Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 10 1271 243497 149986 2026-04-16T17:02:35Z Хтосьці 13041 yañı satır başlamamalı 243497 wikitext text/x-wiki {| align="center" class="notice noprint" style="background: #D7FFC7; border: 1px solid #aaa; padding: 0.5em; margin: 0.5em auto;" |- | valign="top" style="padding: 0.1em" | | style="padding: 0.1em" | '''''Vikipediyağa hoş keldiñiz!''''' ---- Meraba, {{PAGENAME}}, vikipediyağa hoş keldiñiz!<br /> Vikipediya eñ çabik inkişaf etken internet proyektlerinden biridir. Biz iri ve meraqlı bir entsiklopediya qurmaq niyetindemiz. Qırımtatar vikipediyasınıñ inkişafına öz isseñizni qoşuñız! Eger yardım kerek olsa, [[Yardım:Münderice|yardım saifesine]] baqıñız. Maqale yazıp, vikipediyacı olıp hoşnut olursıñız dep ümüt etemiz! Muzakere saifelerinde dört tilda işaretini (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) qoyıp, beyanatıñızğa imza çekiñiz, bunıñ sayesinde qullanıcı adıñız ve vaqıt kösterilir. Eger tafsilâtlı malümat almaq kerek olsa, menim muzakere saifesimde sorañız ya da özüñizniñ muzakere saifesiñizde <code>{&#123;helpme}}</code> şablоnını ekleñiz, o alda birev az vaqıtta sualiñizni körip cevabını berir.<br /> Sual ya da fikirleriñiz оlsa, [[Vikipediya:Meydan|Meydanımızda]] olarnı aytıp оlasıñız. {{PAGENAME}}, bir daa hoş keldiñiz! ---- -{Hello and welcome to the Crimean Tatar Wikipedia! We appreciate your contributions. Don't worry if your Crimean Tatar skills are not good enough. We have an [[Vikipediya:Elçihane|embassy]] where you can inquire for further information in English. We hope you'll enjoy your time here!}- ---- -{Здравствуйте, и добро пожаловать в крымскотатарскую Википедию! Мы рады Вашему участию в проекте. Если Вы недостаточно хорошо знаете крымскотатарский язык, это нестрашно. Заходите на страницу [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], где Вы сможете получить более подробную информацию на русском. Надеемся, вы получите большое удовольствие от участия в проекте.}- ---- -{Привіт, і ласкаво просимо в кримськотатарську Вікіпедію! Ми раді Вашій участі у проєкті. Якщо Ви недостатньо добре знаєте кримськотатарську мову, це нестрашно. Заходьте на сторінку [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], де Ви зможете отримати більш детальну інформацію українською. Сподіваємося, ви отримаєте велике задоволення від участі у проєкті.}- ---- &nbsp;~~<includeonly>~~</includeonly><noinclude>~~</noinclude> |} {{Vikipediya:Er bir Vikipediyada olması kerek olğan maqaleler/Navigatsiya}}<noinclude> [[Kategoriya:Vikipediya:Şablonlar|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 24sujxut9lejxekvgymb4xupwnzjl4f 2 22901 243502 243474 2026-04-16T17:30:35Z Хтосьці 13041 /* Suallerim */ +[[“Google Translate yardımınen maqaleler yazıñız” yoq etmek teklif etem]] 243502 wikitext text/x-wiki {{babel|crh-1|be|uk}} Selâm! Men yarı belorusım, yarı ukrainim. Şimdi Portugaliyada yaşayım. Bu Vikipediyada meni birinci sırada -{Lua}- kodu -{crh-latn: modulleri; crh-cyrl: модульлери}- ve kiril elifbesine çevirilüv içün kodu meraqlandıra. '''Eger siziñ kodu meseleleriñiz olsa, maña yazığız, men kodu tüzetmekni begenem''' (atta eger men Vikipediyada iç bir şey yapmay bile, maña yazıñız). Men künniñ resmi içün yazıları da tercime etip baqam (lâkin min yahşı degilim). == Suallerim == Suallerim (cevap olmasa, menim añlamama köre deñiştirim): * [[Şablon muzakeresi:Unutılmaz vaqialar taqvimi]]: Gülnara degilmi? (2025-03-24) * [[Modul muzakeresi:Wikidata-ro|Modul muzakeresi:-{Wikidata-ro}-]]: Bu modul aqiqaten kirekmi? (2025-03-25) * [[Şablon muzakeresi:Doc|Şablon muzakeresi:-{Doc}-]]: “-{/doc}-” ya da “-{/belge}-”? (2025-03-26) * [[Vikipediya muzakeresi:Elçihane]]: “Google Translate yardımınen maqaleler yazıñız” yoq etmek teklif etem == Tüzetmeli == * [[Çolpan]]: «Функция для отображения свойства не найдена», -{[[wikidata:Property:P973|described at URL]]}- ливесджиэндже.джом/с…, -{[[wikidata:Property:P898|IPA transcription]]}- (tik ingliz tili? köstermemeli?), demonym (başqa tilleri kirek degil?) * [[Küneş]]: «Çok fazla Vikiveri varlığına erişildi. Yüklenen varlık sayısı: 500/500.» * [[Hurma]]: «2.277 джубидж метре пер тон» konvertatsiya etilmeli, atıfalar * [https://crh.wikipedia.org/w/index.php?search=Lua+hatası&title=Mahsus%3AAra&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 Bütün -{Lua}- hataları] * [[Şablon:Ref-info]] [[Şablon:ref-lang]] — farq barmı? * [[Con Kits]]: «, Лондон, Буюк Британия я да Лондон, Буюк Британия къыраллыгъы», qalıpta «Джон Киц» * Tercime etilmegen kategoriya adları ([[:Kategoriya:Gizli kategoriyalar]]): ** [[:Kategoriya:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] ** [[:Kategoriya:Статьи с универсальной карточкой]] ** [[:Kategoriya:Статьи с универсальной карточкой, которая предположительно неуместна]] ** [[:Kategoriya:Статьи с универсальной карточкой, отображающей мало свойств]] * [[:Kategoriya:İçinde bozuq fayl bağlantıları olğan saifeler]] gzodm5j1emanzutgs4pdqwtldjojc9e 0 30578 243481 243478 2026-04-16T12:46:18Z Nandusia 60761 243481 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') - dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-) olıp deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başınace Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta'' olıp deñiştirilip [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezine onı yapıp, Bataviya olıp, adını deñiştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlarnı öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesi saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq onı yapıp, şeerniñ adını deñiştirdi.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] qyjcj8n4nzbje8ffl6ms8mwhrgrxt5t 243482 243481 2026-04-16T12:51:40Z Nandusia 60761 243482 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-) olıp deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başınace Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta'' olıp deñiştirilip [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezine onı yapıp, Bataviya olıp, adını deñiştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlarnı öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesi saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq onı yapıp, şeerniñ adını deñiştirdi.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] p1gjzw6n7v17ryxjhtnkseeli3k4yc1 243483 243482 2026-04-16T13:02:55Z Nandusia 60761 /* Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya */ 243483 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başınace Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlarnı öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesi saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] 5a1it7kkgsehvh1j3z6jifhdxqzvt90 243484 243483 2026-04-16T13:04:48Z Nandusia 60761 /* Evel qasabalar ve Kalapa */ 243484 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarınace Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlarnı öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesi saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] 4x27dp984of23eq6g9p5g7pisbnkjvk 243485 243484 2026-04-16T13:10:56Z Nandusia 60761 /* Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya */ 243485 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarınace Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamla öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesi saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] lv7k2zj6bbvkpeu6hhd3bo34i6c4j2v 243486 243485 2026-04-16T13:11:16Z Nandusia 60761 /* Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya */ 243486 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarınace Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesi saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] dzpeby60kn8co07wynkt02k3e6kt593 243487 243486 2026-04-16T13:32:30Z Nandusia 60761 243487 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiya]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemiler yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] tseay62k43xna9h2bih1v2t1y7uxkda 243489 243487 2026-04-16T15:20:43Z Хтосьці 13041 /* Evel qasabalar ve Kalapa */ “portugal” izafetnen qullanıla dep tüşünem. Meselâ, “Olar portugal akimiyetini Ukrainağa qol tutmağa çağıralar.” https://ktat.krymr.com/a/27269200.html portugal akimiyet-i-ni (izafetli bir şekil) 243489 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] jxz0hg6ix89zcowva8prb829174izut 243503 243489 2026-04-17T03:04:38Z Nandusia 60761 /* Tarih */ 243503 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. ==== Mustaqil İndoneziyada Cakarta ==== [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Menteng}-de [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer tedbiri, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] 1q9mgashypp5kn1c2nmhciuddvw4kjb 243504 243503 2026-04-17T03:08:12Z Nandusia 60761 /* Mustaqil İndoneziyada Cakarta */ 243504 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyada Cakarta === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Menteng}-de [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer tedbiri, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] theh97s17yeb73cs9hjxuss9i91ckbq 243505 243504 2026-04-17T03:08:36Z Nandusia 60761 /* Mustaqil İndoneziyada Cakarta */ 243505 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetleri Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Menteng}-de [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer tedbiri, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] db3e9ujzeg0qmycxj1x2cm6izkgpw77 243506 243505 2026-04-17T03:18:05Z Nandusia 60761 /* Evel qasabalar ve Kalapa */ 243506 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetler, Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Menteng}-de [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer tedbiri, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] 7ces919n70gk3uuuskunk62hj7cvh5g 243507 243506 2026-04-17T04:36:04Z Nandusia 60761 /* Tarih */ 243507 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetler, Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezi oldı. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Menteng}-de [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer memuriyeti, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki [[Felemenk-indonez Tögerek masa konferentsiyası|Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından]] soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] dwoedfmr835jdczy7ucs1ndwts2761o 243508 243507 2026-04-17T04:36:47Z Nandusia 60761 /* Evel qasabalar ve Kalapa */ 243508 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağlarına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetler, Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezine çevirildi. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56, Menteng}-de [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer memuriyeti, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki [[Felemenk-indonez Tögerek masa konferentsiyası|Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından]] soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] ms11mpwkblhvhb0cblyvadga6qhzm41 243514 243508 2026-04-17T08:33:17Z Nandusia 60761 /* Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası */ 243514 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}} {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağlarına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetler, Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezine çevirildi. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56}-, Mentengde [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy.]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer memuriyeti, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki [[Felemenk-indonez Tögerek masa konferentsiyası|Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından]] soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. [[Sukarno]] prezidentligi devamında Cakarta, yañı indonez milletiniñ timsallı sergilemesi içün yañıdan şekillendirildi. Sukarnonıñ daa keñ millet quruvı ve halqara tasavur programmalarından biri olıp [[1962 senesi Asiya Oyunları|1962 senesi Asiya Oyunlarına]] azırlamalar, şeer boyunca büyük ve müim şeer quruluv proyektleri teşviq etti. Bunlarğa ait [[İndoneziya Milliy Abidesi]] (-{''Monumen Nasional''}-), [[İndoneziya musafirhanesi]], yañı alışveriş merkezleri ve, [[Tamrin caddesi (Cakarta)|Tamrin]]-Sudirman caddesi kibi, baş caddelerdir.<ref>{{cite report|last=Padawangi|first=R.|title=Counter-Hegemonic Spaces of Hope? Constructing the Public City in Jakarta and Singapore|series=ARI Working Paper|number=219|publisher=National University of Singapore|location=Singapore|date=April 2014}}</ref> Sukarno, İndoneziyanıñ mustaqilligi ve milliy kimligi timsal olğan zemaneviy ve halqara şeeri olaraq Cakartanı tasavur etti.<ref>{{cite conference|last1=Prasetyo|first1=T.|last2=Danisworo|first2=M.|title=Global Cities in a Local Context: The Case of Indonesia's Urban Development|book-title=Global Interchanges: Resurgence of the Skyscraper City|publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat|year=2015|conference=CTBUH 2015 New York Conference}}</ref> == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] 80qqc9hc1eqnv9qshz2mk25mid57mtv 0 30701 243488 238111 2026-04-16T15:20:12Z Дикий Бараневич 69900 243488 wikitext text/x-wiki '''Ukraina milliy bayrağı'''&nbsp;— eki gorizontal mavı ve sarı yolaqtan ibaret olğan zemaneviy ukrain bayrağı. Bayraqnıñ uzunlıq-keñlik nisbeti 2:3<ref name="post2">Постанова Верховної Ради України [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 «Про Державний прапор України»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20171224233831/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 |date=2017-12-24 }}.</ref>. Mavı ve sarı (altın) tüsleri XIV asır Rus kinazlığınıñ tuğrasında qullanılğan edi. [[Fayl:Flag of Ukraine.svg|thumb|Ukraina Bayrağı]] XVI asırdan başlap, Özi qazaqları (Zaporog qazaqları) mavı ve sarı tüslerde olğan bazı bayraq-horugvalarnı qullana ediler.<ref>[http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ Прапори з 1651 року.] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210716104621/https://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |date=2021-07-16 }}</ref> 1710 senelerinden başlap, mavı-sarı qazaq bayraqları üstün aldı. [[1803]] senesi, ortasında qırmızı haçnen mavı-sarı bayraq Qara deñiz qazaqlar ordusınıñ bayrağı olaraq peyda ola. Zemaneviy mavı-sarı bayraqnı birinci olaraq [[1848]] senesi iyünniñ 25-de [[İlbav]] ratuşası üstünde köterdiler. == Bayraqnıñ ölçüsi ve tüsü == [[Fayl:Flag of Ukraine (ratio).svg|thumb|250x250px|Bayraqnıñ proportsiyaları]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" width="60%" !Shema ! style="background:#0057b7;color:white" |Mavı ! style="background:#ffd700" |'''Sarı''' |- |Pantone |Pantone Coated 2935&nbsp;C<ref name="pantone_blue">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|title=PANTONE 2935 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |Pantone Coated Yellow 012&nbsp;C<ref name="pantone_yellow">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|title=PANTONE Yellow 012 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |- |Lab |34.02, −2.19, −64.19 |85.29, 5.18, 109.8 |- |RAL |5005<ref>{{Cite web|url=https://rgb.to/pantone/2935-c|title=Pantone color Coated 2935 C to RGB, Hex, RAL, HSL, HSV, HSB, JSON|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140630040703/https://rgb.to/pantone/2935-c|archivedate=30 червня 2014}}</ref> |1023 Traffic yellow |- |RGB |0, 87, 184 |255, 215, 0 |- |CMYK |100, 52, 0, 0 |0, 2, 98, 0 |- |HEX |#0057b8 |#ffd700 |- |Websafe |#0066cc |#ffcc00 |} == Milliy bayraq künü == [[Fayl:Blue_and_yellow_ribbon.svg|right|121x121px|Державний Прапор України]] [[2004]] senesi avgustnıñ 23-de [[Ukraina Prezidenti]] [[Leonid Kuçma]] 987/2004 nomeralı «Ukraina Devlet Bayrağı Künü aqqında» Fermannı imzaladı. Bu Fermannen «Ukraina devletiniñ çoqasırlıq tarihı, mustaqil Ukrainanıñ devlet timsalleriniñ şerefine ve Ukraina devlet timsallerine ukrain vatandaşlarınıñ ürmetini terbiyelev maqsadınen» Ukrainada yañı bayram&nbsp;— avgustnıñ 23-de qayd etilgen Ukraina Devlet Bayrağı Künü ilân etildi. == İhtarlar == {{Reflist|3}} === Edebiyat === * ''Савчук Ю. К.'' [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Prapor_Derzhavnyj Прапор державний України] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 488. — 520 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1142-7</nowiki>. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2014doc.prapor.php Під яким прапором здобувалася й існувала українська державність у ХХ столітті (Про Державний прапор України на підставі історії та фактів, а не емоцій)] // Музеї України.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 3 січня. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2015(03)11.kultura.php у програмі «Ранок з культурою» з оцінкою спроб «перевернути» український державний прапор] (11 березня 2015&nbsp;р., державний телеканал «Культура») * ''Чмир М.'' [http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm/ «Командні хоругви» Галицької Армії (серпень 1919&nbsp;р.)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210825074155/http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm |date=2021-08-25 }} // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 8–9. * ''Гречило А.'' [https://archive.today/20140419201928/http://spilka.uaweb.org/library/nprapor.html До питання про національний прапор] // Пам'ятки України.&nbsp;— 1989.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— С. 44–48. * ''Гречило А.'' Питання про порядок кольорів на українському прапорі в 1917—1920&nbsp;рр. // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 10–11. * ''Гречило А.'' Становлення українських національно-державних символів у 1917—1920 роках // Записки наукового товариства імені Шевченка.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— Т. CCLII.&nbsp;— С. 114—142. * ''Гречило А.'' Відродження українських національних символів у Галичині в 1848&nbsp;р. // Знак.&nbsp;— 1998.&nbsp;— Ч. 16.&nbsp;— С. 1–2. * ''Гречило А.'' Українська територіальна геральдика.&nbsp;— Львів, 2010.&nbsp;— ISBN 978-966-02-5259-2. * ''Ерстенюк М.'' [http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html Прапор] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713082046/http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html |date=2021-07-13 }} // Довідник з історії України.&nbsp;— 2-е вид.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— С. 620—621. * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/43654/ Синій&nbsp;— чисте небо, жовтий&nbsp;— колір полів] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2003.&nbsp;— №&nbsp;43 (8–14 листоп.). * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/46737/ Поки не ухвалено закон…] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2004.&nbsp;— №&nbsp;23 (12–18 червня). * ''Мулевич О.'' [http://www.dt.ua/1000/1050/55255/ Державний прапор України] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;46 (2–8 грудня). [[Kategoriya:Bayraqlar]] [[Kategoriya:Ukraina]] 16wa3u2w59wwka7ichj1w9nh7id7vfp 243490 243488 2026-04-16T15:24:00Z Дикий Бараневич 69900 243490 wikitext text/x-wiki '''Ukraina milliy bayrağı'''&nbsp;— eki gorizontal mavı ve sarı yolaqtan ibaret olğan zemaneviy ukrain bayrağı. Bayraqnıñ uzunlıq-keñlik nisbeti 2:3<ref name="post2">Постанова Верховної Ради України [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 «Про Державний прапор України»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20171224233831/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 |date=2017-12-24 }}.</ref>. Mavı ve sarı (altın) tüsleri XIV asır Rus kinazlığınıñ tuğrasında qullanılğan edi. [[Fayl:Flag of Ukraine.svg|thumb|Ukraina Bayrağı]] XVI asırdan başlap, Özi qazaqları (Zaporog qazaqları) mavı ve sarı tüslerde olğan bazı bayraq-horugvalarnı qullana ediler.<ref>[http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ Прапори з 1651 року.] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210716104621/https://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |date=2021-07-16 }}</ref> 1710 senelerinden başlap, mavı-sarı qazaq bayraqları üstün aldı. [[1803]] senesi, ortasında qırmızı haçnen mavı-sarı bayraq Qara deñiz qazaqlar ordusınıñ bayrağı olaraq peyda ola. Zemaneviy mavı-sarı bayraqnı birinci olaraq [[1848]] senesi iyünniñ 25-de [[İlbav]] ratuşası üstünde köterdiler. SSSRde Ukraina bayrağını kosʹtermek âsaq édi, şunıñ içûn bunı tek gizli gruppalar âptılar. == Bayraqnıñ ölçüsi ve tüsü == [[Fayl:Flag of Ukraine (ratio).svg|thumb|250x250px|Bayraqnıñ proportsiyaları]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" width="60%" !Shema ! style="background:#0057b7;color:white" |Mavı ! style="background:#ffd700" |'''Sarı''' |- |Pantone |Pantone Coated 2935&nbsp;C<ref name="pantone_blue">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|title=PANTONE 2935 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |Pantone Coated Yellow 012&nbsp;C<ref name="pantone_yellow">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|title=PANTONE Yellow 012 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |- |Lab |34.02, −2.19, −64.19 |85.29, 5.18, 109.8 |- |RAL |5005<ref>{{Cite web|url=https://rgb.to/pantone/2935-c|title=Pantone color Coated 2935 C to RGB, Hex, RAL, HSL, HSV, HSB, JSON|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140630040703/https://rgb.to/pantone/2935-c|archivedate=30 червня 2014}}</ref> |1023 Traffic yellow |- |RGB |0, 87, 184 |255, 215, 0 |- |CMYK |100, 52, 0, 0 |0, 2, 98, 0 |- |HEX |#0057b8 |#ffd700 |- |Websafe |#0066cc |#ffcc00 |} == Milliy bayraq künü == [[Fayl:Blue_and_yellow_ribbon.svg|right|121x121px|Державний Прапор України]] [[2004]] senesi avgustnıñ 23-de [[Ukraina Prezidenti]] [[Leonid Kuçma]] 987/2004 nomeralı «Ukraina Devlet Bayrağı Künü aqqında» Fermannı imzaladı. Bu Fermannen «Ukraina devletiniñ çoqasırlıq tarihı, mustaqil Ukrainanıñ devlet timsalleriniñ şerefine ve Ukraina devlet timsallerine ukrain vatandaşlarınıñ ürmetini terbiyelev maqsadınen» Ukrainada yañı bayram&nbsp;— avgustnıñ 23-de qayd etilgen Ukraina Devlet Bayrağı Künü ilân etildi. == İhtarlar == {{Reflist|3}} === Edebiyat === * ''Савчук Ю. К.'' [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Prapor_Derzhavnyj Прапор державний України] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 488. — 520 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1142-7</nowiki>. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2014doc.prapor.php Під яким прапором здобувалася й існувала українська державність у ХХ столітті (Про Державний прапор України на підставі історії та фактів, а не емоцій)] // Музеї України.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 3 січня. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2015(03)11.kultura.php у програмі «Ранок з культурою» з оцінкою спроб «перевернути» український державний прапор] (11 березня 2015&nbsp;р., державний телеканал «Культура») * ''Чмир М.'' [http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm/ «Командні хоругви» Галицької Армії (серпень 1919&nbsp;р.)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210825074155/http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm |date=2021-08-25 }} // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 8–9. * ''Гречило А.'' [https://archive.today/20140419201928/http://spilka.uaweb.org/library/nprapor.html До питання про національний прапор] // Пам'ятки України.&nbsp;— 1989.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— С. 44–48. * ''Гречило А.'' Питання про порядок кольорів на українському прапорі в 1917—1920&nbsp;рр. // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 10–11. * ''Гречило А.'' Становлення українських національно-державних символів у 1917—1920 роках // Записки наукового товариства імені Шевченка.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— Т. CCLII.&nbsp;— С. 114—142. * ''Гречило А.'' Відродження українських національних символів у Галичині в 1848&nbsp;р. // Знак.&nbsp;— 1998.&nbsp;— Ч. 16.&nbsp;— С. 1–2. * ''Гречило А.'' Українська територіальна геральдика.&nbsp;— Львів, 2010.&nbsp;— ISBN 978-966-02-5259-2. * ''Ерстенюк М.'' [http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html Прапор] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713082046/http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html |date=2021-07-13 }} // Довідник з історії України.&nbsp;— 2-е вид.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— С. 620—621. * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/43654/ Синій&nbsp;— чисте небо, жовтий&nbsp;— колір полів] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2003.&nbsp;— №&nbsp;43 (8–14 листоп.). * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/46737/ Поки не ухвалено закон…] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2004.&nbsp;— №&nbsp;23 (12–18 червня). * ''Мулевич О.'' [http://www.dt.ua/1000/1050/55255/ Державний прапор України] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;46 (2–8 грудня). [[Kategoriya:Bayraqlar]] [[Kategoriya:Ukraina]] emwepgn0lpvw6koccgtkp25973axksh 243491 243490 2026-04-16T15:26:55Z Дикий Бараневич 69900 243491 wikitext text/x-wiki '''Ukraina milliy bayrağı'''&nbsp;— eki gorizontal mavı ve sarı yolaqtan ibaret olğan zemaneviy ukrain bayrağı. Bayraqnıñ uzunlıq-keñlik nisbeti 2:3<ref name="post2">Постанова Верховної Ради України [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 «Про Державний прапор України»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20171224233831/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 |date=2017-12-24 }}.</ref>. Mavı ve sarı (altın) tüsleri XIV asır Rus kinazlığınıñ tuğrasında qullanılğan edi. [[Fayl:Flag of Ukraine.svg|thumb|Ukraina Bayrağı]] XVI asırdan başlap, Özi qazaqları (Zaporog qazaqları) mavı ve sarı tüslerde olğan bazı bayraq-horugvalarnı qullana ediler.<ref>[http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ Прапори з 1651 року.] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210716104621/https://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |date=2021-07-16 }}</ref> 1710 senelerinden başlap, mavı-sarı qazaq bayraqları üstün aldı. [[1803]] senesi, ortasında qırmızı haçnen mavı-sarı bayraq Qara deñiz qazaqlar ordusınıñ bayrağı olaraq peyda ola. Zemaneviy mavı-sarı bayraqnı birinci olaraq [[1848]] senesi iyünniñ 25-de [[İlbav]] ratuşası üstünde köterdiler. Sovet Birliginde ukrain bayrağını köstermek yasaq edi, onıñ içün bunı yalıñız yerastı gruppalar yaptı == Bayraqnıñ ölçüsi ve tüsü == [[Fayl:Flag of Ukraine (ratio).svg|thumb|250x250px|Bayraqnıñ proportsiyaları]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" width="60%" !Shema ! style="background:#0057b7;color:white" |Mavı ! style="background:#ffd700" |'''Sarı''' |- |Pantone |Pantone Coated 2935&nbsp;C<ref name="pantone_blue">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|title=PANTONE 2935 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |Pantone Coated Yellow 012&nbsp;C<ref name="pantone_yellow">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|title=PANTONE Yellow 012 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |- |Lab |34.02, −2.19, −64.19 |85.29, 5.18, 109.8 |- |RAL |5005<ref>{{Cite web|url=https://rgb.to/pantone/2935-c|title=Pantone color Coated 2935 C to RGB, Hex, RAL, HSL, HSV, HSB, JSON|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140630040703/https://rgb.to/pantone/2935-c|archivedate=30 червня 2014}}</ref> |1023 Traffic yellow |- |RGB |0, 87, 184 |255, 215, 0 |- |CMYK |100, 52, 0, 0 |0, 2, 98, 0 |- |HEX |#0057b8 |#ffd700 |- |Websafe |#0066cc |#ffcc00 |} == Milliy bayraq künü == [[Fayl:Blue_and_yellow_ribbon.svg|right|121x121px|Державний Прапор України]] [[2004]] senesi avgustnıñ 23-de [[Ukraina Prezidenti]] [[Leonid Kuçma]] 987/2004 nomeralı «Ukraina Devlet Bayrağı Künü aqqında» Fermannı imzaladı. Bu Fermannen «Ukraina devletiniñ çoqasırlıq tarihı, mustaqil Ukrainanıñ devlet timsalleriniñ şerefine ve Ukraina devlet timsallerine ukrain vatandaşlarınıñ ürmetini terbiyelev maqsadınen» Ukrainada yañı bayram&nbsp;— avgustnıñ 23-de qayd etilgen Ukraina Devlet Bayrağı Künü ilân etildi. == İhtarlar == {{Reflist|3}} === Edebiyat === * ''Савчук Ю. К.'' [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Prapor_Derzhavnyj Прапор державний України] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 488. — 520 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1142-7</nowiki>. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2014doc.prapor.php Під яким прапором здобувалася й існувала українська державність у ХХ столітті (Про Державний прапор України на підставі історії та фактів, а не емоцій)] // Музеї України.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 3 січня. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2015(03)11.kultura.php у програмі «Ранок з культурою» з оцінкою спроб «перевернути» український державний прапор] (11 березня 2015&nbsp;р., державний телеканал «Культура») * ''Чмир М.'' [http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm/ «Командні хоругви» Галицької Армії (серпень 1919&nbsp;р.)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210825074155/http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm |date=2021-08-25 }} // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 8–9. * ''Гречило А.'' [https://archive.today/20140419201928/http://spilka.uaweb.org/library/nprapor.html До питання про національний прапор] // Пам'ятки України.&nbsp;— 1989.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— С. 44–48. * ''Гречило А.'' Питання про порядок кольорів на українському прапорі в 1917—1920&nbsp;рр. // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 10–11. * ''Гречило А.'' Становлення українських національно-державних символів у 1917—1920 роках // Записки наукового товариства імені Шевченка.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— Т. CCLII.&nbsp;— С. 114—142. * ''Гречило А.'' Відродження українських національних символів у Галичині в 1848&nbsp;р. // Знак.&nbsp;— 1998.&nbsp;— Ч. 16.&nbsp;— С. 1–2. * ''Гречило А.'' Українська територіальна геральдика.&nbsp;— Львів, 2010.&nbsp;— ISBN 978-966-02-5259-2. * ''Ерстенюк М.'' [http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html Прапор] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713082046/http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html |date=2021-07-13 }} // Довідник з історії України.&nbsp;— 2-е вид.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— С. 620—621. * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/43654/ Синій&nbsp;— чисте небо, жовтий&nbsp;— колір полів] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2003.&nbsp;— №&nbsp;43 (8–14 листоп.). * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/46737/ Поки не ухвалено закон…] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2004.&nbsp;— №&nbsp;23 (12–18 червня). * ''Мулевич О.'' [http://www.dt.ua/1000/1050/55255/ Державний прапор України] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;46 (2–8 грудня). [[Kategoriya:Bayraqlar]] [[Kategoriya:Ukraina]] agxed4hgrftm088flhvzkarzrez58xh 243492 243491 2026-04-16T15:31:01Z Дикий Бараневич 69900 243492 wikitext text/x-wiki '''Ukraina milliy bayrağı'''&nbsp;— eki gorizontal mavı ve sarı yolaqtan ibaret olğan zemaneviy ukrain bayrağı. Bayraqnıñ uzunlıq-keñlik nisbeti 2:3<ref name="post2">Постанова Верховної Ради України [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 «Про Державний прапор України»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20171224233831/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 |date=2017-12-24 }}.</ref>. Mavı ve sarı (altın) tüsleri XIV asır Rus kinazlığınıñ tuğrasında qullanılğan edi. [[Fayl:Flag of Ukraine.svg|thumb|Ukraina Bayrağı]] XVI asırdan başlap, Özi qazaqları (Zaporog qazaqları) mavı ve sarı tüslerde olğan bazı bayraq-horugvalarnı qullana ediler.<ref>[http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ Прапори з 1651 року.] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210716104621/https://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |date=2021-07-16 }}</ref> 1710 senelerinden başlap, mavı-sarı qazaq bayraqları üstün aldı. [[1803]] senesi, ortasında qırmızı haçnen mavı-sarı bayraq Qara deñiz qazaqlar ordusınıñ bayrağı olaraq peyda ola. Zemaneviy mavı-sarı bayraqnı birinci olaraq [[1848]] senesi iyünniñ 25-de [[İlbav]] ratuşası üstünde köterdiler. Sovet Birliginde ukrain bayrağını köstermek yasaq edi, onıñ içün bunı yalıñız yerastı gruppalar yaptı. 1991 senesi sentâbrniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Şurasınıñ Reisi «Ukraina bayrağı aqqında» qararınen mavi-sarı renklerge memleketniñ resmiy bayrağı statusını berdi. O künden başlap bu bayraq altında ecnebiy musafirler qarşılanıp, arbiy hızmetçiler ant ete, Ukraina elçihaneleri çalışa, o BM-ge asıla. == Bayraqnıñ ölçüsi ve tüsü == [[Fayl:Flag of Ukraine (ratio).svg|thumb|250x250px|Bayraqnıñ proportsiyaları]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" width="60%" !Shema ! style="background:#0057b7;color:white" |Mavı ! style="background:#ffd700" |'''Sarı''' |- |Pantone |Pantone Coated 2935&nbsp;C<ref name="pantone_blue">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|title=PANTONE 2935 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |Pantone Coated Yellow 012&nbsp;C<ref name="pantone_yellow">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|title=PANTONE Yellow 012 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |- |Lab |34.02, −2.19, −64.19 |85.29, 5.18, 109.8 |- |RAL |5005<ref>{{Cite web|url=https://rgb.to/pantone/2935-c|title=Pantone color Coated 2935 C to RGB, Hex, RAL, HSL, HSV, HSB, JSON|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140630040703/https://rgb.to/pantone/2935-c|archivedate=30 червня 2014}}</ref> |1023 Traffic yellow |- |RGB |0, 87, 184 |255, 215, 0 |- |CMYK |100, 52, 0, 0 |0, 2, 98, 0 |- |HEX |#0057b8 |#ffd700 |- |Websafe |#0066cc |#ffcc00 |} == Milliy bayraq künü == [[Fayl:Blue_and_yellow_ribbon.svg|right|121x121px|Державний Прапор України]] [[2004]] senesi avgustnıñ 23-de [[Ukraina Prezidenti]] [[Leonid Kuçma]] 987/2004 nomeralı «Ukraina Devlet Bayrağı Künü aqqında» Fermannı imzaladı. Bu Fermannen «Ukraina devletiniñ çoqasırlıq tarihı, mustaqil Ukrainanıñ devlet timsalleriniñ şerefine ve Ukraina devlet timsallerine ukrain vatandaşlarınıñ ürmetini terbiyelev maqsadınen» Ukrainada yañı bayram&nbsp;— avgustnıñ 23-de qayd etilgen Ukraina Devlet Bayrağı Künü ilân etildi. == İhtarlar == {{Reflist|3}} === Edebiyat === * ''Савчук Ю. К.'' [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Prapor_Derzhavnyj Прапор державний України] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 488. — 520 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1142-7</nowiki>. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2014doc.prapor.php Під яким прапором здобувалася й існувала українська державність у ХХ столітті (Про Державний прапор України на підставі історії та фактів, а не емоцій)] // Музеї України.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 3 січня. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2015(03)11.kultura.php у програмі «Ранок з культурою» з оцінкою спроб «перевернути» український державний прапор] (11 березня 2015&nbsp;р., державний телеканал «Культура») * ''Чмир М.'' [http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm/ «Командні хоругви» Галицької Армії (серпень 1919&nbsp;р.)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210825074155/http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm |date=2021-08-25 }} // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 8–9. * ''Гречило А.'' [https://archive.today/20140419201928/http://spilka.uaweb.org/library/nprapor.html До питання про національний прапор] // Пам'ятки України.&nbsp;— 1989.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— С. 44–48. * ''Гречило А.'' Питання про порядок кольорів на українському прапорі в 1917—1920&nbsp;рр. // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 10–11. * ''Гречило А.'' Становлення українських національно-державних символів у 1917—1920 роках // Записки наукового товариства імені Шевченка.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— Т. CCLII.&nbsp;— С. 114—142. * ''Гречило А.'' Відродження українських національних символів у Галичині в 1848&nbsp;р. // Знак.&nbsp;— 1998.&nbsp;— Ч. 16.&nbsp;— С. 1–2. * ''Гречило А.'' Українська територіальна геральдика.&nbsp;— Львів, 2010.&nbsp;— ISBN 978-966-02-5259-2. * ''Ерстенюк М.'' [http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html Прапор] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713082046/http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html |date=2021-07-13 }} // Довідник з історії України.&nbsp;— 2-е вид.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— С. 620—621. * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/43654/ Синій&nbsp;— чисте небо, жовтий&nbsp;— колір полів] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2003.&nbsp;— №&nbsp;43 (8–14 листоп.). * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/46737/ Поки не ухвалено закон…] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2004.&nbsp;— №&nbsp;23 (12–18 червня). * ''Мулевич О.'' [http://www.dt.ua/1000/1050/55255/ Державний прапор України] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;46 (2–8 грудня). [[Kategoriya:Bayraqlar]] [[Kategoriya:Ukraina]] ow3wks0hxd0g71juy81uyknsm271zkz 0 52240 243509 212585 2026-04-17T06:50:03Z Nandusia 60761 Bu maqale içün yañı ve daa yahşı bir kiriş yazdım. 243509 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Batav]]'''Batavlar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] eg8e2dag2hezws3iepowxsdfvvwhkws 243510 243509 2026-04-17T06:55:42Z Nandusia 60761 Resimniñ altında añlatma qoştım. 243510 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyim, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] kub6m9qitflbc6zg1d5at5kvvu6ec2q 243511 243510 2026-04-17T06:58:03Z Nandusia 60761 243511 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] iyvr6rmc3xvuutlcoxzij0dn1c77x53 243515 243511 2026-04-17T10:04:57Z Nandusia 60761 */ Asıl ve tarih /* 243515 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''', '''Bataviyalılar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == Asıl ve tarih == [[File:Balinese slave in Batavia in 1700 from Cornelis de Bruin Voyages de Corneille le Brun 1718.jpg|thumb|upright|left|alt=1718 drawing of a female Balinese slave|Çoq [[işçi]] ve qul, Cava tışından [[Bataviya]]ğa ketirildi.]] Batavlar, İndoneziyanıñ eñ soñ vucutqa kelgen qavmlarından biridir. Olar, kreol qavmdır. Ataları, [[İndoneziya|İndoneziyanıñ]] çeşit qısımları ve çet memleketlerden kelgen. 19-ıncı asırdan ögüne Batavlarnıñ öz kimligi vucutqa daa kelmedi.<ref name="JP-Native">{{cite news |date=7 November 2011 |title=Debunking the 'native Jakartan myth' |newspaper=The Jakarta Post |location=Jakarta |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005084923/https://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-date=5 October 2016}}</ref> -{''Betawi''}- adı özü, başlıca [[Batavlar (German halqı)|eski german batavları]] (-{''Batavi''}-)-den adlandırılğan [[Bataviya]] şeeriniñ yerli adıdır. 17-nci asırda, Cayakartanıñ asıl ealisi şeerden quvılıp şeer küydürilgeninden soñ, Felemenk müstemleke akimiyeti, Bataviya şeerini qurmağa başlap mında eali yañıdan ketirdi. Eali ketirüvı, [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-)-niñ ticaret menfaatları içün edi, ki olarğa telüke almadı. Evel devirde, Felemenklerge duşman olğan cavalılar, sundalılar ve başqa qavmlar, şeer içinde ve civarlarında yaşamağa ruhset berilmedi. == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] km70rx5cwt1sa65uh39ygtp4wht4qwj 243516 243515 2026-04-17T10:32:42Z Nandusia 60761 /* Asıl ve tarih */ 243516 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''', '''Bataviyalılar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == Asıl ve tarih == [[File:Balinese slave in Batavia in 1700 from Cornelis de Bruin Voyages de Corneille le Brun 1718.jpg|thumb|upright|left|alt=1718 drawing of a female Balinese slave|Çoq [[işçi]] ve qul, Cava tışından [[Bataviya]]ğa ketirildi.]] Batavlar, İndoneziyanıñ eñ soñ vucutqa kelgen qavmlarından biridir. Olar, kreol qavmdır. Ataları, [[İndoneziya|İndoneziyanıñ]] çeşit qısımları ve çet memleketlerden kelgen. 19-ıncı asırdan ögüne Batavlarnıñ öz kimligi vucutqa daa kelmedi.<ref name="JP-Native">{{cite news |date=7 November 2011 |title=Debunking the 'native Jakartan myth' |newspaper=The Jakarta Post |location=Jakarta |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005084923/https://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-date=5 October 2016}}</ref> -{''Betawi''}- adı özü, başlıca [[Batavlar (German halqı)|eski german batavları]] (-{''Batavi''}-)-den adlandırılğan [[Bataviya]] şeeriniñ yerli adıdır. 17-nci asırda, Cayakartanıñ asıl ealisi şeerden quvılıp şeer küydürilgeninden soñ, Felemenk müstemleke akimiyeti, Bataviya şeerini qurmağa başlap mında eali yañıdan ketirdi. Eali ketirüvi, [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-)-niñ ticaret menfaatları içün edi, ki olarğa telüke almadı. Evel devirde, Felemenklerge duşman olğan cavalılar, sundalılar ve başqa qavmlar, şeer içinde ve civarlarında yaşamağa ruhset berilmedi. == Til == {{main|Batav tili}}[[Batav tili]], Bataviya Malay tili ya da Cakarta tili olaraq belli de, [[Malay tili]] tabanlı kreol bir tildir. O, [[Cava şimaliy yalısı|Cavanıñ şimaliy yalısı]] boyuncaki tek Malay tili tabanlı bir tildir. Batav tilinde bir çoq [[Hokkien tili|hokkien]], [[Arap tili|arap]] ve [[Felemenk tili|felemenk]] tillerinden alınğan söz bar. Bugün batav tili, İndoneziyada meşür ğayrı resmiy bir tildir ve İndonez slengniñ temeli içün ondan alına. Bundan başqa, bu til, İndoneziyanıñ eñ çoq laf etilgen tillerinden biridir.<ref name="JP-Betawi Language">{{cite news|title=The perseverance of Betawi language in Jakarta|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=21 June 2008|author=Setiono Sugiharto|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/06/21/the-perseverance-betawi-language-jakarta.html}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] m29ct433zvbypoy3tk39o0jzau858qk 243517 243516 2026-04-17T10:33:25Z Nandusia 60761 /* Til */ 243517 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''', '''Bataviyalılar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == Asıl ve tarih == [[File:Balinese slave in Batavia in 1700 from Cornelis de Bruin Voyages de Corneille le Brun 1718.jpg|thumb|upright|left|alt=1718 drawing of a female Balinese slave|Çoq [[işçi]] ve qul, Cava tışından [[Bataviya]]ğa ketirildi.]] Batavlar, İndoneziyanıñ eñ soñ vucutqa kelgen qavmlarından biridir. Olar, kreol qavmdır. Ataları, [[İndoneziya|İndoneziyanıñ]] çeşit qısımları ve çet memleketlerden kelgen. 19-ıncı asırdan ögüne Batavlarnıñ öz kimligi vucutqa daa kelmedi.<ref name="JP-Native">{{cite news |date=7 November 2011 |title=Debunking the 'native Jakartan myth' |newspaper=The Jakarta Post |location=Jakarta |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005084923/https://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-date=5 October 2016}}</ref> -{''Betawi''}- adı özü, başlıca [[Batavlar (German halqı)|eski german batavları]] (-{''Batavi''}-)-den adlandırılğan [[Bataviya]] şeeriniñ yerli adıdır. 17-nci asırda, Cayakartanıñ asıl ealisi şeerden quvılıp şeer küydürilgeninden soñ, Felemenk müstemleke akimiyeti, Bataviya şeerini qurmağa başlap mında eali yañıdan ketirdi. Eali ketirüvi, [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-)-niñ ticaret menfaatları içün edi, ki olarğa telüke almadı. Evel devirde, Felemenklerge duşman olğan cavalılar, sundalılar ve başqa qavmlar, şeer içinde ve civarlarında yaşamağa ruhset berilmedi. == Til == {{main|Batav tili}} [[Batav tili]], Bataviya Malay tili ya da Cakarta tili olaraq belli de, [[Malay tili]] tabanlı kreol bir tildir. O, [[Cava şimaliy yalısı|Cavanıñ şimaliy yalısı]] boyunca tek Malay tili tabanlı bir tildir. Batav tilinde bir çoq [[Hokkien tili|hokkien]], [[Arap tili|arap]] ve [[Felemenk tili|felemenk]] tillerinden alınğan söz bar. Bugün batav tili, İndoneziyada meşür ğayrı resmiy bir tildir ve İndonez slengniñ temeli içün ondan alına. Bundan başqa, bu til, İndoneziyanıñ eñ çoq laf etilgen tillerinden biridir.<ref name="JP-Betawi Language">{{cite news|title=The perseverance of Betawi language in Jakarta|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=21 June 2008|author=Setiono Sugiharto|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/06/21/the-perseverance-betawi-language-jakarta.html}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] 4f9j5ub7pwo0sgtt7jzhyo34ee8n20b 243518 243517 2026-04-17T10:34:14Z Nandusia 60761 /* Til */ 243518 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''', '''Bataviyalılar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == Asıl ve tarih == [[File:Balinese slave in Batavia in 1700 from Cornelis de Bruin Voyages de Corneille le Brun 1718.jpg|thumb|upright|left|alt=1718 drawing of a female Balinese slave|Çoq [[işçi]] ve qul, Cava tışından [[Bataviya]]ğa ketirildi.]] Batavlar, İndoneziyanıñ eñ soñ vucutqa kelgen qavmlarından biridir. Olar, kreol qavmdır. Ataları, [[İndoneziya|İndoneziyanıñ]] çeşit qısımları ve çet memleketlerden kelgen. 19-ıncı asırdan ögüne Batavlarnıñ öz kimligi vucutqa daa kelmedi.<ref name="JP-Native">{{cite news |date=7 November 2011 |title=Debunking the 'native Jakartan myth' |newspaper=The Jakarta Post |location=Jakarta |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005084923/https://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-date=5 October 2016}}</ref> -{''Betawi''}- adı özü, başlıca [[Batavlar (German halqı)|eski german batavları]] (-{''Batavi''}-)-den adlandırılğan [[Bataviya]] şeeriniñ yerli adıdır. 17-nci asırda, Cayakartanıñ asıl ealisi şeerden quvılıp şeer küydürilgeninden soñ, Felemenk müstemleke akimiyeti, Bataviya şeerini qurmağa başlap mında eali yañıdan ketirdi. Eali ketirüvi, [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-)-niñ ticaret menfaatları içün edi, ki olarğa telüke almadı. Evel devirde, Felemenklerge duşman olğan cavalılar, sundalılar ve başqa qavmlar, şeer içinde ve civarlarında yaşamağa ruhset berilmedi. == Til == {{main|Batav tili}} [[Batav tili]], Bataviya Malay tili ya da Cakarta tili olaraq belli de, [[Malay tili]] tabanlı kreol bir tildir. O, [[Cava şimaliy yalısı|Cavanıñ şimaliy yalısı]] boyunca tek Malay tili tabanlı tildir. Batav tilinde bir çoq [[Hokkien tili|hokkien]], [[Arap tili|arap]] ve [[Felemenk tili|felemenk]] tillerinden alınğan söz bar. Bugün batav tili, İndoneziyada meşür ğayrı resmiy bir tildir ve İndonez slengniñ temeli içün ondan alına. Bundan başqa, bu til, İndoneziyanıñ eñ çoq laf etilgen tillerinden biridir.<ref name="JP-Betawi Language">{{cite news|title=The perseverance of Betawi language in Jakarta|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=21 June 2008|author=Setiono Sugiharto|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/06/21/the-perseverance-betawi-language-jakarta.html}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] 58mxzdotj3veffodfo87hz92a9otk3l 243519 243518 2026-04-17T11:39:19Z Nandusia 60761 /* Asıl ve tarih */ 243519 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Betawi wedding.jpg|thumb|Bataviy dügün kiyimi, bataviy medeniyetke em (damat kiyimindeki) arap em (kelin kiyimindeki) çin tesirleri köstere.]]'''Batavlar''', '''Bataviyalılar''' ya da '''Bataviyler''' ({{Lang-bew|anak Betawi}} ya -{''anak Betawi''}-) – [[Büyük Cakarta]] olaraq belli [[Cakarta]] ve civarındaki vilâyette yaşağan bir [[Avstroneziy halqlar|Avstroneziy halq]], Büyük Cakartanıñ tamır halqıdır.<ref>{{cite book|title=Creole Identity in Postcolonial Indonesia. Volume 9 of Integration and Conflict Studies|first=Jacqueline|last=Knorr|publisher=Berghahn Books|year=2014|isbn=9781782382690|page=91|url=https://books.google.com/books?id=1ZfiAgAAQBAJ&pg=PA91}}</ref> 17-nci asırdan berli Bataviya (Cakartanıñ Felemenk müstemleke devrinde olğan adı) vilâyetinde yaşağan sakinlerniñ evlâtlarıdır.<ref>''No Money, No Honey: A study of street traders and prostitutes in Jakarta'' by Alison Murray. Oxford University Press, 1992. Glossary page xi</ref><ref name="JP-Betawi">{{cite news|title=Betawi: Between tradition and modernity|author=Dina Indrasafitri|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=26 April 2012|url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/26/betawi-between-tradition-and-modernity.html}}</ref> Bataviayada olğan çeşit-çeşit qavmlarnıñ birleşmesi olaraq “Batavlar” ya da “Bataviy halqı” ıstılahı, 18-inci asırda peyda olmağa başladı.<ref>{{Cite journal|last=Woelandhary|first=Ayoeningsih Dyah|date=2020|editor-last=Wita|editor-first=Afri|title=The Betawi Society's Socio-Cultural Reflectionsin the Motif Batik Betawi|url=https://www.researchgate.net/publication/345655779|journal=Proceeding International Conference 2020: Reposition of the Art and Cultural Heritage After Pandemic Era|pages=25–29}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Oktadiana|first1=Hera|url=https://books.google.com/books?id=uJl8EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PT348|title=Current Issues in Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination Research: Proceedings of the International Conference on Tourism, Gastronomy, and Tourist Destination (TGDIC 2021), Jakarta, Indonesia, 2 December 2021|last2=Rahmanita|first2=Myrza|last3=Suprina|first3=Rina|last4=Junyang|first4=Pan|date=2022-05-25|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-61917-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Nas|first=Peter J. M.|url=https://books.google.com/books?id=s5x1EAAAQBAJ&dq=Betawi&pg=PA199|title=Jakarta Batavia: Socio-Cultural Essays|date=2022-06-13|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-45429-3|language=en}}</ref> Bugün türlü qavmlardan, hususan [[Sundalılar|sundalılardan]], Büyük Cakarta vilâyetinde yaşağan ve öz tilini unuttıp [[Batav tili|batav tiline]] keçken insanlar, batavlardan sayıla bile. Qanlıca bağlı olsa da, Cakartanıñ civarlarında, bilhassa [[Bekasi]], [[Bogor]] ve [[Tangerang]] şeerlerinde, yaşağan batavlar, sundaca laf etkenler kibi.<ref>{{cite journal|url=https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/7180/1/M.MAKKI%2520RAHMANI-FUH.pdf|title=Pemikiran Politik Masyarakat Betawi Pasca Rezim Soeharto|publisher=[[Universitas Islam Negeri Jakarta]]|location=[[Jakarta]]|journal=Pemikiran Politik Islam|language=id|date=2005|access-date=16 July 2025|first=M. Makki|last=Rahmani}}</ref> == Asıl ve tarih == [[File:Balinese slave in Batavia in 1700 from Cornelis de Bruin Voyages de Corneille le Brun 1718.jpg|thumb|upright|left|alt=1718 drawing of a female Balinese slave|Çoq [[işçi]] ve qul, Cava tışından [[Bataviya]]ğa ketirildi.]] Batavlar, İndoneziyanıñ eñ soñ vucutqa kelgen qavmlarından biridir. Olar, kreol qavmdır. Ataları, [[İndoneziya|İndoneziyanıñ]] çeşit qısımları ve çet memleketlerden kelgen. 19-ıncı asırdan ögüne Batavlarnıñ öz kimligi vucutqa daa kelmedi.<ref name="JP-Native">{{cite news |date=7 November 2011 |title=Debunking the 'native Jakartan myth' |newspaper=The Jakarta Post |location=Jakarta |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005084923/https://www.thejakartapost.com/news/2011/11/07/debunking-native-jakartan-myth.html |archive-date=5 October 2016}}</ref> -{''Betawi''}- adı özü, başlıca [[Batavlar (German halqı)|eski german batavları]] (-{''Batavi''}-)-den adlandırılğan [[Bataviya]] şeeriniñ yerli adıdır. 17-nci asırda, Cayakartanıñ asıl ealisi şeerden quvılıp şeer küydürilgeninden soñ, Felemenk müstemleke akimiyeti, Bataviya şeerini qurmağa başlap mında eali yañıdan ketirdi. Eali ketirüvi, [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-)-niñ ticaret menfaatları içün edi, ki olarğa telüke almadı. Evel devirde, Felemenklerge duşman olğan cavalılar, sundalılar ve başqa qavmlar, şeer içinde ve civarlarında yaşamağa ruhset berilmedi. Evel devirde Bataviya ealisi, az felemenk yuqarı memüriyetçi, yerli qarışıq avropa-asiyalı sadıq hristiyanlar, azat asiyalılar ve çoqusı olğan qullardan ibaret edi. Qullar, çeşit memleketlerden -{VOC}- tarafından ketirildi ve azat asiyalılarğa da hızmet etti. [[Mataram Saltanatı|Mataram Saltanatınen]] ateşni kesüvden soñ cavalılar ve sundalılar da mında yaşamağa keldi. 17-nci asırnıñ soñları üstü Bataviya ealisi, taqriben 7 % felemenk, 20 % asiyalı hristiyan ve qarışıq (-{''mestizo''}-), 10 % çinler, 12 % [[Malaylar|malay]], [[Cavalılar|cavalı]] ve [[Balililer|balili]], ve 50 %-den fazla quldan ibaret etti. == Til == {{main|Batav tili}} [[Batav tili]], Bataviya Malay tili ya da Cakarta tili olaraq belli de, [[Malay tili]] tabanlı kreol bir tildir. O, [[Cava şimaliy yalısı|Cavanıñ şimaliy yalısı]] boyunca tek Malay tili tabanlı tildir. Batav tilinde bir çoq [[Hokkien tili|hokkien]], [[Arap tili|arap]] ve [[Felemenk tili|felemenk]] tillerinden alınğan söz bar. Bugün batav tili, İndoneziyada meşür ğayrı resmiy bir tildir ve İndonez slengniñ temeli içün ondan alına. Bundan başqa, bu til, İndoneziyanıñ eñ çoq laf etilgen tillerinden biridir.<ref name="JP-Betawi Language">{{cite news|title=The perseverance of Betawi language in Jakarta|newspaper=The Jakarta Post|location=Jakarta|date=21 June 2008|author=Setiono Sugiharto|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/06/21/the-perseverance-betawi-language-jakarta.html}}</ref> == İhtar == [[Kategoriya:İndoneziya]] ohb210ater6cpuuw2zwmtgttfx7nlq8 10 60088 243480 243479 2026-04-16T11:59:41Z Хтосьці 13041 243480 wikitext text/x-wiki Bu şablon kiril elifbesine çevirilme yasaqlay. Lâkin, eger metinda kiril elifbesindeki şekil kösterilgen <code><nowiki>-{ ... }-</nowiki></code> tegleri olsa, bu şablon metinni deñiştirmey. Bu şablon başqa şablonlarda qullanılmalı, hususan eger bu şablonda adette tek çet tilindeki metin olsa (bu şablonda eki elifbeli qırımtatar metin qullanıla içün, <code><nowiki>-{}-</nowiki></code> başlanğıçta ya da soñ yazıñız). Maqalelerde bu şablon yerinde <code><nowiki>-{ ... }-</nowiki></code> tegleri qullanılmalı (inglizce daa oquñız: [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Converter/Advanced_syntax -{Language Converter Advanced syntax}-]). Misaller: * <code><nowiki>{{alternativ elifbe qullanılmamalı|English text}}</nowiki></code> → {{alternativ elifbe qullanılmamalı|English text}} (bir elifbeli metin) * <code><nowiki>{{alternativ elifbe qullanılmamalı|-{crh-latn: latin; crh-cyrl: кирил}-}}</nowiki></code> → {{alternativ elifbe qullanılmamalı|-{crh-latn: latin; crh-cyrl: кирил}-}} (elnen yazılğan eki elifbeli metin) * <code><nowiki>{{alternativ elifbe qullanılmamalı|-{}-qırımtatar metni}}</nowiki></code> → {{alternativ elifbe qullanılmamalı|-{}-qırımtatar metni}} (avtomatik çevirme qullanılğan eki elifbeli metin) * <code><nowiki>{{alternativ elifbe qullanılmamalı|qırımtatar metni-{}-}}</nowiki></code> → {{alternativ elifbe qullanılmamalı|qırımtatar metni-{}-}} (avtomatik çevirme qullanılğan eki elifbeli metin) Bu şablon [[Modul:Alternativ elifbe|Alternativ elifbe]] modulindeki <code>wrapNoConvertationTagsFrame</code> funktsiyası qullana. 3y8ga87vzih5f7bh6u9bwpxm2lhc7ws 2 60089 243493 2026-04-16T15:35:35Z Дикий Бараневич 69900 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: 'Oluşturulan: Baŭragi' 243493 wikitext text/x-wiki Oluşturulan: Baŭragi 8dnn0o1258at0db043868mld7e8ve0n 243494 243493 2026-04-16T15:36:49Z Дикий Бараневич 69900 243494 wikitext text/x-wiki {{Baŭragi}} eyc2kafvn81p3truqy0aih1xqur7vj6 10 60090 243495 2026-04-16T15:37:44Z Дикий Бараневич 69900 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{infobox | title = {{if empty|{{{Name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | datastyle = display:none | data1 = {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt|{{{alt|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext|}}} | Image = {{{Image|}}} | Image_size = {{{Image_size|255x170px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname|}}} | Morenicks = {{{Morenicks|}}} | Use = {{{Use|}}} | Symbol = {{{Symbol|}}} | Proportion = {{{Proportion|}}} | Adoption = {{{Adoption|}}} | Relinqui...' 243495 wikitext text/x-wiki {{infobox | title = {{if empty|{{{Name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | datastyle = display:none | data1 = {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt|{{{alt|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext|}}} | Image = {{{Image|}}} | Image_size = {{{Image_size|255x170px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname|}}} | Morenicks = {{{Morenicks|}}} | Use = {{{Use|}}} | Symbol = {{{Symbol|}}} | Proportion = {{{Proportion|}}} | Adoption = {{{Adoption|}}} | Relinquished = {{{Relinquished|}}} | Design = {{{Design|}}} | Designer = {{{Designer|}}} }} |data2 = {{#if:{{{Image2|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt2|{{{alt2|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext2|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image2|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder2|}}} | Nickname = {{{Nickname2|}}} | Morenicks = {{{Morenicks2|}}} | Use = {{{Use2|}}} | Symbol = {{{Symbol2|}}} | Proportion = {{{Proportion2|}}} | Adoption = {{{Adoption2|}}} | Design = {{{Design2|}}} | Designer = {{{Designer2|}}} }}}} | data3 = {{#if:{{{Image3|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt3|{{{alt3|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext3|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image3|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder3|}}} | Nickname = {{{Nickname3|}}} | Morenicks = {{{Morenicks3|}}} | Use = {{{Use3|}}} | Symbol = {{{Symbol3|}}} | Proportion = {{{Proportion3|}}} | Adoption = {{{Adoption3|}}} | Design = {{{Design3|}}} | Designer = {{{Designer3|}}} }}}} |data4 = {{#if:{{{Image4|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt4|{{{alt4|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext4|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image4|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder4|}}} | Nickname = {{{Nickname4|}}} | Morenicks = {{{Morenicks4|}}} | Use = {{{Use4|}}} | Symbol = {{{Symbol4|}}} | Proportion = {{{Proportion4|}}} | Adoption = {{{Adoption4|}}} | Design = {{{Design4|}}} | Designer = {{{Designer4|}}} }}}} | data5 = {{#if:{{{Image5|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt5|{{{alt5|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext5|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image5|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname5|}}} | Morenicks = {{{Morenicks5|}}} | Use = {{{Use5|}}} | Symbol = {{{Symbol5|}}} | Proportion = {{{Proportion5|}}} | Adoption = {{{Adoption5|}}} | Design = {{{Design5|}}} | Designer = {{{Designer5|}}} }}}} | data6 = {{#if:{{{Image6|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt6|{{{alt6|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext6|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image6|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname6|}}} | Morenicks = {{{Morenicks6|}}} | Use = {{{Use6|}}} | Symbol = {{{Symbol6|}}} | Proportion = {{{Proportion6|}}} | Adoption = {{{Adoption6|}}} | Design = {{{Design6|}}} | Designer = {{{Designer6|}}} }}}} }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> ie0ex0yjaijqf3xc0plgv36cmk9f68i 243498 243495 2026-04-16T17:14:24Z Хтосьці 13041 Хтосьці adlı qulanıcı [[Şablon:Baŭragi]] saifesiniñ adını [[Şablon:Bayraq]] dep deñiştirildi.: qırımtatar latin elifbesinde Ŭ arfi yoq; mülkiyet kirek degil 243495 wikitext text/x-wiki {{infobox | title = {{if empty|{{{Name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | datastyle = display:none | data1 = {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt|{{{alt|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext|}}} | Image = {{{Image|}}} | Image_size = {{{Image_size|255x170px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname|}}} | Morenicks = {{{Morenicks|}}} | Use = {{{Use|}}} | Symbol = {{{Symbol|}}} | Proportion = {{{Proportion|}}} | Adoption = {{{Adoption|}}} | Relinquished = {{{Relinquished|}}} | Design = {{{Design|}}} | Designer = {{{Designer|}}} }} |data2 = {{#if:{{{Image2|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt2|{{{alt2|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext2|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image2|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder2|}}} | Nickname = {{{Nickname2|}}} | Morenicks = {{{Morenicks2|}}} | Use = {{{Use2|}}} | Symbol = {{{Symbol2|}}} | Proportion = {{{Proportion2|}}} | Adoption = {{{Adoption2|}}} | Design = {{{Design2|}}} | Designer = {{{Designer2|}}} }}}} | data3 = {{#if:{{{Image3|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt3|{{{alt3|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext3|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image3|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder3|}}} | Nickname = {{{Nickname3|}}} | Morenicks = {{{Morenicks3|}}} | Use = {{{Use3|}}} | Symbol = {{{Symbol3|}}} | Proportion = {{{Proportion3|}}} | Adoption = {{{Adoption3|}}} | Design = {{{Design3|}}} | Designer = {{{Designer3|}}} }}}} |data4 = {{#if:{{{Image4|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt4|{{{alt4|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext4|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image4|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder4|}}} | Nickname = {{{Nickname4|}}} | Morenicks = {{{Morenicks4|}}} | Use = {{{Use4|}}} | Symbol = {{{Symbol4|}}} | Proportion = {{{Proportion4|}}} | Adoption = {{{Adoption4|}}} | Design = {{{Design4|}}} | Designer = {{{Designer4|}}} }}}} | data5 = {{#if:{{{Image5|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt5|{{{alt5|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext5|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image5|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname5|}}} | Morenicks = {{{Morenicks5|}}} | Use = {{{Use5|}}} | Symbol = {{{Symbol5|}}} | Proportion = {{{Proportion5|}}} | Adoption = {{{Adoption5|}}} | Design = {{{Design5|}}} | Designer = {{{Designer5|}}} }}}} | data6 = {{#if:{{{Image6|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt6|{{{alt6|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext6|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image6|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname6|}}} | Morenicks = {{{Morenicks6|}}} | Use = {{{Use6|}}} | Symbol = {{{Symbol6|}}} | Proportion = {{{Proportion6|}}} | Adoption = {{{Adoption6|}}} | Design = {{{Design6|}}} | Designer = {{{Designer6|}}} }}}} }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> ie0ex0yjaijqf3xc0plgv36cmk9f68i 243500 243498 2026-04-16T17:16:32Z Хтосьці 13041 bizim [[Şablon:İnfobox]] (infobox) şablonımız yoq, tek [[Şablon:Infobox]] (ınfobox) bar 243500 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = {{if empty|{{{Name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | datastyle = display:none | data1 = {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt|{{{alt|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext|}}} | Image = {{{Image|}}} | Image_size = {{{Image_size|255x170px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname|}}} | Morenicks = {{{Morenicks|}}} | Use = {{{Use|}}} | Symbol = {{{Symbol|}}} | Proportion = {{{Proportion|}}} | Adoption = {{{Adoption|}}} | Relinquished = {{{Relinquished|}}} | Design = {{{Design|}}} | Designer = {{{Designer|}}} }} |data2 = {{#if:{{{Image2|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt2|{{{alt2|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext2|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image2|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder2|}}} | Nickname = {{{Nickname2|}}} | Morenicks = {{{Morenicks2|}}} | Use = {{{Use2|}}} | Symbol = {{{Symbol2|}}} | Proportion = {{{Proportion2|}}} | Adoption = {{{Adoption2|}}} | Design = {{{Design2|}}} | Designer = {{{Designer2|}}} }}}} | data3 = {{#if:{{{Image3|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt3|{{{alt3|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext3|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image3|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder3|}}} | Nickname = {{{Nickname3|}}} | Morenicks = {{{Morenicks3|}}} | Use = {{{Use3|}}} | Symbol = {{{Symbol3|}}} | Proportion = {{{Proportion3|}}} | Adoption = {{{Adoption3|}}} | Design = {{{Design3|}}} | Designer = {{{Designer3|}}} }}}} |data4 = {{#if:{{{Image4|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt4|{{{alt4|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext4|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image4|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder4|}}} | Nickname = {{{Nickname4|}}} | Morenicks = {{{Morenicks4|}}} | Use = {{{Use4|}}} | Symbol = {{{Symbol4|}}} | Proportion = {{{Proportion4|}}} | Adoption = {{{Adoption4|}}} | Design = {{{Design4|}}} | Designer = {{{Designer4|}}} }}}} | data5 = {{#if:{{{Image5|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt5|{{{alt5|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext5|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image5|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname5|}}} | Morenicks = {{{Morenicks5|}}} | Use = {{{Use5|}}} | Symbol = {{{Symbol5|}}} | Proportion = {{{Proportion5|}}} | Adoption = {{{Adoption5|}}} | Design = {{{Design5|}}} | Designer = {{{Designer5|}}} }}}} | data6 = {{#if:{{{Image6|}}}| {{ infobox flag/entry | Alt = {{{Alt6|{{{alt6|}}}}}} | Imagetext = {{{Imagetext6|Variant flag of {{{Article|}}} {{{Name|}}}}}} | Image = {{{Image6|}}} | Image_size = {{{Image_size|210x105px}}} | Noborder = {{{Noborder|}}} | Nickname = {{{Nickname6|}}} | Morenicks = {{{Morenicks6|}}} | Use = {{{Use6|}}} | Symbol = {{{Symbol6|}}} | Proportion = {{{Proportion6|}}} | Adoption = {{{Adoption6|}}} | Design = {{{Design6|}}} | Designer = {{{Designer6|}}} }}}} }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 1k4ntnpqb17ikf0qym9spwis6y464mz 3 60091 243496 2026-04-16T17:00:20Z Хтосьці 13041 /* Hoş keldiñiz! */ yañı bölük 243496 wikitext text/x-wiki == Hoş keldiñiz! == {{Hoş keldiñiz|[[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 17:00, 2026 s. aprelniñ 16 (UTC)}} [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 17:00, 2026 s. aprelniñ 16 (UTC) on218109ihy20yum7u32f0xiggfl1z1 10 60092 243499 2026-04-16T17:14:24Z Хтосьці 13041 Хтосьці adlı qulanıcı [[Şablon:Baŭragi]] saifesiniñ adını [[Şablon:Bayraq]] dep deñiştirildi.: qırımtatar latin elifbesinde Ŭ arfi yoq; mülkiyet kirek degil 243499 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Şablon:Bayraq]] dpjdx7x68106g465xiwm3qo0voxvpq4 5 60093 243501 2026-04-16T17:30:07Z Хтосьці 13041 /* “-{Google Translate}- yardımınen maqaleler yazıñız” yoq etmek teklif etem */ yañı bölük 243501 wikitext text/x-wiki == “-{Google Translate}- yardımınen maqaleler yazıñız” yoq etmek teklif etem == [@[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]], @[[Qullanıcı:Orbitminis|Orbitminis]], @[[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]]-ğa -{ping}- etem.] «-{Google Translate}- yardımınen maqaleler yazıñız» dep yahşı bir fikir degildir dep tüşünem. Avtomatik terciman er bir Vikipediyada da qullanılmaq mümkün, lâkin ne içün öyle yaramay tecimeler mında saqlamalı? Avtomatik tercime&nbsp;— kişi tarafından yazılgan metinniñ yahsı avuştıması degildir. Men -{Google Translate}- aqqında metinni yoq etmek teklif etem. -{I don’t think that «Write articles using Google Translate» is a good idea. Automated translation could be used on any Wikipedia, but why save such bad translations here? Automated translation is not a good replacement for human-written text. I suggest removing the text about Google Translate.}- [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 17:30, 2026 s. aprelniñ 16 (UTC) 9iy4dbn7us9pf83uwr5f7o6kgw5u3a6 10 60094 243512 2026-04-17T08:29:56Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-05#26]] ingliz saifesinden metinni tercime etip baqtım: «Crepuscular rays over parc de Noisiel (park of Noisiel) at sunrise. Taken from above the gardens of Champs-sur-Marne castle, Seine-et-Marne, France» → «Nuazyel (Noisiel) parkında doğğan küneşniñ nurları. [[Frenkistan]]nıñ Sen ve Marn departamentideki Şan-sür-Marn sarayınıñ bağçaları üstünden çıqarılğan bir fotoresim.» 243512 wikitext text/x-wiki Nuazyel (-{''Noisiel''}-) parkında doğğan küneşniñ nurları. [[Frenkistan]]nıñ Sen ve Marn departamentideki Şan-sür-Marn sarayınıñ bağçaları üstünden çıqarılğan bir fotoresim. 1ti1j26c0zjdo8i8duapposrgapxemp 10 60095 243513 2026-04-17T08:30:13Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-05#26]] ingliz saifesinden kopiya yaptım 243513 wikitext text/x-wiki Crepuscular rays over parc de Noisiel at sunrise, 26 May 2019.jpg 9chticxrlutt1r6lj34k3xtw2oiouts