Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 1116 193524 190457 2026-04-02T20:25:18Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193524 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:DMOZ logo.png|alt=|mały]] '''Open Directory Project''', zwóny téż '''DMoz''' òd '''D'''irectory '''Moz'''illa, - béł nôwikszim, ùsôdzanym przez lëdzy, kataloga internetowich dostónków [[WWW]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170228231021/https://www.dmoz.org/ Slédnô zarchiwizowónô wersëjô kataloga DMOZ (archive.org) ]</ref>. DMOZ béł redagòwóny przez dobrowòlników - kòl 90 tësãcy redaktorów z całégò swiata. ODP zamëkôł w se kòl 4 milionów [[lënk|lënków]] zebrónëch w kòl milionie témòwich kategòrëjach, prowadzonych w 90 jãzëkach. Ùdba ta bëła zrëszonô w 1998 rokù jakno ''Gnuhoo''. Kaszëbskòjãzëkòwô wersëjô òsta zrëszonô w stëcznikù 2002 rokù<ref>[https://web.archive.org/web/20020127002902/http://dmoz.org/World/Polska/Spoleczenstwo/Grupy_Etniczne/Kaszubi | Lënk ze stëcznika 2002 rokù z pòlsczi wersëji DMOZ do prawie zrëszony kaszëbskòjãzëkòwi wersëji (archive.org) ]</ref>. Przistãp do kataloga, jakno ë zgłôszanié starnów béł darmôk, a jegò zamkłosc bëła ùżëcziwônô w tidzeniowich aktualizacëjach jakno lopczi w fòrmace [[RDF]] na wòlny licencëje ODP, zblëżony do tipicznëch reglów [[Open Content]] (np. [[GNU FDL]]). 28. gromicznika 2017 rokù ùkôzało sã wiadło ò tim, że ùdba ODP òstanié 14. strumiannika 2017 rokù zamkłô. Ò przëczënach nie szło nick doczëtac .<ref>[https://web.archive.org/web/20240107175100/https://searchengineland.com/rip-dmoz-open-directory-project-closing-270291%7C RIP DMOZ: The Open Directory Project is closing]</ref> Krótkò pò tim ùsôdzëlë redaktôrze ODP staticzną szpéglową wersëją kataloga <ref>[https://web.archive.org/web/20170731131937/http://dmoztools.net/ | Szpéglowô kòpijô kataloga ùsôdzpnô brzez jegò redachtôrów]</ref>, dôwając przez to mòżnotã przezéraniô zamkłoscë skatalogòwônych w DMOZ stranów. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://opendirectoryproject.org/ Archiwa kataloga DMOZ] * [http://www.opendirectoryproject.org/World/Kasz%C3%ABbsczi& Archiwa kategòrëji: World: Kaszëbsczi] [[Kategòrëjô:Internet]] 8kbt7ok7c4bszksi2z0zdvm0y3xavu0 0 1961 193442 192182 2026-04-02T12:16:15Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193442 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=260 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big><big>'''Zemia'''</big></big> |- ! align="center" bgcolor="#000000" colspan="2" | [[Òbrôzk:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|frameless|Zemia]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Charakteristika [[òrbita|òrbitë]] (J2000) |- ! align="left" | Strzédnô dôlëzna<br /> òd Słuńca | 149&nbsp;597&nbsp;887&nbsp;[[kilométer|km]]<br />(1,00000011 [[Astronomòwô pòjedincznosc|AU]]) |- ! align="left" | [[Òkrąg|Òkrãżé]] òrbitë | 0,940×10⁹km<br />(6,283&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Ekscentricznota (fizyka)|Mimòsród]] | 0,01671022 |- ! align="left" | [[Peryhelium]] | 147&nbsp;098&nbsp;074&nbsp;km<br />(0,9832899&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Aphelium]] | 152&nbsp;097&nbsp;701&nbsp;km<br />(1,0167103&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Gwiôzdowi rok]] | 365,25696&nbsp;[[dzéń|dniów]]<br />(1,0000191&nbsp;[[Rok|lat]]) |- ! align="left" | [[Synodicznô òbiega]] | nié dotikô |- ! align="left" | Strzédnô chùtkòsc<br /> òrbitalnô | 29,783&nbsp;km/[[sekùnda|s]] |- ! align="left" | [[Nôwikszosc|Nôwikszô]] [[chùtkòsc]] | 30,287&nbsp;km/s |- ! align="left" | [[Nômiészëzna|Nômiészô]] chùtkòsc | 29,291&nbsp;km/s |- ! align="left" | Ùchëłosc òrbitë<br /> ùprocëmnienim [[ekliptika|eklipticzi]] | 0,00005[[grad|°]]<br />(7,25° ùprocëmnienim <br />[[ekwator]]a [[Słuńce|słuńcowégò]]) |- ! align="left" | [[Satelita|Nôtëralny satelita]] | 1 ([[Miesądz]]),<br /> Òbaczë téż<br /> [[3753 Cruithne]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Charakteristika fizycznô |- ! align="left" | Przemiara ekwatorowô | 12&nbsp;756,270&nbsp;km |- !align="left" | Przemiara [[Geografòwi biegun|biegunowô]] | 12&nbsp;713,500&nbsp;km |- !align="left" | Strzédnô przemiara | 12&nbsp;745,591&nbsp;km |- !align="left" | Splëszczenié | 0,003352861 |- ! align="left" | Strzédny òkrąg | 40&nbsp;041,455&nbsp;km |- ! align="left" | [[Wiéchrzëzna]] | 510&nbsp;065&nbsp;284,702&nbsp;[[kwadratowi kilométer|km²]] |- ! align="left" | [[Zabérnosc (matematika)|Zabérnosc]] | 1,0832×10¹²&nbsp;[[kùbikòwi kilométer|km³]] |- ! align="left" | [[Masa (fizyka)|Masa]] | 5,9736×10²⁴&nbsp;kg |- ! align="left" | [[Gãscëzna]] | 5,515&nbsp;[[gram|g]]/[[kùbikòwi centiméter|cm³]] |- ! align="left" | [[Zemsczé przërëchlanié|Zemsczé<br /> przërëchlanié]]<br /> na ekwatorze | 9,780&nbsp;m/s² [http://ssd.jpl.nasa.gov/phys_props_planets.html 1]<br />(0,99732&nbsp;[[Zemsczé przërëchlanié|g]]) |- ! align="left" | [[Chùtkòsc ùcékù]] | 11,186&nbsp;km/s |- ! align="left"| Liniowcowô chùtkòsc na ekwatorze | 1674,38&nbsp;km/h<br /> |- ! align="left"| [[Kòłowô chùtkòsc]] | 15[[grad|°]]/[[gòdzëna|h]] (0,2618&nbsp;[[radian|rad]]/[[sekùnda|s]]) |- ! align="left" | Ùchëłosc ekwatora<br /> ùprocëmnienim<br /> plaskatoscë òrbiti | [[Grad (kąt)|23,439281°]] |- ! align="left" | [[Deklinacëjô (astronomijô)|Deklinacëjô]] | 90° |- ! align="left" | [[Albedo]] | 0,367 |- ! align="left" | [[Temperatura]]<br /> wiéchrzëznë | {| cellspacing="0" cellpadding="2" align ="center" border="0" width="100%" style="background: #f9f9f9;" |- ! [[Nômiészëzna|min.]] ! [[Strzédnosc|strzéd.]] ! [[Nôwikszosc|maks.]] |- align ="center" | 185&nbsp;[[kelwin|K]] | 287&nbsp;K | 331&nbsp;K |} |- ! align="left" | [[Astronomòwé cësnienié|Astronomòwé<br />cësnienié]]<br /> na wiéchrzéznie | 100 [[kilo|k]][[Paskal|Pa]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Skłôd [[wiodrowina|wiodrowinë]] |- | [[Tãcheń]] || 78,1% |- | [[Krziseń]] || 20,9% |- | [[Argon]] || 0,9% |- | [[Ditlenk wãgla]]<br /> [[Wòdnô ropa]] | Niewiôlgô pakôza, kòl 0,1% |} '''Zemia''' (symbòl: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) je trzecą pòsobicą (rechùjącë òd [[Słuńce|Słuńca]]), a piątą wedle wielgòscë planétą w [[Słuńcowi Ùstôw|Słuńcowim Ùstawie]]. Wedle ùczałich Zemia ùfòrmòwa sã kòl 4,57 miljarda lat nazôd, a krótkò pò tim ùfòrmòwôł sã ji jedurny [[nôtëralny satelita]] - [[Miesądz]]. Wkòł Zemi, òkróm Miesądza, krążą jesz dwa [[Miesądze Kordylewsczégò|pichòwé miesądze]] ([[miesądze Kordylewsczégò]]) i wiele [[sztëczny satelita|sztëcznëch satelitów]]. Zemia mô pasowną masã i grawitacjã dlô ùtrzëmaniô wiodrowinë, chtërnô téż chróni przed szkódnym [[ùltrafioletowé parminienié|ùltrafioletowim parminienim]] i téż [[magnétowé pòle]] chróniącé przed [[słuńcowi wiater|słuńcowim wiatrã]]. * Całownô wiéchrzëzna: 510,071 miljónów km² * Lądowô wiéchrzëzna: 148,94 miljónów km² (29,2% całowni wéchrzëznë) * Wòdnô wiéchrzëzna: 361,132 miljónów km² (70,8% całowni wéchrzëznë) == Geògrafiô Zemi == '''[[Òcean|Òceanë]]:''' * [[Spòkójny Òcean]] (Pacyfik, Wiôldżi Òcean) * [[Atlantëcczi Òcean]] (Atlantyk) * [[Jindijsczi Òcean]] * [[Nordowi Òcean]] (Arktikòwi Òcean) - przez niechtërnych je ùznóny jakno czwiôrti òcean, a jinszi znają blós trzë òceanë a nen zwą Artkikòwim Mòrzã abò Lodzanim Mòrzã. * [[Pôłniowi Òcean]] (mòże téż bëc ùznóny jakno dzél Òceanów: Atlantëcczégò, Spòkójnégò i Jindijsczégò). '''[[Kòntinent|Kòntinentë]]:''' * [[Afrika]] * [[Pôłniowô Amerika]] * [[Nordowô Amerika]] * [[Antarktida]] * [[Aùstralëjô (kòntinent)|Aùstraliô]] i [[Òceaniô]] * [[Azëjô|Azjô]] * [[Eùropa]] '''Nôwikszé [[Òceanowi rów|òceanowé rowë]]:''' * [[Mariańsczi Rów]] – 11&nbsp;022 m * [[Rów Tonga]] – 10&nbsp;882 m * [[Rów Kùrilskò-Kamczacczi]] – 10&nbsp;542 m * [[Filipińsczi Rów]] – 10&nbsp;497 m * [[Rów Kermadec]] – 10&nbsp;047 m * [[Rów Izu-Ogasawara]] (przóde: Bònin) – 9810 m '''Nôwikszé [[Réga gór|rédżi gór]]:''' * [[Himalaje]] – 8848 m; dł. 2500&nbsp;km * [[Karakòrum]] – 8611 m; dł. 800&nbsp;km * [[Hindukùsz]] – 7690 m; dł. 800&nbsp;km * [[Tien-szan]] – 7439 m; dł. 2500&nbsp;km * [[Andë]] – 6960 m; dł. 9000&nbsp;km * [[Kòrdilierë]] – 6194 m; dł. 8000&nbsp;km * [[Kaùkaz (réga gór)|Kaùkaz]] – 5642 m; dł. 1100&nbsp;km * [[Górë Ellswòrtha]] – 5140 m; dł. 900&nbsp;km * [[Alpë]] – 4807 m; dł. 1200&nbsp;km * [[Atlas (górë)|Atlas]] – 4165 m; dł. 2200&nbsp;km == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.nineplanets.pl/earth.html Nineplanets.pl - Zemia] {{Słuńcowi Ùstôw|kol=#c0c0ff}} [[Kategòrëjô:Astronomijô|Zemia]] [[Kategòrëjô:Zemia|*]] {{Ùzémk artikla}} pf7mp92i0ryxnoaz9pn564p9qb79bnz 193520 193442 2026-04-02T20:23:52Z Iketsi 3254 193520 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=260 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big><big>'''Zemia'''</big></big> |- ! align="center" bgcolor="#000000" colspan="2" | [[Òbrôzk:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|frameless|Zemia]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Charakteristika [[òrbita|òrbitë]] (J2000) |- ! align="left" | Strzédnô dôlëzna<br /> òd Słuńca | 149&nbsp;597&nbsp;887&nbsp;[[kilométer|km]]<br />(1,00000011 [[Astronomòwô pòjedincznosc|AU]]) |- ! align="left" | [[Òkrąg|Òkrãżé]] òrbitë | 0,940×10⁹km<br />(6,283&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Ekscentricznota (fizyka)|Mimòsród]] | 0,01671022 |- ! align="left" | [[Peryhelium]] | 147&nbsp;098&nbsp;074&nbsp;km<br />(0,9832899&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Aphelium]] | 152&nbsp;097&nbsp;701&nbsp;km<br />(1,0167103&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Gwiôzdowi rok]] | 365,25696&nbsp;[[dzéń|dniów]]<br />(1,0000191&nbsp;[[Rok|lat]]) |- ! align="left" | [[Synodicznô òbiega]] | nié dotikô |- ! align="left" | Strzédnô chùtkòsc<br /> òrbitalnô | 29,783&nbsp;km/[[sekùnda|s]] |- ! align="left" | [[Nôwikszosc|Nôwikszô]] [[chùtkòsc]] | 30,287&nbsp;km/s |- ! align="left" | [[Nômiészëzna|Nômiészô]] chùtkòsc | 29,291&nbsp;km/s |- ! align="left" | Ùchëłosc òrbitë<br /> ùprocëmnienim [[ekliptika|eklipticzi]] | 0,00005[[grad|°]]<br />(7,25° ùprocëmnienim <br />[[ekwator]]a [[Słuńce|słuńcowégò]]) |- ! align="left" | [[Satelita|Nôtëralny satelita]] | 1 ([[Miesądz]]),<br /> Òbaczë téż<br /> [[3753 Cruithne]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Charakteristika fizycznô |- ! align="left" | Przemiara ekwatorowô | 12&nbsp;756,270&nbsp;km |- !align="left" | Przemiara [[Geografòwi biegun|biegunowô]] | 12&nbsp;713,500&nbsp;km |- !align="left" | Strzédnô przemiara | 12&nbsp;745,591&nbsp;km |- !align="left" | Splëszczenié | 0,003352861 |- ! align="left" | Strzédny òkrąg | 40&nbsp;041,455&nbsp;km |- ! align="left" | [[Wiéchrzëzna]] | 510&nbsp;065&nbsp;284,702&nbsp;[[kwadratowi kilométer|km²]] |- ! align="left" | [[Zabérnosc (matematika)|Zabérnosc]] | 1,0832×10¹²&nbsp;[[kùbikòwi kilométer|km³]] |- ! align="left" | [[Masa (fizyka)|Masa]] | 5,9736×10²⁴&nbsp;kg |- ! align="left" | [[Gãscëzna]] | 5,515&nbsp;[[gram|g]]/[[kùbikòwi centiméter|cm³]] |- ! align="left" | [[Zemsczé przërëchlanié|Zemsczé<br /> przërëchlanié]]<br /> na ekwatorze | 9,780&nbsp;m/s² [http://ssd.jpl.nasa.gov/phys_props_planets.html 1]<br />(0,99732&nbsp;[[Zemsczé przërëchlanié|g]]) |- ! align="left" | [[Chùtkòsc ùcékù]] | 11,186&nbsp;km/s |- ! align="left"| Liniowcowô chùtkòsc na ekwatorze | 1674,38&nbsp;km/h<br /> |- ! align="left"| [[Kòłowô chùtkòsc]] | 15[[grad|°]]/[[gòdzëna|h]] (0,2618&nbsp;[[radian|rad]]/[[sekùnda|s]]) |- ! align="left" | Ùchëłosc ekwatora<br /> ùprocëmnienim<br /> plaskatoscë òrbiti | [[Grad (kąt)|23,439281°]] |- ! align="left" | [[Deklinacëjô (astronomijô)|Deklinacëjô]] | 90° |- ! align="left" | [[Albedo]] | 0,367 |- ! align="left" | [[Temperatura]]<br /> wiéchrzëznë | {| cellspacing="0" cellpadding="2" align ="center" border="0" width="100%" style="background: #f9f9f9;" |- ! [[Nômiészëzna|min.]] ! [[Strzédnosc|strzéd.]] ! [[Nôwikszosc|maks.]] |- align ="center" | 185&nbsp;[[kelwin|K]] | 287&nbsp;K | 331&nbsp;K |} |- ! align="left" | [[Astronomòwé cësnienié|Astronomòwé<br />cësnienié]]<br /> na wiéchrzéznie | 100 [[kilo|k]][[Paskal|Pa]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Skłôd [[wiodrowina|wiodrowinë]] |- | [[Tãcheń]] || 78,1% |- | [[Krziseń]] || 20,9% |- | [[Argon]] || 0,9% |- | [[Ditlenk wãgla]]<br /> [[Wòdnô ropa]] | Niewiôlgô pakôza, kòl 0,1% |} '''Zemia''' (symbòl: [[Òbrôzk:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) je trzecą pòsobicą (rechùjącë òd [[Słuńce|Słuńca]]), a piątą wedle wielgòscë planétą w [[Słuńcowi Ùstôw|Słuńcowim Ùstawie]]. Wedle ùczałich Zemia ùfòrmòwa sã kòl 4,57 miljarda lat nazôd, a krótkò pò tim ùfòrmòwôł sã ji jedurny [[nôtëralny satelita]] - [[Miesądz]]. Wkòł Zemi, òkróm Miesądza, krążą jesz dwa [[Miesądze Kordylewsczégò|pichòwé miesądze]] ([[miesądze Kordylewsczégò]]) i wiele [[sztëczny satelita|sztëcznëch satelitów]]. Zemia mô pasowną masã i grawitacjã dlô ùtrzëmaniô wiodrowinë, chtërnô téż chróni przed szkódnym [[ùltrafioletowé parminienié|ùltrafioletowim parminienim]] i téż [[magnétowé pòle]] chróniącé przed [[słuńcowi wiater|słuńcowim wiatrã]]. * Całownô wiéchrzëzna: 510,071 miljónów km² * Lądowô wiéchrzëzna: 148,94 miljónów km² (29,2% całowni wéchrzëznë) * Wòdnô wiéchrzëzna: 361,132 miljónów km² (70,8% całowni wéchrzëznë) == Geògrafiô Zemi == '''[[Òcean|Òceanë]]:''' * [[Spòkójny Òcean]] (Pacyfik, Wiôldżi Òcean) * [[Atlantëcczi Òcean]] (Atlantyk) * [[Jindijsczi Òcean]] * [[Nordowi Òcean]] (Arktikòwi Òcean) - przez niechtërnych je ùznóny jakno czwiôrti òcean, a jinszi znają blós trzë òceanë a nen zwą Artkikòwim Mòrzã abò Lodzanim Mòrzã. * [[Pôłniowi Òcean]] (mòże téż bëc ùznóny jakno dzél Òceanów: Atlantëcczégò, Spòkójnégò i Jindijsczégò). === [[Kòntinent|Kòntinentë]] === * [[Afrika]] * [[Pôłniowô Amerika]] * [[Nordowô Amerika]] * [[Antarktida]] * [[Aùstralëjô (kòntinent)|Aùstraliô]] i [[Òceaniô]] * [[Azëjô|Azjô]] * [[Eùropa]] === Nôwikszé [[Òceanowi rów|òceanowé rowë]] === * [[Mariańsczi Rów]] – 11&nbsp;022 m * [[Rów Tonga]] – 10&nbsp;882 m * [[Rów Kùrilskò-Kamczacczi]] – 10&nbsp;542 m * [[Filipińsczi Rów]] – 10&nbsp;497 m * [[Rów Kermadec]] – 10&nbsp;047 m * [[Rów Izu-Ogasawara]] (przóde: Bònin) – 9810 m === Nôwikszé [[Réga gór|rédżi gór]] === * [[Himalaje]] – 8848 m; dł. 2500&nbsp;km * [[Karakòrum]] – 8611 m; dł. 800&nbsp;km * [[Hindukùsz]] – 7690 m; dł. 800&nbsp;km * [[Tien-szan]] – 7439 m; dł. 2500&nbsp;km * [[Andë]] – 6960 m; dł. 9000&nbsp;km * [[Kòrdilierë]] – 6194 m; dł. 8000&nbsp;km * [[Kaùkaz (réga gór)|Kaùkaz]] – 5642 m; dł. 1100&nbsp;km * [[Górë Ellswòrtha]] – 5140 m; dł. 900&nbsp;km * [[Alpë]] – 4807 m; dł. 1200&nbsp;km * [[Atlas (górë)|Atlas]] – 4165 m; dł. 2200&nbsp;km == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.nineplanets.pl/earth.html Nineplanets.pl - Zemia] {{Słuńcowi Ùstôw|kol=#c0c0ff}} [[Kategòrëjô:Astronomijô|Zemia]] [[Kategòrëjô:Zemia|*]] {{Ùzémk artikla}} 95yoqcx2bjfyj9oir9qm7zpadv1lpiu 0 2518 193482 193342 2026-04-02T13:13:08Z Iketsi 3254 /* Òbôczë téż */ +2 193482 wikitext text/x-wiki '''Lingwistika''' je ùczbą ò [[jãzëk|jãzëkù]] (mòwie). Zajimô sã pòwstôwanim, rozwijã ë sztrukturą jãzëków. Badérëje téż relacëje midzë apartnyma jãzëkama ôs dokònëje jejich klasyfikacëji. == Òbôczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Kaszëbsczi jãzëk]] * [[Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka]] == Bùtnowë lënczi == {{Commons}} {{stub}} [[Kategòrëjô:Lingwistika|!]] jfnzpjlzqmblfopoj2yya2fsmcv6x45 0 2577 193441 191822 2026-04-02T12:12:56Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193441 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Lietuvos Respublika |miono = Lëtewskô Repùblika |miono-genitiw = Lëtwë |fana = Flag of Lithuania.svg |herb = Coat of Arms of Lithuania.svg |na karce = EU location LIT.png |mòtto = Vienybė težydi |jãzëk = [[lëtewsczi jãzëk|lëtewsczi]] |stolëca = Wilno |fòrma państwa = repùblika |Prezydeńt = Gitanas Nausėda |Premiéra = Inga Ruginienė |wiéchrzëzna = 65 303 |procent-wòdë = 1,35 |lëdztwò = 2 823 859 | rok = 2017 |dëtk = Eùro | kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +2 |swiãto = [[16 gromicznika]] |himn = Tautiška Giesmė |kòd = LT |Internet = .lt |telefón = 370 }} '''Lëtwa''' (téż '''Lëtewskô''') – państwò w nordowòwestrzédny [[Eùropa|Eùropie]]. Stolëcą i nôwikszim gardã je [[Wilno]]. Òd nordë grańczi z [[Łotwa|Łotwą]], òd pôłniowégò pòrénkù z [[Biôłorus|Biôłorusą]], òd pôłniowégò zôpadu z [[Pòlskô|Pòlską]] i kaliningradzczim òbwodã (eksklawa [[Ruskô|Rusje]]). Mô przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]] i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 99 km. Òd 2004 nôleżi do NATO i [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùnie]]. == Geògrafiô == === Pòłożenié === [[Òbrôzk:Un-lithuania.png|mały|Kôrta Lëtwë]] Leżi w nordowòwestrzédny [[Eùropa|Eùropie]], na pòrénkòwim ùbrzegù [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]. === Wiéchrzëzna === * całownô: 65,300 km² * wiéchrzëzna lądu: 62,680 km² * wiéchrzëzna wòdów: 2,620 km² * môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 124. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,549 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Biôłorus]] 640 km, [[Łotwa]] 544 km, [[Pòlskô]] 104 km, [[Ruskô]] (kaliningradzczi òbwód) 261 km === Brzegòwô liniô === 99 km (przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]) === Klimat === Klimat przechódny midzë mòrsczim i kòntinentalnym. Strzédnô cepłota òb zëmã sygô minus 4,9 °С, òb lato – 17 °С. Wielëna òpadënków sygô 748 mm òb rok. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Lithuania-topo-en.png|mały|Fizyczno kôrta Lëtwë]] Pòwiérzchniã państwa zajimają równiznë ze szlachama dôwnégò zlodowaceniô. Pò kraju rozsónëch je wiele môłëch jezór. === Wësokòsc terenu === *strzédnô wësokòsc: 110 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Bôłt) *nôwëższi czëp: 294 m. n.r.m. (Aukštojas) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë 44,8 % (w tim 34,9 % òrnëch gruńtów) *lasë 34,6% == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 2,823,859 (na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 140. === Etniczné karna === Lëtwini 84.1%, Pòlôsze, 6.6%, Ruskòwie 5.8%, Biôłorusënowie 1.2% (wôrtoscë szacowóné na 2011) === Jãzëczi === [[lëtewsczi jãzëk|lëtewsczi]] (òficjalny) 82%, [[rusczi jãzëk|rusczi]] 8%, [[pòlsczi jãzëk|pòlsczi]] 5.6% (wôrtoscë szacowóné na 2011) === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|katolëcë]] 77,2%, [[Prawòsławié|Rusczi Prawòsławny Kòscół]] 4,1%, stôroòbrzãdowcë 0,8%, [[Lëtërstwò|lëtrowie]] 0,6% === Ùrbanizacjô === [[Òbrôzk:Vilnus_Montage_(2016).png|mały|Widoczi z Wilna]] *mieskô pòpùlacjô: 66,5% *wikszé miesczé westrzódczi: [[Wilno]] (stolëca) – 542,990 mieszkańców, Kòwno – 299,466 mieszkańców, Kłajpeda – 155,032 mieszkańców<ref>[https://web.archive.org/web/20210501080015/https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?portletFormName=visualization&hash=73c1a737-2e38-4d0d-b308-e1f70c17da20= Statistics Lithuania — Population at the beginning of the year by city / town and year].</ref> == Pòliticzny system == *òficjalnô pòzwa: Lëtewskô Repùblika (lët. ''Lietuvos Respublika'') *pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika *stolëca: [[Wilno]] *czasowô cona: UTC +2 *państwowé swiãto: [[16 gromicznika]] – Dzéń Òdbùdowaniô Lëtewsczégò Państwa (lët. ''Lietuvos valstybės atkūrimo diena'') *nôrodny himn: „Tautiška giesmė” (''Nôrodnô spiéwa'') [[Òbrôzk:Tautiška giesme instrumental.oga]] === Wëkònôwczô władza === * prezydent Gitanas Nausėda (òd 12 lëpińca 2019) <ref><nowiki>https://bnn-news.com/gitanas-nauseda-officially-becomes-president-of-lithuania-202923</nowiki> (stón z 2019-07-12)</ref> * premier Ingrida Šimonytė (òd 11 gòdnika 2020)<ref>https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1296197/lietuva-turi-nauja-vyriausybe-seimas-pritare-programai-prisieke-ministrai (stón z 2020-12-11) </ref><ref>https://wilnoteka.lt/artykul/sejm-zatwierdzil-kandydature-ingridy-simonyte-na-stanowisko-premiera (stón 2020-11-24)</ref> === Ùstawòdôwczô władza === jednojizbòwi parlament – Sejm Lëtewsczi Repùbliczi (lët. ''Lietuvos Respublikos Seimas''; 141 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) == Rozmajitoscë == Òd 15 do 17 maja 2013 rokù òdbiwało sã zéńdzenié parlameńtarzistów Delegacji Karna Sejmù Repùbliczi Litwë ds. Midzëparlameńtarnëch Kòntaktów z Rzeczpòspòlitą Pòlską i Litewskò-Pòlsczégò Parlameńtarnégò Karna Sejmù [[Pòlskô|RP]], òni chcele wiedzec ò ùczbie kaszëbsczégò jãzëka i dwajãzëkòwòsce na Kaszëbach. == Przëpisczi == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20200513101013/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lh.html Lëtwa w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20050901162618/http://www.lietuva.lt/ {{Eùropa}} [[Kategòrëjô:Lëtwa|*]] {{Eùro}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] s0yejzhl5hhxyhfbjhrofju14eyfgwl 0 2642 193498 184712 2026-04-02T14:00:06Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193498 wikitext text/x-wiki '''Ekònomijô''' – je spòlëznową ùczbą jakô badérëje ë òpisëje produkcëjã, distribùcëjã, kònsumpcëjã ë wëmiónã [[Dobra|dobrów]]. Wëapartniwómë '''pòzytiwną''' ë '''normatiwną ekònomijã'''. Pòzytiwnô ekònomijô mô za nadôwk òbiektiwno ë ùczbòwò rozwidnic fùnkcjonérowanié [[Gòspòdarzënk|gòspòdarzënkù]]. Normatiwnô ekònomijô mô starã bédowac kònkretné rozwiązania òpiarté na subiektiwnëch pòzdrzatkach ekònomistów, np.: "rząd mùszôłbë w nym sztóce zwikszëc pòdatczi". == Òbôczë téż == * [[Gòspòdarzeniowô kriza]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ekònomijô| ]] {{Ùzémk artikla}} 2namc3adbgtqbu8ujn0snw5iidmjwsx 0 3013 193528 193332 2026-04-03T07:13:47Z Iketsi 3254 /* Òbôczë téż */ +[[Pòlaszenié]] 193528 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk| farwa=0000ff| farba=ffffff| apartne miono=kaszëbsczi jãzëk| kraj, òbénda1= [[Pòlskô]], [[Kanada]]| lëczba=87600 (wedle nôrodnégò spisënkù 2021)| môl=-| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]]<br /> * [[Słowiańsczé jãzëczi]] ** [[Zôpôdnosłowiańsczé jãzëczi]] *** [[Lechicczi jãzëk]] **** [[Pòmòrsczi jãzëk]] ***** Kaszëbsczi jãzëk| alfabét=[[łacëzniany alfabét|łacëzniany]]| kraj, òbénda2=Òd 2005 rokù w [[Pòlskô|Pòlsce]] [[òbéndowi jãzëk]], wprowadzony do 5 ùrzãdów gminë jakno [[pòmòcny jãzëk]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]| agencëjô= [[Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka]][http://www.kaszubi.pl/o/rjk/]| iso1=-| iso2=[http://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/langcodes-keyword.php?SearchTerm=csb&SearchType=ALL&Submit=Go] csb| iso3=[http://www.sil.org/iso639-3/codes.asp?order=639_3&letter=c csb]| sil=CSB [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=csb]| kòd=csb| znankównik=Kaszëbskô| jãzëk=kaszëbsczi|znankòwnik2=kaszëbsczégò }} [[Òbrôzk:Jerozolëma, kòscel Pater noster, "Òjcze nasz" pò kaszëbskù.JPG|mały|[[Jerozolëma]], [[Òjcze Nasz|Òjcze nasz]] pò kaszëbskù]] '''Kaszëbsczi jãzëk''' – jãzëk z [[zôpôdnosłowiańsczé jãzëczi|zôpôdnosłowiańsczégò]] karna [[słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczich jãzëków]], chtërnym gôdô wiãcy jak 50&nbsp;000 [[Kaszëbi|Kaszëbów]]. Kaszëbsczi je jednym z pòmòrsczich jãzëków – ò apartnym jãzëkù mòżna rzec ju w XIV stolace. Nôstarszi kaszëbsczé knédżi to ''Duchowe piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow'' [[Szimón Krofey|Szymona Krofeja]] z [[1586]] rokù, jak téż z rokù [[1643]] [[Michôł Pontanus|Michôła Pontanusa]] ''Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski''. Dzysdniowò lëterackô kaszëbizna je ewòlucëją zabédowóny przez [[Florian Cenôwa|Floriana Cenôwe]], wprzód w 1848 (?) – na òsta òdnalazłô w rusczich archiwach kòl kùńca XX stalata – ë w [[1879]] rokù w ''Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé'', wëdóny w [[Pòznóń|Pòznaniu]]. Badéra kaszëbiznë [[Friedrich Lorentz]] wëapartnił w kaszëbsczim jãzëkù 47 zwãków, chtërne są dzysdniowò pisóne 34 lëterama, jich dzél (''ch, cz, dz, dż, rz, sz'') przez sparłãczenie dwóch lëterów. W kaszëbsczim jãzëkù wëapartniómë trzë przédné dialektë, jakno: * nordowòkaszëbsczi (krézë: pùcczi, wejrowsczi, [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczi]],) * westrzédnokaszëbsczi (krézë: [[Kartësczi kréz|kartësczi]], dzélowò bëtowsczi) * pôłniowòkaszëbsczi (dzélowò krézë: kòscersczi, chònicczi, tëchòlsczi) == Miono == Kaszëbizna czãstô je wëmieniownô zwónô pòmòrsczim jãzëkã, chòc ''de facto'' je òna le karnã słëchających do niegò dialektów. Bëtnosc wielu mionów na òpisanié jednégò jãzëka a téż jidentifikacëjô całownégò jãzëka z jegò nômòcnészim dialektã mô czasã môl w przëmiôrze mniészoscowëch jãzëków, jaczé sã mòcno zjinaczoné ë jaczé na skùtk nieżëcznëch, pòliticznëch dzejników nie bëłë w sztądzë ùsôdzëc òglowégò, sztandardowégò jãzëka ë dobéc mòcny lëżnoscë w państwie, w jaczim są brëkòwóné. Kaszëbizna wiedno bëła bënnowò zjinaczonô, a wicy wiédzë ò tim mómë òd czasów [[Florian Cenôwa|Floriana Cenôwë]]. [[Aleksander Hilferding|Hilferding]] w pòłowie XIX w. pòdzelił kaszëbiznã na: 1. gwarã pòmerańsczich Słowińców i Kaszëbów, 2. gwarã pòmerańskich Kaszëbów, 3. gwarã kaszëbską w Zôchódnëch Prësach. Dzelnotã tã na zôczątkù XX stalata ùnowił Lorentz, chtëren w òbrëmienim 2 przédnëch òbéńdów: norda i pôłnié (jinëch wedle iloczasu), i tak "równoleżnikòwò", wëdzelił 21 gromadów, a w nich 70 gwar. ''Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich'' (1964-1978) – òddôwô stón z pòłowë XX w. i wëapartniô: 1. archaiczniészą nordã: a) Pùcczé (Mòrzanie i òsóbno półòstrów Hél – Rëbôcë); b) Pùcczé i Wejrowsczé; pas wëstrzódkòwy to – Lesôcë; 2. innowacyjny westrzódk, m.jin. Józcë (òkòlé Strzépcza, Mirochòwa i Srôkòjc); 3. spòlaszałé pôłnié, òsoblëwò wschódné. Juwernô stojizna jakno w pòmòrsczim jãzëkù ma môl np. w òkcytańsczim ë dolnomiemieczim jãzëkù. Òkcytańsczi czãstô biwô zwóny prowansalsczim jãzëkã, chò dialektë prowansalsczé są blos dzélã òkcytańsczégò, leno mają nômòcnészi lëteracczi zwëk. Dolnomiemiecczi (Nederdüütsch, Plattdüütsch) je czãstô zeszlachòwóny z jegò dolnosaksońsczim dialektã (Nedersassisch, Low Saxon), ga mô òn wiele mòcniészi môl òd resztë. Pò wëmiarcém słowianiznë a téż wszëtczéch jinëch pòmòrsczich dialektów, króm kaszëbiznë w przerównaniém do jãzëka Pòmòrzanów dzysô nôczãsczi je brëkòwóny termin "kaszëbsczi jãzëk". Rodowizna mionów "Kaszëbi" ë "kaszëbsczi" a téż ôrt, na jaczi òne przëszłë òb stalata z òkrãżégò Kòszalëna na Pòrénkòwi Pòmòrskô są wcyg wëzgôdką dlô ùczałich. Niżódnô z dotëchczasnych teòrëjów nie pòtkała sã z òglowym akceptã. Nie mô równak dokôzów na to, żebë doszło do wanogów Pòmòrzanów z òkrãżégò Kòszalëna w pòrénkòwim czérënkù. == Brëkòwanié == [[Òbrôzk:Garcz.jpg|mały|Dwamòwnô tôfla pòlskò-kaszëbskô]] Zwiksza wëższé sferë Prësôków mało dbałë ò kaszëbsczi jãzëk w XIX w. Syg kaszëbiznë òd kùli lat bezùstankòwò sã zmiészô. W latach 50. XX w. [[Kaszëbi]] równo żelë jidze ò starszich, jak i starków, a téż dzece – przed jidzenim do szkòłë – na co dzéń nié miôlë leżnoscë wiele razy przëstôwaniô z pòlsczim jãzëkã. Chòc kòscół béł tej môlã, gdze szło czëc [[Pòlsczi jãzëk|ten]] jãzëk. W szkòle na paùzach dzece gôdałë pò kaszëbskù. W latach 70. XX w. kaszë­bizna òglowò bëła ùznôwónô za jãzëk lëdzy mało wësztôł­conëch. Wiele wstidzało sã tedë kaszëbsczégò jãzëka, a w wiele szkòłach na Kaszëbach bëło robioné wnet wszëtkò, żebë dzecë nie gôdałë w rodny mòwie. Do niedôwna westrzódk pòlsczich mòwnoùczałich panowała ùdba, że kaszëbsczi je blós dialektã [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczégò jãzëka]]. W [[2003]] rokù béł dóny kaszëbiznié trzëlëterowi midzënôrodny kòd ''CSB'' wedle normë ISO 639-2. W krajach [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùnii]] pierszą rolą w wiele rëmiach pùblicznégò żëcô państwa òdgriwają samòrządné krôjné, chtërnëch zastãpiną są naje wòjewództwa. W krãgù krôjnowy pòliticzi, jaką robią wòjewództwa, wiôldżi znaczënk mô edukacjô i kùltura. W państwach EÙ przëwiãzywô sã stolemną wôgã do krôjnowégò sztôłceniô i chòwaniô, do fùlniészégò pòznaniô historii spôdkòwiznë kùlturë nôblëższich strón, a w tim jãzëka. Jidze przece ò zakòrzenianié młodégò pòkòleniô w tradicji domôcégò kraju, ò ùswiądnienié nôrodny i eùropejsczi bòkadnoscë w rozmajitoscë, ò sztôłcenié sztaturë młodëch lëdzy jakno òbëwatelów swiądnëch swòjich mòżlëwòtów i òbòwiązków wedle tatczëznë, ale òtemkłëch na lëdzy i spòlëznë jinëch kùlturów. Dlô kaszëbsczégò jãzëka w Pòlsce òd 1 czerwińca 2009 rokù wôżnô je [[Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków]]. Dzysdniowò w [[Pòlskô|Pòlsce]], a òsoblëwie na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] je kòl 200 szkòłów, w chtërnëch dzecë ùczą sã kaszëbsczégò. 30 [[séwnik]]a 2010 rokù jãzëka kaszëbsczégò ùczëło sã 10 543 młodëch lëdzy, a z tegò 8 883 w 197 spòdlecznëch szkòłach. Òd 2013 rokù zaczinô są nowi przedmiot „Włôsnô historiô i kùltura”, jaczi wchôdô do szkòłów òd [[séwnik]]a. To je dodôwkòwi przedmiot dlô ùczniów zapisónëch na kaszëbsczi w piąti klasë spòdleczny szkòłë, w drëdżi klasë gimnazjum a téż w drëdżi klasë wëżigimnazjalny. Òcenã z niegò liczi sã do strzédny. Òd [[2005]] rokù je mòżnota skłôdaniô maturowégò egzaminu z negò jãzëka. W kaszëbsczim wëdôwóné są knéżczi, cządniczi a téż nadôwóné programë w radiu czë telewizëji. Wedle ùstawë ò nôrodnëch ë etnicznëch miészëznach i òbéndowim jãzëkù z [[6 stëcznika]] [[2005]] rokù je mòżebnota brëkòwania przed ùrzãdama gminów, kòl ùrzãdniégò jãzëka, kaszëbsczëgò jakno pòmòcnégò jãzëka. Pierszą gminą jakô wprowadzeła kaszëbsczi jãzëk jakno pòmòcny bëła [[Gmina Parchòwò]], pò ni [[Srôkòjce]], [[Gmina Lëniô]], [[Gmina Żukòwò]], a pózni [[Gmina Lëzëno]]. W [[2005]] r. kaszëbsczi jãzëk pierszi rôz szło bëło wëbrac na maturowim ekzaminie (kaszëbszczi wëbrało 23 ùczniów). Kaszëbizna mia swój plac w Pólsczi Òbéńdowi Telewizëji [[Gduńsk]] ([[Rodnô zemia (telewizjowô programa)|''Rodnô Zemia'']], ''Tedë jo''), a mô w [[Radio Gduńsk|Radiu Gduńsk]] (''Na bôtach ë w bòrach'') ë w [[Radio Kaszëbë|Radiu Kaszëbë]] òd 18 gòdnika 2004 (ùstawòwò zazychrowóné 25% czasu). UNESCO ùznôwô, że kaszëbsczi jãzëk je we wiôldżim niebezpiekù [http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-370.html], bò pò kaszëbskù prawie wcale nie gôdają dzece. Dzysdnia kaszëbsczi jãzëk brëkòwóny je òd 90-tëch lat téż w liturgiji [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczégò kòscoła]]. Przëstãpnëch je czile dolamczënków Nowégò Testamentu, w tim [[Kaszëbskô lëteratura|kaszëbsczich runitów]]: [[Eùgeniusz Gòłąbk|Eùgeniusza Gòłąbka]] i [[Francyszk Grucza|Francyszka Gruczë]], a téż òjca prof. dr hab. [[Adam Riszard Sykòra|Adama Riszarda Sykòrë]] z Pòznania – przełożił z greczi Ewanielëje. Kròm tegò przëstãpné sã téż kazaniô ks. [[Marión Miotk|Mariana Miotka]] ''Swiãtim turã starków'' (1991) i ùsôdzk ks. profesora [[Jan Walkùsz|Jana Walkùsza]] ''Sztrądã słowa'' (1996). === Gramatika === {|border=1 style="text-align:center" !Przëpôdczi (csb)||Przypadki (pol)||Pòjedinczô lëczba||Wielnô lëczba |- | [[nazéwôcz]] || mianownik || Kaszëba || Kaszëbi |- | [[rodzôcz]] || dopełniacz || Kaszëbë || Kaszëbów |- | [[dôwôcz]] || celownik || Kaszëbie || Kaszëbóm |- | [[winowôcz]] || biernik || Kaszëbã || Kaszëbów |- | [[Nôrzãdzôcz|narzãdzôcz]] || narzędnik || Kaszëbą || Kaszëbama |- | [[môlnik]] || miejscownik || Kaszëbie || Kaszëbach |- | [[Wòłôcz|wòłiwôcz]] || wołacz || Kaszëbò || Kaszëbi |} Ùszłi prosti czas {|class=wikitable |- |colspan=3 align=center |'''Pòjedinczô lëczba''' |colspan=3 align=center |'''Wielnô lëczba''' |- !Chłopsczi ôrt !Białczi ôrt !Dzecny ôrt !Chłopskòpersónowi ôrt<br> !Niechłopskòpersónowi ôrt<br> |- |jô bé'''ł'''<br>të bé'''ł'''<br>òn bé'''ł''' |jô bë'''ła'''<br>të bë'''ła'''<br>òna bë'''ła''' | - <br> - <br>òno bë'''ło''' |më bë'''lë''' (ma<ref>T. Slobodchikoff, 2014, The Role of Morphosyntactic Feature Economy in the Evolution of Slavic Number [http://www.lingref.com/cpp/wccfl/31/paper3045.pdf]</ref> bë'''ła''')<br>wa bë'''ła'''<br>òni bë'''lë''' |më bë'''łë'''<br>wa bë'''ła'''<br>òne bë'''łë''' |} == Dialektë == [[Òbrôzk:Kaszuby - dialekty wg F.Lorentza.png|mały|right|220px|Kaszëbsczé dialektë pg Friedricha Lorentza (pòczątk XX w.)]] Pòdług [[Friedrich Lorentz|Friedricha Lorentza]] na pòczątku XX stalata to dało trzë dialektë kaszëbsczégò jãzëka: [[nordowòkaszëbsczi dialekt]], [[westrzédnokaszëbsczi dialekt]] i [[pôłniowòkaszëbsczi dialekt]].<ref>J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 128</ref> == Dopisënczi == {{Przëpisë}} == Lëteratura == [[Òbrôzk:Powiat Pucczi 2 ubt.jpeg|mały|Wëdowiédnô tablëca w dwóch jãzëkach: [[pòlsczi jãzëk|pòlsczim]] ë kaszëbsczim]] * [[Florión Cenôwa|Florian Ceynowa]]: ''Kurze Betrachtungen über die kaßubische Sprache als Entwurf zur Gramatik''; hrsg., eingel. und kommentiert von Aleksandr Dmitrievič Duličenko und Werner Lehfeldt. Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht, 1998 ISBN 3-525-82501-3. * [[Eùgeniusz Gòłąbk]]: Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù. Oficyna Czec [[1997]] ISBN 83-87408-02-6. * [[Aleksander Labùda]]: ''Słownik polsko-kaszubski/Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi'' [[Gduńsk]] [[1981]] * [[Friedrich Lorentz|Fridrich Lorentz]]: ''Gramatyka pomorska'' t. 1-3 [[Wrocław]] [[1958]]-[[1962]] * [[Bernard Zëchta]]: ''Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej.'' t. 1-7 [[Wrocław]] – [[Warszawa]] – [[Krakòwò]] [[1967]]-[[1976]] * [[Gustaw Pobłocki]]: ''Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich'', [[Chełmno]] [[1887]] * Adam Ryszard Sikora OFM, Wpoczątku bylo Slowo... Najstarsze kaszubskie teksty biblijne, Oficyna Czec, Kartuzy [[2009]] * [[Hanna Popowska-Taborska]], [[Wiesław Boryś]]: ''Słownik etymologiczny kaszubszczyzny'' t.1-4 [[Warszawa]] [[1994]]-[[2002]] (Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy ) ISBN 83-901394-9-9, ISBN 83-86619-81-3, ISBN 83-86619-28-7, ISBN 83-86619-74-0 * [[Stefan Ramułt]]: ''Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego'', [[Krakòwò]] [[1893]] * Sztrategijô òchronë ë rozwiju kaszëbsczégò jãzëka ë kùlturë, [[Gduńsk]] [[2006]] * [[Jerzi Tréder]]: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie, [[Gduńsk]] [[2014]] * [[Jerzi Tréder|Jerzy Treder]]: ''Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny.'' [[Gduńsk]] [[2002]] ISBN 83-7326-037-4 * [[Jan Trepczik]]: ''Słownik polsko-kaszubski'' t. 1-2 [[Gduńsk]] [[1994]] ISBN 83-85011-73-0 === Zaòstałoscë kaszëbsczi (pòmòrsczi) pismieniznë === * [[1536]] Kronika T. Kantzowa o wendyjskich ludach zwanych Wendami a między nimi Kaszuby. ''Chronik von Pommern in Hohdeutscher, hrsg. v. G. Gaebel, [[Sztetëno]] [[1897]].'' * [[1586]] ''Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode'', [[Franz Tetzner]] [[1896]]: z dolmaczënkù bëtowsczégò pastora [[Szymon Krofej|S. Krofeja]], Słowińca (?) rodã z Dąbia. * [[1643]] ''Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá'', [[Gduńsk]] [[1643]]. Pastor smołdziński [[Michał Mostnik|M. Mostnika]] ''(Michał Pontanus)'', rodem ze Słupska. * ''Die Schmolsiner Perikopen'' (''Smòłdzëńsczé perikòpë''), òpracowóné ë wëdóné przez [[Friedhelm Hinze|Friedhelma Hinze]], [[Berlëno]] ''(pòrénkòwé)'' [[1967]] * ''Altkaschubisches Gesangbuch'' (''Stôrokaszëbsczi spiéwnik''), òpracowóné ë wëdóné przez [[Friedhelm Hinze|Friedhelma Hinze]], [[Berlëno]] ''(pòrénkòwé)'' [[1967]] * ''Przysięgi słowińskie z Wierzchocina [w:] Szkice z kaszubszczyzny: Dzieje, zabytki, słownictwo: Hanna Popowska-Taborska, Wejherowo'' [[1987]], s. 65-82 == Òbôczë téż == * [[Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka]] * [[Dëchòwô kùltura Kaszëb]] * [[Kaszëbienié]] * [[Kaszëbistika]] * [[Kaszëbskô lëteratura]] * [[Pòlaszenié]] * [[Palatalizacjô]] == Bùtnowë lënczi == {{Commons}} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/csb Endangered Languages] * [http://id.ndl.go.jp/auth/ndla/?qw=%E4%BD%8E%E5%9C%B0%E3%83%89%E3%82%A4%E3%83%84%E8%AA%9Ekashubian&g=all NDL] * [https://wals.info/languoid/lect/wals_code_ksu WALS] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/search?query=advanced%28%28LANGUAGE%2Ccsb%29%29# European Library] * [http://glosbe.com/csb/pl/ Glosbe – Słowôrz kaszëbskò-pòlsczi] * [http://multitree.org/codes/csb Kaszëbsczi] * [https://web.archive.org/web/20140826201403/http://www.skarbnicakaszubska.pl/slawistyka-w-xix-wieku-o-kaszebiznie#_ftn6 ò kaszëbiznie] * [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20140000263&min=1 (pl)] * [[wikt:Przédnô starna|Kaszëbsczi Wikisłowôrz]] * [https://web.archive.org/web/20210201131848/http://www.cassubia-dictionary.com/ Kaszëbsczi słowôrz] * [https://web.archive.org/web/20240107175219/https://orka.sejm.gov.pl/Biuletyn.nsf/0/B0851E4076228E55C1257249003DA323?OpenDocument Sejm – ochrona i rozwój języka i kultury kaszubskiej] * [http://www.youtube.com/watch?v=msuLr02oOEo pl] * [http://wiadomosci.sierakowice.pl/?a=1&id=1341&arch=1 pl] * [http://id.loc.gov/authorities/subjects/sh85071708 LC] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk| ]] [[Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi]] [[Kategòrëjô:Zôpadnosłowiańsczé jãzëczi]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] 181r4gpuut7ozb6oqjgrmin2zv4pokw 0 3025 193443 193389 2026-04-02T12:17:04Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193443 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Stôłpsk| dopełniacz=Stôłpska| adjektiw_mask=stôłpsczi| adjektiw_fem=stôłpskô| céch=POL Słupsk COA.svg| fana=POL Słupsk flag (urzędowa).svg| karta=POL Słupsk map.svg| wòjewództwò=pòmòrsczé| kréz=| grodzki=tak| rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| bùrméster=Krystyna Danilecka-Wojewódzka| adres_um=pl. Zwycięstwa 1| kod_poczt_um=76-200| tel_um=(59) 848 84 44| fax_um=| mail_um=urzad@um.slupsk.pl| wiéchrzëzna=43,15| stopniN=54|minutN=28|stopniE=17|minutE=02| wysokość=22| rok=2018| lëdztwò=91 225| gęstość=2114,1| aglomeracja=| czerënkòwi numer=(+48) 59| pòcztowi kòd=76-200 - 76-210, 76-215, 76-216, 76-218, 76-280| registracëjné tôfle=GS| TERYT=| SIMC=| www=http://www.slupsk.pl| commons=Słupsk| }} '''Stôłpsk''' (téż '''Stôłpskò''', '''Stôłp''', '''Słupszcze''', '''Stolpskò''', '''Słëpsk''', '''Słëpskò''', '''Miasto'''; we zdrojach: ''Stolp'' 1180, ''Stolpensis'' 1180, ''Ztulp'' 1180, ''Stulp'' 1180, ''Slupsk'' 1180, ''castellania Slupensis'' 1180, ''Sulpensis'' 1180, ''Stolp'' 1227, ''Slupsko'' 1236, ''Slupcz'' 1236, ''Slupc'' 1236, ''Slupsch'' 1238-1248, ''Stolp'' 1240, ''Stolpe'' 1243, ''Slupe'' 1252, ''Slupc'' 1257, ''Slupsc'' 1275, ''castro Stolpz'' 1276, ''Slupzk opido'' 1277, ''Slupsczhe'' 1288, ''Schlupische'' 1288, ''Stolpzk'' 1294, ''Stolptzk'' 1295, ''Stolp'' 1535, 1539, 1545, 1554, ''Stolpen'' 1575 (1579), ''Stolpin'' 1575, ''Stolpe'' 1618, ''Stolp'' 1789, ''Słupsk'' 1889, ''Słépsk'' (Cenôwa), ''Słëpsk'' (Lorentz), ''Stołpsk'' (Kętrzyński); pòl. ''Słupsk'', miem. ''Stolp'', sz. ''Stölpe'') - krézewi gard w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]], stolëca stôłpsczégò gardnégò ë zemsczégò krézu w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]. Tu w Spòdleczny Szkòle nr 2 dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]]. == Historëjô == Ju w IX wiekù béło tu [[Kaszëbi|kaszëbsczé]] sedlëszcze. Kòle 1236 rokù włączony do Pòrénkòwi Pòmòrsczi. Gardné prawa mô ód 1265 rokù òd [[Swiãtopôłk II|Swiãtopôłka II]]. == Słôwny lëdze == * [[Anna Łajming]] == Stôrodôwnotë == Pòklôsztórny kòscół Dominikanów. Pomnik zamòrdowónëch lagrowich z lagru [[Stutthof]]. W jednym kòscele je tu czasem w niedzelã Mszô Sw. dlô Kaszëbów, téj mòże ùczëc [[kaszëbsczi jãzëk]]. == Jinszô wëdowiédzô == * Tôfla [[Anna Łajming|Annie Łajming]] na wdôr, ùl. ''Anny Łajming'' * [[Mùzeum Westrzédnégò Pòmòrzégò w Słëpskù]] * Partnersczima gardama Stôłpska są:[[:pl:Buchara|Bùchara]], [[miemiecczi]] [[:de: Flensburg|Flensbórg]] i jin. == Galeriô == <gallery> Kościół św. Jacka Słupsk.JPG|<center>Kòscół</center> Zamek Ksiazat Pomorskich Slupsk MG 5463.JPG|<center>Zómk</center> Stolpsk_3.jpg|<center>Stôłpsczi rôtësz</center> Stolpsk_2.jpg|<center>Stôrodôwny elektrisz</center> </gallery> == Lëteratura == * Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, ss. 393 - 395 == Bùtnowë lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.2/597 Słupsk w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://kanal6.pl/2019/09/23/dyktando-kaszubskie/ Szkòła] {{Pòmòrsczé krézë}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] ptsrdl66gpw6i1x4oleyf1zzl083mu7 0 3112 193478 191921 2026-04-02T12:59:34Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193478 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk| farwa=0000ff| farba=ffffff| apartne miono=Srpskohrvatski <br /> Српскохрватски| kraj, òbénda1= [[Serbskô]], [[Czôrnogóra]], [[Chòrwackô]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina]] ë jine| lëczba= kòl 21 milionów| môl=44| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] *[[Słowiańsczé jãzëczi]] **[[Pôłniowòsłowiańsczé jãzëczi|Pòłniowòsłowiańsczi jãzëk]]| alfabét=[[łacëzniany alfabét|łacëzniany]] ë [[cërylica]]| kraj, òbénda2=[[Serbskô]], [[Czôrnogóra]], [[Chòrwackô]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina]]| agencëjô=?| iso1=sh ''(wëcopany)''| iso2=(feleje)| sil=SRC ''(wëcopany)''| kòd=sh| znankównik=Serbòchòrwackô| jãzëk=serbòchòrwacczi|znankòwnik2=serbòchòrwacczégò }} [[Òbrôzk:Serbo croatian language2005.png|mały|300px|right]] [[Òbrôzk:Serbo croatian languages2006.png|mały|300px|Ethno-political variants of the Serbo-Croatian language or Serbo-Croatian diasystem (as of 2006)]] '''Serbòchorwacczi jãzëk''' – dzysdniowò je to kontrowërsëjne miono na karno krótko sparłãczonych ze sobą sztandardowich jãzëków ë dialektów (diasystema), chtërne są dzélã pôłniowégò karna [[słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczich jãzëków]]. Jãzëczi ne ë dialektë brëkòwane są w [[Chòrwackô|Chòrwacëji]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina|Bòsni ë Hercegòwinie]] a téż w [[Serbskô|Serbsczi]] ë [[Czôrnogóra|Czôrni Górze]] a téż bez serbsczé ë chòrwacczé miészizne w [[Sloweńskô|Sloweńsczi]], [[Aùstrëjackô|Aùstrëjacczi]], [[Madżarskô|Madżarsczi]] ë [[Rumùńskô|Rumùńsczi]]. Nym jãzëkã gôdô kòl 21 milionów lëdzy. {| class="wikitable" ! Kaszëbsczi ! Chòrwacczi ! Bòsniacczi ! Serbsczi |- ! Pòdobno jak w przëpôdku spalënów i nôkalëniô pòwietrza w Jerozolëmie, kònieczne bëło-bë pòdjimniãce dzejaniów mającëch na célë zabezpieczenié bëlnotë! ! Glede ispušnih plinova i zagađivanja zraka u Jeruzalemu, bilo bi potrebito poduzeti mjere sigurnosti! ! U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno preduzeti mjere bezbjednosti! ! У погледу издувних гасова и загађивања ваздуха у Јерусалиму, било би потребно предузети мере безбедности! |} {| class="prettytable" ! Chòrwacczi ! Bòsniacczi ! Serbsczi ! style="background-color#ffffff" | Kaszëbsczi |- | align=center | B''ije''la so''l'' za ku''h''anje ''k''emijski ''je spoj'' natri''j''a i ''k''lora. | align=center | B''ije''la so za ku''h''anje ''je h''emijski ''spoj'' natri''jum''a i ''h''lora. | align=center | B''e''la so za ku''v''anje ''je h''emijsko ''jedinjenje'' natri''jum''a i ''h''lora. | style="background-color#ffffff" | Biôłô kùchëńskô sól to chemiczny zwiãzk bùrlichù ë chlorù. |- | align=center | ''Vlak'' sa žel''je''zničkoga ''kolodvora'' krenu''t ć''e t''o''čno u deset ''sati''. | align=center | ''Voz'' sa žel''je''zničke ''stanice'' krenu''t ć''e t''a''čno u deset ''sati''. | align=center | ''Voz'' sa žel''e''zničke ''stanice'' krenu''ć''e t''a''čno u deset ''sati''/''časova''. | style="background-color#ffffff" | Cug ze banófù rëszë dokładno ò dzesąti gòdzënie. |} == Dialektë == Na òbéńdze serbòchòrwacczi diasystemy mòznô wëapartnic trzë wiôldżie dialektë (abò grëpë dialektów): sztokawsczi, kajawsczi ë czakawsczi. Sztokawsczi dialekt Hercegòwinë je pòdspòdlã dla wszëtczich trzëch sztandardowich jãzëków: [[serbsczi jãzëk|serbsczégò]], [[chòrwacczi jãzëk|chòrwacczégò]] ë [[bòsnióny jãzëk|bòsnianégò]]. Mùszi sã pòstrzéc, że nierównosce w brëkòwanim dialektów ë jich zjinakach zanôléżne są geògrafnie, a nié etnicznie. Lëczba nierównoscë je na tëli wiôlgô, że nie wszëtczé dialektë są midze sobą rozmióne. Sztokawsczim dialetktã gôdô sã w Serbsczi ë Czôrni Górze, Bòsniji ë w wikszi òbéńdze Chòrwacczi. Równoznaczëzną słowa "co" je "što". Pòrénkòwô abò ekawskô zjinaka sztokawsczégò, chtërną gôdô sã na wnetka całim môlu Serbsczi é na pòrénkòwich kùńcach Chòrwacczi, òddôwô prasłowiańsczi zwãk *ě (jać) przë pòmòcë "e". Zôpôdnô abò jekawskô zjinaka òddôwô *ě jakno "je" abò "ije". Gôdô sã tak w Chòrwacczi, Bòsni ë Czôrnogòrze a téż w niechtërnëch òbéndach zôpôdniej Serbsczi. Je téż ikawskô zjinaka, dze *ě je dzysdniowò reprezentowóna bez "i". Kajawsczi dialekt je rozpòmiónowóny w nordowi Chòrwacczi. Słowò "co" je òddôwóne bez "kaj". Je òn juwerny do westrzédnych sloweńsczich dialektów, nié mô równak dëbeltné lëczbë. Jać je òddôwanô jakò "e". Czakawsczim dialektã gôdô sã z zôpôdné Chòrwacczi, òsoblëwie w Istrëji ë Dalmacczi. Słowò "co" je òddôwanë bez "ča". W nym dialekce je wiele makaroniznów (zapòżëczeń z italsczégò). == Alfabetë == Jãzëczi z serbòchòrwacczé diasystemy mòżno zapisac łacëńsczim alfabetã abò cërylicã. Sztandardowi wersëje serbsczégò ë bòsnianégò brëkùją òbù alfabetów, a chòrwacczi blós łacëńsczi. W òbù przëpôdkach zapisënk je wnetka taczi sóm, a kôżderny znak w jednym alfabece mô swoją równoznaczënã w drëdżim (w łacënce je përznã dwaznaków). Szlach cërylicy brëkòwana w serbòchòrwacczim òstał ùsôdzony w XIX s. òb Vuka Stefanovica Karadžicia, a szlach łacëńczi òb Ljudevita Gaja. A a B b C c Č č Ć ć D d Dž dž Đ đ E e F f G g H h I i J j K k А а Б б Ц ц Ч ч Ћ ћ Д д Џ џ Ђ ђ Е е Ф ф Г г Х х И и Ј ј К к L l Lj lj M m N n Nj nj O o P p R r S s Š š T t U u V v Z z Ž ž Л л Љ љ М м Н н Њ њ О о П п Р р С с Ш ш Т т У у В в З з Ж ж == Òbaczë téż == * [[serbsczi jãzëk]] * [[chòrwacczi jãzëk]] * [[bòsnióny jãzëk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://sh.wikipedia.org/ Serbòchòrwackô Wikipedijô] * [http://www.together.pl/?page_id=4 Ùczbë serbòchòrwacczich dialektów] pò kaszëbskù [[Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi]] gr3bh6xa7xb9inirdblhijl7enmgall 193479 193478 2026-04-02T13:01:49Z Iketsi 3254 [[bòsnióny jãzëk]] → [[bòsniacczi jãzëk]] 193479 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk| farwa=0000ff| farba=ffffff| apartne miono=Srpskohrvatski <br /> Српскохрватски| kraj, òbénda1= [[Serbskô]], [[Czôrnogóra]], [[Chòrwackô]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina]] ë jine| lëczba= kòl 21 milionów| môl=44| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] *[[Słowiańsczé jãzëczi]] **[[Pôłniowòsłowiańsczé jãzëczi|Pòłniowòsłowiańsczi jãzëk]]| alfabét=[[łacëzniany alfabét|łacëzniany]] ë [[cërylica]]| kraj, òbénda2=[[Serbskô]], [[Czôrnogóra]], [[Chòrwackô]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina]]| agencëjô=?| iso1=sh ''(wëcopany)''| iso2=(feleje)| sil=SRC ''(wëcopany)''| kòd=sh| znankównik=Serbòchòrwackô| jãzëk=serbòchòrwacczi|znankòwnik2=serbòchòrwacczégò }} [[Òbrôzk:Serbo croatian language2005.png|mały|300px|right]] [[Òbrôzk:Serbo croatian languages2006.png|mały|300px|Ethno-political variants of the Serbo-Croatian language or Serbo-Croatian diasystem (as of 2006)]] '''Serbòchorwacczi jãzëk''' – dzysdniowò je to kontrowërsëjne miono na karno krótko sparłãczonych ze sobą sztandardowich jãzëków ë dialektów (diasystema), chtërne są dzélã pôłniowégò karna [[słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczich jãzëków]]. Jãzëczi ne ë dialektë brëkòwane są w [[Chòrwackô|Chòrwacëji]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina|Bòsni ë Hercegòwinie]] a téż w [[Serbskô|Serbsczi]] ë [[Czôrnogóra|Czôrni Górze]] a téż bez serbsczé ë chòrwacczé miészizne w [[Sloweńskô|Sloweńsczi]], [[Aùstrëjackô|Aùstrëjacczi]], [[Madżarskô|Madżarsczi]] ë [[Rumùńskô|Rumùńsczi]]. Nym jãzëkã gôdô kòl 21 milionów lëdzy. {| class="wikitable" ! Kaszëbsczi ! Chòrwacczi ! Bòsniacczi ! Serbsczi |- ! Pòdobno jak w przëpôdku spalënów i nôkalëniô pòwietrza w Jerozolëmie, kònieczne bëło-bë pòdjimniãce dzejaniów mającëch na célë zabezpieczenié bëlnotë! ! Glede ispušnih plinova i zagađivanja zraka u Jeruzalemu, bilo bi potrebito poduzeti mjere sigurnosti! ! U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno preduzeti mjere bezbjednosti! ! У погледу издувних гасова и загађивања ваздуха у Јерусалиму, било би потребно предузети мере безбедности! |} {| class="prettytable" ! Chòrwacczi ! Bòsniacczi ! Serbsczi ! style="background-color#ffffff" | Kaszëbsczi |- | align=center | B''ije''la so''l'' za ku''h''anje ''k''emijski ''je spoj'' natri''j''a i ''k''lora. | align=center | B''ije''la so za ku''h''anje ''je h''emijski ''spoj'' natri''jum''a i ''h''lora. | align=center | B''e''la so za ku''v''anje ''je h''emijsko ''jedinjenje'' natri''jum''a i ''h''lora. | style="background-color#ffffff" | Biôłô kùchëńskô sól to chemiczny zwiãzk bùrlichù ë chlorù. |- | align=center | ''Vlak'' sa žel''je''zničkoga ''kolodvora'' krenu''t ć''e t''o''čno u deset ''sati''. | align=center | ''Voz'' sa žel''je''zničke ''stanice'' krenu''t ć''e t''a''čno u deset ''sati''. | align=center | ''Voz'' sa žel''e''zničke ''stanice'' krenu''ć''e t''a''čno u deset ''sati''/''časova''. | style="background-color#ffffff" | Cug ze banófù rëszë dokładno ò dzesąti gòdzënie. |} == Dialektë == Na òbéńdze serbòchòrwacczi diasystemy mòznô wëapartnic trzë wiôldżie dialektë (abò grëpë dialektów): sztokawsczi, kajawsczi ë czakawsczi. Sztokawsczi dialekt Hercegòwinë je pòdspòdlã dla wszëtczich trzëch sztandardowich jãzëków: [[serbsczi jãzëk|serbsczégò]], [[chòrwacczi jãzëk|chòrwacczégò]] ë [[bòsniacczi jãzëk|bòsnianégò]]. Mùszi sã pòstrzéc, że nierównosce w brëkòwanim dialektów ë jich zjinakach zanôléżne są geògrafnie, a nié etnicznie. Lëczba nierównoscë je na tëli wiôlgô, że nie wszëtczé dialektë są midze sobą rozmióne. Sztokawsczim dialetktã gôdô sã w Serbsczi ë Czôrni Górze, Bòsniji ë w wikszi òbéńdze Chòrwacczi. Równoznaczëzną słowa "co" je "što". Pòrénkòwô abò ekawskô zjinaka sztokawsczégò, chtërną gôdô sã na wnetka całim môlu Serbsczi é na pòrénkòwich kùńcach Chòrwacczi, òddôwô prasłowiańsczi zwãk *ě (jać) przë pòmòcë "e". Zôpôdnô abò jekawskô zjinaka òddôwô *ě jakno "je" abò "ije". Gôdô sã tak w Chòrwacczi, Bòsni ë Czôrnogòrze a téż w niechtërnëch òbéndach zôpôdniej Serbsczi. Je téż ikawskô zjinaka, dze *ě je dzysdniowò reprezentowóna bez "i". Kajawsczi dialekt je rozpòmiónowóny w nordowi Chòrwacczi. Słowò "co" je òddôwóne bez "kaj". Je òn juwerny do westrzédnych sloweńsczich dialektów, nié mô równak dëbeltné lëczbë. Jać je òddôwanô jakò "e". Czakawsczim dialektã gôdô sã z zôpôdné Chòrwacczi, òsoblëwie w Istrëji ë Dalmacczi. Słowò "co" je òddôwanë bez "ča". W nym dialekce je wiele makaroniznów (zapòżëczeń z italsczégò). == Alfabetë == Jãzëczi z serbòchòrwacczé diasystemy mòżno zapisac łacëńsczim alfabetã abò cërylicã. Sztandardowi wersëje serbsczégò ë bòsnianégò brëkùją òbù alfabetów, a chòrwacczi blós łacëńsczi. W òbù przëpôdkach zapisënk je wnetka taczi sóm, a kôżderny znak w jednym alfabece mô swoją równoznaczënã w drëdżim (w łacënce je përznã dwaznaków). Szlach cërylicy brëkòwana w serbòchòrwacczim òstał ùsôdzony w XIX s. òb Vuka Stefanovica Karadžicia, a szlach łacëńczi òb Ljudevita Gaja. A a B b C c Č č Ć ć D d Dž dž Đ đ E e F f G g H h I i J j K k А а Б б Ц ц Ч ч Ћ ћ Д д Џ џ Ђ ђ Е е Ф ф Г г Х х И и Ј ј К к L l Lj lj M m N n Nj nj O o P p R r S s Š š T t U u V v Z z Ž ž Л л Љ љ М м Н н Њ њ О о П п Р р С с Ш ш Т т У у В в З з Ж ж == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Serbsczi jãzëk]] * [[Chòrwacczi jãzëk]] * [[Bòsniacczi jãzëk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://sh.wikipedia.org/ Serbòchòrwackô Wikipedijô] * [http://www.together.pl/?page_id=4 Ùczbë serbòchòrwacczich dialektów] pò kaszëbskù [[Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi]] i2gkj1f1vkaljgvrs2aoqm10njygc47 0 3145 193480 191917 2026-04-02T13:02:49Z Iketsi 3254 Òbaczë téż 193480 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk| farwa=000066| farba=ffffff| apartne miono=hrvatski| kraj, òbénda1= [[Chòrwackô]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina]], [[Sloweńskô]] ë jine| lëczba= kòl 6 milionów| môl=-| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] *[[Słowiańsczé jãzëczi]] **[[Pôłniowòsłowiańsczé jãzëczi|Pòłniowòsłowiańsczi jãzëk]] ***[[serbòchòrwacczi jãzëk|serbòchòrwackô diasystema]] ***'''chòrwacczi'''| alfabét=[[łacëzniany alfabét|łacëzniany]]| kraj, òbénda2=[[Chòrwackô]], [[Bòsnijô ë Hercegòwina]], [[Burgenland]] ([[Aùstriô]]), [[Wòjewòdina]]| agencëjô=Jistitut chòrwacczégò jãzëka ë lingwisticzi| iso1=hr| iso2=hrv| iso3=hrv| sil=HRV| kòd=sr| znankównik=Chòrwackô| jãzëk=serbsczi|znankòwnik2=chòrwacczégò }} '''Chòrwacczi jãzëk''' mô sztatus apartnégò jãzëka òd 90-tech lat XX stalata. Rëchli, w czasach [[Jugòsławijô|Jugosławiji]] òn béł trzimóny blós za [[serbòchòrwacczi jãzëk|sztokawsczi dialekt]], nôbarżi brëkòwóny òn je przez Chòrwatów. == Alfabét ë kôrta == {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center" | style="width:3em"| A a | style="width:3em"| B b | style="width:3em"| C c | style="width:3em"| Č č | style="width:3em"| Ć ć | style="width:3em"| D d | style="width:3em"| Đ đ |- | Dž dž | E e | F f | G g | H h | I i | J j |- | K k | L l | Lj lj | M m | N n | Nj nj | O o |- | P p | R r | S s | Š š | T t | U u | V v |- | Z z | Ž ž |(ie) |(ŕ) | | | |} [[Òbrôzk:Croatian dialects in Cro and BiH 1.PNG|400px|center]] [[Òbrôzk:Serbo croatian languages2006.png|mały|250px|Pòlé, dze chòrwacczi jãzëk je gôdôwóny (stón 2006)]] == Jinszé jãzëczi == {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! [[Kaszëbsczi jãzëk]] ! Chòrwacczi jãzëk ! [[Serbsczi jãzëk]] |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Przërównac ! Usporedba ! Поређење (Poređenje) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Eùropa ! Europa ! Европа (Evropa) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Hòlandiô ! Nizozemska ! Холандија (Holandija) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Italczëcë ! Talijani ! Италијани (Italijani) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Wszechswiat ! Svemir ! Васиона (Vasiona) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Krzél ! Kralježnica ! Кичма (Kičma) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Lëft ! Zrak ! Ваздух (Vazduh) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Edukacjô ! Odgoj ! Васпитање (Vaspitanje) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Tidzéń ! Tjedan ! Седмица (Sedmica) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Historiô ! Povijest ! Историја (Istorija) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Bùksë ! Hlače ! Панталоне (Pantalone) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Żót ! Trbuh ! Стомак (Stomak) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Ùczba ! Znanost ! Наука (Nauka) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Òsóbno ! Osobno ! Лично (Lično) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Persóna ! Osoba ! Лице (Lice) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Organizacjô Nôrodów Zjednoczonëch ! Ujedinjeni Narodi ! Уједињене Нације (Ujedinjene Nacije) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Chléb ! Kruh ! Хлеб (Hleb) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Sztëczny ! Umjetno ! Вештачки (Veštački) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Krziż ! Križ ! Крст (Krst) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Demòkracjô ! Demokracija ! Демократија (Demokratija) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Pòstrzéganié ! Spoznaja ! Сазнање (Saznanje) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Òstrów ! Otok ! Острво (Ostrvo) |---- |- bgcolor="gainsboro" !Òficéra ! Časnik ! Официр (Oficir) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Rësznota ! Cestovni promet ! Друмски саобраћај (Drumski saobraćaj) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Autostrada ! Autocesta ! Аутопут (Autoput) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Długòsc ! Duljina ! Дужина (Dužina) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Zrzeszenié ! Udruga ! Удружење (Udruženje) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Fabrika ! Tvornica ! Фабрика (Fabrika) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Òglowi ! Opće ! Опште (Opšte) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Christus ! Krist ! Христoс (Hristos) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Przeprôszóm ! Oprosti ! Извини (Izvini) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Sztandard rodny mòwë ! Materinski jezićni standard ! Матерњи језички стандард |} == Òbaczë téż == * [[Serbòchòrwacczi jãzëk]] [[Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} 85m6q3ixvw4dx7ria8qtxz398jc7e4v 0 3160 193463 159705 2026-04-02T12:39:52Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193463 wikitext text/x-wiki '''Rockabilly''' je wczasną fòrmą [[Rock 'n' Roll]]a. Nen sztél pòwstôł w pòłowie [[1950|50-tëch]] lat, pò tim jak młodi mùzykańcë z pôłniowëch stónów [[USA|Nordowi Americzi]] naczãlë na swój ôrt interpretowac na znónëch se instrumentach czôrnegò [[Rhythm and Blues|Rhythm & Bluesa]]. Wëszłé je z tegò sparłączenié różnëch sztélów, w tim: [[Blues]]a, [[Hillbilly]], [[Boogie]], [[Bluegrass]]u ë [[Country]]. Na zôczątkù mùzyka na nie miała swòjegò jednegò miona, bëła klasyfikòwónô pòd [[Pop]], [[Country]] czë tëż [[Rhythm and Blues]] ë nie wëszła za grańce pôłniowëch stónów. Kòl [[1956]] rokù niechtërni mùzykancë pòdjãlë sã próbë wińdzëniô za te ë ò òderwanié sparłączeniô tegò sztélu mùzyczi z gbùrzeniém. Miono Rockabilly zaczãło sã pòmalińkù przëjimac, chòc zamëkało òno w se kąsk samòironiczny wëzwãk - sparłączënié z [[Hillbilly]] pòdsztëchiwôło prowicjonalné ë gbùrsczégò pòchòdzeniô tegò sztélu. Wikszô pòpùlarnota Rockabilly przëszła w [[1980|80-tëch]] latcha razã ze swegò ôrtu òdrodzeniém. Do dzysô dô na całim siwece wile môlëch kùlturów Rockabilly, òd [[Eùropa|Eùropë]] — tuwò nôwikszô je gwës w [[Anielskô|Anielsce]] — pò [[Azëjô]], a tuwò òsoblëwié w [[Japòńskô|Japòńsce]]. == Karna Rockabilly == *[[Hasil Adkins]] *[[Ace Andres]] and *[[The X-15s]] *[[Belmont Playboys]] *[[Big Sandy and the Fly-Rite Boys]] *[[Dion]] *[[Blacktop Rockets]] *[[Buddy Holly]] *[[Br5-49]] *[[Cacti Widders]] *[[Cari Lee and the Saddle-ites]] *[[Cave Catt Sammy]] *[[Cigar Store Indians]] *[[Charlie Feathers]] *[[Chuck Berry]] *[[Dagmar and the Seductones]] *[[David Vanian and the Phantom Chords]] *[[Dead Man's Hand]] *[[Deke Dickerson]] *[[Dragstrip 77]] *[[The Dempseys]] *[[Eddie Clendening]] *[[Frantic Flattops]] *[[High Noon]] *[[Hillbilly Hellcats]] *[[Hillbilly Moon Explosion]] *[[Hot Rod Lincoln]] *[[Jack Knife and the Sharps]] *[[Johnny Knox and High Test]] *[[Johnny Mercury]] *[[Josie Kreuzer]] *[[Kim Lenz]] *[[Lee Rocker]] *[[Marti Brom]] *[[The Raging Teens]] *[[Reverend Elvis & Undead Syncopators]] *[[Rocket 350]] *[[Rusty and the Dragstrip Trio]] *[[Sasquatch & The Sick-A-Billys]] *[[Social Distortion]] *[[Sonoramic Commando]] *[[The Caravans]] *[[The Memphis Morticians]] *[[The Living End]] *[[The Mighty 18 Wheeler]] *[[The Pistoleers]] *[[The Tremors]] *[[Reverend Horton Heat|The Reverend Horton Heat]] *[[The Stray Cats]] *[[This Train]] *[[Three Bad Jacks]] *[[Turbopotamos]] *[[The Young Werewolves]] *[[Thirteen Stars]] *[[Th' Legendary Shack Shakers]] *[[Wayne "The Train" Hancock]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Rockabilly]] {{Ùzémk artikla}} 2inyebqqasmq6rhfiwpz6lr34pfjq7g 0 3407 193459 189896 2026-04-02T12:35:17Z Iketsi 3254 )- → ) – 193459 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Linus Torvalds.jpeg|mały|right|Linus Torvalds, ùsôdzca Linuksa w 2004 rokù]] '''Linux''' (téż GNU/Linux) – to [[òperacjowô systema]] ë [[Linux (jądro)|jądro]] ([[Anielsczi jãzëk|an.]] kernel). Zôczątk swòj mô Linux w 1991 rokù, ùsôdzëł gò [[Fińskô|Fina]] [[Linus Torvalds]]. Linux je ùżëczëwóny wedle wòlny licencëji [[GNU General Public License]]. Miono systemë je sparłączeniém słów Linus (òd miona ùsôdzcë) ë òperacjowi systemë [[Unix]]. Na [[òperacjowô systema]] złożonô je z wielu dzélów ë je rozwijanô przez programistów z całownégò swiata, w tim przez bezzweskòwé òrganizacëje jakno ë priwatné òsobë, jaczé trzëmają tã robòtã jakno hobby. Prakticzno pòwstôwôją z tegò [[Linuksowô distribùcëjô|linuksowé distribùcëje]], chtërne dôwają pózdni w zestôwkach z różną [[Soft-wôra|soft-wôrą]] wszelejaczé paczétë. Ùżëcé Linuksa je wieloraczé ë òbjimô w se m.jin brëkùnk jakno [[Desktop|desktopë]], [[Serwe|serwerë]], [[Router|routerë]], w [[Kòmórkòwi telefón|kòmórkòwëch telefónach]], mùltimedialnëch ùrządzeniach ë [[Superkòmpùtr|superkòmpùtrach]]. Rozpòmiónowanié Linuksa je tuwò w różnëch òbjimach baro różné ë tak je òn baro pòpùlarny westrzód serwerów, a jakno desktopë ju nié tak baro. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210201131902/http://www.linuxcsb.org/ Kaszëbsczé starnë wspiarcô dlô Linuksa] * [http://www.linux.org.pl/ Pòlsczé Karno Brëkòwników Linuksa (PLUG)] [[Kategòrëjô:Linux| ]] [[Kategòrëjô:Òperacjowô systema]] inyxeiudw04x7og6zkl67latrh6p42o 0 4326 193439 191994 2026-04-02T12:09:06Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193439 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Ελληνική Δημοκρατία | miono = Greckô | miono-genitiw = Grecczi | fana = Flag of Greece.svg| herb = Coat of arms of Greece.svg | na karce = EU_location_GRE.png| mòtto = Ελευθερία ή Θάνατος (Wòlnota abò smierc) | jãzëk = [[Grecczi jãzëk|grecczi]] | stolëca = Atenë | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 131.940 | procent-wòdë = - | lëdztwò = 10.816.286 | rok = 2011 | dëtk = [[Eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +2 | swiãto = [[25 strëmiannika]], [[28 pazdzérznika]]| himn = <center>[[Òbrôzk:Hymn to liberty instrumental.oga]]</center> Imnos is tin Eleftherian (Himn do Wòlnotë) | kòd = GR, GRC | Internet = .gr | telefón = 30 |Prezydeńt=Konstandinos Tasulas|Premiéra=Kiriakos Mitsotakis }} '''Greckô''' je państwã w pôłniowi [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùniji]]. * stoleczny gard: [[Atenë]] * lëdztwò: 10.816.286 mieszkańców ([[2011]]) * wiéchrzëzna: 131.940 km² [[Òbrôzk:Greece_prefectures_map_dark.PNG|left|mały|Prefekturë Grecczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Euro}} {{SORTUJ:Grecjô}} [[Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Greckô|*]] {{Ùzémk artikla}} 37sse6p6l2ozpohwdhub9szs9pjdcip 0 4609 193523 190602 2026-04-02T20:25:01Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193523 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Tharsis and Valles Marineris - Mars Orbiter Mission (30055660701).png|frameless|right]] '''Mars''' ([[Òbrôzk:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]) – czwiortô pòsobicą (jak rechùje òd Słuńca) [[planéta]] w [[Słuńcowi Ùstôw|Słuńcowim Ùstawie]]. W 2018 rokù tu bëła nalazłô [[wòda]]. [[Òbrôzk:Delta nanedi.jpg|mały|left|Delta rzeczi na planéce Mars]] [[Òbrôzk:Ingenuity Helicopter Rotor Blades Unlocked GifCam.gif|mały|left|Helikòpter na planéce Mars]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Słuńcowi Ùstôw|kol=#c0c0ff}} [[Kategòrëjô:Astronomijô|Mars]] [[Kategòrëjô:Mars|*]] {{Ùzémk artikla}} tq6w590rjcbl7adbxf2t62t22zkxk15 0 4637 193493 192217 2026-04-02T13:45:50Z Iketsi 3254 Galerëjô → Galeriô — RKJ; Słownik polsko-kaszubski Tom I A-M; W jantarowi krôjnie 193493 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=‏جمهوری اسلامی ایران‎ |miono=Islamskô Repùblika Iranu|fana=Flag of Iran.svg|miono-genitiw=Iranu|herb=Emblem of Iran.svg|mòtto=استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی<br /> Esteghlâl, âzâdi, dżomhuri-je eslâmi<br>(Samòstójnota, Wòlnosc, Islamskô Repùblika)|na karce=Iran in its region.svg|jãzëk=[[Persczi jãzëk|Persczi]]|stolëca=Teheran|fòrma państwa=repùblika|wiéchrzëzna=1 628 771|procent-wòdë=0,7|rok=2015|lëdztwò=81 423 000|dëtk=Rial|kòd dëtka=IRR|czasowô cona= +3:30|swiãto=1 łżëkwiata|himn=Sorud-e Melli-e Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān|kòd=IR|Internet=.ir|telefón=98|Prezydeńt=Masud Pezeszkian|Mònarcha=Modżtaba Chamenei|aùtowi kòd=IR}} '''Iran''' ([[Persczi jãzëk|Persczi]]: ایران) je państwã w [[Azëjô|Azëji]]. Stolecznym gardã je [[Teheran]]. Państwòwą religią je [[islam]]. == Historiô == Perskô to jednô z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Stôrożëtnô Perskô bëłô rządzonô przez m.in. dinastiã Achemenidów, z jaczi pòchòdzëli Cyrus II Wiôldżi ë Dariusz I Wiôldżi, chtërni stworzëli stolemne persczé państwò. Pò tim państwã władali Partë ë Sasanidë<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20250827224504/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Iran-Historia;4270155.html Iran. Historia] Encyklopedia PWN</ref>. Religią Stôrożëtny Persczi bëł zaratùsztrianizm. W VII stalata zemie òstały zdobëte przez [[Arabowie|Arabów]], chtërni zaprowadzëli w krôju [[islam]]<ref>[https://www.britannica.com/place/Iran/History History of Iran] Encyclopedia Britannica</ref>. Pòtemù Perskô przechôdzëłô różné dinastëje, midze innymi: Safawidów (1501–1722)<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/safavids/ Safavids] Encyclopedia Iranica</ref>, chtërni ùtwierdzëli szyicczi islam, czede ùczënili go państwową religią<ref>[https://www.theguardian.com/world/2016/sep/29/iran-shia-islam-matter-of-state Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran] The Guardian</ref>, a też Afszaridów (1736–1796<ref>[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095355440 Afsharid dynasty] Oxford Reference</ref>), Zandów (1750–1794<ref>[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803133352463 Zand dynasty] Oxford Reference</ref>), Kadżarów (1794–1925) ë Pahlawi (1925–1979)<ref name=":0" />. W 1935 Perskô zmieniłô miono na Iran<ref>[https://en.majalla.com/node/288096/documents-memoirs/day-history-persia-renamed-%E2%80%98iran%E2%80%99 This day in history: Persia renamed ‘Iran’] Al Majalla</ref>. W 1979 z przëczënë islamsczi rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô ë 1 łżëkwiata Iran stał sã islamską repùbliką<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/politics-and-government/iran-becomes-islamic-republic Iran Becomes an Islamic Republic] EBSCO</ref>. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi na Blisczim Wschòdze u brzégu Òmańsczi Roztoczi, Persczi Roztoczi ë [[Kaspijsczé Mòrzé|Kaspijsczégo Mòrza]]. === Wiéchrzëzna === * całownô: 1,648,195 km² * wiéchrzëzna lądu: 1,531,595 km² * wiéchrzëzna wòdów: 116,600 km² * môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 19. === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 5,894 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Afganistón|Afghanistón]] 921 km; [[Armenijô]] 44 km; [[Azerbejdżan]] 689 km; [[Irak]] 1,599 km; [[Pakistan]] 959 km; [[Tëreckô]] 534 km; [[Turkmenistan]] 1,148 km === Brzegòwô liniô === 12,440 km, grańca z Kaspijsczim Mòrzã (740 km) === Klimat === Klimat sëchi lub półsëchi, subtropikalny zdłuż ùbrzégù Kaspijsczégo Mòrza === Ùsztôłcenié terenu === Teren je nierówny, brzeg je wësoczi, centralny basén z piôszczëznami ë górama; môłé, nieprzeriwne równinë zdłuż òbù brzégów. === Wësokòsc terenu === * strzédnô wësokòsc: 1,305 m. n.r.m. * nôniższô wësokòsc: -28 m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrze) * nôwëższi czëp: 5,625 m. n.r.m. (Demawend) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 29% (w tim 9.7% òrnëch gruńtów) * lasë 6.6% (wôrtoscë szacowóné na 2023) == Sprôwné pòdzelenié == Iran dzeli sã na 31 prowincjów (''ostán''), jaczimi rządzą gùbernatorzë (استاندار, ''ostándár''). Prowincje dzelą sã na pòdprowincje (''šahrestán''), te zôs na gminë miesczé (''bachš'') i wiesczé (''dehestán''). [[Òbrôzk:IranNumbered.png|right|300px|Íránské provincie.]] {| style="background:transparent;" |- valign="top" | {| style="background:transparent; font-size:90%;" | 1. || Teheran (تهران Tehrān) |- | 2. || Kom (قم Qom) |- | 3. || Markazi (مرکزی Markazī) |- | 4. || Kazwin (قزوین Qazvīn) |- | 5. || Gilan (گیلان Gīlān) |- | 6. || Ardabil (اردبیل Ardabīl) |- | 7. || Zandżan (زنجان Zanjān) |- | 8. || Pòrénkòwi Azerbejdżan (آذربایجان شرقی Āzarbāījān-e Sharqī) |- | 9. || Zôpadny Azerbejdżan (آذربایجان غربی Āzarbāījān-e Gharbī) |- | 10. || Kùrdistan (کردستان Kordestān) |} | {| style="background:transparent; font-size:90%;" | 11. || Hamadan (همدان Hamadān) |- | 12. || Kermanszach (کرمانشاه Kermānshāh) |- | 13. || Ilam (ایلام Īlām) |- | 14. || Lorestan (لرستان Lorestān) |- | 15. || Chùzestan (خوزستان Khūzestān) |- | 16. || Czahar Mahal wa Bachtijari (چهارمحال و بختیاری Chahārmahāl va Bakhtiyārī) |- | 17. || Kohgiluje wa Bujerahmad (کهگیلویه و بویراحمد Kohgīluyeh va Bōyer-Ahmad) |- | 18. || Buszehr (بوشهر Būshehr) |- | 19. || Fars (فارس Fārs) |- | 20. || Hòrmozgan (هرمزگان Hormozgān) |} | {| style="background:transparent; font-size:90%;" | 21. || Sistan i Beludżistan (سیستان و بلوچستان Sīstān va Balūchestān) |- | 22. || Kerman (کرمان Kermān) |- | 23. || Jazd (یزد Yazd) |- | 24. || Isfahan (اصفهان Esfahān) |- | 25. || Semnan (سمنان Semnān) |- | 26. || Mazandaran (مازندران Māzandarān) |- | 27. || Gòlestan (گلستان Golestān) |- | 28. || Nordowi Chòrasan (خراسان شمالی Khorāsān Shamālī) |- | 29. || Chòrasan Razawi (خراسان رضوی Khorāsān Razavī) |- | 30. || Pôłniowi Chòrasan (خراسان جنوبی Khorāsān Janūbī) |- | 31. || Albòrz (استان البرز Alborz) |} | |} == Demografiô == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 92,417,681 (2025)<ref>[https://www.worldometers.info/world-population/iran-population/ Iran Population <small>(LIVE)</small>] Worldometer</ref> === Etniczné karna === Persowie, Azerowie, Kurdowie, Lurowie, Balochowie, Arabòwie, Turkmeni ë Tërkuci === Jãzëczi === Òglowò ùżiwónym jãzëkã je persczi, le brëkòwane sã też azersczi jinsze tërkuccze dialektë, kurdijsczi, gilaki, mazandarani, luri, balochi, arabsczi === Religijné karna === [[Islam|Mùzułmanie]] (państwòwô religiô) 98.5%, [[Chrzescëjanizna|chrzescëjónie]] 0.7%, bahaici 0.3%, agnosticë 0.3%, jinszi (w tim zaratusztrianie, żëdzë, hinduiści) 0.2% (2020) === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 77.3% == Pòliticzny system == Iran to [[teokracëjô]] ë islamskô repùblika z systemã prezydencczim. Przédnikã kraju je Nôweższi Wódca, wëbierany je przez Gromadã Ekspertów. Przédnikã rządu je prezydent, wëbierany na 4 lata. Parlament Islamskô Konsultatywnô Gromada je jednojizbowi ë mô 290 członków<ref>[https://www.asianparliament.org/parliament/information/majles-shoraye-eslami--islamic-parliament-of-iran-/3/1/view/ Majles Shoraye Eslami (Islamic Parliament of Iran)] Asian Parliamentary Assembly</ref>, wëbierany je na sztërëlatną kadencjã<ref>[https://commonslibrary.parliament.uk/irans-2024-elections/ Iran’s 2024 elections] House of Commons Library</ref>. * Nôweższi Wódca: Modżtaba Chamenei * Prezydent: Masud Pezeszkian == Galeriô == <gallery> File:Gate of All Nations, Persepolis.jpg File:Hafez 880714 095.jpg File:981012-Damavand-South-IMG 9861-2.jpg File:Kish beach 02.jpg File:Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg File:Ferdowsi tomb4.jpg File:Aerial View of Tehran 26.11.2008 04-35-03.JPG File:Rasht Municipality Mansion in an Autumn night.jpg File:Towers in Tehran City at night.jpg File:RezaShrine.jpg File:Mozaffariyeh, Grand Bazzar of Tabriz, IRAN.jpg File:The misty mountains.jpg </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Azëjô}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] {{Ùzémk artikla}} s6jallo2y3cy8hv39qs5dvgzj8zoz8o 0 4649 193492 191845 2026-04-02T13:44:35Z Iketsi 3254 Galerëjô → Galeriô — RKJ; Słownik polsko-kaszubski Tom I A-M; W jantarowi krôjnie; 193492 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Türkiye | miono = Tëreckô | miono-genitiw = Tërecczi | fana = Flag of Turkey.svg| herb = Emblem of Turkey.svg | na karce = LocationTurkey.png| mòtto = Yurtta Sulh, Cihanda Sulh. | jãzëk = [[Tërecczi jãzëk|tërecczi]] | stolëca = Ankara | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 649.964 | procent-wòdë = 1,26 | lëdztwò = 39.331.000 | rok = 2009 | dëtk = lira | kòd dëtka = ₺ | czasowô cona = +0 | swiãto = 29 pazdzérznika | himn = Istiklâl Marsi | kòd = TR, TUR | Internet = .tr | telefón = 90 |Prezydeńt=Recep Tayyip Erdoğan }} '''Tëreckô''' (téż '''Tërcëjô''', [[tërecczi jãzëk|tër.]] ''Türkiye'', '''Repùblika Tërecczi''' – ''Türkiye Cumhuriyeti'') je państwã w [[Azëjô|Azëji]] na półòstrowie [[Anatolëjô|Miészô Azëjô]], a dzélowo téż w [[Eùropa|Eùropie]] ze stolëcą w [[Ankara|Ankarze]]. Eùropejsczi dzél – [[Tracëjô]] robi 3% wiéchrzëznë ë je òddzelony òd azjacczégò dzélu przez [[mòrzé Marmara]] ë zwãżënë [[Bòsfor]] ë [[Dardanele]]. Tëreckô je krôjã sztërzech mòrzów, bò òd nocë òbtôczô jã [[Czôrné Mòrzé]], òd wieczoru [[Egejsczé Mòrzé]] ë [[mòrzé Marmara]], a òd pôłni [[Westrzódzemné Mòrzé]] – zwóné w tërecczim jãzëkù Biôłim Mòrzã. == Galeriô == <gallery> File:Istanbul new mosque.jpg|[[Sztambùl]] File:Anit Kabir (6526103103).jpg|Anıtkabir, [[Ankara]] File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| File:DolmabahceMainGate.JPG| File:İzmir clock tower.jpg| File:Pamukkale00.JPG| File:Eskişehir-Aycan.jpg| File:Antalya falezler.jpg| File:Alanya.jpg| File:Bluemosquefront.jpg| File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Azëjô}} {{Eùropa}} [[Kategòrëjô:Tëreckô| ]] {{Ùzémk artikla}} 1um4vwbn6kahrxc0zen4q5wvmjp2sei 0 4893 193449 192048 2026-04-02T12:25:43Z Iketsi 3254 abo → abò 193449 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|miono=Wspólnota Aùstralëji|gwôsné miono=Commonwealth of Australia|fana=Flag of Australia (converted).svg|miono-genitiw=Aùstralëji|herb=Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|mòtto=fëlëje òficjalné rzëczenié (dôwni Advance Australia)|himn=[[Himn Aùstralëji|Advance Australia Fair]] (Prosperuj, Snożno Aùstralëjô)|na karce=Australia with AAT (orthographic projection).svg|jãzëk=[[anielsczi]] (de facto)|stolëca=Canberra|fòrma państwa=kònstitucëjnô mònarchijô|Mònarcha=[[Karól III]]|Prezydeńt=Samantha Mostyn|Premiéra=Anthony Albanese|wiéchrzëzna=7.692.024 835|procent-wòdë=0,76%|rok=2017|lëdztwò=23.401.892|dëtk=aùstralëjsczi dolar|kòd dëtka=AUD|czasowô cona=+8 do +11|kòd=AU|Internet=.au|aùtowi kòd=AU|telefón=+61}} [[File:Uluru,_helicopter_view,_cropped.jpg|thumb|left|Uluru (Ayers Rock), swiãtô góra abòrigeńskô]] '''Aùstralëjô''' (anielsczi: Commonwealth of Australia) je państwã na [[Aùstralëjô_(kòntinent)|Aùstralëjsczim kòntinence]], Tasmanji i jin. òstrowach Spòkójnégò Òceanu, Aùstralëjô ma też teritoria w Azeji: Òstrów Gòdów i Kòkòsowe Òstrowë i teritorium na Antarktidze). Stolëcą Aùstralëji je gard [[Canberra]], a nôwikszi gard to [[Sydney]]. Jine wiksze gardë Aùstralëji to [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]] i [[Adelaide]]. Aùstralëjô òkrążają dwa òceanë: òd nordë i pòrénkù [[Spòkójny Òcean]], a òd pôłniô i zôpadu [[Jindijsczi Òcean]]. Państwa w blëze to [[Papua Nowô Gwinëjô]], [[Jindonezjô]] i [[Pòrënkòwi Timor]] na nordë; [[Òstrowë Solomona]] i [[Vanuatu]] na nordë i pòrénkù; i [[Nowô_Zelandzkô|Nowô Zelandzkô]] na pòrénkù pôłniôwem. Dzele Aùstralëji to krezowe teritoria: Nowô Pôłniôwô Walijô, Wiktoria, Pôłniôwô Aùstralëjô, Queensland, Zôpadnô Aùstralëjô, Nordowe Teritorium, Òstrowë Tasmanija i Arnhem Land. Pòpùlacjô wielëna lëdztwa to 23.401.892 (stój na 2017)<ref>[http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/ Census AUS id 036]</ref>. Australejo to dawni beła kolonija [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britaniji]], z chtërną dali ma dzysdnowo Commonwealth (gòspòdarczô spóldnota), i temu przédnik kraju to formalnie je dali anielsczi mònarcha i generalni gubernator anielskiej monarchii na Australije, le wëkònôwczô władza to demokratecznë welowanë aùstralëjsczi premiera i parlament.<ref>[http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f Constitution of Australia 2011: It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia.]</ref> Aùstralëjô je zameszkana przez Abòrigenów, starożetnech aùstralëjsczich lëdzë, od kól 60.000 lat pre kolonizacëjo niderlandzkô i britijskô. Aborigeni brëkuja barni do jagowania [[bumerang]] i mùzycznego jinstrumentu dmùsznego yirdaki ([[didgeridoo]]). Brëkowale tez 250 apartnech karnów jãzekowech. Swiãtô góra abòrigeńskô to czerwiona góra Uluru, po anielsczemu Ayers Rock. == Fauna e flora == W Aùstralëji je baro wiela apartnech zwierzãtów, jako [[koala]], [[kangur]]ë, [[dingo]], [[dzëbôl]], kookaburra (dacelo), [[tasmansczi purtk]] i jin. <br> Z roslen je eukaliptus i tea-tree: herbaciane drzewo. == Miono == Pierszi rezownik europejsczi w Aùstralëjô to beł Abel Tasman z Niderlandzkô, chtëren w 1646 dawa kontinentowi miono Nieuw Holland - Nowo Niderlandzko, i ostrowe Tasmaniji jigo miono.<br> Wiolgô Britanijô dawa kolonji miono Aùstralëjô z łacyńsczego jãzeka ''Terra Australis Incognito'', Zemia Półniowô Nieznanô. == Galerijô == <gallery> File:Didgeridoo_(Imagicity_1070).jpg|Abòrigeńsczi chłop z yirdaki (didgeridoo) File:Sydney_Opera_House_Sails_edit02.jpg|Opera w Sydney File:Koala_and_joey.jpg|[[Koala]] mema i koala dzec File:Sarcophilus_harrisii_taranna.jpg|[[Tasmansczi purtk]] File:Gold_Coast_skyline.jpg|Gard Queensland File:Platypus.jpg|[[Dzëbôl]] File:Kangaroo-in-flight.jpg|Kangur File:Brisbane_May_2013.jpg|Brisbane File:Australia_Cairns_Boomerang.jpg|Bumerangi aborigenscze w Cairns </gallery> == Miona Abòrigeńsczëch plemion w Aùstralëjô == * Murrawarri * Koori (abò Koorie) w New South Wales i Wiktoria (Abòrigeńsczi Wiktoriônie); * Ngunnawal w Aùstralëjsczim Stolecznem Teritorium i New South Wales; * Goorie w South East Queensland i nordowe dzele New South Wales; * Murrdi w Southwest & Central Queensland; * Nyungar w polniowej Western Australia; * Yamatji w centralnej Western Australia; * Wangai w Western Australian Goldfields; * Nunga w polniowej South Australia; * Anangu w nordowej South Australia, i bleze dzele Western Australia i Northern Territorium; * Yapa w zôpadnim Northern Territory; * Arrernte w centralnej Australia; * Yolngu w pòrënkòwim Arnhem Land (NT); * Bininj w zôpadnim Arnhem Land (NT); * Tiwi na òstrów Tiwi kol Arnhem Land. * Anindilyakwa na òstrów Groote Eylandt kol Arnhem Land; * Palawah (abò Pallawah) na Tasmanji == Butnowe lenczi == * [http://www.australia.com/ Tourism Australia] * [http://www.gov.au/ Governments of Australia website] (federal, states and territories) * [https://web.archive.org/web/20201111201936/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/as.html Australia in the World Factbook] == Przëpise == [[Kategòrëjô:Aùstralëjô]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] <references />{{Aùstralëjô i Òceaniô}} [[Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije]] rsbko3an6l3nt5a9nrfnh5wi0ly73gz 193491 193449 2026-04-02T13:43:38Z Iketsi 3254 Galerëjô → Galeriô — RKJ; Słownik polsko-kaszubski Tom I A-M; W jantarowi krôjnie 193491 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|miono=Wspólnota Aùstralëji|gwôsné miono=Commonwealth of Australia|fana=Flag of Australia (converted).svg|miono-genitiw=Aùstralëji|herb=Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|mòtto=fëlëje òficjalné rzëczenié (dôwni Advance Australia)|himn=[[Himn Aùstralëji|Advance Australia Fair]] (Prosperuj, Snożno Aùstralëjô)|na karce=Australia with AAT (orthographic projection).svg|jãzëk=[[anielsczi]] (de facto)|stolëca=Canberra|fòrma państwa=kònstitucëjnô mònarchijô|Mònarcha=[[Karól III]]|Prezydeńt=Samantha Mostyn|Premiéra=Anthony Albanese|wiéchrzëzna=7.692.024 835|procent-wòdë=0,76%|rok=2017|lëdztwò=23.401.892|dëtk=aùstralëjsczi dolar|kòd dëtka=AUD|czasowô cona=+8 do +11|kòd=AU|Internet=.au|aùtowi kòd=AU|telefón=+61 }} [[Òbrôzk:Uluru,_helicopter_view,_cropped.jpg|mały|left|Uluru (Ayers Rock), swiãtô góra abòrigeńskô]] '''Aùstralëjô''' (anielsczi: Commonwealth of Australia) je państwã na [[Aùstralëjô_(kòntinent)|Aùstralëjsczim kòntinence]], Tasmanji i jin. òstrowach Spòkójnégò Òceanu, Aùstralëjô ma też teritoria w Azeji: Òstrów Gòdów i Kòkòsowe Òstrowë i teritorium na Antarktidze). Stolëcą Aùstralëji je gard [[Canberra]], a nôwikszi gard to [[Sydney]]. Jine wiksze gardë Aùstralëji to [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]] i [[Adelaide]]. Aùstralëjô òkrążają dwa òceanë: òd nordë i pòrénkù [[Spòkójny Òcean]], a òd pôłniô i zôpadu [[Jindijsczi Òcean]]. Państwa w blëze to [[Papua Nowô Gwinëjô]], [[Jindonezjô]] i [[Pòrënkòwi Timor]] na nordë; [[Òstrowë Solomona]] i [[Vanuatu]] na nordë i pòrénkù; i [[Nowô_Zelandzkô|Nowô Zelandzkô]] na pòrénkù pôłniôwem. Dzele Aùstralëji to krezowe teritoria: Nowô Pôłniôwô Walijô, Wiktoria, Pôłniôwô Aùstralëjô, Queensland, Zôpadnô Aùstralëjô, Nordowe Teritorium, Òstrowë Tasmanija i Arnhem Land. Pòpùlacjô wielëna lëdztwa to 23.401.892 (stój na 2017)<ref>[http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/ Census AUS id 036]</ref>. Australejo to dawni beła kolonija [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britaniji]], z chtërną dali ma dzysdnowo Commonwealth (gòspòdarczô spóldnota), i temu przédnik kraju to formalnie je dali anielsczi mònarcha i generalni gubernator anielskiej monarchii na Australije, le wëkònôwczô władza to demokratecznë welowanë aùstralëjsczi premiera i parlament.<ref>[http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f Constitution of Australia 2011: It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia.]</ref> Aùstralëjô je zameszkana przez Abòrigenów, starożetnech aùstralëjsczich lëdzë, od kól 60.000 lat pre kolonizacëjo niderlandzkô i britijskô. Aborigeni brëkuja barni do jagowania [[bumerang]] i mùzycznego jinstrumentu dmùsznego yirdaki ([[didgeridoo]]). Brëkowale tez 250 apartnech karnów jãzekowech. Swiãtô góra abòrigeńskô to czerwiona góra Uluru, po anielsczemu Ayers Rock. == Fauna i flora == W Aùstralëji je baro wiela apartnech zwierzãtów, jako [[koala]], [[kangur]]ë, [[dingo]], [[dzëbôl]], kookaburra (dacelo), [[tasmansczi purtk]] i jin. <br> Z roslen je eukaliptus i tea-tree: herbaciane drzewo. == Miono == Pierszi rezownik europejsczi w Aùstralëjô to beł Abel Tasman z Niderlandzkô, chtëren w 1646 dawa kontinentowi miono Nieuw Holland - Nowo Niderlandzko, i ostrowe Tasmaniji jigo miono.<br> Wiolgô Britanijô dawa kolonji miono Aùstralëjô z łacyńsczego jãzeka ''Terra Australis Incognito'', Zemia Półniowô Nieznanô. == Galeriô == <gallery> File:Didgeridoo_(Imagicity_1070).jpg|Abòrigeńsczi chłop z yirdaki (didgeridoo) File:Sydney_Opera_House_Sails_edit02.jpg|Opera w Sydney File:Koala_and_joey.jpg|[[Koala]] mema i koala dzec File:Sarcophilus_harrisii_taranna.jpg|[[Tasmansczi purtk]] File:Gold_Coast_skyline.jpg|Gard Queensland File:Platypus.jpg|[[Dzëbôl]] File:Kangaroo-in-flight.jpg|Kangur File:Brisbane_May_2013.jpg|Brisbane File:Australia_Cairns_Boomerang.jpg|Bumerangi aborigenscze w Cairns </gallery> == Miona Abòrigeńsczëch plemion w Aùstralëjô == * Murrawarri * Koori (abò Koorie) w New South Wales i Wiktoria (Abòrigeńsczi Wiktoriônie); * Ngunnawal w Aùstralëjsczim Stolecznem Teritorium i New South Wales; * Goorie w South East Queensland i nordowe dzele New South Wales; * Murrdi w Southwest & Central Queensland; * Nyungar w polniowej Western Australia; * Yamatji w centralnej Western Australia; * Wangai w Western Australian Goldfields; * Nunga w polniowej South Australia; * Anangu w nordowej South Australia, i bleze dzele Western Australia i Northern Territorium; * Yapa w zôpadnim Northern Territory; * Arrernte w centralnej Australia; * Yolngu w pòrënkòwim Arnhem Land (NT); * Bininj w zôpadnim Arnhem Land (NT); * Tiwi na òstrów Tiwi kol Arnhem Land. * Anindilyakwa na òstrów Groote Eylandt kol Arnhem Land; * Palawah (abò Pallawah) na Tasmanji == Butnowe lenczi == {{Commons}} * [http://www.australia.com/ Tourism Australia] * [http://www.gov.au/ Governments of Australia website] (federal, states and territories) * [https://web.archive.org/web/20201111201936/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/as.html Australia in the World Factbook] == Przëpise == <references /> {{Aùstralëjô i Òceaniô}} [[Kategòrëjô:Aùstralëjô]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] [[Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije]] 4av4ml71y9ggc6517isw53fur3rnmo7 0 5125 193440 192976 2026-04-02T12:11:19Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193440 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Рэспубліка Беларусь | miono = Repùblika Biôłorus | miono-genitiw = Biôłorusczi | fana = Flag of Belarus.svg| herb = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg | na karce = Belarus in Europe.svg| mòtto = - Жыве Беларусь! Žyvie Bielaruś!| jãzëk = [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]], rusczi | stolëca = Mińsk | fòrma państwa = repùblika | Prezydeńt = Alaksandr Łukaszenka | Premiéra = Alaksandr Turczyn| wiéchrzëzna = 207.600 | lëdztwò = 9.485.000 | rok = 2015 | dëtk = biôłorusczi rubel | kòd dëtka = BYN | czasowô cona = +3 | swiãto = [[3 lëpińca]] | himn = Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Беларусь (Dziaržaŭny Himn Respubliki Bielaruś) | kòd = BY | Internet = .by / .бел | telefón = 374 |aùtowi kòd=BY }} '''Biôłorus''' (spòtikô sã téż fòrmë '''Biôłorusjô''', '''Biôłoruskô'''; [[Biôłorusczi jãzëk|biôłor.]] ''Беларусь''), òficjalnô pòzwa: Repùblika Biôłorus (biôłor. Рэспубліка Беларусь) – państwò w pòrénkòwi [[Eùropa|Eùropie]]. Jegò lëdztwò skłôdô 9 mln 485 tës. òsób (stón na pòłowę 2015 rokù), wiéchrzëzna – 207.600 km². Stolëcą i równoczasno nôwiãkszim gardã Biôłorusë jawi sã [[Mińsk]]. Państwòwima jãzëkama są [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]] i [[Rusczi jãzëk|rusczi]]. Biôłorus to państwò ùnitarné, prezydenckô repùblika. 20 lëpińca 1994 stanowiskò prezydenta òbjimnął [[Alaksandr Łukaszenka]], chtëren wëgrôł téż wëbòrë w 2001, 2006, 2010, 2015, 2020 i 2025 rokù. Biôłorus dzeli sã na 6 òbwodów, gard Mińsk mô osoblëwi status „gardu repùblikańsczégò pòdpòrządkòwaniégò”. Pòdług geògraficznégò pòłożeniô Biôłorus leżi w centrum Eùropë. Na nordowim zôpadze greńczë z [[Lëtewskô|Lëtewską]], na zôpadze z [[Pòlskô|Pòlską]], na nordze z [[Łotewskô|Łotewską]], na pòrénkù z [[Ruskô|Ruską]], a na pôłnim z [[Ùkrajina|Ùkrajiną]]. Dëtkã Biôłorusë je [[biôłorusczi rubel]]. == Geògrafiô == === Nôwiãkszé gardë === * [[Òbrôzk:Biélorussie-carte.png|left|thumb|Gardë Biôłorusë]]Mahilou (Mohilewsczi òbwód) * Witebsk (Witebsczi òbwód) * Grodno (Grodzeńsczi òbwód) ** Brest (Brzesczi òbwód) * Bobrujsk * Baranawiczy * Pińsk * Lida * Mołodeczno * Wołkowysk * Nawahrudak * Bjaroza == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{CIS}}{{Eùropa}} [[Kategòrëjô:Biôłorus|!]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] f0ed4t3oxhi0rs2l2hs01eothqnj5r4 0 5306 193507 176976 2026-04-02T16:05:36Z Iketsi 3254 Bùtnowé lënczi 193507 wikitext text/x-wiki '''Gryf''' (pełnô pòzwa „''Gryf. Pismo dla spraw kaszubskich''”; [[Kaszëbsczi jãzëk|kasz.]] „''Grif. Pismiono dlô kaszëbsczich sprôw''”) – jedno z nôwôżniészich pismionów w dzejach kaszëbsczi rësznotë, stwòrzoné w 1908 rokù w Kòscérzënie. Cządnik nen miôł wiôldżi cësk na przińdny rozwój [[Kaszëbskô lëteratura|kaszëbsczi lëteraturë]] i spopularizowanié kaszëbsczi dëchòwi i materialny kùlturë. Załóżcama pismiona bëlë [[Aleksander Majkòwsczi]] i [[Jón Kôrnowsczi]]. Ùdało sã jima ùdostac – na zôczątkù niewiôldżé – karno zdrëszonëch z nima lëdzy, rëchtëjącë pòle dlô pòwstaniô pierszi w dzejach Kaszëb regionalny òrganizacji – [[Towarzëstwò Młodokaszëbów|Towarzëstwa Młodokaszëbów]], do czegò doszło 22 zélnika 1912 rokù<ref name= "Pomerania">Kadzmiérz Óstrowsczi, ''Czegò chcelë Młodokaszëbi'', „Pomerania” 2012, nr 2, s. 45.</ref>. Cządnik béł adresowóny przede wszëtczim do młodégò pòkòleniô pòmòrsczi jinteligencje. Przedstôwiôł z całą òstroscą zagróżbã germanizacji spòlëznë (tikało sã to téż szkólnëch i dëchòwnëch) i wskôzywôł, że mòżna procëmdzejac wënôrodnieniu, retëjącë spôdkòwiznã, rozkòscérzającë i rozwijającë kaszëbską kùlturã<ref name= "Pomerania"></ref>. [[Jón Kôrnowsczi]] pisôł, że zadanim Grifa bëło z jedny stronë „piastowac lëdową kùlturã i zrobic jã spòrą dlô òglowòpòlsczi kùlturë, a z drëdżi stronë terôczasną pòlską kùlturã zrobic kaszëbsczémù lëdowi swójską i przistãpną”<ref>„Gryf” 1911, nr 4–5.</ref>. == Przëpisczi == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.gbc.org.pl/dlibra/publication?id=271&from=&dirids=1&tab=1&lp=1&QI=!35E69CE90E21C55823C647AE4EDD2FFB-10 Numrë pismiona w cyfrowi wersje na stronie Gduńsczi Cyfrowi Biblioteczi] * „Gryf” 1908, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/61930/edition/56773/ * „Gryf” 1921, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65886/edition/60331/ * „Gryf” 1925, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65896/edition/60335/ * „Gryf” 1931, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/59712/edition/53496/ [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota]] qxnysk4r7f89pz8r5aprpt9mjvfv946 193508 193507 2026-04-02T16:06:14Z Iketsi 3254 /* Bùtnowé lënczi */ https://www.bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/results?q=gryf+pismo&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 193508 wikitext text/x-wiki '''Gryf''' (pełnô pòzwa „''Gryf. Pismo dla spraw kaszubskich''”; [[Kaszëbsczi jãzëk|kasz.]] „''Grif. Pismiono dlô kaszëbsczich sprôw''”) – jedno z nôwôżniészich pismionów w dzejach kaszëbsczi rësznotë, stwòrzoné w 1908 rokù w Kòscérzënie. Cządnik nen miôł wiôldżi cësk na przińdny rozwój [[Kaszëbskô lëteratura|kaszëbsczi lëteraturë]] i spopularizowanié kaszëbsczi dëchòwi i materialny kùlturë. Załóżcama pismiona bëlë [[Aleksander Majkòwsczi]] i [[Jón Kôrnowsczi]]. Ùdało sã jima ùdostac – na zôczątkù niewiôldżé – karno zdrëszonëch z nima lëdzy, rëchtëjącë pòle dlô pòwstaniô pierszi w dzejach Kaszëb regionalny òrganizacji – [[Towarzëstwò Młodokaszëbów|Towarzëstwa Młodokaszëbów]], do czegò doszło 22 zélnika 1912 rokù<ref name= "Pomerania">Kadzmiérz Óstrowsczi, ''Czegò chcelë Młodokaszëbi'', „Pomerania” 2012, nr 2, s. 45.</ref>. Cządnik béł adresowóny przede wszëtczim do młodégò pòkòleniô pòmòrsczi jinteligencje. Przedstôwiôł z całą òstroscą zagróżbã germanizacji spòlëznë (tikało sã to téż szkólnëch i dëchòwnëch) i wskôzywôł, że mòżna procëmdzejac wënôrodnieniu, retëjącë spôdkòwiznã, rozkòscérzającë i rozwijającë kaszëbską kùlturã<ref name= "Pomerania"></ref>. [[Jón Kôrnowsczi]] pisôł, że zadanim Grifa bëło z jedny stronë „piastowac lëdową kùlturã i zrobic jã spòrą dlô òglowòpòlsczi kùlturë, a z drëdżi stronë terôczasną pòlską kùlturã zrobic kaszëbsczémù lëdowi swójską i przistãpną”<ref>„Gryf” 1911, nr 4–5.</ref>. == Przëpisczi == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.gbc.org.pl/dlibra/publication?id=271&from=&dirids=1&tab=1&lp=1&QI=!35E69CE90E21C55823C647AE4EDD2FFB-10 Numrë pismiona w cyfrowi wersje na stronie Gduńsczi Cyfrowi Biblioteczi] * https://www.bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/results?q=gryf+pismo&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 * „Gryf” 1908, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/61930/edition/56773/ * „Gryf” 1921, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65886/edition/60331/ * „Gryf” 1925, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65896/edition/60335/ * „Gryf” 1931, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/59712/edition/53496/ [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota]] 9wsquo1pl2kdx99bzv78vg09wc5oirm 193509 193508 2026-04-02T16:07:38Z Iketsi 3254 /* Bùtnowé lënczi */ https://kaszubopedia.pl/index.php/glossary/gryf-pismo/?lang=kk 193509 wikitext text/x-wiki '''Gryf''' (pełnô pòzwa „''Gryf. Pismo dla spraw kaszubskich''”; [[Kaszëbsczi jãzëk|kasz.]] „''Grif. Pismiono dlô kaszëbsczich sprôw''”) – jedno z nôwôżniészich pismionów w dzejach kaszëbsczi rësznotë, stwòrzoné w 1908 rokù w Kòscérzënie. Cządnik nen miôł wiôldżi cësk na przińdny rozwój [[Kaszëbskô lëteratura|kaszëbsczi lëteraturë]] i spopularizowanié kaszëbsczi dëchòwi i materialny kùlturë. Załóżcama pismiona bëlë [[Aleksander Majkòwsczi]] i [[Jón Kôrnowsczi]]. Ùdało sã jima ùdostac – na zôczątkù niewiôldżé – karno zdrëszonëch z nima lëdzy, rëchtëjącë pòle dlô pòwstaniô pierszi w dzejach Kaszëb regionalny òrganizacji – [[Towarzëstwò Młodokaszëbów|Towarzëstwa Młodokaszëbów]], do czegò doszło 22 zélnika 1912 rokù<ref name= "Pomerania">Kadzmiérz Óstrowsczi, ''Czegò chcelë Młodokaszëbi'', „Pomerania” 2012, nr 2, s. 45.</ref>. Cządnik béł adresowóny przede wszëtczim do młodégò pòkòleniô pòmòrsczi jinteligencje. Przedstôwiôł z całą òstroscą zagróżbã germanizacji spòlëznë (tikało sã to téż szkólnëch i dëchòwnëch) i wskôzywôł, że mòżna procëmdzejac wënôrodnieniu, retëjącë spôdkòwiznã, rozkòscérzającë i rozwijającë kaszëbską kùlturã<ref name= "Pomerania"></ref>. [[Jón Kôrnowsczi]] pisôł, że zadanim Grifa bëło z jedny stronë „piastowac lëdową kùlturã i zrobic jã spòrą dlô òglowòpòlsczi kùlturë, a z drëdżi stronë terôczasną pòlską kùlturã zrobic kaszëbsczémù lëdowi swójską i przistãpną”<ref>„Gryf” 1911, nr 4–5.</ref>. == Przëpisczi == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.gbc.org.pl/dlibra/publication?id=271&from=&dirids=1&tab=1&lp=1&QI=!35E69CE90E21C55823C647AE4EDD2FFB-10 Numrë pismiona w cyfrowi wersje na stronie Gduńsczi Cyfrowi Biblioteczi] * https://www.bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/results?q=gryf+pismo&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 * https://kaszubopedia.pl/index.php/glossary/gryf-pismo/?lang=kk ** „Gryf” 1908, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/61930/edition/56773/ ** „Gryf” 1921, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65886/edition/60331/ ** „Gryf” 1925, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65896/edition/60335/ ** „Gryf” 1931, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/59712/edition/53496/ [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota]] rid6n4qw3jeg1gwk6068gxz0td3b8c8 0 5339 193450 183004 2026-04-02T12:26:21Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193450 wikitext text/x-wiki {{Wies infobox | Wies=Smôłdzëno | rodzôcz_wsë= | céch_wsë= | ôrt_gminë= | fana_wsë= | kôrta_wsë= | wòjewództwò=pòmòrsczé | kréz=stôłpsczi | gmina=Smôłdzëno | szôłtëstwò= | miejskô= | wiechrzëzna= | gradëN=54 | minutëN=39 | sekùndëN=48 | gradëE=17 | minutëE=12 | sekùndëE=49 | wiżô= | rok= | lëdztwò=984 | gãscëzna= | nr_czér=59 | pòcztowi_kòd=76-214 | reg_tôfla=GSL | SIMC= | szôłtës= | www= | òdjimk=POL SMOŁDZINO - 16 (2).jpg | galerëjô_commons=Category:Smołdzino |}} [[Òbrôzk:Smołdzino (pow. słupski)-ambona.jpg|mały|left|Stôrô kôzalnica w kòscele w Smôłdzënie]] [[Òbrôzk:POL SMOŁDZINO - 16 (3).jpg|mały|left|Smôłdzëno]] '''Smôłdzëno''' – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[stôłpsczi kréz|stôłpsczim krézu]], w [[Gmina Smôłdzëno|gminie Smôłdzëno]], w chtërny czedës mieszkalë [[Słowińcë]]. Òd 1622 rokù to béł spòsób ksyżënë Anë Croy. Tu je kòscół òd 1632 rokù. W lëtersczim dzélu Pòmòrsczi bëł brëkòwóny w liturgiji téż [[kaszëbsczi jãzëk]] ([[Michôł Pontanus]]- Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski, Smołdzyńsczé perykòpë, Strôrokaszëbsczi spiéwnik). Catechism "Wándalski" mògło miec lëchi znaczënk, a "Slowięski" mogło dac pòczątk pòzwie [[Słowińcë]]. Zôpôdnopòmòrsczi biskùpi, czerëjącë sã rësznotą christianiznową i parłãczącë jã z wnożëną nachôdającégò lëdztwa - kòlonizacją na miemiecczim prawie - pierszëznã dôwelë równak miemczëznie. == Lëteratura == * [[Aleksander Hilferding]], Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря, Sankt-Petersburg 1862 (wyd. polskie Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. Nina Perczyńska, oprac. Jerzy Treder, Gdańsk 1989, ISBN 83-85011-57-9) == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/914 2.) ''Smołdzino'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] [[Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno]] 9o5dkwl2jly8t0ogynmza7hqlhmtak5 0 5360 193448 191738 2026-04-02T12:24:08Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193448 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Gdunsk_5.jpg|mały|Katédra w Òlëwie, môl pòchòwaniô ksyżeców [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòrénkòwi Pòmòrsczi]]]] [[Òbrôzk:Plaque with Lord's Prayer in Kashubian language in Oliva Cathedral in Gdańsk.jpg|mały|250px|[[Òjcze Nasz]] pò kaszëbskù na pamiątkòwi tôfli w katédrze w Òlëwie]] '''Òlëwa''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Oliwa'', [[miemiecczi jãzëk|miem.]] ''Oliva'') – to je dzys dzél [[Gduńsk]]a. Tu je archikatédra - môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi. Òni tu mają stôrodôwny, czôrny grobówc. Dzys [[archikatédra gduńskô]] to je nôwôżniszi stôrodôwnota Òlëwë. Ten pòcëstersczi kòscół Swiãti Trójcë, Nôswiãtszi Marii Panienczi i swiãtégò Bernata je swiątnicą bazylikòwégò ôrtu. Zachòwało sã tuwò bòkadné wëpòsażenié (XVII–XVIII st.), w tim òrganë (XVIII st.). W 1186 rokù [[Sambòr I]] sprowadzył tu cëstersczich klôsztorników z Kòlbacza ([[Zôpadnô Pòmòrskô]]). Tu w cëstersczim klôsztorze [[3 maja]] 1660 rokù béł pòdpisóny spòkój òlëwsczi. W archikatédrze są pòrtretë achtnionëch przez [[Kaszëbi|Kaszëbów]] ksyżëców np. [[Swiãtopôłk II|Swiãtopôłka II]]. Òd [[1831]] rokù béł to parafialny kòscół, w [[1925]] rokù stôł òn sã katédrą, òd [[1976]] rokù miéjszą bazyliką, a òd [[1992]] rokù je to archikatédra. W katédrze wôrt je pòsłëchac mùzyczi stôrëch òrganów. == Rozmajitoscë == [[Aleksander Majkòwsczi]] napisôł, że Remùs miôł taczi nakôz: "Do Òliwë kòżdi [[Kaszëba]], chòc le rôz jeden w żëcu, òdbëc pòwinien pielgrzimkã, bë sã pòmòdlëc na grobach ksążąt kaszëbsczich. (...)." <center> <gallery> Swantopolk II, Duke of Pomerania.PNG|[[Swiãtopôłk II]] Mestwin I, Duke of Pomerania.PNG|[[Mscëwòj I]] Oliwa Cathedral in Gdańsk068.JPG|[[Grif]] </gallery> </center> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/798 Oliwa w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://www.dawnaoliwa.pl/opisy/katedra/cyfry/03/index.html Kòss] * [http://viaf.org/viaf/237709167 VIAF] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/758 (pl)] * [http://polona.pl/item/274007/52/ 1886 (pl)] * [https://web.archive.org/web/20201001193336/http://www.dawnaoliwa.pl/opisy/katedra/wiklerz_1616_dawid_konarski.html pòcëstersczé pismiono z 1616 rokù]{{Ùzémk artikla}} [[Kategòrëjô:Gduńsk]] 4nqtnumu1imn1ypsr8oid7emclsk12z 0 6208 193470 172821 2026-04-02T12:46:02Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193470 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:ORP-Kaszub-(korweta)-sylwetka.jpg|mały|ORP ''Kaszub'']] '''ORP Kaszub''' – to je pòlskò kòrwéta, na służbie òd 1987 rokù. Òna je zbùdowónô w òkrãtowni w [[Gduńsk]]ù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.mw.mil.pl/index.php?akcja=kaszub [[Kategòrëjô:Gduńsk]] {{Ùzémk artikla}} io7v2jmkvare4q6kqjqrt2cx691a5c2 0 6268 193466 181172 2026-04-02T12:41:57Z Iketsi 3254 )- → ) – 193466 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Der Lachs Danziger Goldwasser.jpg|mały|Gduńskô wódka]] '''Gduńskô wódka''' ([[miemiecczi jãzëk|miem.]] ''Danziger Goldwasser'') – to szlachetny trënk ze [[Złoto|złotã]]. Jak pisôł [[Aleksander Majkòwsczi]] Trąba i [[Żëcé i przigòdë Remùsa|Remùs]] pilë ten likér ''jakò léczi na ùrzas tu na tim Glónkù". Òd kùńca drëdżi swiatowi wòjnë ''Goldwasser'' ju nie je robiony w [[Gduńsk]]ù (jak to bëło rëchli). == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Gduńsk]] nwe0ea2pnic8tbf3614qomxqkoovsmm 0 6577 193464 188922 2026-04-02T12:40:14Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193464 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Citrine Wagtail (Motacilla citreola)- Breeding Male of calcarata race at Bharatpur I IMG 5752.jpg|mały|Cytrónowô plëszka]] [[Òbrôzk:Motacilla citreola citreola MHNT.ZOO.2010.11.203.20.jpg|mały|''Motacilla citreola citreola'']] '''Cytrónowô plëszka''' (''Motacilla citreola'') – môłi ptôch z rodzëznë plëszkòwatëch. Òna żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ptôchë]] {{Ùzémk artikla}} f09e8saq1hbybme9ukzm5bwjcacod4m 0 6591 193510 184077 2026-04-02T16:59:07Z Iketsi 3254 +Òbaczë téż 193510 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Stary pies.jpg|thumb|Òwczôrk miemiecczi]] '''Tósz''' (abò '''domôcy pies'''; [[Łacyńsczi jãzëk|łac.]] ''Canis lupus f. familiaris syn. Canis familiaris'', ''Canis lupus familiaris'') – rabùszny susk z rodzëznë psowatëch, òbłaszczëwiony òtrok [[Szary wilk|szarégò wilka]]. Òd czasu òbswòjeniô pòwstało wiele ôrtów tószów, chtërne mòcno jinaczą sã czej chòdzy ò mòrfòlogiã i ùżëtkòwé znanczi. Żle to jidze ò ùżëtkòwé znanczi tósz mòże bëc brëkòwóny jakò: * tósz òbronny: òwczôrk miemiecczi, rottweiler, doberman; * tósz jachtarsczi: pointer, wyżłë, ògarë, chartë; * tósz pasterszczi: border collie, welsh corgi, òwczôrk australijsczi, kelpie; * tósz òpiekùn; * tósz retôrz; * tósz szandarzën: òwczôrk miemiecczi, sznaucer. == Òbaczë téż == * [[Jôpscownik]] * [[Klatôk]] * [[Ratler]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Psë]] p1cacbzbrxm9mucoidsod5uft5dnod0 0 6610 193452 193087 2026-04-02T12:28:34Z Iketsi 3254 abo → abò 193452 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Wejscie do Gryfa.jpg|mały|Bunker zrobiony pòdług stôrégò mòdła]] [[Òbrôzk:Redkowice12.JPG|mały|]] '''Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif" (''[[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski'')''' – to bëła wòjskòwô òrganizacëjô òb czas [[II Swiatowi Wòjna|II Swiatowi Wòjnë]]. W rësznoce zatôrczënkù òna bëła na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] nômòcniészą òrganizacją i bëło w ni wiele [[Kaszëbi|Kaszëbów]]. Z pòczątkù òna zwała sã [[Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Kaszëbsczi Grif"|„Kaszëbsczi Grif”]], a pòtemù „Pòmòrsczi Grif”. Ji ùtwórcą béł szkólny Józef Dambek, a prowôdnikã ks. płk [[Józef Wrëcza]]. Pò II swiatowi wòjnie z „Pòmòrsczégò Grifa” mógł jidz np. do [[Òbëwatelskô Milicjô|Òbëwatelsczi Milicje]]. Ò ùcemiãgach żëcô i biôtczi Kaszëbów, wcygniątëch do Rzeszë, a chtërny miele — w krótczim czasu — bëc zgermanizowóny, w całoscë zeswiôdczô to, że wiele, żebë retac żëcé, ucékało do Generalnégò Gùbernatorztwa abò bënë [[Miemieckô|Miemców]]. W òstatnym czãdze wòjnë Kaszëbów òbjimnãłë colemało tragedie sparłãczoné z wmaszérowanim Czerwiony Armie, w nym gwôłtë i wëwôżanié bënë [[Ruskô|Rusczi]], czasã za Ùral, na [[Sybiriô|Sybiriã]], skądka wiele ju nie przëszło nazôt. Trôfiało sã to òsoblëwie młodim lëdzóm, w tim téż bëtnikóm rësznotë zatôrczënkù. W 1949 rokù Ùrząd do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù w Gdinie jinteresowało co robią dôwny nôleżnicë „Pòmòrsczégò Grifa". == Rozmajitoscë == Ò "Grifie" i [[Stutthof]]ie napisôł [[Francyszk Grucza]] tak: "..., czej w akcji "Grifa" szedł w lëft jeden z wòjnowëch òkrãtów pòdwòdnëch (...). Za to wiele lëdzy pòzamklë." == Lëteratura == * F. Grëcza: Rëbacczi syn [w]:E. Pryczkowski, "Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy", Banino 2008, s. 145 * G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota]] {{Ùzémk artikla}} qdpmaz8kywhmsjole8xirqbzqrxkv4v 0 6996 193461 126122 2026-04-02T12:37:52Z Iketsi 3254 )- → ) – 193461 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:Alauda arvensis Linnaeus 1758.jpg|mały|Pólny skòwrónk]] ''''Skòwrónk''''(Alauda arvensis) – ptôch z rodzëznë ''skòwrónczi'' z rédżi ''wróblowé'' == Wëstãpianié == Gniazdëje na pòlach i òtemkłëch terenach òd [[Europa|Europë]] i nôrdowëch grańców [[Afrika|Africzi]], przez Azëjô, pò nordóstową [[Syberia|Sybirëjã]] i [[Chinë]]. Pòpùlacje nordowi i wschòdni migrëją na zëmã na pôłnié. == Wiôlgòsc i wôga == Długòsc cała: 18 cm. Wôga:29-51 g. == Pòzdrzatk == Niewiôldżi, bruny ptôch ò trzënórtnëch skrzidłach,môłim kùnôszkù na głowie, dłùdżëch slédnëch pazurach i dosc dłudżim ògònie. Wiérzk cała bruny z cemniészim sztrichaniém; skrzidła i ògón cemnobruny ò biôłëch rańtach; spódk cała żôłtawobiôłi. Nodżi i dzób żôłtawobruny,òczë bruny. == Jôda == Semiona i dzéle roscënów, òwôdë, pajiczi i jinszi bezpôcorniczi. == Rozrôdzanié == Gniôzdo na zemi w sztôłce snôdczi szôlczi, ùkrëté midze kãpamë trôw. Zrobiony je z sëchi trôwë, a ód bëna wëlożony mitkò steblamë. Samnica skłôdô 3-4 zelonkawoszari abò krémòwoszari jaja, gąsto pòkrëti szarobrunëma plachckamë. Wësôdëje je sama przez krótkò 11 dniów. Pisklãta starszi dozérają razã. Młodi òpuszczają gniôzdo, czé minie 9-10 dni. == Spòsób żëcégò == Skòwrónk je znóny z pësznégò spiéwù. Spòtkac gò mòże na òtemkłëch i pòrosłëch trôwama môlach. Je widzóny midzë wësoczima rzmama, ùbrzeżnëma słonëma brëzgawicama i dunama. Nôwicy czasu bawi na zemi, czé szukô żercô. Wëstraszony przëcëskô sã do zemi, a pózni narôz zriwô sã do lecënkù. Samc mòże spiewac w lëfce przez całi rok, z wëjimka dzéle czasë pierzenié sã pòd kunc lata. Ptôch ùnôszô sã pionowo w lëft na zachtną wiżawã, òstôje wiszącë na czile minut, trzepòce skrzidłama i wëléwô ze se strëga głôdczégò, perlowatégò swirgolë. Pòtemù òpôdô pòmalë na dół jaż w kuńcu cëchnie na zemi. == Lëteratura == Zdrzódło: Mini enciklopediô. Ptôchë. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ptôczi]] 8uvy2kptlntrma77wcd25rxn8b49yq1 0 7215 193506 192792 2026-04-02T15:39:54Z Iketsi 3254 +[[Snieżélc]] 193506 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Snow Scene at Shipka Pass 1.JPG|mały]] [[Òbrôzk:Bałwan na Osiedlu Europejskim w Krakowie, 20231204 125808.jpg|mały|[[Snieżélc]]]] [[Òbrôzk:Kot w zimie.jpg|mały|[[Kòt]] òb zëmã]] '''Zëma''' – je jednym z sztërzech [[cządë rokù|cządów rokù]] w rodze, w [[letnô klima|letny klimie]]. Òb zëmã je nôniższô ceplëzna lëftu w całim rokù i dosc wiele òpadu, czãsto zmiarzłégò, a wikszi dzél swiata roscënów i zwiérzãtów je ùspionô. Zwiksza astronomicznô zëma zaczinô sã 22 [[gòdnik]]a, a kùńczi 21 [[strumiannik]]a. Na pôłniu wszëtczi òpisóné dnie i rzôdzëznë są przesunãti ò pół rokù. == Zajãca zémòwé == * [[sónczi]] * [[Lepienié snieżélca]] * [[Kùling]] * [[Pùrdżi]] * [[snowbording]] * [[bobsleje]] == Zwierzãta w lese == * [[Lës]] * [[Szari wilk]] * [[Sarna]] * [[Dzëk]] {{Ùzémk artikla}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] ks83l78dwzpronb2qi8oxatm7p0b1z6 0 7278 193519 190176 2026-04-02T20:22:33Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193519 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk| farwa=000066| farba=ffffff| apartne miono=English| kraj, òbénda1= ''de facto côłi swiat - [[lingua franca]]''| lëczba= kòl kòl 400 milionów ([[rodnô mòwa]]), kòl 700 mln. ([[Drëdżi jãzëk|L2]])| môl=-| rodzëzna= [[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] * [[Germańsczé jãzëczi]] ** [[Zôpadnogermańsczé jãzëczi]] *** [[anglo-frizyjsczé jãzëczi]] *** [[Anielsczé jãzëczi]] **** Anielsczi jãzëk| alfabét= łacëzniany| kraj, òbénda2= [[Wiôlgô Britanijô]], [[Zjednóné Kraje Americzi|USA]], [[Aùstralëjô]], [[Kanada]] ë 55 jinszych| agencëjô=| iso1=en| iso2=eng| iso3=eng| sil=ENG| kòd=en| znankównik=Anielskô| jãzëk=anielsczi|znankòwnik2=anielsczégò }} '''Anielsczi jãzëk''' (''English, the English language'') – jãzëk z zôpadnégò karna rodzëznë germańsczich jãzëków, rodny dlô kòl 370 miliónów lëdzy<ref>[https://www.ethnologue.com/language/eng ''English'' na starnie Ethnologue]</ref>. Je ùrzãdnym jãzëkã w 59 państwach, m. jin. w [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]], [[Aùstralëjô|Aùstralii]], [[Kanada|Kanadze]]. Nôwôżniészi dzysdzéń midzënôrodny jãzëk (''[[lingua franca]]''), co je skùtkã kòlonialny politiczi Britijsczégò Jimperium w XIX st. i wiôldżégò swiatowégò znaczënkù [[Zjednóné Kraje Americzi|USA]] w XX i XXI st. [[Òbrôzk:Anglospeak (subnational version).svg|mały|center|upright=2|Teritoria, w chtërnëch anielsczi je ùrzãdowim jãzëkã abò rodną mòwą wikszoscë lëdztwa]] == Bëtnota jãzëka == [[:en:List_of_countries_and_territories_where_English_is_an_official_language#Sovereign_states|''Lësta państw z anielsczim jakò ùrzãdnym jãzëkã (pò anielskù)'']] Anielsczi jãzëk pò II swiat. wòjnié òstôł globalnym jãzëkã. Je to jãzëk biznésòwych jinteresów ë midzënôrodnych relacëji. Je [[Robòczi jãzëk|robòczym jãzëkã]] wilu firm ë òrganizacëji np. [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczéj Ùnji]] (''de facto''; de iure je 24 ùrzãdnych j.) == Przëpisczi == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi]] m25y37es1f7thqvmqaojf2him7cwm4c 0 7307 193489 188827 2026-04-02T13:28:07Z Iketsi 3254 Òbôczë téż 193489 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Map-Hispanophone World.svg|mały|upright=2]] '''Szpańsczi jãzëk''' (''idioma español'') - to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w [[Szpańskô|Szpańsce]] i jinëch państwach. == Òbôczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Katalońsczi jãzëk]] * [[Francësczi jãzëk]] [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} kqj5bicoj4swcte4xo2mdnb68mjoe2d 0 7308 193484 189156 2026-04-02T13:21:53Z Iketsi 3254 Òbôczë téż, Przëpisë, Bùtnowé lënczi 193484 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Countries where French is an official language.svg|right|frameless|upright=2]] '''Frańcësczi jãzëk''' (''français, la langue française'') – to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w [[Francëjô|Frańcji]], [[Kanada|Kanadze]] i jinëch państwach. == Òbôczë téż == * [[Mònegasczi jãzëk]] * [[Katalońsczi jãzëk]] * [[Italsczi jãzëk]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} abvkb7zrrgsbx6i5w5ojq96dyeaq105 0 7309 193460 192790 2026-04-02T12:36:52Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193460 wikitext text/x-wiki '''Italsczi jãzëk''' (''lingua italiana, italiano'') – to je jãzëk ùrzãdny w [[Italskô|Italsce]] i jinëch państwach.<ref>Berloco 2018</ref> [[Òbrôzk:Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|mały|Ôdryncznie pisane kursy we italijańskij szkole (XX XXI stolecie)]] == Lëteratura == * Berloco, Fabrizio (2018). [https://books.google.de/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu]. ISBN 978-8894034813. * Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi. Milan: Garzanti. * Berruto, Gaetano (1987). Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo. Roma: Carocci. == Òbaczë téż == * [http://it.wikipedia.org/ Italskô Wikipedijô] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} 8evj9akdwofp7oxfnfkf5mbcwkq14eb 193487 193460 2026-04-02T13:24:59Z Iketsi 3254 Òbaczë téż 193487 wikitext text/x-wiki '''Italsczi jãzëk''' (''lingua italiana, italiano'') – to je jãzëk ùrzãdny w [[Italskô|Italsce]] i jinëch państwach.<ref>Berloco 2018</ref> [[Òbrôzk:Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|mały|Ôdryncznie pisane kursy we italijańskij szkole (XX XXI stolecie)]] == Lëteratura == * Berloco, Fabrizio (2018). [https://books.google.de/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu]. ISBN 978-8894034813. * Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi. Milan: Garzanti. * Berruto, Gaetano (1987). Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo. Roma: Carocci. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Francësczi jãzëk]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://it.wikipedia.org/ Italskô Wikipedijô] [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} 4f4wwt6srdc7rzuxo46847q9karvpka 193495 193487 2026-04-02T13:56:36Z Iketsi 3254 Òbaczë téż <> Lëteratura 193495 wikitext text/x-wiki '''Italsczi jãzëk''' (''lingua italiana, italiano'') – to je jãzëk ùrzãdny w [[Italskô|Italsce]] i jinëch państwach.<ref>Berloco 2018</ref> [[Òbrôzk:Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|mały|Ôdryncznie pisane kursy we italijańskij szkole (XX XXI stolecie)]] == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Francësczi jãzëk]] == Lëteratura == * Berloco, Fabrizio (2018). [https://books.google.de/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu]. ISBN 978-8894034813. * Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi. Milan: Garzanti. * Berruto, Gaetano (1987). Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo. Roma: Carocci. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://it.wikipedia.org/ Italskô Wikipedijô] [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} 1anpaziu5x2c9x8cfns5e3xn4i1wr7v 0 7886 193500 191286 2026-04-02T14:01:20Z Iketsi 3254 == Òbôczë téż == * [[Talôr]] 193500 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="background:#f9f9f9; font-size:95%; width:300px; float:right" |- ! colspan="2" |<big>Euro</big> |- | [[Państwò]] || [[Eùro Zona]], [[Andorra]], [[Mònakò]], [[San Marino]], [[Watikan]], [[Czôrnogóra]], [[Kòsowò]] |- | [[Kòd ISO]] || [[EUR]] |- | [[Céch]] || [[€]] |- | [[Banknotë]] || 5, 10, 20, 50, 100, 200 € |- | [[Mònetë]] || 1, 2, 5, 10, 20, 50 c; 1, 2 € |- | Pòdzelenié || 1 € = 100 [[cent]] |- | [[Jinflacëjô]] || 5,1% <small>(stëcznik 2022)</small> |} '''Eùro''' (EUR, €) - to je eùropejsczi dëtk w 26 państwach: [[Aùstriô]], [[Belgijskô]], [[Bùłgariô]], [[Chòrwackô|Chòrwacją]], [[Cyper]], [[Estóńskô]], [[Fińskô]], [[Francëjô]], [[Greckô]], [[Irlandëjô]], [[Italskô]], [[Lëtewskô]], [[Luksembùrskô]], [[Łotewskô]], [[Malta]], [[Miemieckô]], [[Néderlandzkô]], [[Pòrtugalskô]], [[Słowackô]], [[Sloweńskô]] i [[Szpańskô]]. W krôjach nie-EÙ z ùmòwą [[Andorra]], [[Watikan]], [[San Marino]], [[Mònakò]] ë bez-ùmòwë [[Czôrnogóra|Czórnogóra]] ë [[Kòsowò]]. == Òbôczë téż == * [[Talôr]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B.htm Eùro] ([[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]]) ([[Anielsczi jãzëk|anielsczi]]) {{stub}} {{Eùro}} [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] lyly1lf55mts4rgx4r5nca0fi19v7lh 193502 193500 2026-04-02T14:03:39Z Iketsi 3254 /* Òbôczë téż */ * [[Wëdôwkòwi dëtk]] 193502 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="background:#f9f9f9; font-size:95%; width:300px; float:right" |- ! colspan="2" |<big>Euro</big> |- | [[Państwò]] || [[Eùro Zona]], [[Andorra]], [[Mònakò]], [[San Marino]], [[Watikan]], [[Czôrnogóra]], [[Kòsowò]] |- | [[Kòd ISO]] || [[EUR]] |- | [[Céch]] || [[€]] |- | [[Banknotë]] || 5, 10, 20, 50, 100, 200 € |- | [[Mònetë]] || 1, 2, 5, 10, 20, 50 c; 1, 2 € |- | Pòdzelenié || 1 € = 100 [[cent]] |- | [[Jinflacëjô]] || 5,1% <small>(stëcznik 2022)</small> |} '''Eùro''' (EUR, €) - to je eùropejsczi dëtk w 26 państwach: [[Aùstriô]], [[Belgijskô]], [[Bùłgariô]], [[Chòrwackô|Chòrwacją]], [[Cyper]], [[Estóńskô]], [[Fińskô]], [[Francëjô]], [[Greckô]], [[Irlandëjô]], [[Italskô]], [[Lëtewskô]], [[Luksembùrskô]], [[Łotewskô]], [[Malta]], [[Miemieckô]], [[Néderlandzkô]], [[Pòrtugalskô]], [[Słowackô]], [[Sloweńskô]] i [[Szpańskô]]. W krôjach nie-EÙ z ùmòwą [[Andorra]], [[Watikan]], [[San Marino]], [[Mònakò]] ë bez-ùmòwë [[Czôrnogóra|Czórnogóra]] ë [[Kòsowò]]. == Òbôczë téż == * [[Talôr]] * [[Wëdôwkòwi dëtk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B.htm Eùro] ([[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]]) ([[Anielsczi jãzëk|anielsczi]]) {{stub}} {{Eùro}} [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] oii22wqelbdc77worriipe1evolbpbz 0 7914 193467 184783 2026-04-02T12:42:36Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193467 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Czarna Dąbrowa (pow bytowski)-domy.jpg|mały|]] '''Czôrnô Dąbrowa''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Czarna Dąbrowa'', [[miemiecczi jãzëk|miem.]] ''Czarndamerow'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[gmina Stëdzéńce|gminie Stëdzéńce]]. W ti wsë tacył sã przed Miemcama ks. płk. [[Józef Wrëcza]], jeden z przédników òrganizacje - [[Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif"]]. Dzysô gbùrstwò Żmùda Trzebiatowsczich, ù chtërnich biwôł, stoji w [[Mùzeùm - Kaszëbsczi Etnograficzny Park miona Téòdorë i Izydora Gùlgòwsczich we Wdzydzach|skansenie]] we Wdzydzach. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/738 2.) ''Czarna-dąbrowa'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] [[Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce]] {{Ùzémk artikla}} 7zxan1fsg6zyvtb5km85ymt0lzfkuqr 0 8128 193501 163768 2026-04-02T14:01:49Z Iketsi 3254 == Òbôczë téż == * [[Eùro]] 193501 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Półtalar gdański 1577r Talleman.jpg|mały|Gduńsczi półtalôr z 1577 rokù]] '''Talôr''' – wiôlgô strzébrznô [[mònéta]] (strzébrzny dëtk) ò zacht wôrtnoce. Òd kùńca XV stalata gò emitowele. Znòny je [[Gduńsk|gduńsczi]] talôr z [[1577]] rokù. == Òbôczë téż == * [[Eùro]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] [[Kategòrëjô:Gduńsk]] {{Ùzémk artikla}} ch5v9dc864a0kat8wwd8hdu717koi9a 193504 193501 2026-04-02T14:04:21Z Iketsi 3254 /* Òbôczë téż */ [[Wëdôwkòwi dëtk]] 193504 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Półtalar gdański 1577r Talleman.jpg|mały|Gduńsczi półtalôr z 1577 rokù]] '''Talôr''' – wiôlgô strzébrznô [[mònéta]] (strzébrzny dëtk) ò zacht wôrtnoce. Òd kùńca XV stalata gò emitowele. Znòny je [[Gduńsk|gduńsczi]] talôr z [[1577]] rokù. == Òbôczë téż == * [[Eùro]] * [[Wëdôwkòwi dëtk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] [[Kategòrëjô:Gduńsk]] {{Ùzémk artikla}} ny1oyxf6snrflvdhnk4cjwy7cjtwt1p 0 8149 193503 174083 2026-04-02T14:04:02Z Iketsi 3254 Òbôczë téż 193503 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:PL1grosz1932.jpg|mały|1 [[grosz]] z 1932 rokù]] '''Wëdôwkòwi dëtk''' - [[mònéta]] ò môłi wôrtnoce. Wiele razy w państwie to je 1/100 pòjedinczi mònetë. W Pòlsce òd 1924 roku to je 1 [[grosz]] = 1/100 [[zł]], a np. w II swiatowi wòjnie na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] béł 1 fenig. == Òbôczë téż == * [[Talôr]] * [[Eùro]] [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] {{Ùzémk artikla}} 1wknqvqins30io2p5heyqhc7d0gsbdi 193505 193503 2026-04-02T14:04:52Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193505 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:PL1grosz1932.jpg|mały|1 [[grosz]] z 1932 rokù]] '''Wëdôwkòwi dëtk''' – [[mònéta]] ò môłi wôrtnoce. Wiele razy w państwie to je 1/100 pòjedinczi mònetë. W Pòlsce òd 1924 roku to je 1 [[grosz]] = 1/100 [[zł]], a np. w II swiatowi wòjnie na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] béł 1 fenig. == Òbôczë téż == * [[Talôr]] * [[Eùro]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] {{Ùzémk artikla}} 1phgq09ueuzchfux0dpr3qxxx581exx 0 8580 193473 165394 2026-04-02T12:47:41Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193473 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Arctostaphylos-uva-ursi.JPG|mały|Lékarskô błotnica]] '''Lékarskô błotnica''' (''Arctostaphylos uva-ursi'' (L.) Spreng.) – to je czerzk (roscëna) z rodzëznë wrzosowatëch (''Ericaceae'' Juss.). Òna roscë m. jin na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] {{Ùzémk artikla}} mueehf04anwpihfm6g05xabp0vn0pmz 0 9050 193526 188927 2026-04-02T20:25:56Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193526 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Anthus triviallis (Marek Szczepanek).jpg|mały|Lesny piekùt]] [[Òbrôzk:Tree_Pipit_(Anthus_trivialis)_(W1CDR0001425_BD8).ogg|mały]] [[Òbrôzk:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.18.jpg|mały|''Cuculus canorus canorus'' + ''Anthus trivialis'']] [[Òbrôzk:Anthus trivialis trivialis MHNT.ZOO.2010.11.204.26.jpg|mały|''Anthus trivialis trivialis'']] '''Lesny piekùt''' (''Anthus trivialis'') – môłi ptôch z rodzëznë plëszkòwatëch. Òn żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] ë tu mòże miec gniôzdo. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ptôchë]] {{Ùzémk artikla}} 1984e8dbya3jy8fw4cmjvdvemy5weuu 0 9343 193496 168950 2026-04-02T13:57:19Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193496 wikitext text/x-wiki '''Gòspòdarzeniowô kriza''' – to je to ekònomicznô rzôdzëzna w gòspòdarzënkù. W [[Pòlskô|Pòlsce]] bëła takô kriza np. w latach 1929–1935. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bankier.pl/wiadomosc/Czy-Polsce-grozi-kryzys-gospodarczy-1669395.html] [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] {{Ùzémk artikla}} hta9wmv45zhml9tshvhsuebtn4dq1r7 193497 193496 2026-04-02T13:57:30Z Iketsi 3254 -[] 193497 wikitext text/x-wiki '''Gòspòdarzeniowô kriza''' – to je to ekònomicznô rzôdzëzna w gòspòdarzënkù. W [[Pòlskô|Pòlsce]] bëła takô kriza np. w latach 1929–1935. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.bankier.pl/wiadomosc/Czy-Polsce-grozi-kryzys-gospodarczy-1669395.html [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] {{Ùzémk artikla}} g3f0im6ndkxbn2khzji2o3egmp4w906 193499 193497 2026-04-02T14:00:32Z Iketsi 3254 == Òbôczë téż == * [[Ekònomijô]] 193499 wikitext text/x-wiki '''Gòspòdarzeniowô kriza''' – to je to ekònomicznô rzôdzëzna w gòspòdarzënkù. W [[Pòlskô|Pòlsce]] bëła takô kriza np. w latach 1929–1935. == Òbôczë téż == * [[Ekònomijô]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.bankier.pl/wiadomosc/Czy-Polsce-grozi-kryzys-gospodarczy-1669395.html [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] {{Ùzémk artikla}} 0sv03h1i9c2j7gyjj1aqm72ga46ce2k 0 9352 193511 173675 2026-04-02T17:00:04Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193511 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Short-haired-Dachshund.jpg|250px|mały|Jôpscownik]] '''Jôpscownik''' – to je jedna z rasów [[Pies|psów]]. Midzë nima je krótkòwłosowi jôpscownik. == Òbaczë téż == * [[Tôsz]] * [[Klatôk]] * [[Ratler]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Rasë psów]] {{Ùzémk artikla}} 61tv9aj0hy1wjlst5dph2ay4czc9hum 193515 193511 2026-04-02T17:01:28Z Iketsi 3254 [[Tósz]] 193515 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Short-haired-Dachshund.jpg|250px|mały|Jôpscownik]] '''Jôpscownik''' – to je jedna z rasów [[Pies|psów]]. Midzë nima je krótkòwłosowi jôpscownik. == Òbaczë téż == * [[Tósz]] * [[Klatôk]] * [[Ratler]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Rasë psów]] {{Ùzémk artikla}} r7yinmboxisvggeyebg1trba5shhpvs 0 9555 193488 187346 2026-04-02T13:27:30Z Iketsi 3254 Òbôczë téż 193488 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Interdiction officielle de la langue catalana 2 avril 1700.jpg|mały|[[Frańcësczi jãzëk|Frańcësczi]] dekret, chtëren zakôzëje katalońską mòwã]] '''Katalońsczi jãzëk''' (kat. ''català'') - to je jeden z romańsczich jãzëków. Pierszim katalońsczim pisôrzã béł Ramon Llull (1232–1315), chtëren w tim jãzëkù pisôł ju w 13. stalatim teologòwé knédżi i romanë. Wiôldżi rozwij katalońsczi lëteraturë béł w 14. i 15. stalatim, czéj zawita ricerskô epika. W 18. stalatim katalońskô mòwa bëła zakôzóny, ale w 19. stalatim ùrosło nowé pòkòlenié, a z nim òdroda, chtërna dostała katalońską kùlturã zôs na eùropejską rówiznã. Òd 1940 rokù katalońskô mòwa bëła znôwù zakôzóny, a gôdóné miało bëc pò szpańskù. Pò latach 1975–1982 przëszła zmiana i katalońsczi jãzëk w [[Katalońskô|Katalońsce]] miéwô sã dobrze. Tu je jegò òbrzészkòwô ùczba. == Òbôczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Francësczi jãzëk]] * [[Szpańsczi jãzëk]] [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} 9r93zhhpitmw1j1kaurez2ja3oek6d8 0 9695 193454 193234 2026-04-02T12:30:11Z Iketsi 3254 abo → abò 193454 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:StationXII.JPG|mały|STACJÔ XII - Pón Jezës ùmiérô na krziżu]] '''Droga Krziżewô''' (abò '''Darga Krziżewô''') – to są w [[Katolëcczi Kòscół|Katolëcczim Kòscele]] pòspólné mòdletwë przë ji stacjach: *STACJÔ I Pón Jezës na smierc przez Piłata skôzóny *STACJÔ II Pón Jezës krziż bierze na remiona *STACJÔ III Pón Jezës pierszi rôz upôdô pòd krziża *STACJÔ IV Pón Jezës spotikô sã ze Swòją Nôswiãtszą Matką *STACJÔ V Szimón z Cyrenë pòmôgô Jezësowi niesc krziż *STACJÔ VI Sw. Werónika océrô Twôrz Panu Jezësowi *STACJÔ VII Pón Jezës drëdżi rôz upôdô *STACJÔ VIII Pón Jezës pòcészô płaczącé niastë *STACJÔ IX Pón Jezës trzecy rôz upôdô *STACJÔ X Pón Jezës z ruchnów wëzeblokłi *STACJÔ XI Pón Jezës przëbiti do krziża *STACJÔ XII Pón Jezës ùmiérô na krziżu *STACJÔ XIII Pón Jezës zjãti z krziża *STACJÔ XIV Pón Jezës do grobù złożony Przë kòżdi Stacji sã mówi: *Ksądz (abò Prowadnik): Tobie kłóniómë sã Christe i błogòsławimë Cebie. *Lëdze: Bò przez swiãti krziż Twój môsz swiat òdkùpiony. *Të, co renë cerpiôł za nas, Jezë Christe zmiłuj sã nad nama! Dzysô wiele razy je jesz: *STACJÔ XV Pón Jezës zmartwëchwstôł == Lëteratura == * [[Eùgeniusz Gòłąbk|E. Gòłąbk]], [[Eugeniusz Prëczkòwsczi|E. Prëczkòwsczi]]: ''Më trzimómë z Bògã'', [[Gduńsk]] 1998, ss. 83 - 97 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] {{Ùzémk artikla}} p2ti8dc3ygk1hcf34mo3zp2kj87xo7s 0 10163 193447 193372 2026-04-02T12:21:47Z Iketsi 3254 - → – 193447 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania <br>Tanzania |miono = Zjednóna Repùblika Tanzanëji |miono-genitiw = Tanzanëji |fana = Flag of Tanzania.svg |herb = Coat_of_arms_of_Tanzania.svg |na karce = LocationTanzania.svg |mòtto = "Uhuru na Umoja" (Wolnota i Zjedniene) |jãzëk = swahili, anielsczi, arabsczi (Zanzibar), Hadzane |stolëca = Dodoma |fòrma państwa = repùblika |Prezydeńt=Samia Hassan Suluhu |Premiéra=Mwigulu Nchemba |wiéchrzëzna = 945,000<ref>[https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/37660.htm Tanzania (11/03)] US Department of State</ref> |procent-wòdë = |lëdztwò = 72,563,780<ref>[https://www.worldometers.info/world-population/tanzania-population/ Tanzania Population] Worldometer</ref>| rok = 2026 |dëtk = Tanzanejsczi szeling | kòd dëtka = TZS |czasowô cona = +3 |swiãto = |himn = Mungu ibariki Afrika |kòd = TZ |Internet = .tz |telefón = 255 }} '''Tanzaniô''' – to je państwò w pòrenkòwi [[Afrika|Africe]], chtërne pòwstôło ze sparłãczenia państwa Tanganika i państwa na òstrowie [[Zanzibar|Zanzibaru]] w 1964 rokù dzãka Juliuszowi Nyerere. Tu je [[Kilimandżaro]], nôwëszô wëszawa Africzi, co ma 5895 m. W Tanzaneji je téż baro wôżny, nôtërny rezerwat Serengeti. Stolëcą je [[Dodoma]], a nôwikszim gardã [[Dar es Salaam]], dôwnô stolëca i pòrt. <gallery mode="packed" caption="Galeriô Tanzanie"> Mount_Kilimanjaro.jpg|Kilimanjaro, nôwëszô wëszawa Africzi Serengeti_sunset-1001.jpg|Zôchòd słuńca nad Serengeti </gallery> <gallery mode="packed"> Giraffes_Arusha_Tanzania.jpg|Nôrodne zwierzãta - żirafë Elephant_and_Kilimanjaro.jpg|Słóń kòl Kilimanjaro </gallery> <gallery mode="packed"> Lioness-in-the-Serengeti.JPG|Lwica Flickr_-_usaid.africa_-_Maza_Wanawake_Kwanza_Growers_Association_(1).jpg|Białczi gburzą </gallery> <gallery mode="packed"> Hadza_montage.png|Lëd Hadza Arusha_Declaration_Monument.jpg|Mònument Arusha Datoga_Children.jpg|Dzecë lëdu Datoga </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowë lënczi == {{Commons}} {{Afrika}} [[Kategòrëjô:Afrika]] {{Ùzémk artikla}} e62wvtwe6wcxqs3l3q5e6hd28ue3v3a 0 10188 193471 187094 2026-04-02T12:46:44Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193471 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Breitblättrige Thymian (Thymus pulegioides)-1.jpg|mały|180px|left|Zwëczajnô macerzónka]] '''Zwëczajnô macerzónka''' (''Thymus pulegioides'' L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë głëszkòwatëch (''Lamiaceae''). M. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] òna rosce. == Lëteratura == * Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s.176 (''Feldthymian''). * Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 160. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf] [[Kategòrëjô:Bòtanika]] {{Ùzémk artikla}} 5yvhoiy4ck5eyji2gujezyn66qpfh0s 193472 193471 2026-04-02T12:46:56Z Iketsi 3254 Òbrôzk 193472 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Breitblättrige Thymian (Thymus pulegioides)-1.jpg|mały|Zwëczajnô macerzónka]] '''Zwëczajnô macerzónka''' (''Thymus pulegioides'' L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë głëszkòwatëch (''Lamiaceae''). M. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] òna rosce. == Lëteratura == * Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s.176 (''Feldthymian''). * Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 160. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf] [[Kategòrëjô:Bòtanika]] {{Ùzémk artikla}} 2gc3h4injfj1w3h8yk6x1tvkfba6i8c 0 10312 193521 190591 2026-04-02T20:24:12Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193521 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819-02.jpg|mały|Słuńce]] '''Słuńce''' ([[łacyńsczi jãzëk|łacyńsczé]] ''Sol'', ''Helius'', [[grecczi jãzëk|grecczé]] ''Ἥλιος'', symbòl: [[Òbrôzk:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) – centralnô gwiôzda [[Słuńcowi Ùstôw|Słuńcowégò Ùstawù]], wkół jaczi krążi [[Zemia]], jinszé planetë tegò ùkładu, karzełkòwi planetë, a téż môłi cała Słuńcowégò Ùstawù. Słuńce skłôdô sã z gòrący plazmë, jaką ùtrzëmiwô grawitacjô i jaką sztôłtëje magneticzné òkrãżé. Słuńce je zwiãksza jidealnie kùlësté<ref>[https://web.archive.org/web/20180917185431/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ ''How Round is the Sun?'']</ref>, mô strzédnicã kòl 1 392 684 km (kòl 109 razy wikszą jak Zemia). Masa słuńca (1,989 ×10³⁰ kg) je kòl 333 tësący razy wikszô niżlë masa Zemi i to je kòl 99,86% całowny masë Słuńcowégò Ùstawù. Kòle trzë czwiôrté masë Słuńca twòrzi wòdzëk, resztã zôs przede wszëtczim hél. Pòòstałi dzél (1,69%, co òdpòwiôdô kòl 5600 masóm Zemi) twòrzą cãższi pierwiôstczi, w tim m. jin. [[krziseń]], [[wãdżel]], [[néón]] i [[żelazło]]. Do Zemi dochôdô słuńcowô energiô baro wôżnô dlô żëcégò na ni. Pòzwë Słuńca w [[Słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczich jãzëkach]], w tim w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim]] i [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim]], wëwòdzą sã òd prasłowiańsczégò słowa *slnъce<ref>Izabela Malmor, ''Słownik etymologiczny języka polskiego'', Warszawa–Bielsko-Biała 2009, s. 376, ISBN 978-83-262-0146-2.</ref>. Słowa krewny kaszëbsczémù „słuńcu” to m. jin. [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczé]] ''сонца'' (sonca), [[Czesczi jãzëk|czesczé]] ''slunce'', [[Rusczi jãzëk|rusczé]] ''солнце'' (sołnce), [[Słowacczi jãzëk|słowaccze]] ''slnko'' i [[Ùkrajińsczi jãzëk|ùkrajińsczé]] ''сонце'' (sonce). Astronomicznym symbòlã Słuńca jawi sã òkrąg z pùnktã we westrzódkù: ☉ (Unicode: 2609). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Słuńcowi Ùstôw|kol=#c0c0ff}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] bsk7vt6sesd6ur0x3vj989bgffs2vtz 0 10385 193456 173227 2026-04-02T12:32:28Z Iketsi 3254 abo → abò 193456 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:Saint John the Evangelist. Engraving by A.H. Payne after C. Wellcome V0032397.jpg|mały|right|Swiãti Jan]] [[Òbrôzk:Johannesevangelie logos.png|mały|Ewanielëjô Jana]] '''Ewanielëjô Jana (J, Jn abò J)''' – jedna z sztërëch [[Ewanielëjów Nowégo Testameńtu]], chterne kòscół uznôł za natchnioné ë wprowadzył do zestôwku krégów Swiętëch Pismión. We wiele razach je jinszô układã i terminologijã a tam sam téż żlë chòdzy ò òpisywóne sprawë, zdarzenia òd pierwszéch trzëch, tj. Ewanielëji [[swiãti Mateusz|Mateusza]], [[swiãti Mark|Marka]] i [[swiãti Łukasz|Łukasza]]. == Czas pòwstaniô == Bëła na Ewanielëjô pisónô jako slédnô spomidzë sztërzech Ewanielëji. Ale nick nóm nie wskôzywô, żebë czas ji pòwstaniô mógł bec przesënięti poza 100 rok po Chr., bo nôstarszi papirus z ji tekstę, co przychodzy z egipscziégò lekcjónôrza liturgicznégò, je napisóny w pierwszëch pôrëdzesąt latach II wieku. == Môl pòwstaniô == Wedle tradycji Ewanielëjô Jana pòwstałô w [[Efez]]ie. == Autor Ewanielëji == Jan, chtëren podle nôstarszi opowiedni je uznôwóny za Autora czwiôrti Ewanielëji, béł sënę Zedebeusza i Salome (Mt 4,21 par.; 27,56; Mk 15,40; 16,1) a bratę Jakuba Starszégò. Nôleżôł nôprzód do karna uczniów Jana Chrzcëcela a potemu Jezësa, i stôł sę – jak on sôm powiôdô – ucznię jacziégò Jezës miłowôł (13,23; 19,26n; 21,7.20) i jacziému, cziej umiérôł na krziżu, oddôł w opiekę swoję Matkę (19,27). Choc Autór czwiôrti Ewanielëji baro dbôł, cobë nie wëjawic swégò miona, postrzédno równak pocwierdzył nę odpowiednią, że to prawie on je umiłowónym ucznię i naocznym swiôdkę słów i czënów Jezësa. Razę z Piotrę ë Jakubę Młodszim béł Jan podpiarą jeruzalemscziégò Koscoła. Béł uczęstnikę pierwszégò jeruzalemscziégò „soboru” (Ga 2,9) i przebiwôł bodôj w Palestinie jaż do żedowsczi wojnë w roku 66/67. Potemu udôł sę do Efezu, dze potkôł go jesz biskup Papiôsz, kòle 96/97 r. == Mësl przewòdniô == Na Ewanielëją Jana skłôdają sę, w całoscë wzyc, opisë cëdów Jezësa („knéga znaków” - dzélëczi: 1-12) ë dzeje Jego męczi („knéga męczi” - dzélëczi: 13-21). Cëda Christusa w ujimnięcym Autora czwiôrti Ewanielëji są nié le faktama historicznyma, ale przede wszëtczim „znakoma”, co poswiôdczają prôwdzëwotę posłaniznë Christusa. Kożde objawienie cëdotwórczi mocë Jezësa je zwóné w Ewanielëji Jana „godzëną Jezësa”. Ale „godzëną Jezësa” abò „czasę Jezësa” w scësłim znaczënku je prawie smierc i odińdzenié, w dobëtny chwale, do Ojca. Wstawioné tam sam w całi Ewanielëji mowë Jezësa są nié leno zestôwkę kôzaniów lëteracko uporządkowónëch, ale one sę ukłôdają jakbë w osóbné teólogiczné traktatë. W Ewanielëji Jana Jezës nijak nie stosëje tak osoblëwëch dlô Synoptików przëpowiôstków. Je za to w czwiôrti Ewanielëji wiele zwëczajnëch obrôzów, co przechôdają tej nisej w alegórëje. Hewo tematë christologiczné, co w nëch mowach Jezësa są nôbarżi znaczącé: Christus je w czwiôrti Ewanielëji zdroję żëwi wodë (dzlk 4), niebieską strawą (dzlk 6), widę swiata (dzlk 9), powstanim z umarłëch i żëcym (dzlk 11). Na symbólika, osoblëwie mocno akcentowónô w zéwiszczach Jezësa, je téż charakteristicznô dlô całi Ewanielëji Jana. Autorowi czwiôrti Ewanielëji szło nôbarżi o to, żebë czëtińcowie jego pismión uwierzëlë w Jezësa Christusa ë nym sposobę zasłużëlë so na wieczé żëcë (20,31). Możemë téż przëjimnąc, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła osoblëwą apologiją (pochwałą, usprawiedlëwienim) Christusa. == Jãzëk == Mownô strona (jęzëk) Janowi Ewanielëji nie wëzdrzi za bogato. Słowizna nie je baro urozajiconô, ukłôd tekstu nié za mocko szëkowny, a môlama nawetka niedbałi. Je tu téż bokadosc semitizmów, bez co niejedny sę nawetk docygelë, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła piérwi w dzélu abò całô napisónô po aramejsku. W Ewanielëji Jana mómë prozę o dokładno unormowóny i akurôtno utrzëmiwóny ritmice. Je przë tim widzec u Autora jego ulunienié jimaniô sę, czasę po pôrë razy nëch samëch pochwôtów do te, żebë nad nima długo meditowac i odkrëwac w nich prôwdë głębi utaconé („duchowô Ewanielëjô”). == Synopticzny Ewanielëje == Przë zestawienim ze synopticznyma Ewanielëjama widzymë, że czwiôrtô Ewanielëjô we wiele rzeczach sę apartni. Jinszé je u Jana samo rozłożenié tekstu o żëcym i dzejanim Jezësa, jinszé są téż pisarzczié sposobë ujimnięcô nëch tematów przez Autora ti tu Ewanielëji. Cziej Synoptików mało czekawi bëtnosc Jezësa w Jeruzalemie ë Jego dzejanié w nym miejsce, Jan przedstôwiô Jezësa przebiwającégò i nauczającégò nôwicy w Jeruzalemie. Cząd publicznégò dzejaniô Jezësa objimô u sw. Jana trzë swięta Paschë (2,13; 6,4; 11,55). == Òbaczë téż == * [[Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza|Ewanielëjô Mateusza]] * [[Ewanielëjô Marka]] * [[Ewanielëjô Łukasza]] * [[Kòscół swiãtégò Jana w Gduńsku]] * [[Papiéż Jón XXIII]] == Bibliografiô == * [[Eùgeniusz Gòłąbk]] (tołmaczenié): "Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk – Pelplin 1993, s. 169-170. [[Kategòrëjô:Swiąti Pismiona]] 8fl84rll0s0r2f1c2939auqzxkdwwim 193457 193456 2026-04-02T12:33:08Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193457 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:Saint John the Evangelist. Engraving by A.H. Payne after C. Wellcome V0032397.jpg|mały|right|Swiãti Jan]] [[Òbrôzk:Johannesevangelie logos.png|mały|Ewanielëjô Jana]] '''Ewanielëjô Jana (J, Jn abò J)''' – jedna z sztërëch [[Ewanielëjów Nowégo Testameńtu]], chterne kòscół uznôł za natchnioné ë wprowadzył do zestôwku krégów Swiętëch Pismión. We wiele razach je jinszô układã i terminologijã a tam sam téż żlë chòdzy ò òpisywóne sprawë, zdarzenia òd pierwszéch trzëch, tj. Ewanielëji [[swiãti Mateusz|Mateusza]], [[swiãti Mark|Marka]] i [[swiãti Łukasz|Łukasza]]. == Czas pòwstaniô == Bëła na Ewanielëjô pisónô jako slédnô spomidzë sztërzech Ewanielëji. Ale nick nóm nie wskôzywô, żebë czas ji pòwstaniô mógł bec przesënięti poza 100 rok po Chr., bo nôstarszi papirus z ji tekstę, co przychodzy z egipscziégò lekcjónôrza liturgicznégò, je napisóny w pierwszëch pôrëdzesąt latach II wieku. == Môl pòwstaniô == Wedle tradycji Ewanielëjô Jana pòwstałô w [[Efez]]ie. == Autor Ewanielëji == Jan, chtëren podle nôstarszi opowiedni je uznôwóny za Autora czwiôrti Ewanielëji, béł sënę Zedebeusza i Salome (Mt 4,21 par.; 27,56; Mk 15,40; 16,1) a bratę Jakuba Starszégò. Nôleżôł nôprzód do karna uczniów Jana Chrzcëcela a potemu Jezësa, i stôł sę – jak on sôm powiôdô – ucznię jacziégò Jezës miłowôł (13,23; 19,26n; 21,7.20) i jacziému, cziej umiérôł na krziżu, oddôł w opiekę swoję Matkę (19,27). Choc Autór czwiôrti Ewanielëji baro dbôł, cobë nie wëjawic swégò miona, postrzédno równak pocwierdzył nę odpowiednią, że to prawie on je umiłowónym ucznię i naocznym swiôdkę słów i czënów Jezësa. Razę z Piotrę ë Jakubę Młodszim béł Jan podpiarą jeruzalemscziégò Koscoła. Béł uczęstnikę pierwszégò jeruzalemscziégò „soboru” (Ga 2,9) i przebiwôł bodôj w Palestinie jaż do żedowsczi wojnë w roku 66/67. Potemu udôł sę do Efezu, dze potkôł go jesz biskup Papiôsz, kòle 96/97 r. == Mësl przewòdniô == Na Ewanielëją Jana skłôdają sę, w całoscë wzyc, opisë cëdów Jezësa („knéga znaków” - dzélëczi: 1-12) ë dzeje Jego męczi („knéga męczi” - dzélëczi: 13-21). Cëda Christusa w ujimnięcym Autora czwiôrti Ewanielëji są nié le faktama historicznyma, ale przede wszëtczim „znakoma”, co poswiôdczają prôwdzëwotę posłaniznë Christusa. Kożde objawienie cëdotwórczi mocë Jezësa je zwóné w Ewanielëji Jana „godzëną Jezësa”. Ale „godzëną Jezësa” abò „czasę Jezësa” w scësłim znaczënku je prawie smierc i odińdzenié, w dobëtny chwale, do Ojca. Wstawioné tam sam w całi Ewanielëji mowë Jezësa są nié leno zestôwkę kôzaniów lëteracko uporządkowónëch, ale one sę ukłôdają jakbë w osóbné teólogiczné traktatë. W Ewanielëji Jana Jezës nijak nie stosëje tak osoblëwëch dlô Synoptików przëpowiôstków. Je za to w czwiôrti Ewanielëji wiele zwëczajnëch obrôzów, co przechôdają tej nisej w alegórëje. Hewo tematë christologiczné, co w nëch mowach Jezësa są nôbarżi znaczącé: Christus je w czwiôrti Ewanielëji zdroję żëwi wodë (dzlk 4), niebieską strawą (dzlk 6), widę swiata (dzlk 9), powstanim z umarłëch i żëcym (dzlk 11). Na symbólika, osoblëwie mocno akcentowónô w zéwiszczach Jezësa, je téż charakteristicznô dlô całi Ewanielëji Jana. Autorowi czwiôrti Ewanielëji szło nôbarżi o to, żebë czëtińcowie jego pismión uwierzëlë w Jezësa Christusa ë nym sposobę zasłużëlë so na wieczé żëcë (20,31). Możemë téż przëjimnąc, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła osoblëwą apologiją (pochwałą, usprawiedlëwienim) Christusa. == Jãzëk == Mownô strona (jęzëk) Janowi Ewanielëji nie wëzdrzi za bogato. Słowizna nie je baro urozajiconô, ukłôd tekstu nié za mocko szëkowny, a môlama nawetka niedbałi. Je tu téż bokadosc semitizmów, bez co niejedny sę nawetk docygelë, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła piérwi w dzélu abò całô napisónô po aramejsku. W Ewanielëji Jana mómë prozę o dokładno unormowóny i akurôtno utrzëmiwóny ritmice. Je przë tim widzec u Autora jego ulunienié jimaniô sę, czasę po pôrë razy nëch samëch pochwôtów do te, żebë nad nima długo meditowac i odkrëwac w nich prôwdë głębi utaconé („duchowô Ewanielëjô”). == Synopticzny Ewanielëje == Przë zestawienim ze synopticznyma Ewanielëjama widzymë, że czwiôrtô Ewanielëjô we wiele rzeczach sę apartni. Jinszé je u Jana samo rozłożenié tekstu o żëcym i dzejanim Jezësa, jinszé są téż pisarzczié sposobë ujimnięcô nëch tematów przez Autora ti tu Ewanielëji. Cziej Synoptików mało czekawi bëtnosc Jezësa w Jeruzalemie ë Jego dzejanié w nym miejsce, Jan przedstôwiô Jezësa przebiwającégò i nauczającégò nôwicy w Jeruzalemie. Cząd publicznégò dzejaniô Jezësa objimô u sw. Jana trzë swięta Paschë (2,13; 6,4; 11,55). == Òbaczë téż == * [[Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza|Ewanielëjô Mateusza]] * [[Ewanielëjô Marka]] * [[Ewanielëjô Łukasza]] * [[Kòscół swiãtégò Jana w Gduńsku]] * [[Papiéż Jón XXIII]] == Bibliografiô == * [[Eùgeniusz Gòłąbk]] (tołmaczenié): "Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk – Pelplin 1993, s. 169-170. [[Kategòrëjô:Swiąti Pismiona]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} feu1r4astkass419ue25z22h8wy0kuf 193458 193457 2026-04-02T12:33:34Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Swiąti Pismiona]] 193458 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:Saint John the Evangelist. Engraving by A.H. Payne after C. Wellcome V0032397.jpg|mały|right|Swiãti Jan]] [[Òbrôzk:Johannesevangelie logos.png|mały|Ewanielëjô Jana]] '''Ewanielëjô Jana (J, Jn abò J)''' – jedna z sztërëch [[Ewanielëjów Nowégo Testameńtu]], chterne kòscół uznôł za natchnioné ë wprowadzył do zestôwku krégów Swiętëch Pismión. We wiele razach je jinszô układã i terminologijã a tam sam téż żlë chòdzy ò òpisywóne sprawë, zdarzenia òd pierwszéch trzëch, tj. Ewanielëji [[swiãti Mateusz|Mateusza]], [[swiãti Mark|Marka]] i [[swiãti Łukasz|Łukasza]]. == Czas pòwstaniô == Bëła na Ewanielëjô pisónô jako slédnô spomidzë sztërzech Ewanielëji. Ale nick nóm nie wskôzywô, żebë czas ji pòwstaniô mógł bec przesënięti poza 100 rok po Chr., bo nôstarszi papirus z ji tekstę, co przychodzy z egipscziégò lekcjónôrza liturgicznégò, je napisóny w pierwszëch pôrëdzesąt latach II wieku. == Môl pòwstaniô == Wedle tradycji Ewanielëjô Jana pòwstałô w [[Efez]]ie. == Autor Ewanielëji == Jan, chtëren podle nôstarszi opowiedni je uznôwóny za Autora czwiôrti Ewanielëji, béł sënę Zedebeusza i Salome (Mt 4,21 par.; 27,56; Mk 15,40; 16,1) a bratę Jakuba Starszégò. Nôleżôł nôprzód do karna uczniów Jana Chrzcëcela a potemu Jezësa, i stôł sę – jak on sôm powiôdô – ucznię jacziégò Jezës miłowôł (13,23; 19,26n; 21,7.20) i jacziému, cziej umiérôł na krziżu, oddôł w opiekę swoję Matkę (19,27). Choc Autór czwiôrti Ewanielëji baro dbôł, cobë nie wëjawic swégò miona, postrzédno równak pocwierdzył nę odpowiednią, że to prawie on je umiłowónym ucznię i naocznym swiôdkę słów i czënów Jezësa. Razę z Piotrę ë Jakubę Młodszim béł Jan podpiarą jeruzalemscziégò Koscoła. Béł uczęstnikę pierwszégò jeruzalemscziégò „soboru” (Ga 2,9) i przebiwôł bodôj w Palestinie jaż do żedowsczi wojnë w roku 66/67. Potemu udôł sę do Efezu, dze potkôł go jesz biskup Papiôsz, kòle 96/97 r. == Mësl przewòdniô == Na Ewanielëją Jana skłôdają sę, w całoscë wzyc, opisë cëdów Jezësa („knéga znaków” - dzélëczi: 1-12) ë dzeje Jego męczi („knéga męczi” - dzélëczi: 13-21). Cëda Christusa w ujimnięcym Autora czwiôrti Ewanielëji są nié le faktama historicznyma, ale przede wszëtczim „znakoma”, co poswiôdczają prôwdzëwotę posłaniznë Christusa. Kożde objawienie cëdotwórczi mocë Jezësa je zwóné w Ewanielëji Jana „godzëną Jezësa”. Ale „godzëną Jezësa” abò „czasę Jezësa” w scësłim znaczënku je prawie smierc i odińdzenié, w dobëtny chwale, do Ojca. Wstawioné tam sam w całi Ewanielëji mowë Jezësa są nié leno zestôwkę kôzaniów lëteracko uporządkowónëch, ale one sę ukłôdają jakbë w osóbné teólogiczné traktatë. W Ewanielëji Jana Jezës nijak nie stosëje tak osoblëwëch dlô Synoptików przëpowiôstków. Je za to w czwiôrti Ewanielëji wiele zwëczajnëch obrôzów, co przechôdają tej nisej w alegórëje. Hewo tematë christologiczné, co w nëch mowach Jezësa są nôbarżi znaczącé: Christus je w czwiôrti Ewanielëji zdroję żëwi wodë (dzlk 4), niebieską strawą (dzlk 6), widę swiata (dzlk 9), powstanim z umarłëch i żëcym (dzlk 11). Na symbólika, osoblëwie mocno akcentowónô w zéwiszczach Jezësa, je téż charakteristicznô dlô całi Ewanielëji Jana. Autorowi czwiôrti Ewanielëji szło nôbarżi o to, żebë czëtińcowie jego pismión uwierzëlë w Jezësa Christusa ë nym sposobę zasłużëlë so na wieczé żëcë (20,31). Możemë téż przëjimnąc, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła osoblëwą apologiją (pochwałą, usprawiedlëwienim) Christusa. == Jãzëk == Mownô strona (jęzëk) Janowi Ewanielëji nie wëzdrzi za bogato. Słowizna nie je baro urozajiconô, ukłôd tekstu nié za mocko szëkowny, a môlama nawetka niedbałi. Je tu téż bokadosc semitizmów, bez co niejedny sę nawetk docygelë, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła piérwi w dzélu abò całô napisónô po aramejsku. W Ewanielëji Jana mómë prozę o dokładno unormowóny i akurôtno utrzëmiwóny ritmice. Je przë tim widzec u Autora jego ulunienié jimaniô sę, czasę po pôrë razy nëch samëch pochwôtów do te, żebë nad nima długo meditowac i odkrëwac w nich prôwdë głębi utaconé („duchowô Ewanielëjô”). == Synopticzny Ewanielëje == Przë zestawienim ze synopticznyma Ewanielëjama widzymë, że czwiôrtô Ewanielëjô we wiele rzeczach sę apartni. Jinszé je u Jana samo rozłożenié tekstu o żëcym i dzejanim Jezësa, jinszé są téż pisarzczié sposobë ujimnięcô nëch tematów przez Autora ti tu Ewanielëji. Cziej Synoptików mało czekawi bëtnosc Jezësa w Jeruzalemie ë Jego dzejanié w nym miejsce, Jan przedstôwiô Jezësa przebiwającégò i nauczającégò nôwicy w Jeruzalemie. Cząd publicznégò dzejaniô Jezësa objimô u sw. Jana trzë swięta Paschë (2,13; 6,4; 11,55). == Òbaczë téż == * [[Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza|Ewanielëjô Mateusza]] * [[Ewanielëjô Marka]] * [[Ewanielëjô Łukasza]] * [[Kòscół swiãtégò Jana w Gduńsku]] * [[Papiéż Jón XXIII]] == Bibliografiô == * [[Eùgeniusz Gòłąbk]] (tołmaczenié): "Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk – Pelplin 1993, s. 169-170. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Swiąti Pismiona]] 1jfbtfbabqfvrp6m0mp0gusutrl6hac 0 10422 193465 187230 2026-04-02T12:41:36Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193465 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:Phalacrocorax carbo Vic.jpg|mały|Phalacrocorax carbo]] '''Chałëpnik, wãgòrznik, szëplôrz, kòrmòrón''', ''Phalacrocorax carbo'' Ptôch wòdny z cémnyma, blós czôrnyma piórama z trochã zelonym a niebiesczim sklëniém.Cało je wedłużony,dzób mòcny z hakòwatim kònca. 4 pólce pòłączony plewa pławną z òstryma pazurama, chtërnyma chwitô sã gałązów. W ùszłoscë chałëpników bëło mniéj, a żëłë leno na sztrądze Bôłtu. Òb 30 lat je iich corôz to wiãcy a terôz są też na sztrądze jezór. Tak je dlôte, że w jezorach òb lëdzką dzejacelnosc, pòjawiło sã wiele małé rëbë. A te je tak, je żercy są ptôchë. To je dokóz, że kóżdi skùtk mô swòjã przëczënã, że lëdzczé wtrącywanie w nôtërã mùszi bëc baro dobrzé przemëszlëwóny. == Miara == [[Òbrôzk:Phalacrocorax carbo Austins Ferry 1.jpg|mały|Kormorón]] [[Òbrôzk:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|mały| ''Phalacrocorax carbo'']] * dłëgòsc cała (mit dzób a ògón) — òk. 1 m * szerokòsc skrzidłów 130 -160 cm * wësokòsc ok. 80 cm == Co lubi jesc == Chałëpniczi chãtno jedzą tilkò rëbë. Są to monofagi i ichtiofagi.Òb dzyń zeżrą ók. 0,5 kg rib. Nôbarżi szmakają jima te rëbë, chtërnych w jezórze je naôjwiãcy tj.ùkleje, òkónczi, płotczi.. Rëbôcë ùwôżają chałëpnika szkòdnikã, bez to, że wëjôdô „dobrą rëbã”. A chalëpnik nie wëjôdu wiôldżi rëbë leno tą małowôrtną. Pòmôgô w nën spòsób zrobic plac we wòdze jezora dlô wiôldzi rëbë. Pòtimù ti co chwitają rëbë na jezorze mają wiãkszą redotã, a nie kłopotë z ptôchama. Chałëpnik je òbjãti òchroną. == Zwëczi == Czãsto mòżemë òbôczëc chałepnika sedząc na drzéwie abò sztrądze ze szérok rozłożonyma skrzidłama. Tak je dlôtë, bò òn mùszé je wësuszëc. Jegò pióra stają sã mòkré, w rozszlachòwanié do piórów inszëch ptôchów, jegò nie są òbtłuszczałé. Mòkri pióra są cãższé a të ptôch mòże pikòwac głãbok w wòda. == Gniôzdo i pisklãta == Chałëpnik bùdëje z wietewków gniôzda na drzewie, krótkò jezór. Czãsto je to widzec ( np. kòl jezora Wdzydzczégò) pò biôłëch òd lóntów kikutach zniszczonëch drzéw. Ptôszëca skłódu 3-4 jajów a pò 24 dniach wëkluwają sã młodé. Pisklóczi są nadżi, slepé i dopiérze pò czile dniach dostówają cémné pùch. Staré ptôchë żëwią pisklaczi trochã przęrobionyma, przëtrówionyma rëbama a w dzobach prznószają wòdã. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20140719124537/http://smz.waw.pl/files-gatunki/program_ochrony_kormorana_PROJEKT_28_11_2011.pdf Projekt strategii zarządzania populacją kormorana w Polsce] * [https://web.archive.org/web/20160304072647/http://gatunki.sggw.pl/?q=node%2F8 Opracowanie krajowych strategii gospodarowania wybranymi gatunkami...] * [http://ptaki.info/kormoran Ptaki-Kormoran] [[Kategòrëjô:Ptôchë]] pjamfwmpmvskfvrhx4qzvg999q4herp 0 10450 193512 173681 2026-04-02T17:00:42Z Iketsi 3254 [[File:→[[Òbrôzk:; |thumb→|mały 193512 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Pudel Grossschwarz.jpg|mały|Jeden z klatôków]] '''Klatôczi''' – to są rasë [[Pies|domôcégò psa]]. == Òbaczë téż == * [[Tôsz]] * [[Jôpscownik]] * [[Ratler]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Rasë psów]] {{Ùzémk artikla}} p5st36o0vsh9kopd6u5eaisimnlqt7m 193514 193512 2026-04-02T17:01:22Z Iketsi 3254 [[Tósz]] 193514 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Pudel Grossschwarz.jpg|mały|Jeden z klatôków]] '''Klatôczi''' – to są rasë [[Pies|domôcégò psa]]. == Òbaczë téż == * [[Tósz]] * [[Jôpscownik]] * [[Ratler]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Rasë psów]] {{Ùzémk artikla}} k3muhe5iynzh21b42w7utgoy5lkq3v2 0 10924 193451 186813 2026-04-02T12:27:23Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193451 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Tür, Villa Boscoreale.jpg|mały|Dwòjowé dwiérze z I w.]] '''Dwiérze''' – to je rëszny element òbsadzony w bezrëszny ramie bënë dwiérzowy òdemkłosce bùdinkù, nima mòże wlezc bënë i przez nie wëlezc. Òne są téż zwiksza w pòjazdach. [[Òbrôzk:Porte ouverte.jpg|mały|Dwiérze]] == Przësłowié == * Chto klepie, temù dwiérze òdemkną. == Lëteratura == * Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 44. * Nórcyk kaszubści abo Koruszk i jedna maca jędrnyj prowde / pozbieroł Mejster od Pieśni "O Panu Czorlinścim co do Pucka po sece jachoł". Winona : drekował Jarosz Derdowści, 1897 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Dwiérze]] {{Ùzémk artikla}} idy9manget8wvvfghkqj3f9i2akqzwo 0 11024 193513 185043 2026-04-02T17:01:16Z Iketsi 3254 Bùtnowé lënczi 193513 wikitext text/x-wiki [[Image:Zwergpinscher.Denzo-vom-Reichsgraf-zu-Herrenheim 1500X1500.jpg|thumb|right|333px|Jeden z ratlerów]] '''Ratlerë''' - to są rasë [[Pies|domôcégò psa]]. Òne chwôtają m. jin. szurë. == Òbaczë téż == * [[Tósz]] * [[Jôpscownik]] * [[Klatôk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Rasë psów]] {{Ùzémk artikla}} pk4hgbgxne1fqvbk5elbf6z4669wrur 0 11469 193462 193177 2026-04-02T12:38:40Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} 193462 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:TIFF 2019 jlo (1 of 1)-2 (48696671561) (cropped).jpg|mały|Lopez, [[2019]]]] '''Jennifer Lynn Lopéz''' (ùr. [[24 lëpińca]] [[1969]]), znónô téż jakno '''J.Lo''', w [[Nowi Jork|Nowim Jorkù]] – amerikańskô aktórka, spiéwôczka pòpòwô, tancérka, projektantka mòdë, biznesménka. Ùrodzëła sã i spãdzëła dzëcinné lata w [[Bronksù|Bronksu]], dzélnicë Nowigò Jorkù, a czedë bëła sedemnôscë lat stôrô wëstãpiła w piérszim filmie ''Mòja môłô dzéwczënka''. Pózni jisz grała w jinszëch, mniészich produkcëjach. W 1997 rokù òdegrała pierszôplanową rolã w filmie [[''Selena|Selena'']] i òtrzimała za nią nominacjã do [[''Złotégò Globù''|''Złotégò Globù'']]. Òd négò czasu ji kariera artisticznô sã chùtkò rozpãdzëła i nabrała mòcë. W 1999 rokù aktórka piérszi rôz wëstãpiła w rolë spiéwôczczi albùmem ''on the 6'' i òdniosła wiôldźi zwënéga. W pòstãpnëch latach ji spiéwónczi bëłë na piérszich môlach swiatowëch lëstów nôwiãkszich hitów. Lopéz sedzy w kòmisji amerikańsczigò [[Idola|Idola]]. Ùtworë Lopéz sprzedônô na całim swiece w òkòlim 75 milinów egzemplôrzy. Òtrzimała nôdgrodë taczi jak: * '''[[American Music Award|American Music Award]]''' * '''[[MTV video Music Award|MTV video Music Award]]''' * '''dwa razë nominowônô do [[Grammy|Grammy]]''' Lopéz [[:en:Lopez]] nie je blós spiéwóczką, aktórką i tancérką, ale téż biznesmenką. Mô swòją kòlëkcjã òblëczenków i parfumów i wiele ùmòwów na reklamë. Jennifer je znônô jakno przédniczka mòdë i nôlëpi òpòcônô aktórka latinoskô w Hollywood. '''W 2011 rokù zdobëła titél nôpëszniszy białczi na całim swiece wedlë magazynu ''People'', a rok pózni ''Forbes'' pòzwôł ją nôbarżi òsôblëwą i bòkadną gwiôzdą.''' Òna zbiła majątk zrëchòwôny na òkòlim 150 milinów dolarów. Lëdzë interesëją sã ji sprawama priwatnëma. Lopéz mia trzech chłopów, a przez dwa lata ji chłopem bëł aktór [[''Ben Affleck|Ben Aflleck'']]. Pózni òzëniła sã z [[''Marcem Anthony'm|Marcem Anthony'm'']], a w 2008 ùrodzëła blëzniôczi. Pò sedmë latach òni sã rozeszlë, a w 2014 wzãlë rozdënk. == Filmògrafiô == {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2"|Rok ! rowspan="2"|titelw ! colspan="2"|Warczi ! class="unsortable" rowspan="2"|Rola ! class="unsortable" rowspan="2"|Dodatkòwé informacëje |- ! class="unsortable"|<div title="Aktorka" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">A</div> ! class="unsortable"|<div title="Producentkô" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">P</div> |- | 1986 | ''Mòja môłô dzéwczënka'' | | | Myra | |- | 1993 | ''Sostrë w akcji'' | | | Myra | |- | rowspan=2|1995 | ''[[Mòja rodzëna (film 1995)|Mòja rodzëna]]'' | | | María Sánchez | |- | ''[[Bana z piéniãdzama]]'' | | | Grace Santiago | |- | rowspan=2|1996 | ''[[Jack (film)|Jack]]'' | | | Wastna Márquez | |- | ''[[Krew i winò]]'' | | | Gabriella | |- | rowspan=3|1997 | ''[[Selena (film)|Selena]]'' | | | [[Selena|Selena Quintanilla]] | |- | ''[[Anakonda (film)|Anakonda]]'' | | | Terri Flores | |- | ''[[Wanoga przez piekło]]'' | | | Grace McKenna | |- | rowspan=2|1998 | ''[[Co z òczu, to z sérca]]'' | | | Karen Sisco | |- | ''[[Mrówka Z]]'' | | | Azteca | [[dubbing]] w jãzëkù anielsczim |- | 2000 | ''[[Sôdzewô cela (film)|Sôdzewô cela]]'' | | | Catherine Deane | |- | rowspan=2|2001 | ''[[Pòwiédz jo]]'' | | | Mary Fiore | |- | ''[[Oczë anioła]]'' | | | Sharon Pogue | |- | rowspan=2|2002 | ''[[Nigdë wiãcy (film)|Nigdë wiãcy]]'' | | | Slim Hiller | |- | ''[[Pokojówka na Manhattanie (film)|Pokojówka na Manhattanie]]'' | | | Marisa Ventura | |- | 2003 | ''Gigli'' | | | Ricki | |- | rowspan=2|2004 | ''[[Dzéwczã z Jersey (film 2004)|Dzéwczã z Jersey]]'' | | | Gertrude Steiney | |- | ''[[Zatańcuj ze mną (film 2004)|Zatańcuj ze mną]]'' | | | Paulina | |- | rowspan=2|2005 | ''[[Ôrt na starkã]]'' | | | Charlotte Cantilini | |- | ''[[Nieskuńczoné żëcé]]'' | | | Jean Gilkyson | |- | rowspan=2|2006 | ''[[Gard smiércë (film 2006)|Gard smiércë ]]'' | | | Lauren Adrian | |- | ''Spiéwôk'' | | | Puchi | |- | 2007 | ''Czëc ritm'' | | | òna sôma | |- | 2010 | ''[[Plan B (film 2010)|Plan B]]'' | | | Zoe | |- | rowspan=2|2012 | ''[[Jak urodzić i nie zwariować]]'' | | | Holly | |- | ''[[Epòka lodówcowô 4: Wanoga kòntinentów]]'' | | | Shira | |- | 2013 | ''Parker'' | | | Leslie Rodgers | |- | rowspan=3|2015 | ''Knôp òd sąsadów'' | | | Claire Peterson | |- | ''Lila & Eve'' | | | Eve Rafael | |- | ''[[Chëcz (film 2015)|Chëcz]]'' | | | Lucy Tucci | |- | 2016 | ''[[Epòka lodówcowô 5: Mòcné ùderzenié]]'' | | | Shira | dubbing w jãzëku anielsczim |- | rowspan=2|2018 | ''Second Act'' | | | Maya | |- | ''Bye Bye Birdie Live!'' | | | Rosie Alvarez | |} === Seriale === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2"|Rok ! rowspan="2"|Titël ! colspan="2"|Warczi ! class="unsortable" rowspan="2"|Rola ! class="unsortable" rowspan="2"|Dodôwk |- ! class="unsortable"|<div title="Aktorka" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">A</div> ! class="unsortable"|<div title="Producentka wykonawcza" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">P</div> |- | 1991–1993 | ''In Living Color'' | | | Fly Girl | 61 sztreków |- | 1993 | ''[[Ùsmiéwk kawlu (serial telewizyjny)|Ùsmiéwk kawla]]'' | | | Melinda Lopez | 6 sztreków |- | rowspan=2|1994 | ''South Central'' | | | Lucille | 4 sztreczi | ''Hotel Malibu'' | | | Melinda Lopez | 6 sztreków |- | 2004 | ''[[Will & Grace]]'' | | | òna sôma | 3 sztreczi |- | 2006 | ''[[South Beach]]'' | | | — | 8 sztreków |- | 2010 | ''[[Jak jô pòznôł waji mëmkã]]'' | | | Anita Appleby | |- | 2013– | ''[[The Fosters]]'' | | — | 85 sztreków |- | 2016– | ''[[Uwikłana]]'' | | | Harlee Santos | 26 sztreków |- | 2018 | ''Will & Grace'' | | | òna sôma / Harlee Santos | |} == Nominaceje == * 1998: [[Selena (film)|Selena]] MTV Movie Award nôblëpszô aktórka * 1998: [[Selena (film)|Selena]] Złoty Glob nôblëpszô aktórka , * 1998: [[Anakonda (film)|Anakonda]] Saturn nôblëpszô aktórka, * 1999: American Music Awards – nôblëpszô spiéwôczka Latinoamerykańskô, nôblëpszô nowô artistkô, * 1999: [[If You Had My Love]] MTV Video Music Awards za nôblëpszi teledysk * 1999: [[Co z òczu, to z sérca]] MTV Movie Award nôblëpszô białogòwskô rola, * 2001: [[Cela (film)|Cela]] MTV Movie Award nôblëpszô białogòwskô rola, * 2001: [[Let's Get Loud]] Grammy Award nôblëpszi dokôz Dancebiałogłowsczi, * 2001: American Music Awards nôblëpszô spiéwôczka Pop / Rock, * 2001: [[Cela (film)|Cela]] Saturn najlepsza aktórka, * 2001: [[Waiting for Tonight]] Grammy Award nôblëpszi dokôz Dance, * 2002: American Music Awards nôblëpszô spiéwôczka Hip-Hop / R&B, * 2002: I’m Glad MTV Video Music Awards dlô nôblëpszi spiéwôczczi pop, * 2003: [[Nigdë wiãcy (film)|Nigdy więcej]] Złota Malina nógòrszô aktórka, * 2011: MTV EMA dlô nôblëpszi wokalistczi * 2012: ALMA AWARDS dlô nôblëpszi wokalistczi == Bùtnowé lënczie == {{Commons}} * [http://www.jenniferlopez.com/ Oficjalna strona Jennifer Lopez] * [https://web.archive.org/web/20121105215924/http://www.jenniferlopezonline.com/Default.aspx Jennifer Lopez Online] {{DEFAULTSORT:Lopez, Jennifer}} [[Kategòrëjô:Lëdzë|Lopez, Jennifer]] [[Kategòrëjô:Mùzycë|Lopez, Jennifer]] [[Kategòrëjô:Film|Lopez, Jennifer]] [[Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi]] {{Ùzémk artikla}} 621pitdsn3jrjwd16k0seb5dra9sk7w 0 11553 193494 193406 2026-04-02T13:50:58Z Iketsi 3254 Przëpisë <> Bùtnowé lënczi 193494 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|miono=Arabskô Repùblika Syrëji (Syrëjô)|gwôsné miono=الجمهورية العربية السورية <br><small>al-Jumhūrīyah al-ʻArabīyah as-Sūrīyah</small></br>|fana=Flag of Syria (2025-).svg|miono-genitiw=Syrëji|herb=Emblem of Syria (2025–present).svg|mòtto=|himn=Humat ad-dijar<br>(Strażnicy Tatczëzny)|na karce=Syria in its region (claimed).svg|jãzëk=[[arabsczi jãzëk|arabsczi]] dial. syr.|stolëca=Damaszk|fòrma państwa=Prezidentowô Repùblika|Prezydeńt=Ahmad asz-Szara|wiéchrzëzna=185.180|procent-wòdë=|rok=2011|lëdztwò=20.401.892|dëtk=[[syrëjsczi funt]]|kòd dëtka=SYP|czasowô cona=+2 do +3|swiãto=|kòd=SY|Internet=.sy|aùtowi kòd=SY|telefón=+963 }} '''Syrëjô''' je państwã w zôpadnej [[Azëjô|Azëji]] nad pòrenkowim [[Strzódzemné_Mòrze|Strzódzemném Mòrzem]], czej je tu tragedia: od 2011 wojna domoca diktatora Assada i midzënarodnô wojna od 2014 przecem ISIS, Tëreckô i jin. Syrëjô greńczë z państwama: [[Irak]] òd pòrënku, [[Tëreckô]] od nôrdu, Jordan i Jizrael od półniô, [[Liban]] i Strzódzemné Mòrze òd zôpadu i też w blëzë [[Cyper]] na mòrzu. Stolecznym gardã je [[Damaszk]]. Nôwikszim gardã beło [[Aleppo]], le pre wojną od 2011 rokù. Jine wiksze gardë Syrëji to Latakia, Homs i Hama. Miono Syrëjô pòchôdô òd luwijsczégò słowa, zapisónégò w VIII stolatë p.n.e. jakno „Sura/i" ë starożëtnégò grecczégò: Σύριοι, Sýrioi, abò Σύροι, Sýroi; òba pòchôdają òd jesz wiôższégò słowa Aššūrāyu z nordowi Mezopotamii. Z historicznym perspetiwë miono „Syrëjô" òdnosi sã do regionów nordowégò Lewantu, zamëkając téż m.jin. dzysdniowi [[Liban]], Aleksandrettã (ùrzãdni İskenderun) ë starożëtny gard Antiochijô (syryjską stolëcą z czasów przedmùzułmańsczich). W jesz wiôlgszim znaczënkù, jakno Wiôlgô Syrëjô abò Syrëjopalestina, miono Syrëjô zamëkô w [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim jãzëkù]] téż zemie dzysdniowégò Izraela, Palestinë, Jordańskô, a téż Synaju, Cylicji ë jinëch zemiów, òd Taurusu (górów w Turecczi) pò Syrską Pùstynię ë òd Strzódzemnégò Môrza pò Eùfrat. W tim znaczënkù równak w [[Arabsczi jãzëk|arabsczim jãzëkù]] brëkòwóné je miono ‏الشام‎, trl. ''Aš-Šām'', trb. ''Asz-Szam'', co je téż pòtoczną mioną ùrzãdny stolëcë regionu ë państwa Syrëji, czëlë Damaszku. == Galeriô == <gallery> Ummayad_Mosque_at_night.jpg|Ummajadczi meczet w Damaszku Tetrapylon_Palmyra.jpg|Tetrapilon w Palmirze, zniczony w 2014 przez ISIS Saint_Elijah_Maronite_Cathedral,_Aleppo_(4).jpg|Katedra Mariawitów sw. Elijôsza w Aleppo Barada_river_in_Damascus_(April_2009).jpg|Rzeka Barada w Damaszku Aleppo_Night_by_Charles_Hajj.jpg|Aleppo w noc Citadel_of_Aleppo.jpg|Citadelo w Aleppo w 2010 r, dzys zniczona Bosra_pano_Syria.jpg|Rzimsczi teatr w Bosra Lion_in_the_garden_of_Palmyra_Archeological_Museum,_2010-04-21.jpg|Lew bôżeny Al-Lat w Palmirze, dzys zniczony Damascus_Opera_House.jpg|Opera w Damaszku Palmyra,_Syria_-_3.jpg|Góry kól Palmiry Downtown_Aleppo,_Queik_river_at_night.jpg|Rzeka Queik w Aleppo Aleppo_city_hall_laz.jpg|Rotesz w Aleppo w 2009 r, dzys zniczone Rosa_damascena5.jpg|Damaszkòwô róża Bakdash_Icecream_(2789962718).jpg|Deser Booza w Damaszku Aleppo_soap_01.jpg|Oliwczowe medłô z Aleppo </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20171205190930/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/sy.html Syria World Factbook] {{Azëjô}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] 6ji9uepm1dvmoudt6mm4f3eorbjobc4 0 11648 193446 193331 2026-04-02T12:20:28Z Iketsi 3254 abo → abò 193446 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = al-Jazāʼir |miono = Algeriô |miono-genitiw = Algerie |fana = Flag of Algeria.svg |herb = National Emblem of Algeria (bronze effect).svg |na karce = Algeria_-_Location_Map_(2013)_-_DZA_-_UNOCHA.svg |mòtto = بالشّعب وللشّعب |jãzëk = arabsczi, berbersczi, francësczi |stolëca = Algierë |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna =2 381 740 |procent-wòdë = |lëdztwò =47,735,685<ref>[[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/#people-and-society|Algieria]] The World Factbook</ref> | rok = 2025 |dëtk = Algiersczi dënar | kòd dëtka = DZD |czasowô cona = +1 |swiãto = |himn = Kassaman (Przësëgamë) <center>[[File:Kassaman instrumental.ogg]]</center> |kòd = DZA, DZ |Internet = .dz |telefón = 213|Prezydeńt=Abd al-Madżid Tabbun|Premiéra=Sifi Ghrieb|aùtowi kòd=DZ|data ùsôdzenia=5 lëpińca 1962 }} '''Algieriô''' abò '''Algierskô''' – to je stolemne państwò w nordowi [[Afrika|Africe]], ze stolecznym gardã [[Algiers]]. Algerio je nôwikszim wedle wiéchrzëznë panstwã Afriki. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Afrika}} [[Kategòrëjô:Algieriô]] 9yawl8gm9vjxij6bt6n3tzicu7k3ghy 0 11649 193445 192018 2026-04-02T12:19:23Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193445 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = የኢትዮጵያ<br />Ītiyoṗṗya |miono = Etiopiô |miono-genitiw = Etiopie |fana = Flag of Ethiopia.svg |herb = Emblem_of_Ethiopia.svg |na karce = Location_Ethiopia_AU_Africa.svg |mòtto = |jãzëk = amharsczi, afar, oromo, somali, tigrynia |stolëca = Addis Abeba |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 1 127 127 |procent-wòdë = 0,66 |lëdztwò = 113 656 596<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ Ethiopia - The World Factbook.] CIA.</ref> | rok = 2022 |dëtk = Etiopsczi birr | kòd dëtka = ETB |czasowô cona = +3 |swiãto = 28 lëstopadnika |himn = ወደፊት ገስግሺ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ<br /> (Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya) <center>[[Òbrôzk:Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya.ogg]]</center> |kòd = ET |Internet = .et |telefón = +251|Prezydeńt=Taye Atske Selassie|Premiéra=Abiy Ahmed Ali }} '''Etiopiô''' – to je państwò w [[Afrika|Africe]], ze stolecznym gardã [[Addis Abeba]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Afrika}} [[Kategòrëjô:Afrika]] {{Ùzémk artikla}} 6i74u4x9pv7urd031end7tm7e62b8cz 0 11650 193517 191889 2026-04-02T20:21:11Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193517 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Kenya |miono = Keniô |miono-genitiw = Kenie |fana = Flag of Kenya.svg |herb =Alternate Coat of arms of Kenya.svg |na karce = Location_Kenya_AU_Africa.svg |mòtto = Harambee |jãzëk = swahili, anielsczi |stolëca = Nairobi |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna =580 367 |procent-wòdë = |lëdztwò =52 444 000 | rok = 2019 |dëtk = Kenijsczi sziling | kòd dëtka = KES |czasowô cona = +3 |swiãto = |himn = Ee Mungu Nguvu Yetu |kòd = KE |Internet = .ke |telefón = +254|Prezydeńt=William Ruto}} '''Keniô''' – to je państwò w porenkowi [[Afrika|Africe]], ze stolecznym gardã [[Nairobi]]. [[Òbrôzk:Kenya_-_Location_Map_(2013)_-_KEN_-_UNOCHA.svg|mały|left|Karta Kenie]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Afrika}} [[Kategòrëjô:Afrika]] {{Ùzémk artikla}} oqx1djzlzojyuzf7853erz2u4fytbbj 193522 193517 2026-04-02T20:24:26Z Iketsi 3254 " " 193522 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Kenya |miono = Keniô |miono-genitiw = Kenie |fana = Flag of Kenya.svg |herb = Alternate Coat of arms of Kenya.svg |na karce = Location_Kenya_AU_Africa.svg |mòtto = Harambee |jãzëk = swahili, anielsczi |stolëca = Nairobi |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 580 367 |procent-wòdë = |lëdztwò = 52 444 000 | rok = 2019 |dëtk = Kenijsczi sziling | kòd dëtka = KES |czasowô cona = +3 |swiãto = |himn = Ee Mungu Nguvu Yetu |kòd = KE |Internet = .ke |telefón = +254|Prezydeńt=William Ruto}} '''Keniô''' – to je państwò w porenkowi [[Afrika|Africe]], ze stolecznym gardã [[Nairobi]]. [[Òbrôzk:Kenya_-_Location_Map_(2013)_-_KEN_-_UNOCHA.svg|mały|left|Karta Kenie]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Afrika}} [[Kategòrëjô:Afrika]] {{Ùzémk artikla}} r8nxvg1hf4pdzt58u4u5ju6yse8hnm8 0 11652 193518 191964 2026-04-02T20:21:56Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193518 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = المملكة المغربية <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ |miono = Królestwò Marokańscze |miono-genitiw = Maroka |fana = Flag of Morocco.svg |herb = Coat_of_arms_of_Morocco.svg |na karce = LocationMorocco striped2.png |jãzëk = arabsczi, berbersczi, francësczi |stolëca = Rabat |fòrma państwa = Kònstitucëjnô mònarchijô |wiéchrzëzna =716,550 |procent-wòdë = |lëdztwò =37 387 585 | rok = 2018 |dëtk = Marokańsczi dirham | kòd dëtka = MAD |czasowô cona = +1 |swiãto =18 lëstopadnika |himn =‏النشيد الشريف (al-Nashid al-Sharif) |kòd = MA |Internet = .ma |telefón = 212|Mònarcha=Muhammad VI|Premiéra=Aziz Achannusz }} '''Marokò''' – to je państwò w nordowi [[Afrika|Africe]], ze stolecznym gardã [[Rabat]]. * Ledztwò: 37,387,585 mieszkańców (2024)<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ Morocco] The World Factbook [2025-08-31]</ref> * Wiéchrzëzna: 716,550 km²<ref name=":0" /> * Nôrodné swiãto: 18 lëstopadnika (swiãto samòstójnoty)<ref>[https://www.morocco.com/about-morocco/public-holidays/ Morocco Official, Public and National Holidays] Morocco.com [2025-08-31]</ref>, 30 lëpińca (swiãto króla)<ref name=":1">[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Maroko;4169097.html Maroko] Encyklopedia PWN [2025-08-31]</ref>. Greńcze z [[Algieriô|Algierską]], [[Szpańskô|Szpańską]], [[Zôpadnô Sahara|Zôpadny Saharą]]<ref name=":1" /> (nëuznoném państwã, chtëre greńczë z [[Maùretaniô|Maùretanią]]).[[Òbrôzk:Map_of_Morocco_from_CIA_World_Factbook.png|mały|left|Karta Maroka]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Afrika}} [[Kategòrëjô:Afrika]] {{Ùzémk artikla}} 6iy60x8ymdam1b979db7ew8kknabcts 0 11677 193525 183579 2026-04-02T20:25:37Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193525 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:DNA_Structure%2BKey%2BLabelled.pn_NoBB.png|mały|2 dłëgë nicë DNA, sparłãczoné parami zasadów A-T i G-C]] [[Òbrôzk:DNA_animation.gif|mały|Helisa DNA]] '''Kwas deòksyribònuklejinowy''' (abò KDN), w [[anielsczi_jãzëk|anielsczim]] '''DNA''' (deoxyribonucleic acid), to je biopòlimer, chtërni zamëka geneticzni informacëji w żëwich òrganizmëch, i je ò sztrukturze 2 nicë, zwiniãtëch w sztôłt helisë. Ne 2 nicë DNA to pòlinukleòtidë, skłôdającë sã z nukleòtidów, chtërnë skłôdają sã z cëkru deòksyribòzë, sparłãczonégò z 4 [[tãcheń|tãcheniowemi]] zasadami: 2 purënowë – [[adenina]] ('''A''' abò Ade) i [[guanina]] ('''G''' abò Gua) – i 2 pirëmidënowë: [[cëtozyna]] ('''C''' abò Cyt) i [[tëmina]] ('''T''' abò Thy). <br> Ne zasadë wiążą sã w kòmplementarnë parë '''A-T''' i '''G-C''', chtërnë jakò môłé strzonki parłãczą 2 dłëgë nicë deòksyribòzowe. W eùkariontëch DNA je w binë kòmórkòw, w prokariontëch DNA je w cytoplazmë, we [[wirus|wirusëch]] DNA je w kapsëdach. DNA w [[chemijô|chemiczni]] kategòrëji to je òrganiczni związk z grëpë nuklejinowëch kwasów. == Lëteratura == * L. Stryer, J.M. Berg, J.L. Tymoczko: Biochemia. Wyd. 4. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-15811-8 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Biologijô]] [[Kategòrëjô:Mikrobiologiô]] {{Ùzémk artikla}} kh33o7txfwngzhradso646m03fyav1n 0 11683 193444 191875 2026-04-02T12:17:49Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193444 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Timor-Leste'' <br> ''Timór Lorosa'e | miono = Pòrënkòwi Timor | miono-genitiw = Pòrënkòwégò Timoru | fana = Flag of East Timor.svg| herb = Coat_of_arms_of_East_Timor.svg| na karce = LocationEastTimor.svg| mòtto = Honra, Pátria e Povo | jãzëk = [[Tetum]], pòrtugalsczi | stolëca = Dili | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 15.007 | procent-wòdë = - | lëdztwò = 1.177.834 | rok = 2019 | dëtk = amerikańsczi dolar | kòd dëtka = USD | czasowô cona = +9 | swiãto = 20 maja | himn = Pátria | kòd = TL, TLS | Internet = .tl | telefón = 670 |Prezydeńt=José Ramos-Horta|Premiéra=Xanana Gusmão }} '''Pòrënkòwi Timor''' abò '''Pòrénszi Timòr''' ([[tetum]]: ''Timór Lorosa'e'', [[Pòrtugalsczi jãzëk|pòrt.]]: ''Timor-Leste'') - je môłim państwã w Azëji na pòrénszim dzélu òstrowù Timòr, ze stolëcą w [[Dili]]. Òstrów bëł zamieszkóny òd 40.000 lat przez aùstralëjsczé plemiona i przez melanezëjsczé plemiona òd 5000 lat. Rosłë tu sandałowé drzewa. Pòrénszi dzél òstrowù béł pòrtugalską kòloniją jakno Pòrtugalsczi Timòr òd 17-égò stoleca do [[1975]] rokù, a zôpadni dzél òstrowù béł néderlandzką kòloniją, jaż òstôł dzélem Jindonezji. Pòrénszi Timòr ògłosył samòstójnotã od Pòrtugalsczi w [[lëstopadnik]]ù 1975 rokù, le chùtkò òstôł zaatakowóné przez wòjskò Jindonezji. Krôj béł pòd ôkùpacëją Jindonezji òd [[1976]] do [[1999]] rokù i bëłë tu stolemné mùżdżówczi jak np. mùżdżówka w Dili w 1991 r. <br> [[20 maja]] [[2002]] Pòrénszi Timòr stôł sã państwã ùznónym przez ONZ, a zôpadny dzél òstrowù wcyg mô [[Jindonezjô]]. <gallery> East_Timor-CIA_WFB_Map.png|Karta Pòrénszégò Timòrù Dili_coast.jpg|Ùbrzég gardu Dili, Pòrénszi Timòr Jaco_3.jpg|Ilha de Jaco, Pòrénszi Timòr Timorese_Dancers.jpg|Timoresczé tuńcerczi Lospalos_klein.jpg|Swiãti budënk religijnë w gardze Lospalos, Pòrénszi Timòr Man_in_traditional_dress,_East_Timor.jpg|Chłop w lëdowim ruchnie, Pòrénszi Timòr </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Azëjô}} [[Kategòrëjô:Azëjô]] [[Kategòrëjô:Azjatëcczé_państwa]] {{Ùzémk artikla}} t3s0ztk0fe7l8ixfxqpr6qhd0k0qei0 0 11937 193485 186755 2026-04-02T13:22:33Z Iketsi 3254 == Òbôczë téż == * [[Mònakò]] 193485 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Street_sign_in_Monégasc-French_in_MonacoVille.jpg|mały|Tôfla z mionem ùlëcë pò [[Francësczi jãzëk|francëskù]] ë mònegaskù.]] '''Mònegasczi''' (mòn. ''munegascu)'' jãzëk, abò dialekt [[Ligùrsczi jãzëk|jãzëka ligùrsczégò]] - słëchô do romańsczégò karna jãzëków. Òn szlachùje za [[Italsczi jãzëk|jitalsczim jãzëkã]]. To je rodnô mòwa Mònegasków (lëdzy z [[Mònakò|Mònaka]]), gôdô nią kòl 8400 lëdzy. Ùczą gò w szkòłach nimò, że nie je ùrzãdnim jãzëkã krôju, je nim [[Francësczi jãzëk|francësczi]]. == Klasyfikacjô == Je partã jãzëków zôpôdnoromańsczëch. Mònagesczi szlachùje baro za genuisczim dialektã. Szlachùje téż za òksëtańsczim jãzëkã. Mònegasczi jak jinszë dialektë ligùrsczégò pòchòdzi z [[Łacyńsczi jãzëk|łacëżnë]]. Pò mònegaskù je terô gôdóné w nôrdòwozôpôdny [[Italskô|Jitalsce]] ë półniowopòrenkòwy [[Francëjô|Francëje]]. == Òbôczë téż == * [[Mònakò]] * [[Francësczi jãzëk]] [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] 1icmq3hmr194lq1yupfmw7wvg2bffne 193486 193485 2026-04-02T13:23:53Z Iketsi 3254 * [[Italsczi jãzëk]] 193486 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Street_sign_in_Monégasc-French_in_MonacoVille.jpg|mały|Tôfla z mionem ùlëcë pò [[Francësczi jãzëk|francëskù]] ë mònegaskù.]] '''Mònegasczi''' (mòn. ''munegascu)'' jãzëk, abò dialekt [[Ligùrsczi jãzëk|jãzëka ligùrsczégò]] - słëchô do romańsczégò karna jãzëków. Òn szlachùje za [[Italsczi jãzëk|jitalsczim jãzëkã]]. To je rodnô mòwa Mònegasków (lëdzy z [[Mònakò|Mònaka]]), gôdô nią kòl 8400 lëdzy. Ùczą gò w szkòłach nimò, że nie je ùrzãdnim jãzëkã krôju, je nim [[Francësczi jãzëk|francësczi]]. == Klasyfikacjô == Je partã jãzëków zôpôdnoromańsczëch. Mònagesczi szlachùje baro za genuisczim dialektã. Szlachùje téż za òksëtańsczim jãzëkã. Mònegasczi jak jinszë dialektë ligùrsczégò pòchòdzi z [[Łacyńsczi jãzëk|łacëżnë]]. Pò mònegaskù je terô gôdóné w nôrdòwozôpôdny [[Italskô|Jitalsce]] ë półniowopòrenkòwy [[Francëjô|Francëje]]. == Òbôczë téż == * [[Mònakò]] * [[Italsczi jãzëk]] * [[Francësczi jãzëk]] [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] 843zquygbj03mb0h7x581l4123fp7q7 0 12053 193474 190788 2026-04-02T12:48:10Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193474 wikitext text/x-wiki {{Pòliticznô partiô|mióno=Neòbùrbóńskô Rësznota|òryginalné mióno=Movimento Neoborbonico|logo=Logo del Movimento Neoborbonico.png|krôj={{Państwò pòdôwczi KÒS}} <ref>de facto dzél [[Italskô|Jitalië]]</ref>|skrócënk=MN|przédnik=Gennaro de Crescenzo|ùsôdztwò=7 strëmiannika 1993|adrésa=Via Napoli n.57- 80040 -Volla(NA)|deja=[[mònarszëzna]], [[tradicjonalëzna]], samòstójnota [[Pôłnié(Jitaliô)|Pôłniégò]], [[regionalëzna]],|farwë={{Legéńda|#0000FF|mòdró}} {{Legéńda|white|biéló}}|jinternetowô starna=https://www.neoborbonici.com/}} '''Neòburbòńskô Rësznota''' ([[Italsczi jãzëk|jit.]] ''Movimento Neoburbonico'') – kùlturnô rësznota ùsôdzônô w 1993 rokù w Napùlu, jaczi célã je rozkòscérzanié kùltùrni érbë pôłniowi [[Italskô|Jitalië]], a téż òdroda Królestwa Òbòjga Sicilië. == Deja == Neòbùrbònczicë są mònarchisticzną, tradicjonalëstëczną i reakcijną rësznotą. Są òni wiôldżima procëmnikama [[Risorgimento]], przëkònującë,że bëło òno dlô [[Pôłnié (Jitaliô)|Pôłniégò]] katastrofą, mdącë przëczeną jegò gòspòdarczi rujinë (za sprawą rozkradzeniégò napùlsczich i sicilijsczich zakłôdów i dëtków przez Piemòntczików),ùpôdkù jegò znaczenkù i ùpòkòrzeniégò Napùlczików i Sicilijczików. <ref>Dlôczë më jesmë Neòbùrbòńską Rësznotą?-http://www.legitymizm.org/ruch-neoburbonski ([[Pòlsczi jãzëk|pòl]].)</ref>Jich spòdlowim célã je òdwrócenié skùtków Risorgimento,òdrodzenié [[Królestwò Òbòjga Siciliów|Królestwa Òbòjga Siciliów]] i restauracjã panôwnictwa sicilijsczi lënië Bùrbònów. Stoją òni mët na gruńcë apartnotë Napùlczików i Sicilijczików òd Jitalczików i mają starã ò rozkòscérzanié napùlsczi i sicilijsczi swiądë i juwernotë,a téż napùlsczégò i sicilijsczégò jãzëka.<ref name=":0">Historiô Rësznotë- https://www.neoborbonici.com/storia-del-movimento/ ([[Italsczi jãzëk|jit]].)</ref> == Dzejnota == 7 strëmiannika 1993 rokù w Borgo Marinaro mia plac pierwszô akcjô rësznotë, jaką bëłë kòntròbchòdë przecygniãcégò do Królestwa Òbòjga Sicilië Czerwònich Kòszlów Giuseppe Garibaldiégò. Òbczas nich znóny runita Riccardo Pazzaglia zaprezentowôł òficjalny himn Rësznotë, ùsôdzóny na melodiã himnù KÒS. <ref name=":0" />Òd tegò czasu neòbùrbònczicë pòdjimają rozmajité spòlëznowi i kùlturné dzejania. Òrganizëją òni ùpamiãtnieniô wôrtnich wëdarzeniów z historië KÒS i sicilijsczi lënië Bùrbònów, taczich jak ùpôdk twiérdzów w Gaetce i Messinu, smiérc òstôtnégò panëjącégò króla Òbòjga Siciliów Francëszka II,czë dzejnota sanfedistów i brigantów. Biôtkùją òni procëm atakom na Pôłnié, Napùlczików,czë Sicilijczików w pùblëcznim rëmie,a téż fónkcjonerującim pòwszechno łżóm na témã KÒS, Risorgimento, czë Garibaldégò. Neòbùrbonczicë zajimają sã mët składaniém wniosków ò rëmniãcé geògraficznëch pòzwów nadónych na tczã Risorgimento, czë lëdzy z nim sparłãczónëch, òsoblëwò w dôwnim KÒS (jak Plac Garibaldégò w Napùlu). Zajimają sã mët rozkòscérzaniém wiedzë ò zbrodniach i kradilstwach, jaczich dokònałë garibaldistowsczé òddzélë i sabaùdzkô dinastiô, jakô rządzëła Królestwã Jitalië. W 1999 rokù jich dossier òstôło wësłóné przez nich do Eùropejsczégò Tribùnału Lëdzczich Prawów w Sztrasbùrgù. Z pòdjimiznë neòbùrbónsczich dzejôrzów w gòdnikù 2008 rokù òsta ùsôdzônô Reprezentacjô Królestwa Òbòjga Siciliów w Fùtbòlu, jakô je nôlëżnikã NF Board i CONiFA. == Delegacje == Neòbùrbòńskô Rësznota je òrganizacjowo pòdzélónô na tpzw. delegacje. Nôwëższim stãpniã delegacjë je nôdjintententurô,jaczi pòdlégają jintententurë. Są téż jintendentùrë,jaczi nie pòdlégają pòd niżôdnô nôdjintendenturã. Hewò je spisënk wszëtczich delegacjów z jich przédnikama:<ref>Delegacje-https://www.neoborbonici.com/delegazioni/<nowiki/>([[Italsczi jãzëk|jit.]])</ref> === Delegacje na òbéndze KÒS === * '''Nôdjintendenturô Apùlië''' (''Sovrintendenza per le Puglie)-'' Pino Marino ** Jintendenturô Kapitanatù (''Intendenza di Capitanata)''- Giuseppe Quatrucchi ** Jintenden]turô Lecce ''(Intendenza di Lecce)''- Roberto Perrone i Claudia Quatra Goloss * '''Nôdjintendenturô Kalabrië'''''(Sovrintendenza per le Calabrie)''- Pasquale Zavaglia ** Jintendenturô Cosenzë''(Intendenza di Cosenza)''- Giampiero Tiano ** ''Jintendenturô Reggio Calabria(Intendenza di Reggio Calabria)''- Antonio Porcaro ** ''Jintendenturô Catanzaro(Intendenza di Catanzaro'')- Cinzia Lamberti i Gianluca Bellacoscia * '''Generalnô nôdjintendenturô Kalabrië'''''(Sovrintendenza generale per la Sicilia)''- comm. Antonio di Janni ** ''Jintendenturô Messinë(Intendenza di Messina)''- Salvatore Serio ** ''Jintendenturô Caltanisset(Intendenza di Caltanissetta)''- Michele Lauricella * '''Nôdjintendenturô Mòlizjë'''''(Sovrintendenza per il Molise)''- Paolo Corsi i Giovanni Francario * '''Nôdjintendenturô Bazilikat''ë'''''<nowiki/>''(Sovrintendenza per la Basilicata)''-Antonio Boccia ** ''Jintendenturô Potenzë(Intendente per Potenza)''-Renato Chiarelli * '''Jintendenturô Benewentù'''''(Intendenza di Benevento)-''Ubaldo Sterlicchio * '''Jintendenturô Ksãżystwa Ultrë'''''(Sovrintendenza Principato Ultra)'', Avellino-Fernando Bianco * '''Nôdjintendenturô Zemië Lavoro'''''(Sovrintendenza Terra di Lavoro)'',Caserta-Vincenzo Coronato ** ''Jintendenturô Casertë(Intendenza di Caserta)''- Paolo Schiano * '''Nôdjintendenturô Ksążystwa Citrë'''''(Sovrintendenza Principato Citra)''-Don Alessandro de Vita * '''Nôdjintendenturô Napùlsczich Òstrowów'''''(Sovrintendenza Isole Napoletane)''-Massimo Sparnelli * '''Nôdjintendenturô Amalfië,Majorië i Sorentinsczégò Półòstrowù'''''(Sovrintendenza Amalfi, Maiori e Penisola Sorrentina)''- Francesco De Crescenzo   * '''Nôdjintendenturô Kalabrië'''''(Sovrintendenza Area Vesuviana)''- Ciro Di Giacomo ** ''Jintendenturô Portici(Intendenza di Portici)''-Emilio Caserta (kòòrdinatóra młodzëznë) ** ''Jintendenturô Boscoreale(Intendenza di Boscoreale)''- Marisa Monaco ** ''Jintendenturô Pomigliano(Intendenza di Pomigliano)''-Giuseppe Giunto === Delegacje w jinszëch jitalsczich krajach === * '''Nôdjintendenturô Emilië i Romanië'''''(Sovrintendenza per l’Emilia Romagna)''-Gennaro Pisco (Romaniô: Tiziana Coda) * '''Nôdjintendenturô Lacjum'''''(Sovrintendenza per il Lazio)''-Arturo Cannavacciuolo e Augusto Santaniello ** ''Jintendenturô Area Sabina(Intendenza Area Sabina)''-Sara Maria Solomita * '''Nôdjintendenturô Latinsczi'''''(Sovrintendenza per la Provincia di Latina)''-Giampalo Costa * '''Nôdjintendenturô Wenecczi'''''(Sovrintendenza per il Veneto)''- Francesco Guarino * '''Nôdjintendenturô Ligùrië''' ''(Sovrintendenza per la Liguria) -''Alessandro Caradolfo * '''Nôdjintendenturô Toskanië''' ''(Sovrintendenza per la Toscana)-'' Manfredi Adamo === Delegacje bùten KÒS i Jitalië === * '''Nôdjintendenturô [[Brazylskô|Brazylsczi]]''' ''(Sovrintendenza per il Brasile)-'' Paolo Fiore * '''Nôdjintendenturô [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajów]]''' ''(Sovrintendenza per gli Stati Uniti)-'' Mario de Vivo * '''Nôdjintendenturô [[Argentina|Argentinsczi]]''' ''(Sovrintendenza per l'Argentina)-'' Antonio Atteo * '''Nôdjintendenturô [[Aùstralëjô|Aùstralëjë]]'''(Sovrintendenza per l'Australia)- Lucio Praino * '''Nôdjintendenturô [[Pòlskô|Pòlsczi]]''' (Sovrintendenza per la Polonia)- Adriano Novello * '''Nôdjintendenturô [[Francëjô|Francësczi]]'''(Sovrintendenza per la Francia)- Sabina Coda * '''Nôdjintendenturô [[Fińskô|Fińsczi]]''' (Sovrintendenza per la Finlandia)- Bruno Marone == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} mhki4xtqw3jwrod4k9nogknj6h9xk5l 0 12173 193455 191697 2026-04-02T12:31:12Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193455 wikitext text/x-wiki '''Stanisłôw Neblëk''' (szl. Stanisław Neblik, ùr. [[1965]] w [[Radzyjów|Radzyjowie]], terô czãsc [[Rëbnik]]a) - szląsczi pòeta, pisôrz, dolmaczéra, spòlëznowi dzejôrz, spółaùtor słowiôrza szląsczégò jãzëka. == Bibliografiô == * Stanisław Neblik, «Do rymu po naszymu abo ślōnski miszmasz». Kotórz Mały: Silesia Progress, 2016. ISBN 9788394264369 * Stanisław Neblik, «Jak skrzŏt Kōnda z ptŏkym Cudŏkym bera ôbudziyli». W: «Czytej bajtlōm kożdy dziyń: antologia bajek z konkursu na bajkę po śląsku», zbiorczô robòta. Katowice: Regionalny Instytut Kultury w Katowicach, 2019. ISBN 9788395283383 * Stanisław Neblik, «Bojki Fojermana». Kotórz Mały: Silesia Progress, 2021. ISBN 9788365558374 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20221108124331/http://www.fojerman.pl/index.php?p=1_386 Starna Neblëka z jegò wierztama] [[Kategòrëjô:Szląsczi pisarze]] {{Ùzémk artikla}} 6ranbg0f6c9ser6fw6c8czgh5ay46wc 0 12188 193468 189384 2026-04-02T12:43:14Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193468 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:2007-07-16-_Karwia-_Karwianka,_droga_w_kierunku_Karwieńskich_Błot.jpg|mały|Karwianka, droga w czerënkù Karwiéńsczich Błot]] '''Karwiéńsczé Błota''' ([[Pòlsczi jãzëk|pol.]] ''Karwieńskie Błota'', niem. ''Karwenbruch'') – òbéńda bagniskòwò-trzãsawiskòwô w [[Nadmòrsczi Park Krajòbrazny|Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym]] (w bezpòstrzédnym sąsedztwie [[Bôłt|Bôłtu]]), na zôpôd òd [[Karwiô|Karwi]] i Kãpë Òstrowsczi, na wschód òd Wierzchùcyńsczich Błot i ùscégò rzeczi [[Piôsznica|Piôsznicë]]. W 1599 rokù na òbéńdze błot òstała założonô przez starostã Jana Wejhera miescowòsc Karwiéńsczé Błoto (terô Karwiéńsczé Błoto I i Karwiéńsczé Błoto II), zasedlonô przez scygniãtëch òsadników òlãdersczich (główno mennonitów). Òsadnicë òsuszëlë czãscowò òbéńdã błot i zamieszkiwalë w zwartim karnie jaż do pierszich lat XX stalata (zachòwùjąc włôsné, specyficzné kùlturã, jãzëk i tradycje). Na terenie miescowòsce <a href="./Karwieńskie_Błoto_Pierwsze" rel="mw:WikiLink" data-linkid="24" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Karwieńskie Błoto Pierwsze&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Karwie%C5%84skie_B%C5%82oto_Pierwsze_%28HB%29.jpg/80px-Karwie%C5%84skie_B%C5%82oto_Pierwsze_%28HB%29.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;wieś w województwie pomorskim&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q631124&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;pl&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwGw" title="Karwieńskie Błoto Pierwsze">Karwiéńsczé</a> Błoto I znajdëje sã zabëtkòwi smãtôrz ewanielicczi<ref>''Nieznóny smãtôrz menonitów w Karwiéńsczich Blotach. wejherowo.naszemiasto.pl. [dostãp 2015-02-10]. (pol)-''</ref>. == Òbaczë téż == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Religijô]] [[Kategòrëjô:Historiô]] 69ej2ih6kycyvgyi5rtpw5b7joof7bz 193475 193468 2026-04-02T12:52:04Z Iketsi 3254 <ref> 193475 wikitext text/x-wiki {{verify}} [[Òbrôzk:2007-07-16-_Karwia-_Karwianka,_droga_w_kierunku_Karwieńskich_Błot.jpg|mały|Karwianka, droga w czerënkù Karwiéńsczich Błot]] '''Karwiéńsczé Błota''' ([[Pòlsczi jãzëk|pol.]] ''Karwieńskie Błota'', niem. ''Karwenbruch'') – òbéńda bagniskòwò-trzãsawiskòwô w [[Nadmòrsczi Park Krajòbrazny|Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym]] (w bezpòstrzédnym sąsedztwie [[Bôłt|Bôłtu]]), na zôpôd òd [[Karwiô|Karwi]] i Kãpë Òstrowsczi, na wschód òd Wierzchùcyńsczich Błot i ùscégò rzeczi [[Piôsznica|Piôsznicë]]. W 1599 rokù na òbéńdze błot òstała założonô przez starostã Jana Wejhera miescowòsc Karwiéńsczé Błoto (terô Karwiéńsczé Błoto I i Karwiéńsczé Błoto II), zasedlonô przez scygniãtëch òsadników òlãdersczich (główno mennonitów). Òsadnicë òsuszëlë czãscowò òbéńdã błot i zamieszkiwalë w zwartim karnie jaż do pierszich lat XX stalata (zachòwùjąc włôsné, specyficzné kùlturã, jãzëk i tradycje). Na terenie miescowòsce Karwiéńsczé Błoto I znajdëje sã zabëtkòwi smãtôrz ewanielicczi<ref>https://web.archive.org/web/20150210031300/http://wejherowo.naszemiasto.pl/archiwum/nieznany-cmentarz-menonitow-w-karwienskich-blotach,477188,art,t,id,tm.html ''Nieznóny smãtôrz menonitów w Karwiéńsczich Blotach. wejherowo.naszemiasto.pl. [dostãp 2015-02-10]. (pol)-''</ref>. == Òbaczë téż == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Religijô]] [[Kategòrëjô:Historiô]] ov1iczdtz3nmnhc7m08duw9pxo5sa4d 0 12394 193483 192072 2026-04-02T13:19:48Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193483 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=République d’Haïti Repiblik Ayiti|fana=Flag of Haiti.svg|miono-genitiw=Haiti|miono=Repùblika Haiti|herb=Coat of arms of Haiti.svg|mòtto=L’Union Fait La Force|na karce=LocationHaiti.svg|jãzëk=[[Francësczi jãzëk|francësczi]], haitańsczi kreolsczi|stolëca=Port-au-Prince|fòrma państwa=repùblika|wiéchrzëzna=27 750|procent-wòdë=-|rok=2021|lëdztwò=11 198 240|dëtk=Haitiańscze gourde|kòd dëtka=HTG|czasowô cona=–5|swiãto=1 stëcznika|himn=La Dessalinienne|kòd=HT|Internet=.ht|telefón=509|Mònarcha=|Prezydeńt=Alix Didier Fils-Aimé (p.ò.)|Premiéra= }} '''Haiti''' je państwã na zôpadny dzéli òstrowu o tim samym mionie w strzédny Americe, ze stolëcã w Port-au-Prince. Greńczë z [[Dominikańskô Repùblika|Dominikaną]]. Bëła tu dôwnô kòloniô [[Francëjô|Francësczi]], òd chtërny zwëskało samòstójnotã 1 stëcznika 1804<ref>[https://www.haiti.org/celebration-of-haiti-s-212th-year-of-independence/ Celebration of Haiti’s 212th Year of Independence] Embassy of the Republic of Haiti in Washington DC</ref>. Òbczas wòjny o samòstójnotã po starnie Francësczi biotkowali też [[Pòlskô|Pòlôszë]]<ref>[https://www.national-geographic.pl/historia/historia-legionow-polskich-na-haiti-polacy-byli-nazywani-bialymi-murzynami-europy/#mit-solidarnosci-i-braterstwa Trudna historia Legionów Polskich na Haiti. Polacy byli nazywani „białymi niewolnikami”] National Geographic Polska</ref>. == Òbôczë téż == * [[Francësczi jãzëk]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Amerika}} [[Kategòrëjô:Haiti]] {{Ùzémk artikla}} r8h7iad8t019yyslkg5xwqf38tjyrpi 0 12395 193527 192858 2026-04-02T20:27:39Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193527 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=Deutsches Reich|miono=Niemieckô Rzesza|fana=Flag of Germany (1935–1945).svg|miono-genitiw=Miemiecczégò|herb=Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|mòtto=Ein Volk, ein Reich, ein Führer<br>(Jeden Nôrôd, Jednô Rzesza, Jeden Wódca)|na karce=German Reich 1942.svg|jãzëk=[[Niemiecczi jãzëk|Niemiecczi]]|stolëca=Berlëno|fòrma państwa=repùblika|wiéchrzëzna=1939: 633 786 km² 1943: 907 047|rok=1939|lëdztwò=69 314 000|dëtk=Niemieckô marka|kòd dëtka=Reichsmark|czasowô cona=+1 (zëma) UTC +2 (lato)|swiãto=20 łżëkwiata, 9 lëstopadnika|himn=Das Lied der Deutschen,<br>Horst-Wessel-Lied|kòd=DE|Prezydeńt=Karl Dönitz|Premiéra=Lutz Schwerin von Krosigk|lata jistnienia=1933–1945|aùtowi kòd=D|data ùsôdzenia=15 strëmiannika 1933|data lëkwidacji=23 maja 1945|kònstitucjô=Weimarskô Kònstitucjô}} '''III Rzesza''' ([[Niemiecczi jãzëk|niem]]. ''Drittes Reich'') – nieòficjalne miono Miemców pòd rządamã [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] ë NSDAP w latach 1933–1945. Òficjalnym mionã państwa bëłô Niemieckô Rzesza (niem. ''Deutsches Reich''). W 1933 Adolf Hitler òstał kanclerzã Rzeszy ë wëdany òstał ùstôw o pełnomòcnictwach, chtërën pòzwòlëł niemiecczému rządowi na sejmikòwanie prawa bez zacwierdzenia prezydeńta ë parlamentu<ref>[https://warhist.pl/wojna/droga-nazistow-do-wladzy-jak-hitler-zostal-kanclerzem/ Droga nazistów do władzy – jak Hitler został kanclerzem] Warhist</ref>. W 1934 ùrząd kanclérza ë prezydeńta òstał przesztôłcony w stanowiskò Wódcy ë Kanclérza Rzeszy (niem. ''Der Führer und Reichskanzler'')<ref>[https://trojka.polskieradio.pl/artykul/3108487,od-intryg-do-kultury-przemocy-kariera-polityczna-wodza-iii-rzeszy Od intryg do kultury przemocy. Kariera polityczna wodza III Rzeszy] Trójka. Polskie Radio</ref>. 30 czerwińca 1934 miała mol noc dłudżich nożów, dze zamòrdowano przédnëch nôleżników SA (bëłë to bòjówczi NSDAP) w tim dowódcã Ernsta Röhma<ref>[https://dzieje.pl/wiadomosci/noc-dlugich-nozy-90-lat-temu-hitler-utorowal-sobie-droge-do-pelni-wladzy „Noc długich noży” – 90 lat temu Hitler utorował sobie drogę do pełni władzy] [2024-06-30] Dzieje.pl [dost. 2026-03-23]</ref>. W 1935 wprowadzono Norëmbersczé ùstawy, na ich mòcy Żëdom nie wòlno bëło zawierac małżeństw z Niemcama ë ògrańczono prawo do wëkonëwania wikszosci fachów. W 1938 miała mol kriształowò noc, mòrd na Żëdach, w nocë z 9 na 10 lëstopadnika<ref>[https://aboutholocaust.org/pl/facts/czym-byla-noc-krysztalowa Czym była „noc kryształowa”?] World Jewish Congress UNESCO</ref>. 25 lëstopadnika 1936 Rzesza pòdpisała antikòminternowsczi pakt z Japòńską. Do paktu w 1937 dołãczëłô sã Italskô<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/pl/article/axis-powers-in-world-war-ii Państwa Osi w II wojnie światowej] Encyklopedia Holokaustu [dost. 2026-03-23] (pòl.)</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie]] [[Kategòrëjô:Miemieckô]] {{Ùzémk artikla}} pwuwmdj22976x6s3262duatkalmayqu 0 12424 193481 191924 2026-04-02T13:03:43Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 193481 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk|apartne miono=Bosanski jezik|farwa=1235DE|kraj, òbénda1=[[Bòsniô i Hercegòwina]], [[Serbskô]], [[Czôrnogóra]], [[Nordowô Macedoniô]], [[Kòsowò]], [[Sloweńskô]]|lëczba=2.5–3.5 milióna (2008) <ref>http://www.alsintl.com/resources/languages/Bosnian/</ref>|rodzëzna=[[Bôłtosłowiańsczé jãzëczi]] &nbsp;[[Słowiańsczé jãzëczi]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Pôłniowòsłowiańsczé jãzëczi]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Bòsniacczi jãzëk'''|alfabét=[[Alfabét Gaja]]|kraj, òbénda2=''[[Bòsniô i Hercegòwina]]<br /> [[Serbskô]] (mniészëznowi jãzëk)<br /> [[Czôrnogóra]] (mniészëznowi jãzëk)<br /> [[Nordowô Macedoniô]] (mniészëznowi jãzëk)<br /> [[Kòsowò]] (mniészëznowi jãzëk)''|agencëjô=felënk|iso1=bs|iso2=bos|iso3=bos|sil=BOS }} '''Bòsniacczi jãzëk''' – słowiańsczi jãzëk ze [[Serbòchòrwacczi jãzëk|serbòchòrwacczégò dialektalnégò kòntinuumù]], òficjalnô w [[Bòsniô i Hercegòwina|Bòsnii ë Hercegòwinie]]. == Òbaczë téż == * [[Serbòchòrwacczi jãzëk]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi]] {{Ùzémk artikla}} fz9uis6h9ouf0bg5b6hk7oqe2rtuq3d 0 12431 193453 192172 2026-04-02T12:29:00Z Iketsi 3254 abo → abò 193453 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:John F. Kennedy speaks at Rice University.jpg|mały|[[John F. Kennedy]] prezydeńt [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajów Americzi]], òbczas wëstãpieniô do nôrodu ò jintensyfikacji ròbotów na rzecz [[Programa Apollo|wësłaniô]] [[Programa Apollo|człowieka na]] [[Programa Apollo|ksãżëc]]]] '''Prezydeńt''' abò '''przédnik''' ([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. ''praesidens'', ’sedzec na przódkù’) – nôwëższi ùrząd w [[Państwò|państwie]] ten, co je [[Repùblika|repùbliką]], zwëkòwò równoznaczny zë sprawòwanim fùnkcji jednoòsobòwi [[Gôłwa państwa|gôłwë państwa]] (chòc wëstãpùją òd ti prawidłë wëjimczi). W systemie prezydencczim prezydeńt je téż przédniką rządù (np. w ZKA). Slëbnã prezydenta zwëczajowò mianëje sã mianã ''[[Pierszô dama|pierszi damë]]''. == Zortë prezydenturë == Z pòzdrzatkã na czas sprawòwaniô ùrzãdu wëstãpùje: * '''Prezydeńt kadencyjny''' – sprawùjącë fùnkcjã prezydenta bez òpisóną długòsc czasu, tj. [[Kadencjô|kadencjã]]. Ta fòrma prezydenturë fùnkcjonuje w dzysdniowim [[Pòlskô|państwie pòlsczim]]. * '''Prezydeńt dosmiertni''' – gôłwa państwa ò prezidancczim titule, chtërnô zgódno z prawã swòjégò kraju mô ją sprawòwac aż do smiercë. Takô jinstitucjô bënëje niemal blós w [[Diktatura|diktatorsczich]]<nowiki/> systemach. Dosmiertnama prezydentama, chtërny ùmarli òbczas swòjegò ùrzãdowaniô, bëlë m.jin. prezydeńt [[Jugòsławijô|Jugòsławiji]] [[Josip Broz Tito]] (dosmiertni prezydeńt w latach 1974–1980), [[Haiti]] [[François Duvalier]] (dosmiertni prezydeńt w latach 1964–1971), czë [[Turkmenistan|Turkmenistanu]] – [[Saparmyrat Nyýazow]] (dosmiertni prezydeńt w latach 1999–2006). ''De facto'' dosmiertny prezydeńtã [[Nordowô Kòreja|Nordowi Kòreji]] bëł w latach 1972–1994 [[Kim Ir Sen]] – w jegò przëpôdkù nôslédné kadencje skłôdałë sã czëstąfòrmalnoscą. Pòlsczim przëkładã dosmiertny prezidenturë je [[Agùst Zalesczi]], Prezydeńt Pòlsczi na Ùchodztwie, chtërny nimo fòrmalnégò kùńca prezydencczi kadencji w 1954 rokù, mdze sprawòwał ùrząd aż do smiercë w 1972 rokù. Dosmiertno swòje fùnkcje sprawòwalë téż dożowie [[Weneckô Repùblika|Wenecczi Repùbliczi]] bez całi czas ji bëniô (697–1797). * '''Prezydeńt noblëwi''' – noblëwi tituł, jaczi może bëć nadany jakno titul noblëwi gôłwë państwa. Prôwdëjuwerno jednyma taczima przëpôdkama bëły nadanié titułu noblëwi przédniczczi [[Chińskô Lëdowô Repùblika|CLR]] [[Song Qingling]] (''Madame Sun Jat-sen'') (w maju 1981 rokù), a téż nadanié podobnégò titułu (Wiecznégò Prezydenta) [[Kim Ir Sen|Kim Ir Senowi]] ju pò jegò smiercë. Prezydeńt, jaczi nie je gôłwą państwa, bënëje w: * [[Iran]] – fùnkcjã gôłwë państwa sprawùje Nôwëższi Prziwódca (ajatollah), a prezydeńt je przédnikã rządu, jaczi reprezentëje Iran w midzënôrodnëch kòntaktach ë czãsto je traktowóny jakno prôwdzëwô gôłwa państwa. * [[Szwajcarskô]] – Prezydeńt je blós przédnikã [[Zwiãzkòwô Rada|Zwiãzkòwi Radë]], chtërnô je kònstitucyjną, kòlegialną gôłwą państwa. * [[Bòsniô i Hercegòwina|Bòsniô ë Hercegòwina]] – Prezydentã mianëje sã niepòformalno przédnika Prezidium Bòsnii ë Hercegowinë – trzëosobowégò òrganu stojącegò na przódkù państwa. [[Kategòrëjô:Titułë]] thk0lhwfwbyhs5ms4x4aumzkn7x8xj9 4 12528 193469 193433 2026-04-02T12:45:04Z Iketsi 3254 2026-04-01 {{/S+|Przëpisënczi|4|csb}} 193469 wikitext text/x-wiki *2026-03-27 <code>pl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|pl|N}}; {{/S+|Galerija|31162|pl}}; {{/S+|Zobacz też|213589|pl}}; {{/S+|Przypisy|1161185|pl}}; {{/S+|Linki zewnętrzne|2438|pl}}; {{/S+|\{\{Commons|12760|pl}}; *2026-03-27 <code>szl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|szl|N}}; {{/S+|Galeryjŏ|322|szl}}; ; {{/S+|Przipisy|1400|szl}}; {{/S+|Linki zewnyntrzne|126|szl}}; {{/S+|\{\{Commons|362|szl}}; *2026-03-27 <code>hsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|hsb|N}}; {{/S+|Galerija|66|hsb}}; ; {{/S+|Nóžki|3191|hsb}}; {{/S+|Žórła|6156|hsb}}; {{/S+|Wotkazaj|2297|hsb}}; {{/S+|\{\{Commons|5798|hsb}}; *2026-03-27 <code>dsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|dsb|N}}; {{/S+|Galerija|428|dsb}}; ; {{/S+|Žrědła|538|dsb}}; {{/S+|Wótkaze|387|dsb}}; {{/S+|\{\{Commons|1362|dsb}}; ---- {| class="wikitable" |+ ! !Kod !Art !<s>Galerëjô</s> !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-03-29 |csb |5536 |43 (0.78%) |128 (2.31%) |120 (2.17%) |1473 (26.61%) |223 (4.03%) |- |2026-03-30 |csb |5536 |45 (0.81%) |138 (2.49%) |146 (2.64%) |1543 (27.87%) |259 (4.68%) |- |2026-03-31 |csb |5538 |46 (0.83%) |140 (2.53%) |150 (2.71%) |1620 (29.25%) |299 (5.4%) |- ! !Kod !Art !Galeriô !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-04-01 |csb |5538 |56 (1.01%) |140 (2.53%) |160 (2.89%) |1619 (29.23%) |341 (6.16%) |} ---- *2026-04-01 <code>'''csb'''</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|csb|N}}; {{/S+|Galeriô|56|csb}}; {{/S+|Òbaczë téż|140|csb}}; {{/S+|\{\{Przëpisë|160|csb}}; {{/S+|Bùtnowé lënczi|1619|csb}}; {{/S+|\{\{Commons|341|csb}}; ---- * 2026-04-01 {{/S+|Rozmajitoscë|37|csb}} * 2026-04-01 {{/S+|Dopisënczi|39|csb}} * 2026-04-01 {{/S+|Słôwny lëdze|20|csb}} * 2026-04-01 {{/S+|Przëpisënczi|4|csb}} d6dk0876rztv9ll2skb0hqpoz375lg6 193476 193469 2026-04-02T12:55:48Z Iketsi 3254 2026-04-02 {{/S+|Òbôczë téż|8|csb}} 193476 wikitext text/x-wiki *2026-03-27 <code>pl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|pl|N}}; {{/S+|Galerija|31162|pl}}; {{/S+|Zobacz też|213589|pl}}; {{/S+|Przypisy|1161185|pl}}; {{/S+|Linki zewnętrzne|2438|pl}}; {{/S+|\{\{Commons|12760|pl}}; *2026-03-27 <code>szl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|szl|N}}; {{/S+|Galeryjŏ|322|szl}}; ; {{/S+|Przipisy|1400|szl}}; {{/S+|Linki zewnyntrzne|126|szl}}; {{/S+|\{\{Commons|362|szl}}; *2026-03-27 <code>hsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|hsb|N}}; {{/S+|Galerija|66|hsb}}; ; {{/S+|Nóžki|3191|hsb}}; {{/S+|Žórła|6156|hsb}}; {{/S+|Wotkazaj|2297|hsb}}; {{/S+|\{\{Commons|5798|hsb}}; *2026-03-27 <code>dsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|dsb|N}}; {{/S+|Galerija|428|dsb}}; ; {{/S+|Žrědła|538|dsb}}; {{/S+|Wótkaze|387|dsb}}; {{/S+|\{\{Commons|1362|dsb}}; ---- {| class="wikitable" |+ ! !Kod !Art !<s>Galerëjô</s> !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-03-29 |csb |5536 |43 (0.78%) |128 (2.31%) |120 (2.17%) |1473 (26.61%) |223 (4.03%) |- |2026-03-30 |csb |5536 |45 (0.81%) |138 (2.49%) |146 (2.64%) |1543 (27.87%) |259 (4.68%) |- |2026-03-31 |csb |5538 |46 (0.83%) |140 (2.53%) |150 (2.71%) |1620 (29.25%) |299 (5.4%) |- ! !Kod !Art !Galeriô !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-04-01 |csb |5538 |56 (1.01%) |140 (2.53%) |160 (2.89%) |1619 (29.23%) |341 (6.16%) |} ---- *2026-04-01 <code>'''csb'''</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|csb|N}}; {{/S+|Galeriô|56|csb}}; {{/S+|Òbaczë téż|140|csb}}; {{/S+|\{\{Przëpisë|160|csb}}; {{/S+|Bùtnowé lënczi|1619|csb}}; {{/S+|\{\{Commons|341|csb}}; ---- * 2026-04-02 {{/S+|Rozmajitoscë|37|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Dopisënczi|39|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Słôwny lëdze|20|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Przëpisënczi|4|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Òbôczë téż|8|csb}} 2t7120cgum5w9st8pqwwrwl9ydkvr6m 193477 193476 2026-04-02T12:57:17Z Iketsi 3254 2026-04-02 {{/S+|Zdrzë téż|12|csb}} 193477 wikitext text/x-wiki *2026-03-27 <code>pl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|pl|N}}; {{/S+|Galerija|31162|pl}}; {{/S+|Zobacz też|213589|pl}}; {{/S+|Przypisy|1161185|pl}}; {{/S+|Linki zewnętrzne|2438|pl}}; {{/S+|\{\{Commons|12760|pl}}; *2026-03-27 <code>szl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|szl|N}}; {{/S+|Galeryjŏ|322|szl}}; ; {{/S+|Przipisy|1400|szl}}; {{/S+|Linki zewnyntrzne|126|szl}}; {{/S+|\{\{Commons|362|szl}}; *2026-03-27 <code>hsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|hsb|N}}; {{/S+|Galerija|66|hsb}}; ; {{/S+|Nóžki|3191|hsb}}; {{/S+|Žórła|6156|hsb}}; {{/S+|Wotkazaj|2297|hsb}}; {{/S+|\{\{Commons|5798|hsb}}; *2026-03-27 <code>dsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|dsb|N}}; {{/S+|Galerija|428|dsb}}; ; {{/S+|Žrědła|538|dsb}}; {{/S+|Wótkaze|387|dsb}}; {{/S+|\{\{Commons|1362|dsb}}; ---- {| class="wikitable" |+ ! !Kod !Art !<s>Galerëjô</s> !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-03-29 |csb |5536 |43 (0.78%) |128 (2.31%) |120 (2.17%) |1473 (26.61%) |223 (4.03%) |- |2026-03-30 |csb |5536 |45 (0.81%) |138 (2.49%) |146 (2.64%) |1543 (27.87%) |259 (4.68%) |- |2026-03-31 |csb |5538 |46 (0.83%) |140 (2.53%) |150 (2.71%) |1620 (29.25%) |299 (5.4%) |- ! !Kod !Art !Galeriô !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-04-01 |csb |5538 |56 (1.01%) |140 (2.53%) |160 (2.89%) |1619 (29.23%) |341 (6.16%) |} ---- *2026-04-01 <code>'''csb'''</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|csb|N}}; {{/S+|Galeriô|56|csb}}; {{/S+|Òbaczë téż|140|csb}}; {{/S+|\{\{Przëpisë|160|csb}}; {{/S+|Bùtnowé lënczi|1619|csb}}; {{/S+|\{\{Commons|341|csb}}; ---- * 2026-04-02 {{/S+|Rozmajitoscë|37|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Dopisënczi|39|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Słôwny lëdze|20|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Przëpisënczi|4|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Òbôczë téż|8|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Zdrzë téż|12|csb}} 5deh46b39bes5fumiwekrac7ov9ps3t 193490 193477 2026-04-02T13:43:22Z Iketsi 3254 2026-04-02 {{/S+|Przëpise|8|csb}} 193490 wikitext text/x-wiki *2026-03-27 <code>pl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|pl|N}}; {{/S+|Galerija|31162|pl}}; {{/S+|Zobacz też|213589|pl}}; {{/S+|Przypisy|1161185|pl}}; {{/S+|Linki zewnętrzne|2438|pl}}; {{/S+|\{\{Commons|12760|pl}}; *2026-03-27 <code>szl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|szl|N}}; {{/S+|Galeryjŏ|322|szl}}; ; {{/S+|Przipisy|1400|szl}}; {{/S+|Linki zewnyntrzne|126|szl}}; {{/S+|\{\{Commons|362|szl}}; *2026-03-27 <code>hsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|hsb|N}}; {{/S+|Galerija|66|hsb}}; ; {{/S+|Nóžki|3191|hsb}}; {{/S+|Žórła|6156|hsb}}; {{/S+|Wotkazaj|2297|hsb}}; {{/S+|\{\{Commons|5798|hsb}}; *2026-03-27 <code>dsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|dsb|N}}; {{/S+|Galerija|428|dsb}}; ; {{/S+|Žrědła|538|dsb}}; {{/S+|Wótkaze|387|dsb}}; {{/S+|\{\{Commons|1362|dsb}}; ---- {| class="wikitable" |+ ! !Kod !Art !<s>Galerëjô</s> !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-03-29 |csb |5536 |43 (0.78%) |128 (2.31%) |120 (2.17%) |1473 (26.61%) |223 (4.03%) |- |2026-03-30 |csb |5536 |45 (0.81%) |138 (2.49%) |146 (2.64%) |1543 (27.87%) |259 (4.68%) |- |2026-03-31 |csb |5538 |46 (0.83%) |140 (2.53%) |150 (2.71%) |1620 (29.25%) |299 (5.4%) |- ! !Kod !Art !Galeriô !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-04-01 |csb |5538 |56 (1.01%) |140 (2.53%) |160 (2.89%) |1619 (29.23%) |341 (6.16%) |} ---- *2026-04-01 <code>'''csb'''</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|csb|N}}; {{/S+|Galeriô|56|csb}}; {{/S+|Òbaczë téż|140|csb}}; {{/S+|\{\{Przëpisë|160|csb}}; {{/S+|Bùtnowé lënczi|1619|csb}}; {{/S+|\{\{Commons|341|csb}}; ---- * 2026-04-02 {{/S+|Rozmajitoscë|37|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Dopisënczi|39|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Słôwny lëdze|20|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Przëpisënczi|4|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Òbôczë téż|8|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Zdrzë téż|12|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Przëpise|8|csb}} 4jyu7bwo2ouy00s6wsc0jo1ix9hcabw 193516 193490 2026-04-02T20:19:15Z Iketsi 3254 2026-04-02 {{/S+|Bùtnowé pòwrózczi|6|csb}} 193516 wikitext text/x-wiki *2026-03-27 <code>pl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|pl|N}}; {{/S+|Galerija|31162|pl}}; {{/S+|Zobacz też|213589|pl}}; {{/S+|Przypisy|1161185|pl}}; {{/S+|Linki zewnętrzne|2438|pl}}; {{/S+|\{\{Commons|12760|pl}}; *2026-03-27 <code>szl</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|szl|N}}; {{/S+|Galeryjŏ|322|szl}}; ; {{/S+|Przipisy|1400|szl}}; {{/S+|Linki zewnyntrzne|126|szl}}; {{/S+|\{\{Commons|362|szl}}; *2026-03-27 <code>hsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|hsb|N}}; {{/S+|Galerija|66|hsb}}; ; {{/S+|Nóžki|3191|hsb}}; {{/S+|Žórła|6156|hsb}}; {{/S+|Wotkazaj|2297|hsb}}; {{/S+|\{\{Commons|5798|hsb}}; *2026-03-27 <code>dsb</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|dsb|N}}; {{/S+|Galerija|428|dsb}}; ; {{/S+|Žrědła|538|dsb}}; {{/S+|Wótkaze|387|dsb}}; {{/S+|\{\{Commons|1362|dsb}}; ---- {| class="wikitable" |+ ! !Kod !Art !<s>Galerëjô</s> !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-03-29 |csb |5536 |43 (0.78%) |128 (2.31%) |120 (2.17%) |1473 (26.61%) |223 (4.03%) |- |2026-03-30 |csb |5536 |45 (0.81%) |138 (2.49%) |146 (2.64%) |1543 (27.87%) |259 (4.68%) |- |2026-03-31 |csb |5538 |46 (0.83%) |140 (2.53%) |150 (2.71%) |1620 (29.25%) |299 (5.4%) |- ! !Kod !Art !Galeriô !Òbaczë téż !\{\{Przëpisë !Bùtnowé lënczi !\{\{Commons |- |2026-04-01 |csb |5538 |56 (1.01%) |140 (2.53%) |160 (2.89%) |1619 (29.23%) |341 (6.16%) |} ---- *2026-04-01 <code>'''csb'''</code> '''Art:''' {{NUMBEROF|ARTICLES|csb|N}}; {{/S+|Galeriô|56|csb}}; {{/S+|Òbaczë téż|140|csb}}; {{/S+|\{\{Przëpisë|160|csb}}; {{/S+|Bùtnowé lënczi|1619|csb}}; {{/S+|\{\{Commons|341|csb}}; ---- * 2026-04-02 {{/S+|Rozmajitoscë|37|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Dopisënczi|39|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Słôwny lëdze|20|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Przëpisënczi|4|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Òbôczë téż|8|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Zdrzë téż|12|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Przëpise|8|csb}} * 2026-04-02 {{/S+|Bùtnowé pòwrózczi|6|csb}} sxo609ujbdfjaecx7fzeztmkuxk0b08