانی می-٨]]ی پڕچەک بە [[چەکی کیمیایی]] بڵاوە پێ کرد و ١٢٠ فڕینی ئاسمانیی لە دژی ھێزەکانی ئێران ئەنجام دا، کە ١٥ کم (٩.٣ میل) لە ناو خاکی عێراقدا ڕایانی گرتن. ٥،٠٠٠ ئێرانی و ٢،٨٠٠ عێراقی کوژران. [[ئێران]] ١١٠ کم^٢ (٤٢ میلی چوارگۆشە) لە خاکەکەی لە باکوور وەرگرتەوە، ١٥ کم^٢ (٥.٨ میلی چوارگۆشە) لە خاکی عێراقی گرت، و ٧٨٥ دیلی عێراقی دەستگیر کرد، لە کاتێکدا عێراق بڕێکی زۆر لە چەکی بەنرخ و کەرەستەی جەنگی لە مەیدانەکەدا بەجێھێشت. عێراق وەڵامی ئەم زیانانەی دایەوە بە تەقاندنی زنجیرەیەک [[سکاد|مووشەکی سکەد-بی]] بۆ سەر شارەکانی [[دژپێڵ]]، [[مەسجد سولەیمان]]، و [[بەھبەھان]]، لە کاتێکدا فڕۆکە دەریایییەکانی عێراق بەندەری [[بەندەر ئیمام خومەینی|بەندەری خومەینی]]یان مینڕێژ کرد. بەکارھێنانی تۆپخانە لەلایەن ئێرانەوە لە دژی [[بەسرە]] لە کاتێکدا جەنگەکان لە باکووردا بەردەوام بوون، چەندین بەرەی دروست کرد، کە بە شێوەیەکی کاریگەر عێراقی سەرگەردان و ماندوو کرد. ==دەرئەنجام== ھێرشەکە سەرکەوتوو بوو بەڵام ئێرانییەکان زیانی زۆریان بەرکەوت بەھۆی ھێرشە گازییەکانی عێراقەوە. بە پێچەوانەی ئۆپەراسیۆن و جەنگەکانی دیکەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، بارودۆخی ژینگەیی و سنووردارکردنی ئۆپەراسیۆنی گرنگییەکی زۆریان ھەبوو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە. ھەروەھا ڕێکخراوی پزیشکیی سەربازیی [[سپای پاسداران|پاسداران]] لەم جەنگەدا گرنگ بوو؛ ئەوان ڕێگەی تایبەتییان بۆ ڕزگارکردنی بریندارەکان بەکارھێنا و کردەی فریاگوزارییان ئەنجام دا.<ref name="militarymedj">{{cite news|title=Rescue and transportation experiences of medical department of Sepah in Valfajr 4 operation|url=http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|archive-date=2012-03-01|access-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301052442/http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|url-status=dead}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، لە وەڵامی ئەم سەرکەوتنەدا، عێراقییەکان یەکەم مووشەکی سکەدیان ئاڕاستەی ئێران کرد، کە لە شەش شاریان دا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارستانی مەریوان]] 8j5irp3pyg9fsed965upu56atxby5ip 1591879 1591878 2026-06-19T07:04:04Z 1silent scientist 51740 /* جەنگ */ 1591879 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤ | width = | partof = [[جەنگی ئێران و عێراق]] – بەرەی باکوور | image = | caption = | date = ١٩ی تشرینی یەکەم – ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ١٩٨٣<br />({{Age in months, weeks and days|1983-10-19|1983-11-01}}) | place = کەرتی [[مەریوان]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = [[ئێران]] دۆڵی ستراتیژیی [[پێنجوێن]] و چەند گوندێک دەگرێت، کە ڕووبەرەکەی ٤٦٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە<ref name=Razeoux>{{cite book |last1=Razoux |first1=Pierre |title=The Iran-Iraq War |date=2015 |publisher=Harvard University Press, 2015 |isbn=978-0674915718 |page=254 |url=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><ref name=defamoghaddas>{{Cite web |url=http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |title=والفجر 4 &#124; دفاع‌مقدس |access-date=2016-08-02 |archive-date=2018-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019130524/http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |url-status=dead }}</ref> | result = سەرکەوتنی [[ئێران]] | status = | combatants_header = | combatant1 = {{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} | combatant2 = {{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}}<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = ١٠٨ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />١ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٢٥ کەرتە سەربازییەکانی کۆماندۆ<br />٨ کەرتە سەربازییەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]]<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<ref name=defamoghaddas /> | strength2 = '''ئێران''':<ref name=defamoghaddas /><br />[[سپای پاسداران|سپای پاسداران]]:<br />٤٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٤ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />٤ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٣ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|سوپا]]:<br />١٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە، ٨ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />'''ی.ن.ک''':<br />[[پێشمەرگە|پێشمەرگەکان]] | casualties1 = ٢،٨٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] و ٢٠ پارچە تۆپخانە لەدەست چوون<ref name=Razeoux/> | casualties2 = ٥،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> | notes = | campaignbox = }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤''' (بە [[فارسی]]: عملیات والفجر ۴) ئۆپەراسیۆنێکی ئێرانی بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد. لە کۆتاییی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بڕێکی کەم لە خاکی [[عێراق]]ی گرت. یەکەکانی [[فەیلەقی ١ (عێراق)|فەیلەقی ١ی عێراق]] دوو مانگیان لە سەنگەرەکانیاندا بەسەر برد و چاوەڕێی ئێرانییەکانیان دەکرد ھێرش بکەن. ھێرشەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد<ref name=":0">{{Cite book|last=Entessar|first=Nader|title=Kurdish Ethnonationalism|date=1992|publisher=Lynn Rienner Publishers|isbn=978-1-55587-250-2|pages=132|language=en}}</ref> و ئێرانییەکان و [[پێشمەرگە|پێشمەرگەکانی]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] نزیکەی ٢٥٠ میلی چوارگۆشەیان لە خاکەکە داگیر کرد. ئەمە گوشارێکی زۆری خستە سەر [[قەزای پێنجوێن|پێنجوێن]].<ref name=":0" /> [[سەددام حوسێن]] بە پەرچەکردارێک وەڵامی دایەوە، بە بەکارھێنانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]] و گازی ژەھراوی. بەڵام نەیانتوانی ئێرانییەکان دەربکەن، کە لە سەنگەردا بوون و لەلایەن شەڕکەرە کوردەکانەوە بەھێز کرابوون. ==جەنگ== جەختکردنەوەی چوارەمین ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ لە کەرتی باکوور بوو لە [[کوردستانی ئێران]]. سێ فیرقەی ئاساییی ئێران، سوپای پاسداران، و ئەندامانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پەدەکە) لە [[مەریوان]] و [[سەردەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا|سەردەشت]] کۆبوونەوە لە ھەنگاوێکدا بۆ ھەڕەشەکردن لە شاری سەرەکیی [[سلێمانی]]. ستراتیژیی ئێران ئەوە بوو کە گوشار بخاتە سەر [[ھۆزە کوردەکان]] بۆ داگیرکردنی دۆڵی [[پێنجوێن]]، کە ٤٥ کم (٢٨ میل) لە سلێمانی و ١٤٠ کم (٨٧ میل) لە کێڵگە نەوتییەکانی [[کەرکووک]]ەوە دوور بوو. بۆ ڕاگرتنی شەپۆلەکە، عێراق [[میڵ می-٨|ھێلیکۆپتەرەکانی می-٨]]ی پڕچەک بە [[چەکی کیمیایی]] بڵاوە پێ کرد و ١٢٠ فڕینی ئاسمانیی لە دژی ھێزەکانی ئێران ئەنجام دا، کە ١٥ کم (٩.٣ میل) لە ناو خاکی عێراقدا ڕایانی گرتن. ٥،٠٠٠ ئێرانی و ٢،٨٠٠ عێراقی کوژران. [[ئێران]] ١١٠ کم^٢ (٤٢ میلی چوارگۆشە) لە خاکەکەی لە باکوور وەرگرتەوە، ١٥ کم^٢ (٥.٨ میلی چوارگۆشە) لە خاکی عێراقی گرت، و ٧٨٥ دیلی دەستگیر کرد، لە کاتێکدا عێراق بڕێکی زۆر لە چەکی بەنرخ و کەرەستەی جەنگی لە مەیدانەکەدا بەجێھێشت. عێراق وەڵامی ئەم زیانانەی دایەوە بە تەقاندنی زنجیرەیەک [[سکاد|مووشەکی سکەد-بی]] بۆ سەر شارەکانی [[دژپێڵ]]، [[مەسجد سولەیمان]]، و [[بەھبەھان]]، لە کاتێکدا فڕۆکە دەریایییەکانی عێراق بەندەری [[بەندەر ئیمام خومەینی|بەندەری خومەینی]]یان مینڕێژ کرد. بەکارھێنانی تۆپخانە لەلایەن ئێرانەوە لە دژی [[بەسرە]] لە کاتێکدا جەنگەکان لە باکووردا بەردەوام بوون، چەندین بەرەی دروست کرد، کە بە شێوەیەکی کاریگەر عێراقی سەرگەردان و ماندوو کرد. ==دەرئەنجام== ھێرشەکە سەرکەوتوو بوو بەڵام ئێرانییەکان زیانی زۆریان بەرکەوت بەھۆی ھێرشە گازییەکانی عێراقەوە. بە پێچەوانەی ئۆپەراسیۆن و جەنگەکانی دیکەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، بارودۆخی ژینگەیی و سنووردارکردنی ئۆپەراسیۆنی گرنگییەکی زۆریان ھەبوو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە. ھەروەھا ڕێکخراوی پزیشکیی سەربازیی [[سپای پاسداران|پاسداران]] لەم جەنگەدا گرنگ بوو؛ ئەوان ڕێگەی تایبەتییان بۆ ڕزگارکردنی بریندارەکان بەکارھێنا و کردەی فریاگوزارییان ئەنجام دا.<ref name="militarymedj">{{cite news|title=Rescue and transportation experiences of medical department of Sepah in Valfajr 4 operation|url=http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|archive-date=2012-03-01|access-date=2007-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301052442/http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|url-status=dead}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، لە وەڵامی ئەم سەرکەوتنەدا، عێراقییەکان یەکەم مووشەکی سکەدیان ئاڕاستەی ئێران کرد، کە لە شەش شاریان دا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارستانی مەریوان]] 3zk679ravzimpvkz1kg23v5xs49sr0j 0 296724 1591871 2026-06-19T06:48:52Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1354312265|Baker]]» 1591871 wikitext text/x-wiki A '''baker''' is a tradesperson who bakes and sometimes sells [[نان|breads]] and other products made of [[ئارد|flour]] by using an oven or other concentrated heat source. The place where a baker works is called a [[نانەواخانە|bakery]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە]] [[پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک]] nyb6vdzp9t40w7cdz8wxptvgbddppel 1591872 1591871 2026-06-19T06:49:39Z Tessla 41338 شائەمراز 1591872 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نانەوا''' پیشەوەرێکە کە [[نان]] و بەرھەمەکانی تری لە [[ئارد]] دروستکراو بە بەکارھێنانی فڕن یان سەرچاوەیەکی تری گەرمی چڕوپڕ دەپێژێت و ھەندێک جار دەیانفرۆشێت. ئەو شوێنەی کە نانەوایەک لێی کار دەکات پێی دەوترێت [[نانەواخانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە]] [[پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک]] rdzk0r7opuremi661493o2o9fut455h 0 296725 1591873 2026-06-19T06:54:43Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1345377781|Mechanic]]» 1591873 wikitext text/x-wiki A '''mechanic''' is a skilled tradesperson who uses tools to build, maintain, or repair [[مەکینە|machinery]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tLLhHHKEhE4C&pg=SL15-PA68|title=1980 Census of Population: Classified Index of Industries and Occupations|publisher=U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census|year=1982|page=O-68|access-date=December 18, 2017}}</ref> especially [[بزوێنەر|engines]]. Formerly, the term meant any member of the handicraft trades, but by the early 20th century, it had come to mean one who works with machinery. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cbxru1nkru0pcwco05dgflizpu38b2s 1591874 1591873 2026-06-19T06:55:27Z Tessla 41338 شائەمراز 1591874 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''چاککەرەوە''' پیشەوەرێکی شارەزایە کە ئامرازەکان بەکاردەھێنێت بۆ دروستکردن، پاراستن، یان چاککردنەوەی [[مەکینە|مەکینەکان]]،<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tLLhHHKEhE4C&pg=SL15-PA68|title=1980 Census of Population: Classified Index of Industries and Occupations|publisher=U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census|year=1982|page=O-68|access-date=December 18, 2017}}</ref> بە تایبەتی [[بزوێنەر|بزوێنەرەکان]]. پێشتر ئەم زاراوەیە بە واتای ھەر ئەندامێکی پیشە دەستییەکان دەھات، بەڵام تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، ماناکەی گۆڕا بۆ کەسێک کە لەگەڵ مەکینەکاندا کار دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] mw4w9rm2w89fexuqa13vdjzgi6wl8w8 1 296726 1591875 2026-06-19T06:56:18Z Tessla 41338 /* ناو */ بەشی نوێ 1591875 wikitext text/x-wiki == ناو == گەر ناوێکی ترتان پێ گونجاوتر بوو، بیگوازنەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٥٦، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9mxaagur36jpln3ijgsa2m57rdvz2um 1 296727 1591877 2026-06-19T06:57:03Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591877 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بۆکمۆل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591876 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130222201525/http://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20230410024228/https://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ لە http://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٥٧، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) j2d5bac1y536dq4uny5je462hf7k9nj 1 296728 1591881 2026-06-19T07:25:40Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591881 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بیلی میلەر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591880 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120724191657/http://www.cbs.com/daytime/the_young_and_the_restless/bio/billy_miller/bio.php گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100210001509/http://www.cbs.com/daytime/the_young_and_the_restless/bio/billy_miller/bio.php لە http://www.cbs.com/daytime/the_young_and_the_restless/bio/billy_miller/bio.php تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٥، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 04ykzo8gm1ff1yxsrc78p02lpz4qyne 1 296729 1591883 2026-06-19T07:29:56Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591883 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بیون جونگ-سوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591882 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141218000823/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2614597 بۆ http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2614597 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٩، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0y2blxa10pvxij0ef74to7oaj0qhzn6 4 296730 1591907 2026-06-19T08:43:58Z Ari Qasm 57423 پەڕەی دروست کرد بە «'''میرنشینی سۆران''' یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگ...»ەوە 1591907 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی سۆران''' یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]]. بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو. لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە. لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە. میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی. میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد. ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات. میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە. کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٤٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2kofebsz8qhj7hksqau202nldp2mfm9 1591908 1591907 2026-06-19T08:46:36Z Ari Qasm 57423 1591908 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی سۆران''' یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]]. بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو. لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە. لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە. میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی. میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد. ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات. میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە. کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٤٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==={{لەگەڵ}}=== ==={{دژایەتی}}=== ==={{بێلایەن}}=== ==={{لێدوان}}=== 965rzi2g7mtmgc4dbrxjko4n4fffy4j 1591910 1591908 2026-06-19T08:50:30Z Ari Qasm 57423 /* {{لێدوان}} */ 1591910 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی سۆران''' یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]]. بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو. لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە. لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە. میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی. میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد. ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات. میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە. کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٤٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==={{لەگەڵ}}=== ==={{دژایەتی}}=== ==={{بێلایەن}}=== ==={{لێدوان}}=== :وتارەکە ھی خۆم نییە، بەڵام پەرەم پێدا و درێژم کردەوە. باوەڕ ناکەم ھیچ شتێکی ھەبێت دژی سیاسەتەکانی وتارێکی باش بێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٥٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jta8hm64ajawhky4klmr3ew39bqmiq5 1591911 1591910 2026-06-19T08:51:36Z Ari Qasm 57423 /* {{لێدوان}} */ 1591911 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی سۆران''' یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]]. بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو. لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە. لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە. میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی. میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد. ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات. میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە. کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٤٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==={{لەگەڵ}}=== ==={{دژایەتی}}=== ==={{بێلایەن}}=== ==={{لێدوان}}=== :وتارەکە ھی خۆم نییە، بەڵام پەرەم پێدا و درێژم کردەوە. باوەڕ ناکەم ھیچ شتێکی ھەبێت دژی سیاسەتەکانی وتارێکی باش بێت ئێستا. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٥٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) t2vw7wptnlk76o4hm90tjb6s1m5rv19 0 296731 1591932 2026-06-19T09:45:53Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1355218192|Sleepwalking]]» 1591932 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />خەوڕۆیشتن، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{Cite book|last=Zivetz|first=Laurie|url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|title=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|date=1992|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154422-1|location=Geneva, Switzerland|language=en|hdl=10665/37958|oclc=26553093|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|archive-date=18 February 2022|url-status=live}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Castelnovo |first=Anna |last2=Lopez |first2=Régis |last3=Proserpio |first3=Paola |last4=Nobili |first4=Lino |last5=Dauvilliers |first5=Yves |date=August 2018 |title=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |url=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |language=en |volume=14 |issue=8 |pages=470–481 |doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |url-access=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 June 2006 |ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Cataldi |first=Jacinthe |last2=Stephan |first2=Aurélie M. |last3=Haba-Rubio |first3=José |last4=Siclari |first4=Francesca |date=9 May 2024 |title=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |url=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=3906 |doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M. |date=2017 |title=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |volume=46 |issue=8 |pages=590–593 |pmid=28787563}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Popat |first=Shreeya |last2=Winslade |first2=William |date=24 April 2015 |title=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |volume=8 |issue=2 |pages=203–214 |doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=4506454 |pmid=26203309}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{Cite book|last=Schenck|first=Carlos H.|url=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|title=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|date=March 2007|publisher=[[Avery Publishing]]|isbn=978-1-58333-270-2|pages=105–109|language=en|oclc=1265420054}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Willock |first=Brent |date=April 2022 |title=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=97–110 |doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |url-access=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M |last2=Kohler |first2=Mark J |last3=Biggs |first3=Sarah N |last4=Lushington |first4=Kurt |last5=Kennedy |first5=Declan |date=2017-09-25 |title=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |url=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |pages=61–69 |doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Guilleminault |first=Christian |last2=Palombini |first2=Luciana |last3=Pelayo |first3=Rafael |last4=Chervin |first4=Ronald D. |date=1 January 2003 |title=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |volume=111 |issue=1 |pages=e17–e25 |doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=12509590 |doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524 |ڕێکەوتی سەردان=2019-03-25 |وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Crisp |first=A.H. |last2=Matthews |first2=BM |last3=Oakey |first3=M |last4=Crutchfield |first4=M |display-authors=etal |year=1990 |title=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |volume=300 |issue=6721 |pages=360–362 |doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=1662124 |pmid=2106985}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-01-03 |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951 |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2016-05-22 |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101 |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2005-03-21 |ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kales |first=A. |last2=Soldatos |first2=C. R. |last3=Bixler |first3=E. O. |last4=Ladda |first4=R. L. |last5=Charney |first5=D. S. |last6=Weber |first6=G. |last7=Schweitzer |first7=P. K. |date=1 August 1980 |title=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=137 |issue=2 |pages=111–118 |doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=7426840 |s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kucherenko |first=Mariya M. |last2=Ilangovan |first2=Vinodh |last3=Herzig |first3=Bettina |last4=Shcherbata |first4=Halyna R. |last5=Bringmann |first5=Henrik |date=2016-01-01 |title=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |volume=17 |issue=1 |page=72 |doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=5103423 |pmid=27829368 |doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dogu |first=Okan |last2=Pressman |first2=Mark R. |date=4 January 2011 |title=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |url=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |url-status=live |journal=Neurology |language=en |publisher=American Academy of Neurology |volume=76 |issue=1 |pages=12–13 |doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=21205687 |s2cid=207118557 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |archive-date=18 February 2022}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Barabas |first=Gabor |last2=Matthews |first2=Wendy S. |last3=Ferrari |first3=Michael |year=2008 |title=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |volume=26 |issue=4 |pages=457–460 |doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=6148287 |s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=HM |last2=Kohler |first2=M |last3=White |first3=J |date=February 2018 |title=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |url=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=37 |pages=105–113 |doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=28363449 |s2cid=10381396 |url-access=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Poryazova |first=R |last2=Waldvogel |first2=D |last3=Bassetti |first3=CL |date=October 2007 |title=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |volume=64 |issue=10 |pages=1524–7 |doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=17923637 |doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{Cite book|last=Zivetz|first=Laurie|url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|title=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|date=1992|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154422-1|location=Geneva, Switzerland|language=en|hdl=10665/37958|oclc=26553093|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|archive-date=18 February 2022|url-status=live}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sateia |first=Michael J. |date=1 November 2014 |title=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |volume=146 |issue=5 |pages=1387–1394 |doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=986580999 |pmid=25367475}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Staff |first=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290 |ڕێکەوتی سەردان=5 May 2014}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Clinic |first=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx |ڕێکەوتی سەردان=5 May 2014}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Wetherill |first=Reagan R. |last2=Fromme |first2=Kim |year=2016 |title=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=40 |issue=5 |pages=922–935 |doi=10.1111/acer.13051 |pmc=4844761 |pmid=27060868}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Hartzler |first=Bryan |last2=Fromme |first2=Kim |year=2003 |title=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |volume=64 |issue=4 |pages=547–550 |doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=12921196}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{Cite book|last=Zadra|first=Antonio|url=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|title=Parasomnias II|last2=Pilon|first2=Mathieu|date=2012-03-01|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M. |date=2017 |title=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |volume=46 |issue=8 |pages=590–593 |pmid=28787563}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Suni |first=Eric |last2=Vyas |first2=Nilong |ڕێکەوت=18 November 2020 |ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2024 |وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M. |date=2017 |title=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |volume=46 |issue=8 |pages=590–593 |pmid=28787563}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2018-09-09 |وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{Cite book|last=Schenck|first=Carlos H.|url=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|title=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|date=March 2007|publisher=[[Avery Publishing]]|isbn=978-1-58333-270-2|pages=105–109|language=en|oclc=1265420054}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=HM |last2=Kohler |first2=M |date=2016 |title=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=5104520 |pmid=27832078 |doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{Cite book|last=Kushida|first=Clete A.|url=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|title=Encyclopedia of Sleep|date=30 December 2012|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-378611-1|pages=154–155|language=en|oclc=1033861556}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2005 |ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 September 2020}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kantha |first=S. S. |date=28 November 2003 |title=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |volume=61 |issue=5–6 |pages=517–518 |doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=14592779}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Oulton |first=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=16 March 1812 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1 |via=Google Books |oclc=1061924365}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Popat |first=S |last2=Winslade |first2=W |date=2015 |title=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |volume=8 |issue=2 |pages=203–214 |doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=4506454 |pmid=26203309}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Mackay |first=Irene |year=1992 |title=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |volume=55 |issue=5 |pages=715–716 |doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{Cite book|last=Culebras|first=A.|url=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|title=Clinical Handbook of Sleep Disorders|date=1996|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-9644-9|location=Massachusetts, MA, USA|pages=317–319|language=en|oclc=34932724}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{Cite book|last=Sobo|first=Frank|url=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|title=Crumpet Strumpet|publisher=Nightengale Press|year=2004|isbn=978-0-9743348-3-7|access-date=10 July 2022}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Roman |first=Frank |ڕێکەوت=22 September 2012 |ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170 |ڕێکەوتی سەردان=10 July 2022 |وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Pressman |first=Mark R. |date=2 March 2011 |title=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=15 |issue=5 |pages=285–292 |doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=21367628}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Russell |first=Mark |ڕێکەوت=2 November 2021 |ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/ |ڕێکەوتی سەردان=10 July 2022 |وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Mitchell |first=Georgina |ڕێکەوت=2021-11-02 |ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html |ڕێکەوتی سەردان=2024-08-11 |وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{Cite book|last=Donnelley|first=Paul|title=Essex Murders|publisher=Wharncliffe Books|year=2000|language=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{Cite book|title=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|date=2002|publisher=[[Blackstone Press]]|isbn=978-1-85431-731-5|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Lyon |first=Lindsey |ڕێکەوت=8 May 2009 |ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Paparella |first=Andrew |last2=Engel |first2=Scott |last3=Resendez |first3=MaryEllen |last4=Effron |first4=Lauren |ڕێکەوت=January 28, 2021 |ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448 |ڕێکەوتی سەردان=2025-08-27 |وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-02-21 |trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=2023-05-29 |وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2009-11-21 |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html |ڕێکەوتی سەردان=2016-05-30 |وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 5f5dgvria5x11hpnxxf3195mzyrtgrp 1591934 1591932 2026-06-19T09:53:49Z Rahel khdhr 75558 1591934 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />'''ڕێکردن لە خەودا''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{Cite book|last=Zivetz|first=Laurie|url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|title=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|date=1992|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154422-1|location=Geneva, Switzerland|language=en|hdl=10665/37958|oclc=26553093|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|archive-date=18 February 2022|url-status=live}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Castelnovo |first=Anna |last2=Lopez |first2=Régis |last3=Proserpio |first3=Paola |last4=Nobili |first4=Lino |last5=Dauvilliers |first5=Yves |date=August 2018 |title=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |url=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |language=en |volume=14 |issue=8 |pages=470–481 |doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |url-access=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 June 2006 |ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Cataldi |first=Jacinthe |last2=Stephan |first2=Aurélie M. |last3=Haba-Rubio |first3=José |last4=Siclari |first4=Francesca |date=9 May 2024 |title=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |url=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=3906 |doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M. |date=2017 |title=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |volume=46 |issue=8 |pages=590–593 |pmid=28787563}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Popat |first=Shreeya |last2=Winslade |first2=William |date=24 April 2015 |title=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |volume=8 |issue=2 |pages=203–214 |doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=4506454 |pmid=26203309}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{Cite book|last=Schenck|first=Carlos H.|url=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|title=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|date=March 2007|publisher=[[Avery Publishing]]|isbn=978-1-58333-270-2|pages=105–109|language=en|oclc=1265420054}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Willock |first=Brent |date=April 2022 |title=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=97–110 |doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |url-access=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M |last2=Kohler |first2=Mark J |last3=Biggs |first3=Sarah N |last4=Lushington |first4=Kurt |last5=Kennedy |first5=Declan |date=2017-09-25 |title=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |url=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |pages=61–69 |doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Guilleminault |first=Christian |last2=Palombini |first2=Luciana |last3=Pelayo |first3=Rafael |last4=Chervin |first4=Ronald D. |date=1 January 2003 |title=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |volume=111 |issue=1 |pages=e17–e25 |doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=12509590 |doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524 |ڕێکەوتی سەردان=2019-03-25 |وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Crisp |first=A.H. |last2=Matthews |first2=BM |last3=Oakey |first3=M |last4=Crutchfield |first4=M |display-authors=etal |year=1990 |title=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |volume=300 |issue=6721 |pages=360–362 |doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=1662124 |pmid=2106985}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Idir |first=Yannis |last2=Oudiette |first2=Delphine |last3=Arnulf |first3=Isabelle |date=August 2022 |title=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |language=en |volume=31 |issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=35388549 |s2cid=248000922 |url-access=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-01-03 |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951 |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2016-05-22 |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101 |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2005-03-21 |ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kales |first=A. |last2=Soldatos |first2=C. R. |last3=Bixler |first3=E. O. |last4=Ladda |first4=R. L. |last5=Charney |first5=D. S. |last6=Weber |first6=G. |last7=Schweitzer |first7=P. K. |date=1 August 1980 |title=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=137 |issue=2 |pages=111–118 |doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=7426840 |s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kucherenko |first=Mariya M. |last2=Ilangovan |first2=Vinodh |last3=Herzig |first3=Bettina |last4=Shcherbata |first4=Halyna R. |last5=Bringmann |first5=Henrik |date=2016-01-01 |title=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |volume=17 |issue=1 |page=72 |doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=5103423 |pmid=27829368 |doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dogu |first=Okan |last2=Pressman |first2=Mark R. |date=4 January 2011 |title=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |url=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |url-status=live |journal=Neurology |language=en |publisher=American Academy of Neurology |volume=76 |issue=1 |pages=12–13 |doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=21205687 |s2cid=207118557 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |archive-date=18 February 2022}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Barabas |first=Gabor |last2=Matthews |first2=Wendy S. |last3=Ferrari |first3=Michael |year=2008 |title=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |volume=26 |issue=4 |pages=457–460 |doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=6148287 |s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=HM |last2=Kohler |first2=M |last3=White |first3=J |date=February 2018 |title=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |url=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=37 |pages=105–113 |doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=28363449 |s2cid=10381396 |url-access=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Poryazova |first=R |last2=Waldvogel |first2=D |last3=Bassetti |first3=CL |date=October 2007 |title=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |volume=64 |issue=10 |pages=1524–7 |doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=17923637 |doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{Cite book|last=Zivetz|first=Laurie|url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|title=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|date=1992|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154422-1|location=Geneva, Switzerland|language=en|hdl=10665/37958|oclc=26553093|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|archive-date=18 February 2022|url-status=live}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sateia |first=Michael J. |date=1 November 2014 |title=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |volume=146 |issue=5 |pages=1387–1394 |doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=986580999 |pmid=25367475}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-02-18 |وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Staff |first=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290 |ڕێکەوتی سەردان=5 May 2014}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Clinic |first=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx |ڕێکەوتی سەردان=5 May 2014}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Wetherill |first=Reagan R. |last2=Fromme |first2=Kim |year=2016 |title=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=40 |issue=5 |pages=922–935 |doi=10.1111/acer.13051 |pmc=4844761 |pmid=27060868}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Hartzler |first=Bryan |last2=Fromme |first2=Kim |year=2003 |title=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |volume=64 |issue=4 |pages=547–550 |doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=12921196}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{Cite book|last=Zadra|first=Antonio|url=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|title=Parasomnias II|last2=Pilon|first2=Mathieu|date=2012-03-01|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M. |date=2017 |title=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |volume=46 |issue=8 |pages=590–593 |pmid=28787563}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Suni |first=Eric |last2=Vyas |first2=Nilong |ڕێکەوت=18 November 2020 |ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking |ڕێکەوتی سەردان=15 June 2024 |وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=Helen M. |date=2017 |title=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |volume=46 |issue=8 |pages=590–593 |pmid=28787563}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2018-09-09 |وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{Cite book|last=Schenck|first=Carlos H.|url=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|title=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|date=March 2007|publisher=[[Avery Publishing]]|isbn=978-1-58333-270-2|pages=105–109|language=en|oclc=1265420054}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Stallman |first=HM |last2=Kohler |first2=M |date=2016 |title=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=5104520 |pmid=27832078 |doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{Cite book|last=Kushida|first=Clete A.|url=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|title=Encyclopedia of Sleep|date=30 December 2012|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-378611-1|pages=154–155|language=en|oclc=1033861556}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=18 February 2022}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2005 |ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=22 September 2020}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kantha |first=S. S. |date=28 November 2003 |title=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |volume=61 |issue=5–6 |pages=517–518 |doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=14592779}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Oulton |first=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=16 March 1812 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1 |via=Google Books |oclc=1061924365}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Popat |first=S |last2=Winslade |first2=W |date=2015 |title=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |volume=8 |issue=2 |pages=203–214 |doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=4506454 |pmid=26203309}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Mackay |first=Irene |year=1992 |title=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |volume=55 |issue=5 |pages=715–716 |doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{Cite book|last=Culebras|first=A.|url=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|title=Clinical Handbook of Sleep Disorders|date=1996|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-9644-9|location=Massachusetts, MA, USA|pages=317–319|language=en|oclc=34932724}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{Cite book|last=Sobo|first=Frank|url=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|title=Crumpet Strumpet|publisher=Nightengale Press|year=2004|isbn=978-0-9743348-3-7|access-date=10 July 2022}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Roman |first=Frank |ڕێکەوت=22 September 2012 |ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170 |ڕێکەوتی سەردان=10 July 2022 |وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Pressman |first=Mark R. |date=2 March 2011 |title=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=15 |issue=5 |pages=285–292 |doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=21367628}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Russell |first=Mark |ڕێکەوت=2 November 2021 |ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/ |ڕێکەوتی سەردان=10 July 2022 |وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Mitchell |first=Georgina |ڕێکەوت=2021-11-02 |ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html |ڕێکەوتی سەردان=2024-08-11 |وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{Cite book|last=Donnelley|first=Paul|title=Essex Murders|publisher=Wharncliffe Books|year=2000|language=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{Cite book|title=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|date=2002|publisher=[[Blackstone Press]]|isbn=978-1-85431-731-5|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Lyon |first=Lindsey |ڕێکەوت=8 May 2009 |ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Paparella |first=Andrew |last2=Engel |first2=Scott |last3=Resendez |first3=MaryEllen |last4=Effron |first4=Lauren |ڕێکەوت=January 28, 2021 |ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448 |ڕێکەوتی سەردان=2025-08-27 |وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2007-02-21 |trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=2023-05-29 |وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2009-11-21 |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html |ڕێکەوتی سەردان=2016-05-30 |وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7b1j07lo1a0nb2pjast7i2jn5qehou5 1 296732 1591936 2026-06-19T10:01:40Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591936 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تارۆ ئاسۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591935 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130121032432/http://www.yomiuri.co.jp/dy/national/T121227003607.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130121032432/http://www.yomiuri.co.jp/dy/national/T121227003607.htm لە http://www.yomiuri.co.jp/dy/national/T121227003607.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٠١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) m5xvh8yi2nt84phsspk9i25wmqipzvq 0 296733 1591937 2026-06-19T10:02:44Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591937 wikitext text/x-wiki '''ئیمپراتۆرییەتیی تەیمووری''' یان '''ئیمپراتۆرییەتیی گۆرکانی''' (١٣٧٠–١٥٠٦ی زایینی) ئیمپراتۆرییەتێکی تورکی-مەغۆلی بوو کە خاوەنی کلتورێکی تێکەڵاوی تورکی-ئێرانی بوو. دامەزرێنەری [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] (تەیمووری لەنگ) بوو، کە لە ھۆزی تورکی-مەغۆلیی «بەڕڵاس» لەدایکبوو و دەیگوت ڕەچەڵەکی دەگاتەوە بە [[چەنگیزخان|چەنگیز خان]]. ئەمیر تەیموور دەسەڵاتێکی زۆر بەھێزی دامەزراند و ناوچەی «ماوەرائولنەھر»ی گەیاندە لووتکەی گرنگیی مێژوویی خۆی. ئەو سنوورەکانی پاشایەتییەکەی سەرەتا لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، و دواتر لە سەرانسەری ماوەرائولنەھر، [[خۆراسان]]، [[ئێران]] و بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ھیندستان فراوان کرد. لەبەر ئەوەی زۆربەی ھێرشەکانی تەیموور زیاتر لایەنی تاڵانکردن و سەرکوتکردنی ھەبوو نەک داگیرکاریی بەردەوام، زۆرێک لەو ناوچانە دوای کۆچی دوایی ئەو لەژێر دەستی تەیموورییەکان دەرچوون. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینەکانی تەیموور تا کۆتایییەکانی سەدەی پازدەیەمی زایینی، لەسەر بەشێکی بەرفراوان لە ڕۆژھەڵاتی ئێران (وەکوو خۆراسانی گەورە و سیستان) بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی. == ئەمانەش ببینە == * [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ئیمپراتۆریەتەکانی پێشوو]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:دەسەڵاتدارییەکانی ئاسیای ناوەڕاست]] o865xb9f9ze1rbcc7p2zi90x5pyl83f 0 296734 1591938 2026-06-19T10:18:48Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591938 wikitext text/x-wiki '''سەفارییەکان''' (٨٦١–١٠٠٢/١٠٠٣ی زایینی) بنەماڵەیەکی پاشایەتیی موسڵمانی ئێرانیڕەچەڵەک بوون کە فەرمانڕواییان بەسەر ناوچەگەلێکی بەرفراوان لە [[ئێران]]، [[تاجیکستان]]، [[پاکستان]]، [[ئەفغانستان]]، [[ئۆزبەکستان]] و [[تورکمانستان]]ی ئێستادا دەکرد. سەفارییەکان وەک یەکێک لە یەکەمین دەسەڵاتە خۆماڵییەکانی ئێران دادەنرێن کە دوای ھاتنی عەرەبەکان دەرکەوتن و بەشێکن لە قۆناغی «نێوانپەردەی ئێرانی». == ئەمانەش ببینە == * [[سامانییەکان]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:شوێننشینە ئیسلامییەکانی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئەفغانستان]] 0iygbhfzynm03vje1qhzwp2yy5064wi 0 296735 1591939 2026-06-19T10:21:55Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591939 wikitext text/x-wiki '''حەوت خانی ڕۆستەم'''، ناوی زنجیرەیەک شەڕ و تاقیکردنەوەی حەوت قۆناغیی ئەفسانەیییە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، کە لەلایەن پاڵەوانی ناودار '''[[ڕۆستەم]]'''ی کوڕی [[زاڵ|زاڵەوە]] ئەنجام دەدرێن. ئەم حەوت خانە پڕ کێشمەکێشە کاتێک دەست پێ دەکات کە پاشای [[ئێران]] ([[کەی کاوووس|کەیکاووس]]) لەلایەن دێوەکانەوە بەدیل دەگیرێت. ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی پاشای وڵاتەکەی دەست بە گەشتێکی مەترسیدار دەکات و بە نێو ئەم حەوت قۆناغە سەختەدا تێدەپەڕێت. ئەو لەم ڕێگایەدا ڕووبەڕووی چەندین جادووگەر، دێو، ئەژدیھا و تەڵەی جۆراوجۆر دەبێتەوە. لە کۆتاییدا، ڕۆستەم بە سەرکەوتوویی دەگاتە قەڵەمڕەوی دێوەکان و دوای کوشتنی «دێوی سپی»، توانی کەیکاووس و ھاوڕێکانی لە بەندیخانە ڕزگار بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زاڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:چیرۆکەکانی شانامە]] bxgmver98thefd5nmmyhg6a0qpkrvi4 0 296736 1591940 2026-06-19T10:38:20Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591940 wikitext text/x-wiki '''عەجمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عجمان)، شارێکە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و پایتەختی میرنشینی عەجمانە، کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] ھەڵکەوتووە. ئەم شارە پێنجەمین گەورەشار و پێنجەمین شاری پڕدانیشتووی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە لە دوای شارەکانی [[دوبەی]]، [[ئەبووزەبی]]، شارجە و ئەلعەین. عەجمان پایتەختی میرنشینەکەیە و بەشێکە لە ناوچەی شاریی (مێترۆپۆلیتانی) «دوبەی-شاریجە-عەجمان». شارەکە لەلای ڕۆژاوایەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فارس و لە ڕێگەی وشکانیشەوە بە تەواوی لەلایەن میرنشینی شارجەوە دەورەدراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[دوبەی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی عەجمان]] l3vzkgslvd0g77a00hofl6o1e2p5mgu 0 296737 1591941 2026-06-19T10:42:19Z Min.neel 4435 شائەمراز 1591941 wikitext text/x-wiki '''شاری فوجەیرە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: الفجیرة)، پایتەختی میرنشینی فوجەیرەیە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]. ئەم شارە حەوتمین گەورەشاری وڵاتەکەیە کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عومان|دەریای عۆمان]] (بەشێک لە زەریای ھیندی) ھەڵکەوتووە. فوجەیرە تاقە پایتەختی میرنشینەکانە کە دەکەوێتە سەر کەناراوی ڕۆژھەڵاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. شاری فوجەیرە ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و بازرگانییە لەسەر کەناری ڕۆژاوای زەریای ھیندی و لە داوێنی چیاکانی حەجەردا جێگیر بووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی فوجەیرە]] glbbckp3rfprd5rwmouu8cqjsu2t2rj 1 296738 1591948 2026-06-19T11:50:14Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591948 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆم پلاتز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591947 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20151209113846/http://www.builtreport.com/platz.html بۆ http://www.builtreport.com/platz.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٥٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) e6y0rsomwb88n67yobvx16ih5vnujli