Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk Qırımtatarlar 0 506 243398 242737 2026-04-10T20:01:44Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 243398 wikitext text/x-wiki {{Qırım-1000}}{{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://archive.is/20121221152248/turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> [https://www.youtube.com/watch?v=VOQgtMeH3cE Самоназвание крымских татар обсудили на научно-практической конференции], 2024, iyülniñ 3 - -{[[Crimean Tatars]]}- [[Kategoriya:Qırımtatar halqı| ]] {{Şablon:Nümüneviy maqaleler}} [[Kategoriya:Tatar]] [[Kategoriya:Vikipediya:Nümüneviy maqaleler]] [[Kategoriya:Tamır milletleri]] bm2ndyt6sm4bsscm62twgtw4zf20zan Qarılğaç yuvası 0 30555 243397 170154 2026-04-10T19:41:44Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 243397 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Crimea South Coast 04-14 img10 Gaspra Swallows Nest.jpg|thumb]] '''«Qarılğaç yuvası»''' — mimarlıq ve tarih abidesi, [[Gaspra]] [[Şeer şeklinde qasaba|qasabasında]] [[Ay-Todor burnu]]nıñ 40 metrlik qayasında buluna. Qurulış orta asır rıtsar sarayına oşay. Qarılğaç yuvası cenübiy Qırımnıñ timsalidir. == Tarih == [[Fayl:Lastochkino_Gnezdo_(Prokudin-Gorsky).jpg|left|thumb|XX&nbsp;as. Ay-Todor burnunda bina. S. Prokudin-Gorskiyniñ fotoresimi]] 1877—1878 ss. rus-türk cenki zamanlarında Qırımğa yaralanğan general keldi. Oña tahta evçikni qurdılar (o zamanları cenk qaramanlarına evlerni bağışlay ediler). Birinci saibi bu yerni «sevgi sarayı» olaraq adlandırdı. Ekinci saibi ekim A. Tobin oldı. Ölümden soñ onıñ apayı evçikni Moskvadan kelgen bazırgân qadını Rahmaninağa sattı. O, binanı yıqtı, onıñ yerinde de «Qarılğaç yuvası» adınen belli olğan tahta saray peyda oldı. [[Fayl:Lastockino_gnezdo_(XIX).jpg|left|thumb| XIX&nbsp;asırda Qarılğaç yuvası]] [[Fayl:Палац_«Ластівчине_гніздо»111.JPG|right|thumb|312x312px|Qarılğaç yuvasında hatıra tahtası]] Zemaneviy körünişni «Qarılğaç yuvası» baron Şteyngel sayesinde aldı. [[Birinci Cian cenki]] başında saraynı Moskvadan kelgen bazırgân satın alıp, içinde restoran açtı. Lâkin o, birazdan öldi, ve restoran qapatıldı. === Zelzele === [[1927]] senesi Qarılğaç yuvası küçlü zelzele neticesinde viranege çevirilgenine az qaldı. «Yuva» dayandı, amma temeli olğan qaya zarar kördi. Yuqarı meydançığından binanıñ ortasına qadar teren çatlaq peyda oldı. Tayanğıç olğan binanıñ bir qısmı deñizge eşilip, közetici meydançıq uçurım üstünde asılıp tura edi. Saraynıñ alı telükeli olaraq tanıp, belli olmağan vaqıtqa qapattılar. [[Fayl:Панорама_Ластівчине_гніздо.jpg|left|thumb|Qarılğaç yuvası panoraması]] [[Fayl:Ластівч-гніздо7.JPG|left|thumb|Qarılğaç yuvasınıñ deñizden körünüşi ]] === Zemaneviy vaqıt === Bügün Qarılğaç yuvası içinde olğan restoran restavratsiyağa qapatılğan. Onıñ etrafında ise, çeşit hatıra şeylerini satın almaq mümkün. == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20151014210033/http://lastochkinognezdo.com.ua/ «Qarılğaç yuvası» resmiy saytı] * [http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=120 crimea.ru] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20170622154147/http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=120 |date=2017-06-22 }} * [http://ua.dorogovkaz.com/stati_zamok_lastochkino_gnezdo.php «][https://web.archive.org/web/20151014210033/http://lastochkinognezdo.com.ua/ Qarılğaç yuvası]» sarayı * [http://ukrainaincognita.com/krym/yalta/gaspra/lastivchyne-gnizdo-vizytivka-krymu «][https://web.archive.org/web/20151014210033/http://lastochkinognezdo.com.ua/ Qarılğaç yuvası]»&nbsp;— Qırımnıñ ziyaret varaqası == Edebiyat == * Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с. [[Kategoriya:Qırım]] 72eo9kix38uehmcas8raitpqbn2grav Anarhizm 0 55790 243396 228829 2026-04-10T14:40:42Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 243396 wikitext text/x-wiki '''Anarhizm''' - insannıñ eñ büyük azatlığını talap etken cemaat-siyasiy aqım, kütleviy bir isyan ile er angi devlet [[akimiyet]]ini acele yoq etüv ve küçük muhtar istisalcı ve istimalcı toplulıqları federatsiyasınıñ teşkil etilmesini istey. Anarhizmniñ maqsadı - insanğa nisbeten insan akimiyeti olmaması, cemaatnıñ serbest teşkilâtı ve özidaresiniñ institutları ile qurulmasıdır. Anarhizm devletsizlikni teşviq ete. O, çeşit içtimaiy gruppalarnıñ, sınıflarnıñ, cemiyetlerniñ menfaatlarını ifade etken ahlâqiy ve felsefiy baqış, fikir, itiqatlar sistemasıdır, insanlarnıñ kerçekke ve bir-birlerine munasebetlerini, içtimaiy problemler ve zıddiyetlerni añlay ve qıymet kese, em de bar olğan içtimaiy munasebetlerni pekitüv ya da deñiştirüvge yönetilgen içtimaiy faaliyetniñ maqsatlarına yetmege tırışa. Anarhizm – cemiyetni devlet zorlavı olmadan teşkil etmek mümkün ve kerek degen fikirdir.  Bundan da ğayrı, ayrı anarhistlerniñ anarhizm sözüniñ artında ne olğanı aqqında qoşma mearetler ola bile ve olar bu mearetler boyunca biri-birinen çoq vaqıt fikir farqında ola. == Anarhizmniñ yönelişleri == [[Fayl:Anarkistimatruuseja.jpg|right|thumb|250x250px|1917 senesi Helsinkide rus anarkistleri.]] Anarxizm, adet üzre, sol radikal ideologiya olaraq sayıla, çünki siyaset ve iqtisadiyatqa baqışları kommunizm, kollektivizm, sendikalizm ve cemaat iqtisadiyatınıñ (meselâ, anarko-kommunistler, anarko - sendikalistler ve digerleri) anti-avtoritar tafsilâtıdır. Anarko-kommunizmniñ eñ belli nazariyleri Bakunin Mikhail Aleksandroviç ve Kropotkin Petrov Alekseyoviç olğan. Anarhizm er vaqıt individualist hususiyetini qabul ete Bazı anarhistler kapitalizmni (meselâ, bazar anarhistleri, agoristler ve ilâhre) ve diger bazarğa yönelişli iqtisadiy qurulışlarnı (meselâ, mutualistler) yaqlaylar.  «Sağ» anarhizmniñ vekilleri azlıq olsalar da, aynı vaqıtta dünyadaki anarhistlerniñ ekseriyeti sol yöneliş ğayelerine riayet eteler Aynı vaqıtta anarho-individualizm er vaqıt onıñ tarafdarlarınıñ özara berilmesi demek degil. kapitalizmniñ belli bir şekiline (individualist umumen bazar munasebetlerini red ete bile, onıñ içün esas şey individual serbestliktir).  XXI asırnıñ anarhisti Sindi Mipşteynniñ fikrince, anarhizm – bu «individual ve cemaatnıñ kesişmesinde daima olğan siyasiy ananedir». Soñki vaqıtlarda anarhizmni (eñ çoq anarhizmni) 100 ile birleştirgen milliy anarhizm kibi bir bölük peyda oldı milletçilik.  Eñ körümli mefkürecisi Troy Sautgeyttir, onıñ fikirlerine konservativ inqilâp, ananeviylik, Üçünci yol, Yañı sağ ve çeşit anarhist mektepleri. Zemaneviy ukrain milliy anarhizmi inqilâpqa, sınıf küreşine, ukrain milletiniñ özüni teşkil etmesine, tuvğan tabiatnı qorçalavğa, sağlam yaşayış tarzına emiyet berilgen etnik milletçilik, anarho-sindikalizm ve anarho-kommunizmge esaslanğan keskin antikapitalist ve proletar mefküredir. Anarhist felsefiy fikiriniñ yönelişleri ekstremal individualizmden başlap, bütünley kollektivizmge qadar keniş ğayeler spektrinden ibarettir.  Bazı anarhistler er bir türlü zorbalıq ve zorbalıqnı red eteler.  Diger anarhistler bazı allarda onı yaqlaylar, başqaları arasında anarhiya yolunda zorbalıqlı inqilâpnı ögge süreler. === İçtimaiy anarhizm === İçtimaiy anarhizm- individualistik anarhizmnen beraber anarhizmniñ eki esas yönelişinden biridir.  İçtimaiy anarhizm añlamı, adet üzre, anarhizmniñ kommunitar şekillerini belgilemek içün qullanıla, olar işbirlik, işbirlik ve özara yardımnı qayd eteler, aynı vaqıtta istisal vastalarına ve kapitalist munasebetlerine hususiy saiplikni red eteler.  İçtimaiy anarhizm anarho-kollektivizmni, anarho-kommunizmni, libertarian sotsializmini, anarho-sindikalizmni, içtimaiy ekologiyanı ve qısmen mutualizmni birleştire. ==== Kollektivistik anarhizm ==== [[Fayl:Kropotkin_Nadar.jpg|left|thumb|Anarko-kommunist Peter Kropotkin (1842-1921), kommunist anarhizmniñ eñ belli nazariyesi.]] Umumiy anarhizm, deñiştici içtimaiycilik olaraq adlandırılğan<ref>Morris, Brian. Bakunin: The Philosophy of Freedom. Black Rose Books Ltd., 1993. p. 76; Rae, John. Contemporary Socialism. C. Scribner's sons, 1901, Original from Harvard University. p. 261</ref>, anarhizmniñ inqilâp şeklidir, onı adetince Mikhail Bakunin ve Yogan Most adlılarnen bağlaylar<ref>'' Пірумова Н. М. '' [http://bakunista.nadir.org/index.php?option=com_content&task=view&id=48&Itemid=41 Соціальна доктрина М.&nbsp;А.&nbsp;Бакуніна.] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20111107075248/http://bakunista.nadir.org/index.php?option=com_content&task=view&id=48&Itemid=41|date=7 листопада 2011}}&nbsp;— М.: Наука, 1990.; Avrich, Paul. 2006. Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America. AK Press. p. 5; Patsouras, Louis. 2005. Marx in Context. iUniverse. p. 54</ref>. Mutalistlerden farqlı olaraq, kollektivistik anarkistler mahsus mal mülkiyetniñ bütün şekillerine qarşı çıqalar, çünki böyle mal mülkiyeti toplulıqlarğa ait olmalı, dep tüşüneler. Anarko-kollektivistlerniñ fikirince, bunı tek küçlü gruppalar tarafından küç qullanılğan inqilâpnen başlap yapmaq mümkün ([[Пропаганда дією| "propaganda areketnen"]] ), yani işçi kütlelerini inqilâplandırmaq kerek, olar mahsulatnı kollektivleştireler<ref>Patsouras, Louis. 2005. Marx in Context. iUniverse. p. 54</ref>. Amma, kollektivizatsiya para bölüvi ile bağlı degil, çünki işçilerge işke sarf etilgen vaqıtqa köre maaş berilecek. Bu vaziyet soñra anarkomünistler tarafından tenqit etildi, çünki böyle bir sistem "kerekçilik sistemasını destekley" . Anarko-kommunist ve kollektivist ğayeler bir-birine mahsus degil edi. Koltivistler iş içün ücret sistemasını qorçalasalar da, bir qısmı inqilâptan soñ kommunist munasebetlerine keçüvniñ yavaş-yavaş olacağını tüşüne edi, ve Birinci İnternasyonal boyunca Mihail Bakuninniñ malları, meselâ, James Gill, kommunist anarhistleri olğanını iddia etken edi, amma kommunist-qırımcılardan ayırılmaq içün kollektivistlerniñ öz adlarını saylağan edi. ==== Anarho-kommunizm ==== {{Main|anarho-komunizm}}Anarho-kommunistler içtimaiy terşilâtnıñ aqqında tek büyül cemiyette yüzük olğanım idda eteler, o, öz-özüni idare eticek kommunallardan cemiyetler qullanuv terşiniñ etile, onıñ içün direkçin-doğru demokratiya printsipleri.  Şalımaqta, yani kollektiv, ortaq añlaşmalar qabul etmek ve oz dırın bu kommunalar federatsiyada ve/ya da konfederatsiyada qızınuv vastasınen, gorizontal ve vertikal (aşığan beyleri) yüzünden ın buğlana. ==== Anarho-sindikalism ==== [[Fayl:Anarchist_flag.svg|right|thumb|Anarko-sindikal bayrağı.]] {{Main|Анархо-синдикалізм}}20-nci asırnıñ başında anarho-sindikalizm peyda oldı, o, Damye V. V. anarhist fikiri içinde ayrı bir yer aldı. küç , onıñ yardımınen cemaat ayatında radikal içtimaiy deñişmeler yapmaq, kapitalizm ve devletni işçilerniñ içtimaiy öz-özüni idare etüvine esaslanğan yañı cemiyetke deñiştirmeknen inqilâp yapmaq mümkün.  Anarh-kommunistler kibi, anarho-sindikalistlerniñ büyük ekseriyeti de cemiyetniñ zenginler sınıfına bölünmesiniñ eñ müim sebeplerinden biri olaraq körgen aqçalı emek ve istisal vastalarına hususiy saiplik sistemasını lâğu etmege tırışalar ( saipleri) ve fuqareler (işçiler, işçiler). Anarko-sindikalismniñ esas printsipler emekçi birdemligi, doğrudan areket (umumiy grev ve er kün iş yerinde küreş, sabotaj), emekçilerniñ öz başına ükümdarlığıdır. Bular anarxizmniñ diger yönelişleri ile pek uzlaşqan, şunıñ içün anarx-sindikalistler tez-tez anarx-kommunist ya da anarx-kollektivist olalar. Anarko-sindikalism tarafdarları işçi-sindikatsiya teşkilâtlarınıñ inkişafını isteyler, çünki bu işçi-işçilerni peyda olğan sistemada toplay ve böylece içtimaiy inqilâpke yardım ete. == Zemaneviy anarhist areketi == Zemaneviy anarhist areketi pek çeşittir, ve o, çoq aqıntılarnı qavrap ala.  «Eski» anarhistlernen, yani anarhizmdeki klassik yönelişlerniñ vekilleri, esasen anarho-sindikalistler ve anarho-kommunistlernen beraber, misal olaraq, Anarh-primitivizm kibi areket bar. Bundan da ğayrı, «avtonomistler», qırmızı terililer (qırmızı ve anarhistler), liberal anarhistler, ekologik areketler, çeşit medeniy teşebbüsler, yerleşüvlerniñ anarhist tarafdarı areketleri de bar, olarnıñ sayısı on biñlernen faalcidir.  Olar bugünki cemiyette «kündelik ömürniñ dekolonizatsiyası» degen şey içün küreşeler. [[Ситуаціоніський інтернационал|Vaziyetçi]] ve yañı sol ananelerini saqlap, zemaneviy anarkistler, bütün meselelerni topluca, birdemlik esasında, şahsiyeti ürmet etip, avtoritarlıq ve hiyerarhiya qaçıp, çetel ve repressiv cemiyetke alternativ yaratmağa tırışalar. Patriarhatqa cinsiyet musaviyligi, ananeviy qoranta munasebetlerine - komünler, hiyerarhiyağa - öz-özüni teşkil etmek qarşı çıqa. &nbsp;&nbsp;Ekologizm, antiimperialismi ve antifaşizm teşviq etile ve faal şekilde qullanıla. Anarhistler cinsiy, milliy, cinsiyet alâmetleri, devletlerara cenkler ve neokolonialismi siyasetine qarşı aktsiyağa qarşı çıqalar. Anarhistler antifaşist areketinde pek faal olalar, neofashistler ve neonazistler ile, em de politsiya ile caddesde qarşılıq kösterüvlerde iştirak ete. 1970-inci yıllarda atomğa qarşı areketniñ büyük miqdarı ve populârlığı peyda oldı, anda anarhistler ve avtonomlar faal iştirak etti. Bu ğarbiy gençlerniñ faal iştirak etken pek kütleviy areket edi. Avtonom-kvarteler çoqtan boş binalarnı zapt ete, olarnı liberal medeniyet ve siyaset merkezlerine çevireler<ref>Див. сайт присвячений сквотуванню: http://squat.anho.org/ {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20090822143908/http://squat.anho.org/|date=22 серпня 2009}}</ref>. Çeşit anarhist kommunalları bar, eñ müimlerinden biri - [[Kopenhagen|Kopenhag]] Hristianlıq kommunasıdır. [[Fayl:Photo_Video_842078817_bigestelnegre.jpg|left|thumb|CNT-AIT iş birligi iştirakçileri, bayraq taşıy]] Bir sıra memleketlerde anarko-sindikalistik anohusıaslıq ve teşviqat teşkilâtları devam ete, olarnıñ arasında eñ büyükleri - [[İsveçiya|İsveç]] SAK, İ[[İspaniya]] NKT ve VKT, [[İtaliya]], [[Frenkistan]]-MAT ve NKT-F, [[Almaniya|Almaniyağa]](onıñ on biñlernen azası bar) [1]. == Keçmiş ve şimdiki vaqıtta anarhistlerniñ eñ belli teşkilâtları ve kollektivleri == * CNT (Confederación Nacional del Trabajo) - Milliy iş konfederatsiyası. &nbsp;Anarko-sindikalistlerniñ sendikalar cemiyeti. İspaniya. 1910 senesinden berli bar. * [[Class War Federation|Sınıf Cenk Federatsiyası]] - Sınıf cenk Federatsiyası. &nbsp;[[Büyük Britaniya]]. 1983 senesinden berli bar. * [[Вікіпедія:CrimethInc|CrimethInc]] adları bir kelime oyunıdır. Onıñ sesini ⁇ Cinayet fikiri ⁇ , yazılmasını ⁇ korporatsiya ⁇ Cina" ⁇ dep tercime etmek mümkün. AQŞ ve diger memleketler. 1996 senesinden berli bar. * FAI (Federación Anarquista Ibérica) - İberiya anarhistleriniñ federatsiyası. &nbsp;İspaniya. 1927 senesinden berli bar * [[Вікіпедія:Freie Arbeiter-Union Deutschlands|FAUD]] (Freie Arbeiter Union Deutschlands) - serbest işçiler birligi Almaniya (1919-1933) &nbsp; * [[Вікіпедія:Federación Obrera Regional Argentina|FORA]] (Federación Obrera Regional Argentina) - [[Регіональна аргентинська федерація робочих|Argentinanıñ regional işçiler federatsiyası]]. &nbsp;1901 senesinden berli bar. * [[IWW]] (Dünya Süniat İşçileri) - d[[Індустріальні робочі світу|Dünyanıñ sanayı işçileri]] &nbsp;AQŞ ve diger memleketler. 1905 senesinden berli bar. * [[Вікіпедія:Sveriges Arbetares Centralorganisation|SAC]] (Sveriges Arbetares Centralorganisation) - İsveçniñ merkeziy işçi teşkilâtı. &nbsp;Anarko-sindikalistlerniñ birligidir. 1910 senesinden berli bar. İsveçniñ eñ büyük sendika. * [[Анархіський чорний хрест|Anarxsiya qara haçı]] * Ukrainanıñ inqilâp arbiyleri (1918-1921) * Yür Federatsiyası - 1870 senesi qurulğan. &nbsp;İsviçre ve diger memleketler. * İnqilâp Anarko-sindikalistikler Konfederatsiyası (KRAS) (BİA-nıñ bölügi - Anarko -sindikaliski internaatsionaliyanıñ sabıq SSCB territoriyasında) &nbsp; * RAKAS (Mahna adlı anarko-sindikalistler inqilâp konfederatsiyası) - 1994 senesinden berli bar. &nbsp;Ukrainanıñ eñ büyük anarko-sindikalistik konfederatsiyası. * Doğrudan areket - Ukrainada mustaqil student anarko-sindikalistik sendikalarınıñ ağıdır.&nbsp; == Daa baqıñız == * [[diktatura]] == Notlar == {{Reflist|3}} == Edebiyat == * ''А. Круглашов ''. Анархізм // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови). — К. : Парламентське видавництво, 2011. — С. 27. — <nowiki>ISBN 978-966-611-818-2</nowiki>. * ''В. Лісовий.'' Анархізм // Філософський енциклопедичний словник / В. І. Шинкарук (гол. редкол.) та ін. — Київ : Інститут філософії імені Григорія Сковороди НАН України : Абрис, 2002. — 742 с. — 1000 екз. — ББК 87я2. — <nowiki>ISBN 966-531-128-X</nowiki>. == Bağlantı == * [[iarchive:unabomber-manifesto|Маніфест Унабомбера (аудіозапис)]](укр.) * [http://pravo-izdat.com.ua/image/data/Files/143/1-32.pdf Анархізм] [Архівовано 13 грудня 2016 у Wayback Machine.] //Політологічний енциклопедичний словник / уклад.: Л.&nbsp;М.&nbsp;Герасіна, В.&nbsp;Л.&nbsp;Погрібна, І.&nbsp;О.&nbsp;Поліщук та ін. За ред. М.&nbsp;П.&nbsp;Требіна.&nbsp;— Х. : Право, 2015 * [http://www.history.org.ua/index.php?termin=Anarkhizm []Архівовано 25 квітня 2016 у Wayback Machine.]<span> АНАРХІЗМ</span> // Енциклопедія історії України (ЕІУ) на сайті Інституту Історії НАН України * ''К.&nbsp;Е.&nbsp;Жолковський''. [http://leksika.com.ua/19560828/legal/anarhizm Анархізм] [Архівовано 22 листопада 2016 у Wayback Machine.] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1998. — Т. 1 : А — Г. — 672 с. — <nowiki>ISBN 966-7492-00-X</nowiki>. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part1.pdf Анархізм] [Архівовано 11 березня 2021 у Wayback Machine.] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1957. — Т. 1, кн. I : Літери А — Б. — С. 30-31. — 1000 екз. * [http://ukraina.ditext.com Анархістична Україна: Драгоманов-Махно] [Архівовано 7 січня 2020 у Wayback Machine.] * [https://web.archive.org/web/20080725165825/http://rus.anarchopedia.org/ Анархопедія]&nbsp;— вікі-енциклопедія анархізму. * [http://avtonom.org/lib/theory/kropotkin/hleb.html Хліб і воля] [Архівовано 21 серпня 2008 у Wayback Machine.]&nbsp;— Кропоткін Петро Олексійович(рос.) * [https://archive.today/20121130135348/www.kabbalah.info/forums/arosa/rusmaterials/Altruism/altruizm_evolution/Kropotkin_VZAIMOPOMOSQ.doc Взаємодопомога як фактор еволюції]&nbsp;— Кропоткін Петро Олексійович(рос.) * [http://ec-dejavu.ru/a/Anarchism.html Смірнов І.&nbsp;П.&nbsp;Філософія анархізму] [Архівовано 3 квітня 2007 у Wayback Machine.](рос.) * [http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ Російські соціалісти і анархісти після жовтня 1917 року] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20120302201547/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ |date=2012-03-02 }} [Архівовано 2 березня 2012 у Wayback Machine.](рос.) {{ВП-портали|Анархізм|Комунізм|Філософія}} f0gt2eebr1jxhf5x14kefzemcwwwjea