Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk Qamış qaval 0 477 244279 179804 2026-06-17T21:18:27Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244279 wikitext text/x-wiki '''Qamış qaval''' - ince qamıştan yapılğan alettir. Onıñ yuqarı tarafı qapalı, aşağı tarafı ise açıq ola. Yuqarı tarafında mahsus ara açıp oña til qoyalar. Qavalnıñ üst tarafında yedi dane teşik ola, olarnıñ üçüni sol eliñniñ üç parmağınen qapatasıñ, dörtüni ise sağ eliñniñ parmaqlarınen qapatasıñ. Aletniñ diapazonı - bir oktava. Lâkin icracılar dudağınen tilni qısqartıp onıñ diapazonını bir buçuq ve atta eki oktavağa yetkizip, hromatik davuş çıqara bileler. Qamış qavalnıñ davuşı keskin lâkin yımşaq ola. Onıñ sesler sırası çeşit, lâkin daima diatoniktir. Esasen çobanlarda qullanılğan bu alet şimdi bütünley ğayıp oldı demek mümkün. * [https://web.archive.org/web/20120213222022/http://img215.imageshack.us/img215/3903/p21920852sp.jpg Dilli Kaval] * http://www.burhantarlabasi.com/en/indexen.htm {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080827230504/http://www.burhantarlabasi.com/en/indexen.htm |date=2008-08-27 }} * https://web.archive.org/web/20090305181106/http://www.burhantarlabasi.com/mp3/instrumental.mp3 [[Kategoriya:Qırımtatar milliy muzıkası]] [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] ilju53p892gdc9q89dwi8mjkc754kge Qırımtatarlar 0 506 244280 243398 2026-06-17T21:36:05Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244280 wikitext text/x-wiki {{Qırım-1000}}{{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://web.archive.org/web/20120209182108/http://turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> [https://www.youtube.com/watch?v=VOQgtMeH3cE Самоназвание крымских татар обсудили на научно-практической конференции], 2024, iyülniñ 3 - -{[[Crimean Tatars]]}- [[Kategoriya:Qırımtatar halqı| ]] {{Şablon:Nümüneviy maqaleler}} [[Kategoriya:Tatar]] [[Kategoriya:Vikipediya:Nümüneviy maqaleler]] [[Kategoriya:Tamır milletleri]] gwwheawwdoapkt4bwg8c4agzodrfzcl Kosiv 0 5268 244275 220027 2026-06-17T20:09:41Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244275 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Kosiv |original adı = ''ukr.'' Косів |memleket = Ukraina |tuğra =Kosów_COA.png |bayraq =Kosiv_h.png |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =19 |lat_sec =15 |lon_deg =25 |lon_min =5 |lon_sec =33 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = İvano-Frankivsk vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 1424 |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = 11,38 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 8,3 biñ |cedvelge aluv senesi = 2001 |eali sıqlığı = 727,42 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 3478 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 78600 - 78604 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Kosiv''' ({{Lang-uk|Косів}}) - [[Ukraina]]nıñ [[İvano-Frankivsk vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Kosiv rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 8,3 biñ kişi (2001 senesi). == Bağlantılar == * http://www.kosiv.com.ua/ {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20090812125658/http://www.kosiv.com.ua/ |date=2009-08-12 }} -şeer saytı * http://www.kosivart.com/index.cfm/fuseaction/kosiv.history/ - Kosiv tarihı * http://www.kosivart.com/ * http://kosiv.info/ - Kosiv web-portalı * https://web.archive.org/web/20091102093148/http://www.umancity.narod.ru/images/albooms/Kosiv/index.html - Kosiv foto {{İvano-Frankivsk vilâyetindeki şeerler}} [[Kategoriya:İvano-Frankivsk vilâyetindeki şeerler]] e8187olfqkvgzw1t2jqqjw5s92g4jgm Nijın 0 5509 244276 220232 2026-06-17T20:49:02Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244276 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Nijın |original adı = ''ukr.'' Ніжин |memleket = Ukraina |tuğra = Nizhyn gerb.png |bayraq = Nizhyn_prapor.png |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =51 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_deg =31 |lon_min =54 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Çernigiv vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 1078 |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = 43,2 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 76 600 |cedvelge aluv senesi = 2005 |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 4631 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 16600 |avtomobil kodu = CB |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = Nizhyn |sayt = |sayt tili = }} '''Nijın''' ({{Lang-uk|Ніжин}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Çernigiv vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Nijın rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 76 600 kişi (2005 senesi). <gallery> Ніжин, Грецька Всіхсвятська церква (2019) 07.jpg Ніжин, будинок генерала Капуані (2020) 02.jpg Ніжин, будинок Левченка (2020) 03.jpg Нежин, 2020 год, 100.jpg Нежин, 2020 год, 122.jpg Нежин, 2020 год, 36.jpg Нежин, 2020 год, 07.jpg Нежин, 2020 год, 52.jpg Нежин, 2020 год, 43.jpg Нежин, 2020 год, 75.jpg </gallery> == Bağlantılar == * http://nizhyn.osp-ua.info/ {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20100520004545/http://nizhyn.osp-ua.info/ |date=2010-05-20 }} - şeer saytı * http://1000years.uazone.net/nizhyn.htm * https://web.archive.org/web/20130126075342/http://negin.narod.ru/history/dates/dates1.htm - Nijın tarihı * http://map.nezhin.org/ * http://model21.org.ua/city_nizhyn * http://cult.gov.ua/blog/1-0-13 * http://www.auc.org.ua/city/info/general/?sid=412&ln=ua {{Çernigiv vilâyetindeki şeerler}} [[Kategoriya:Çernigiv vilâyetindeki şeerler]] a8hkxvd2gd1wl4aivjqeehsrx2eea20 Nur Devlet 0 22818 244278 139691 2026-06-17T20:59:05Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244278 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Nur Devlet''' (? — [[1503]]) — ekinci ([[1466]] — [[1467]]), dörtünci ([[1467]] — [[1469]]) ve yedinci ([[1475]] — [[1476]]) [[Qırım Hanlığı|Qırım hanıdır]]. [[1486]] — [[1490]] seneleri [[Kasimov Hanlığı]]nıñ hanı da edi. Birinci Qırım hanı olğan [[I Hacı Geray]]nıñ ekinci oğlu. [[1503]] Kasimov şeerinde ölgen. [[Bağçasaray]]da defin etilgen. == Menbalar == # [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm Олекса Гайворонский "Созвездие Гераев". Симферополь, 2003.] {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Nur Devlet}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1503 senesinde ölgenler]] p9j8xw3krb2qog3n06s4hqppel88y1k Nil Armstrong 0 30599 244277 212146 2026-06-17T20:53:57Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244277 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Nil Olden Armstrong''' ({{lang-en|Neil Alden Armstrong}}; 1930 s. avgust 5, [[Vapakoneta]], [[Ohayo]], [[ABD]] — 2012 s. avgust 25) — amerika arbiy deñiz uçucısı ve astronavtıdır. Ayğa uçqan ve ayğa ayağını ilk basqan  «Apollon 11» komandanı (20-21 iyül 1969 s.). Kongressniñ Altın medalinen mukâfatlandı (2009). [[Fayl:USS_Essex_(CV-9)_underway_in_the_early_1950s.jpg|thumb|«Essex» uçaq gemisi]] [[Fayl:Neil_Armstrong_1956_portrait.jpg|alt=A|thumb|Portret 1956 s.]] [[Fayl:Pilot_Neil_Armstrong_and_X-15_-1_-_GPN-2000-000121.jpg|right|thumb|Deñev uçuşından soñ X-15 uçağı yanında turğan Armstrong]] [[Fayl:Neil_Armstrong_in_suit.jpg|thumb|Nil Armstrong, «Apollo-11» komandanı]] [[Fayl:Apollo 11 Prime Crew - GPN-2000-001164 - Ap11-s69-31740.jpg|thumb|180x180px|Apollo 11 taqımı. Nil Armstrong, Maykl Kollinz ve Bazz Oldrin.]] [[Fayl:Armstrong_on_Moon_(As11-40-5886)_(cropped).jpg|thumb|180x180px|Apollo Lunar Modulenen çalışır]] [[Fayl:Astronautas_americanos_condecorados_pelo_Governo_Brasileiro.tif|thumb|Nil Armstrong ve Maykl Kollinz, Brazil ükümeti tarafından mukâfatlanğan soñ, 1969 s.]] [[Fayl:First_man_on_the_moon.jpg|thumb|«Ayda ilk insan» adlı Amerika Birleşken Devletleriniñ bir mektüp pulu]] == Bağlantılar == * [http://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/armstrong-na.html Ніл Армстронг, офіційна біографія НАСА](англ.) * [http://www.nasa.gov/vision/space/features/armstrong_ambassador_of_exploration.html Neil Armstrong Honored as an Ambassador of Exploration] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20150602190438/http://www.nasa.gov/vision/space/features/armstrong_ambassador_of_exploration.html |date=2015-06-02 }} * [https://web.archive.org/web/20120829130252/http://www.newyorker.com/critics/books/?051003crbo_books Book New Yorker] * [http://www.cosmosmagazine.com/node/717 Cosmos magazine, October 2006] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070831202457/http://www.cosmosmagazine.com/node/717 |date=2007-08-31 }} * [https://web.archive.org/web/20110414071137/http://www.spaceflighthistory.com/apolloprogram.htm#armstrong Neil Armstrong- U.S. Spaceflight History Biography] * [http://rian.ru/spravka/20100805/261648281.html Нил Олден Армстронг. Биографическая справка] * [http://astroera.net/content/view/312/82 Нейл Армстронг. Полет на Луну] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20130121220458/http://astroera.net/content/view/312/82 |date=2013-01-21 }} == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Armstrong, Nil}} [[Kategoriya:Kosmonavtlar]] [[Kategoriya:ABD adamları]] 6argggdem59bpbefac1v646edszfkbl Ukraina milliy bayrağı 0 30701 244282 243492 2026-06-17T22:20:49Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244282 wikitext text/x-wiki '''Ukraina milliy bayrağı'''&nbsp;— eki gorizontal mavı ve sarı yolaqtan ibaret olğan zemaneviy ukrain bayrağı. Bayraqnıñ uzunlıq-keñlik nisbeti 2:3<ref name="post2">Постанова Верховної Ради України [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 «Про Державний прапор України»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20171224233831/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/2067-12 |date=2017-12-24 }}.</ref>. Mavı ve sarı (altın) tüsleri XIV asır Rus kinazlığınıñ tuğrasında qullanılğan edi. [[Fayl:Flag of Ukraine.svg|thumb|Ukraina Bayrağı]] XVI asırdan başlap, Özi qazaqları (Zaporog qazaqları) mavı ve sarı tüslerde olğan bazı bayraq-horugvalarnı qullana ediler.<ref>[http://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ Прапори з 1651 року.] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210716104621/https://mamajeva-sloboda.ua/publ/prapory-z-1651-roku/ |date=2021-07-16 }}</ref> 1710 senelerinden başlap, mavı-sarı qazaq bayraqları üstün aldı. [[1803]] senesi, ortasında qırmızı haçnen mavı-sarı bayraq Qara deñiz qazaqlar ordusınıñ bayrağı olaraq peyda ola. Zemaneviy mavı-sarı bayraqnı birinci olaraq [[1848]] senesi iyünniñ 25-de [[İlbav]] ratuşası üstünde köterdiler. Sovet Birliginde ukrain bayrağını köstermek yasaq edi, onıñ içün bunı yalıñız yerastı gruppalar yaptı. 1991 senesi sentâbrniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Şurasınıñ Reisi «Ukraina bayrağı aqqında» qararınen mavi-sarı renklerge memleketniñ resmiy bayrağı statusını berdi. O künden başlap bu bayraq altında ecnebiy musafirler qarşılanıp, arbiy hızmetçiler ant ete, Ukraina elçihaneleri çalışa, o BM-ge asıla. == Bayraqnıñ ölçüsi ve tüsü == [[Fayl:Flag of Ukraine (ratio).svg|thumb|250x250px|Bayraqnıñ proportsiyaları]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" width="60%" !Shema ! style="background:#0057b7;color:white" |Mavı ! style="background:#ffd700" |'''Sarı''' |- |Pantone |Pantone Coated 2935&nbsp;C<ref name="pantone_blue">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|title=PANTONE 2935 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/2935-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |Pantone Coated Yellow 012&nbsp;C<ref name="pantone_yellow">{{Cite web|url=https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|title=PANTONE Yellow 012 C - Find a Pantone Color|accessdate=25 серпня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526233543/https://www.pantone.com/color-finder/Yellow-012-C|archivedate=25 серпня 2020}}</ref> |- |Lab |34.02, −2.19, −64.19 |85.29, 5.18, 109.8 |- |RAL |5005<ref>{{Cite web|url=https://rgb.to/pantone/2935-c|title=Pantone color Coated 2935 C to RGB, Hex, RAL, HSL, HSV, HSB, JSON|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140630040703/https://rgb.to/pantone/2935-c|archivedate=30 червня 2014}}</ref> |1023 Traffic yellow |- |RGB |0, 87, 184 |255, 215, 0 |- |CMYK |100, 52, 0, 0 |0, 2, 98, 0 |- |HEX |#0057b8 |#ffd700 |- |Websafe |#0066cc |#ffcc00 |} == Milliy bayraq künü == [[Fayl:Blue_and_yellow_ribbon.svg|right|121x121px|Державний Прапор України]] [[2004]] senesi avgustnıñ 23-de [[Ukraina Prezidenti]] [[Leonid Kuçma]] 987/2004 nomeralı «Ukraina Devlet Bayrağı Künü aqqında» Fermannı imzaladı. Bu Fermannen «Ukraina devletiniñ çoqasırlıq tarihı, mustaqil Ukrainanıñ devlet timsalleriniñ şerefine ve Ukraina devlet timsallerine ukrain vatandaşlarınıñ ürmetini terbiyelev maqsadınen» Ukrainada yañı bayram&nbsp;— avgustnıñ 23-de qayd etilgen Ukraina Devlet Bayrağı Künü ilân etildi. == İhtarlar == {{Reflist|3}} === Edebiyat === * ''Савчук Ю. К.'' [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Prapor_Derzhavnyj Прапор державний України] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 488. — 520 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1142-7</nowiki>. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2014doc.prapor.php Під яким прапором здобувалася й існувала українська державність у ХХ столітті (Про Державний прапор України на підставі історії та фактів, а не емоцій)] // Музеї України.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 3 січня. * ''Гай-Нижник П.'' [http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2015(03)11.kultura.php у програмі «Ранок з культурою» з оцінкою спроб «перевернути» український державний прапор] (11 березня 2015&nbsp;р., державний телеканал «Культура») * ''Чмир М.'' [http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm/ «Командні хоругви» Галицької Армії (серпень 1919&nbsp;р.)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210825074155/http://vijsko.milua.org/Khoruhvy_HA.htm |date=2021-08-25 }} // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 8–9. * ''Гречило А.'' [https://web.archive.org/web/20140420023724/http://spilka.uaweb.org/library/nprapor.html До питання про національний прапор] // Пам'ятки України.&nbsp;— 1989.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— С. 44–48. * ''Гречило А.'' Питання про порядок кольорів на українському прапорі в 1917—1920&nbsp;рр. // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 10–11. * ''Гречило А.'' Становлення українських національно-державних символів у 1917—1920 роках // Записки наукового товариства імені Шевченка.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— Т. CCLII.&nbsp;— С. 114—142. * ''Гречило А.'' Відродження українських національних символів у Галичині в 1848&nbsp;р. // Знак.&nbsp;— 1998.&nbsp;— Ч. 16.&nbsp;— С. 1–2. * ''Гречило А.'' Українська територіальна геральдика.&nbsp;— Львів, 2010.&nbsp;— ISBN 978-966-02-5259-2. * ''Ерстенюк М.'' [http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html Прапор] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713082046/http://www.ruthenia.info/txt/dov/istukr/IIp_3.html |date=2021-07-13 }} // Довідник з історії України.&nbsp;— 2-е вид.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— С. 620—621. * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/43654/ Синій&nbsp;— чисте небо, жовтий&nbsp;— колір полів] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2003.&nbsp;— №&nbsp;43 (8–14 листоп.). * ''Котляр А.'' [http://www.dt.ua/3000/3050/46737/ Поки не ухвалено закон…] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2004.&nbsp;— №&nbsp;23 (12–18 червня). * ''Мулевич О.'' [http://www.dt.ua/1000/1050/55255/ Державний прапор України] // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;46 (2–8 грудня). [[Kategoriya:Bayraqlar]] [[Kategoriya:Ukraina]] tr3d7zyj0g8tnrw874qlg4tk4c92ooo Pantikapey 0 30741 244273 227384 2026-06-17T15:55:41Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244273 wikitext text/x-wiki {{qırım-1000}} [[Fayl:На_раскопках_Пантикапея.jpg|right|thumb|290x290px]] [[Fayl:Panticapaeum.Prytaneion-1.jpg|right|thumb|290x290px|Pantikapey viraneleri]] '''Pantikapey''' ({{lang-grc|Παντικάπαιον}}, {{lang-la|Panticapaeum}}, eki sözlerinden kele bile: qadimiy yunanca '''pont → pant''' (''deñiz'') ve türkiy tilleriniñ '''qapı''', yani mana — ''Deñizge Qapısı'' ya da ''Deñizniñ Qapısı''<ref>https://kartamirakrym.blogspot.com/2017/09/blog-post_30.html</ref>) — [[Bospor devleti]]niñ paytahtı olğan şimdiki [[Keriç]] şeerinde bulunğan qadimiy yunan polisi. Bazı qadimiy menbalarğa köre, Pantikapeyde [[skitler]] ve tevkrlerniñ efsaneviy atası [[Gerakl]] doğğan edi. == Tarih == Pantikapey m. e. 6 asırnıñ birinci qısmında [[Keriç boğazı]]nıñ ğarbiy yalısında (bugünki [[Keriç]] yerinde) qadimiy Yunanistandaki [[Milet]] şeeri ve başqa yunan şeerlerinden köçip kelgenler tarafından qurulğan edi. M. e. 6 asırnıñ ekinci qısmından başlap, Pantikapeyniñ öz parası bar edi. M. e. 480 senesi [[Bospor devleti]]niñ paytahtı oldı. Pantikapey tarihınıñ eñ parlaq saifeleri m.e 5 — m. e. 3 asırnıñ başındadır. O asırlarda Pantikapey şimaliy Qara deñiz yanınıñ eñ büyük esnaf ve ticaret merkezi edi. Onıñ meydanlığı 100 gektarğa yaqın edi. Bu polis [[Mitridat dağı]]nıñ caplarında ve etegi etrafında buluna edi. Dağnıñ töpesinde [[Apollon]], [[Kibesa]] ibadethanelerinen ve Bospor ükümdarlarınıñ saraylarınen akropol bar edi. Onıñ yalı boyu tarafında agora ve büyük liman bar edi. Anda Aq deñiz ülkelerinden zeytün yağı, şarap, keramik savut ve [[skitler|skit]] topraqlarından ötmek, balıq, teri kibi mallar kele edi. Dağnıñ eteklerinde zengin şeerlilerniñ evleri bar edi. İşçilerniñ evçikleri ise, şeerniñ çetinde tura edi. <gallery> Fayl:Pan compilation.jpg|| </gallery> == Şuña daa baqıñız == * [[Or Qapı]] == Menbalar ve edebiyat == * ''Крапівіна В. В.''. [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Pantykapej Пантікапей] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 51. — 520 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1142-7</nowiki>. === Edebiyat === * ''Гайдай Л.'' Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях.&nbsp;— Луцьк: Вежа, 2000. * Рад. енциклопедія історії України.- К., 1971.&nbsp;— т. 3. * ''Гавриленко О. А.'' Античні держави Північного Причорномор'я: біля витоків вітчизняного права (кінець VII&nbsp;ст. до н.&nbsp;е.&nbsp;— перша половина VI&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е.). Монографія.&nbsp;— Харків: Парус, 2006.&nbsp;— 352 с. * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVI/Bronevskij/frametext.htm Мартин Броневський. Опис Татарії.] * Юргевич В., Маркопуло А., Страбона Географии, книги VII и XI с греческим текстом, русским переводом и примечаниями. Записки Одесского общества истории и древностей. Том 10 (1877) == İhtarlar == {{Reflist}} == Bağlantılar == * [http://leksika.com.ua/11151212/legal/pantikapey Пантікапей] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2002. — Т. 4 : Н — П. — 720 с. — <nowiki>ISBN 966-7492-04-4</nowiki>. * Пантикапей // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1962. — Т. 5, кн. X : Літери Ол — Пер. — С. 1286-1287. — 1000 екз. * [http://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Edu/ForStudents/AnticStates/Bospor/Pantikapej.html Пантікапей, хронологічні етапи його існування // ''Ольговський С. Я.'' Давньогрецькі міста-колонії Північного Причорномор'я: навчальний посібник.&nbsp;— К.: КНУКіМ, 2007] * [http://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Edu/ForStudents/AnticStates/Bospor/Planning.html Планування та забудова міста // Там само.] * [http://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Edu/ForStudents/AnticStates/Bospor/Necropol.html Некрополь Пантікапея // Там само.] * [http://www.sno.pro1.ru/lib/agsp/original/27.html Пантікапей. Знахідки] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210920041357/http://www.sno.pro1.ru/lib/agsp/original/27.html |date=2021-09-20 }} * [http://www.hellenica.de/Griechenland/Archaeologie/Panticapaeum01.jpg Ваза] * [http://www.hellenica.de/Griechenland/Archaeologie/Panticapaeum02.jpg Вази] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] mcbbako06sbpx0i3tvp4i391mo43mjy Stara Guta (Baranivka rayonı) 0 52324 244274 213726 2026-06-17T17:40:28Z Spokiyny 35104 /* */ 244274 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Stara Guta |original adı = ''ukr.'' Стара Гута |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =15 |lat_sec =49 |lon_deg =27 |lon_min =38 |lon_sec =17 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Jıtomır vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 632 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 4144 |poçta indeksi = 12744 |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Stara Guta''' ({{lang-uk|Стара Гута}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Jıtomır vilâyeti]]nde [[Baranivka rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 509 kişi. [[Kategoriya:Jıtomır vilâyetindeki köyler]] ro2wvkrqqhssj3v0prtg3x6sgy5863n Stepan Bandera 0 59866 244281 242707 2026-06-17T22:02:55Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 244281 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Stepan Andriyovıç Bandera''' ({{Lang-uk|Степан Андрійович Бандера}}, 1909 senesi yanvar 1, [[Starıy Ugrıniv|Starıy]] [[Starıy Ugrıniv|Ugrıniv]] — 1959 senesi oktâbr 15, [[Münhen]]) — Ukrain siyasiy erbabı, inqilâpçı, 20 asırnıñ ukrain milletçilik areketiniñ radikal ve yetekçi mefkürecilerinden, ameliyatçılarından ve nazariyecilerinden biri{{sfn|Посівнич|2008|с=9}}, ukrain milletçileri teşkilâtı parçalanğan soñ - OUN-B filialınıñ başı<ref>[http://history.org.ua/uk?l=EHU&verbvar=Bandera_S&abcvar=2&bbcvar=1 Інститут історії України]</ref>. Olar Mıkola Lebednen beraber 1932-1933 seneleri Ukraina topraqlarında planlı ve suniy teşkil etilgen açlıqnı alıp barğanı içün Bronıslav Peratskıyniñ ve Andriy Maylovnıñ öldürilmesini teşkil ettiler. Ukraina inqilâbiy silâlı küçlerinde ve OUN-da faal şahs olaraq, o, 20 asırnıñ Ukraina mustaqilligi içün küreşçi olaraq qanun tarafından belgilengen statusına maliktir<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/314-19#Text XX asırda Ukraina mustaqilligi oğrunda küreşçilerniñ uquqiy statusı ve añması aqqında]</ref>. 2010 senesi oña ölümden soñ Ukraina Qaramanı unvanı berildi, amma Ukraina Prezidentiniñ Stepan Banderağa bu unvannı berüv aqqında Fermanı Donetsk rayonınıñ memuriy mahkemesiniñ qararınen lâğu etildi<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/rada/show/v0570805-10#Text Про визнання незакон... | від 02.04.2010 № 2а-1219/10/0570]</ref>. Onı çoqları Ukrainanıñ milliy qaramanı dep sayalar. 2008 senesi Cemaat Dumasınıñ «Ulu ukrainler» sorğusı neticelerine köre o, İkmetli Yaroslav ve Mikola Amosovdan soñ yüz ulu ukrainniñ üçüncisi olaraq tanıldı. 1941 senesi iyün ayında Stepan Bandera başlıqlıq yapqan OUN(b) teşebbüsinen Ukraina milliy komiteti yaratıldı, onıñ terkibine OUN(m) istisna olmağanda çeşit siyasiy yönelişlerniñ vekilleri kirdi. Stepan Bandera ve Yaroslav Stetsko 1941 senesi iyün 30-da Ukraina devletini tiklev aqqında aktnıñ müellifleri ediler.Onıñ 1941 senesi iyül 5-te ilân etilgeni içün alman akimiyeti Stepan Banderanı ev aresti altına qoyıp, apske aldı. Soñra, 1941 senesi sentâbr 15-ten başlap, Berlin apshanesine qapalı. 1942 senesi başından 1944 senesi avgust ayına qadar Bandera Sachsenhausen kontslagerinde, Zellenbau bünkerinde, ekseriyetle yahşı şaraitte buluna.<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/indepth/story/2009/10/printable/091015_bandera_questions_bt BBCUkrainian.com | Докладно | 10 запитань і 10 відповідей про Степана Бандеру]</ref><ref>[https://zaxid.net/kogo_i_chomu_ne_vchit_istoriya_n1397286 Кого і чому не вчить історія - ZAXID.NET]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180109014048/http://www.vatra.cc/yevropa/nash-bandera.html НАШ Бандера. Ватра. Націонал - революційний часопис]</ref> 1944 senesi sentâbr ayında onı azat eteler ve Qızıl Ordunıñ tılında sovetlerge qarşı silâlı areketniñ yolbaşçılığında iştirak etmege teklif eteler<ref>[http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/18.pdf R6-2~1.VP]</ref>, amma Bandera red ete. 1944 senesi aprel ayında Stepan Bandera ve Yaroslav Stetsko Vermahtnıñ gizli areketleriniñ başı Otto Skorzeniynen körüşüvde ŞSCBge qarşı diversion faaliyetniñ vazifelerini muzakere eteler.<ref>[https://web.archive.org/web/20120302234135/http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2009/3/11.pdf Wayback Machine]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210511170142/http://warhistory.ukrlife.org/1_10_4.html журнал "Воєнна історія" #1(49) за 2010 рік ДОСЛІДЖЕННЯ, ПОВІДОМЛЕННЯ СТЕПАН БАНДЕРА І ПРОТИБОРСТВО СПЕЦСЛУЖБ]</ref> OUN(b) ve OUN(b) tarafından yaratılğan UPA vekilleri o vaqıt almanlarnen muzakere ete ediler,<ref>[https://web.archive.org/web/20210624201632/http://warhistory.ukrlife.org/5_08_4.html журнал "Воєнна історія" #5 за 2008 рік ПОВСТАНСЬКО-НІМЕЦЬКІ ПЕРЕГОВОРИ ГРУДНЯ 1943 – ВЕРЕСНЯ 1944 РОКІВ: ПРИЧИНИ, ХІД, НАСЛІДКИ]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121027021015/http://oun-upa.org.ua/articles/rozvidka.html Дмитро Вєдєнєєв: Розвідувальна діяльність УПА (1943–1945 рр.)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028194630/https://archives.gov.ua/wp-content/uploads/06-15.pdf Wayback Machine]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028195911/http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/Uks_2012_22_13.pdf Wayback Machine]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028231655/https://chtyvo.org.ua/authors/Stanislav_Kulchytskyi/Orhanizatsiia_ukrainskykh_natsionalistiv_i_Ukrainska_povstanska_armiia_Istorychni_narysy/ Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Історичні нариси - Станіслав Кульчицький - Тека авторів - Чтиво]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028231656/https://chtyvo.org.ua/authors/Stanislav_Kulchytskyi/Orhanizatsiia_Ukrainskykh_Natsionalistiv_i_Ukrainska_Povstanska_Armiia/ Організація Українських Націоналістів і Українська Повстанська Армія. Фаховий висновок робочої групи істориків при Урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА - Станіслав Кульчицький - Тека авторів - Чтиво]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028231656/https://chtyvo.org.ua/authors/Patryliak_Ivan/Ukraina_v_roky_Druhoi_svitovoi_viiny_sproba_kontseptualnoho_pidkhodu/ Україна в роки Другої світової війни: спроба концептуального підходу - Іван Патриляк - Тека авторів - Чтиво]</ref> ve bazı UPA bölükleri aynı vaqıtta 1944 senesi faşistlernen küreşe ediler.<ref>[https://web.archive.org/web/20211028231655/https://chtyvo.org.ua/authors/Stanislav_Kulchytskyi/Orhanizatsiia_ukrainskykh_natsionalistiv_i_Ukrainska_povstanska_armiia_Istorychni_narysy/ Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Історичні нариси - Станіслав Кульчицький - Тека авторів - Чтиво]</ref> Sovet ükümeti KGB-ge Almaniyanıñ Münhen şeerinde Stepan Banderanı öldürmege vazife bere. Bunı sovet agenti Bogdan Staşınskıy 1959 senesi oktâbr 15-te becerdi. Stepan Banderanıñ qıymet kesüvleri biri-birine qarşı kele. Bazıları onı Ukraina mustaqilligi içün küreşniñ timsali dep adlandıralar, digerleri ise Banderağa soñ derece menfiy munasebette olıp, onı faşizm, kollaboratsionizm ve terrorizmde qabaatlaylar<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/pressreview/story/2009/08/090803_vyborcza_bandera_oh BBCUkrainian.com | Преса | Виборча: Для поляків – бандит, а для українців – герой]</ref>. Onıñ soyadından alınğan «banderitler» termini yavaş-yavaş umumiy terminge çevirildi ve sovet ve rus teşviqatında bütün ukrain milletçilerine, olarnıñ Banderağa olğan munasebetlerine baqmadan, qullanıldı. == İstegenler == [[Kategoriya:Ukraina siyasetçileri]] [[Kategoriya:1909 senesinde doğğanlar]] <references /> [[Kategoriya:Yanvar 1 künü doğğanlar]] [[Kategoriya:1959 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:Oktâbr 15 künü ölgenler]] 3iq1ykkd1mshuq1ysdc8v9z2smqe0ss