Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 48 198687 195205 2026-05-14T12:06:22Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198687 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Zamek Ksiazat Pomorskich w Szczecinie (widok z wiezy).jpg|mały|[[Zómk Pòmòrsczich Ksążãtów w Szczecënie|Zómk Pòmòrsczich Ksążãtów]] w Szczecënie. Szczecëno je nôwikszim gardã, chtëren òbjimô równo pòlskô, jak téż miemieckô definicëjô grańców regionu.]] '''Pòmòrskô''' abò '''Pòmòrzé''' ([[miemiecczi jãzëk|miem.]] ''Pommern''<ref>Miemieckô pòzwa ''Pommern'' ë słowiańsczé pòzwë ''Pòmòrskô'' abò ''Pomorze'' nie pòkrëwają sã całowno; òbaczë karno ''Geògrafijô'' pò wicë informacëji.</ref>, [[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Pomorze'', [[łacëzna|łac.]] ''Pomerania'') je to [[historëcznô krôjna]] nad pôłniowim pòbrzegù [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrzégò]]. Miono òbéńdë mô [[słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczi wëprôwodzk]], pòchòdzy òd ''po more'' (< [[prasłowiańsczi jãzëk|prasł.]] *po morьje „(krôjna chtërnô sëgô) pò mòrze”)<ref name="Łab">Łabuda, G. et al., ''Historia Pomorza, tom I (do roku 1466), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1969.</ref>. Mieszkańcë krôjnë zwią sã ''[[Pòmòrzónie|Pòmòrzanie]]''. Rozdzélonô midzë [[Miemieckô|Miemiecką]] ë [[Pòlskô|Pòlską]], Pòmòrskô rozcygô sã z grëbsza òd [[Reknica|Reknicë]] kòl [[Strzelewò|Strzelewa]] na zôpadze, przez ùscé [[Òdra|Òdrë]] kòl [[Szczecëno|Szczecëna]] do ùscégò [[Wisła|Wisłë]] w [[Gduńsk|Gduńskù]]. Nôwikszima pòmòrsczima òstrowama są [[Rana]], [[Ùznojm (òstrów)|Ùznojm]] ë [[Wòlin (òstrów)|Wòlin]]. Òbéńda słëchô do [[Westrzédnoeùropejskô Niżawa|Westrzédnoeùropejsczi Niżawë]]. Nôwikszé gardë krôjnë to [[Gduńsk]], [[Szczecëno]], [[Gdiniô]], [[Kòszalëno]], [[Stôłpskò]] ë [[Stôrgard]] w Pòlsczi, ë [[Strzelewò]] ë [[Grifiô]] w Miemiecczi. Pòdle miemiecczégò pòjimaniégò nie słëchają pòrénkòwé gardë Gduńsk ë Gdiniô do Pòmòrsczi, le do [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòmerelije]]. Òkróm gardów, charakterizëje sã Pòmòrskô bëlnym zalasenim ë rólnyma òbéńdama. Krôjna bëła mòckò dotkłô òbama swiatowima wòjnama ë wëmianama lëdztwa pò [[1945]]. Rolnictwò zajimô w pierszi rédze [[chów|chòwã bëdła]], [[lesnictwò|lestnictwã]], [[rëbaczenié|rëbaczenim]] ë [[ùprawa zbòżégò|ùprawã zbòżégò]]. Téż przemësłowé przerôbianié charnë zwëskiwô na wôżnoce. Òd XIX w. rozwijô sã [[turistika]], òsoblëwò w wëpòczinkòwich môlach wzdługą pòbrzegù. Kluczowé òbrëmia wërobnégò przemësłu to [[òkrãtownictwò]], [[mechanicznô jinżinierijô]], [[cëkrownictwò]] ë [[drzewny przemësł]]. Ùsłeżnotë ë sparłãczony z nimi przemësł stają sã wôżną czãscą òbéńdowi gòspòdarczi, nié bez wesprzënë wëższich szkòłów, z chtërnëch nôstarszi je [[Ùniwersitet w Grifji|Ùniwersitet w Grifii]] jim. Ernsta Moritza Arndta, założony w [[1457]]. == Geògrafijô == === Grańce === [[Òbrôzk:Provinz Pommern 1905.png|mały|Pòmrë w 1905 &mdash; Pòmòrskô pòdle „wąsczégò”, miemiecczégò pòjimaniégò.]] Pòlsczé pòjimanié grańców Pòmòrsczi je baro przëszerné. Żlë zôpadnô grańca miemiecczi czãscë céchëje sã samò, terôbëtnô pòlskô òbéńda zajimô bëlno wikszé òbrëmié, chtërno pòdle Miemców do Pòmòrsczi nie słëchô. Pòrénkòwą greńcã Pòmòrsczi wëznôcziwô rzéka [[Wisła]], pôłniową [[Niéc]] ë [[Warta]]. Region òbjimô tak [[Przédnô Pòmòrskô|Przedną Pòmòrskã]], [[Rana|Ranã]], pòlsczi pas pòbrzegów, [[Kaszëbë]], [[Pòmòrsczé Pòjezerzé]], [[Chełmëńskô Ziemia|Chełmëńskã]] ë [[Krajnô|Krajnã]], ë gardë taczé jak [[Gduńsk]], [[Bëdgòszcz]], [[Torń]], [[Pieła]] czë [[Łącbarg]]. Pòdle miemiecczégò pòjimaniégò je Pòmòrskô jednaczô z [[Pòmrë|Pòmrami]], nierôz w nôszerszi sygù z [[1938]], le równo czãsto bez [[pielskô regencëjô|pielszczi regencëjé]]<ref>''Bertelsmann – Das Neue Universallexikon''. Wissen Media Verlag, Gütersloh/München 2007</ref>. Grańce na pôłniu ë pòrénkù są wic blós arbitralné ë òbstejają sã z objimã [[Pòmòrsczé Ksãżstwò|władztwa Grifitów]], tak tej tegò co w Pòlsczi sã rôzmieje jako [[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadną Pòmòrskã]]. === Wëdrzatk ë struktura plónu === [[Òbrôzk:NP Vorp. Boddenlandschaft.JPG|mały|left|Brzég Bôłtu na pòrénk òd [[Zingst]].]] Pòmòrskô leżi w pasie pòbrzegów ë pòjezerzów. W regionie òdwôżëwają [[mòrena|mòrenné]] formacëje, wic je tu wiele jezorów a krôjòbrôz je grzëpòwati. Wiôlgô czãsc Pòmòrsczi ni je òdwòdnianô przez wikszé rzéczi, jak [[Òdra]], [[Wisła]] czë [[Łaba]], le przez krótczé rzéczi pòbrzegù, jak [[Reknica]], [[Ùkra]], [[Pôrsãta]], [[Słëpiô]] abò [[Łeba (rzéka)|Łeba]], chtërné wpôdają bezpòstrzédno do Bôłtu. Pòmòrskô brzegòwô liniô je naprocëm nierozwitô. Òbserwëje sã tendencëjã do ji ùprôszczaniégò, równo na skùtk dzejaniégò nôtëralnich jak ë antropògenicznëch czinników. Môłé zatoczi czãsto stają sã jezorama jakò nastãpstwò wërobieniégò sã sztremlëznë. Tak pòwstôłë jezora [[Łebskò]], [[Gardno]], [[Sôrbskò]], [[Wickò (jezoro)|Wickò]], [[Bùkòwò]] abò [[Jamno (jezoro)|Jamno]]. W [[Nôrodny Park Vorpommersche Boddenlandschaft|Nôrodnëm Parkù „Vorpommersche Boddenlandschaft”]] mòżnô òbaczëc ten proces: półòstrów [[Fischland-Darß-Zingst]] béł nonej trzema òstrowama Fischland, Darß ë Zingst, a terô stãpniowò zamëkô zatokã [[Darß-Zingster Boddenkette]]. Pòmòrskô je pòkrëtô lasama. [[Tëchòlsczé Bòrë]], [[Miasteckô Pùszczô]], [[Ùkrzańskô Pùszczô]] ë lasë dolënë [[Gwda|Gwdë]] kòl [[Pieła|Piełë]] są to nowikszé lasné zgrëpinë regionu. Òbrobné òbéńdë leżą kòl wikszich gardów. Na terenie Pòmòrsczi je szesc nôrodnëch parków: [[Drawieńsczi Nôrodny Park]], [[Nôrodny Park Tëchòlsczé Bòrë|Nôrodny Park „Tëchòlsczé Bòrë”]], [[Słowinsczi Nôrodny Park]] ë [[Wòlinsczi Nôrodny Park]] w Pòlsczi ë [[Nôrodny Park Vorpommersche Boddenlandschaft|Nôrodny Park „Vorpommersche Boddenlandschaft”]] ë [[Nôrodny Park Jasmund|Nôrodny Park „Jasmund”]] w Miemiecczi. Òkróm tegò w regionie je widzec jinszé formë òchronë nôtëralnégò strzodowiska: krôjòbrazowé parczi (np. [[Krôjòbrazowi Park Dolëna Słëpié|Krôjòbrazowi Park „Dolëna Słëpié”]] kòl [[Stôłpskò|Stôłpska]] abò [[Jińsczi Krôjòbrazowi Park]] kòl [[Stôrgard]]u), rezerwatë, òbeńdë chronionégò krôjòbrazu „[[Natura 2000]]” itp. === Historëczné pòdzelenié === [[Òbrôzk:119 Ratusz Głównego Miasta, ob. Muzeum Historyczne ul. Długa 46 nocą Rafał Peplinski.JPG|mały|[[Rôtësz Przédnégò Gardu w Gduńskù|Rôtësz Przédnégò Gardu]] w Gduńskù. Gduńsk je historëczną stolëcą pòrénkòwi czãscë Pòmòrsczi.]] We [[strzédnowiek|strzédnowiekù]] ùsztôłcëł sã pòdzélënk Pòmòrsczi na dwa główné regionë: '''[[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòrénkòwą Pòmòrskã]]''' z [[Gduńsk]]iem, dze mòcni bëło widzec pòlszczé wpłiwë, ë '''[[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadną Pòmòrskã]]''' ze [[Szczecëno|Szczecënem]], chtërna nalôzłô sã we conie wpłiwów [[Swiãté Césarstwò Rzimsczé|Swiãtégò Césarstwa Rzimsczégò]] ë pòzdze miemiecczich krajów. Òb czas co w Pòlsczi sã rozszlachëje te òbéńdë przë pòmòcë znankòwników, chtërné nacziwają abò jich leżnosc wedle sebie (''Pomorze Wschodnie'', ''Pomorze Zachodnie''), abò jich stolëczné gardë (''Pomorze Gdańskie'' „Gduńsczé Pòmòrzé”, ''Pomorze Szczecińskie'' „Szczecëńsczé Pòmòrzé”), w miemiecczi terminologijé je miono ''Pommern'' brëkòwané blós w òdniesenim do zôpadnégò cządu regionu. Pòrénkòwô Pòmòrskô nazéwô sã ''Pommerellen'', a wic „Môłé Pòmòrskô”. Taczé pòdzelenié rzeszi sã z geòpòliticzną situacëją we strzédnowiekù, czej Zôpadnô Pòmòrskô ùtrzëmała razną samòstójnotã jako '''[[Pòmòrsczé Ksãżstwò]]''', a Pòrénkòwô Pòmòrskô weszło nôprzódka do [[państwò krzëżacczégò zôkonu|państwa krzëżacczégò zôkonu]] a dali &mdash; jako '''[[Królewsczé Prësë]]''' &mdash; do Pòlsczi. Jinszé pòliticzné warënczi doprowadzëłë do ùsztôłceniégò sã różnëch wnitrznich pòdzélënków. W Zôpadny Pòmòrsce bëło długòtrwałé rozbicé na miészé ksãżstwa, chtërné dostôwałë miôna òd ksążëczich sedzbów, jak [[Szczecëńsczé Ksiãżstwò]] abò [[Wòłogòsczé Ksiãżstwò]]. Młodszé pòdzelenié na [[Przédné Pòmrë|Przédné]] ë [[Tilné Pòmrë]] rzeszi sã z rozdzelenim Pòmòrsczégò Ksãżstwa midzë [[Brambòrskô|Brambòrskã]] ë [[Szwedzkô|Szwedzkã]] w [[1637]]. Na pòrénkù rozwinãłë sã etnograficzné regionë, taczé jak [[Kaszëbë]], [[Bòrë (region)|Bòrë]], [[Gòchë]], abò [[Kòcéwskô]]. [[Lãbòrskò-bëtowskô Zemia]] na pògrańczim òbù czãscë Pòmòrsczi je cãżkô do zaklasyfikòwaniégò jako cząd chtërnykòlwiek z nich &ndash; mô dosc skòmplikòwóną historëjã ë wiele razë zmieniôła przënôleżnosc. Slédno òstała sã czãscą [[Pòmrë|Pòmrów]], le utrzëmała kùlturową apartnosc, przëblëżającą jã do Pòrénkòwi Pòmòrsczi. [[Krajnô]] òddzelô Pòmòrskã òd [[Wiôlgòpòlskô|Wiôlgòpòlsczi]] a [[Wiselné Zëławie]] òd [[Warmiô|Warmié]] ë [[Mazurë|Mazurów]]. Na pôłniowim zôpadze przechôdzô region w [[Lubùskô Zemia|Lubùskã]] ë [[Brambòrskô|Brambòrskã]], a na zôpadze w [[Meczelbòrskô|Meczelbòrskã]]. W miemiecczim pòjimanim, na pôłnié òd Pòmrów leżą [[Nowô Marchiô]] (na zôpadze, kòl [[Łącbarg]]a) ë [[Nôgrańcznô Marchiô Pòznóń-Zôpadnô Prëskô|Nôgrańcznô Marchiô]] (na pòrénkù, kòl [[Pieła|Piełë]]). Drëgô nieczedë je wrechòwanô do Pòmòrsczi téż przez Miemców. === Sprôwné pòdzelenié === W dzysészëznie òdnoszą sã do miona Pòmòrsczi sztërë jednostczi [[sprôwné pòdzelenié|sprôwnégò pòdzeleniégò]] nôwëższégò stãpienia: trzë pòlszczé [[wòjewództwò|wòjewództwa]]: [[kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò|kùjawskò-pòmòrsczé]], [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczé]] ë [[zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò|zôpadnopòmòrsczé]], ë jeden [[stôworné kraje Miemiecczi|stôworny krôj]] w Miemiecczi: [[Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë]], ë téż dwa miemiecczé [[kréz|krezë]]: [[kréz Vorpommern-Greifswald|Vorpommern-Greifswald]] ë [[kréz Vorpommern-Rügen|Vorpommern-Rügen]]. Sprôwné grańce nie pòkrëwają sã równak z historëcznyma ani w pòlsczim, ani w miemiecczim pòjimanim. Czãscë Pòmòrsczi leżą téż we [[wiôlgòpòlsczé wòjewództwò|wiôlgòpòlsczëm wòjewództwie]] ([[Pieła]], [[Złotowò]] ë òkòla), [[lubùsczé wòjewództwò|lubùsczëm wòjewództwie]] (òkòlé [[Łącbarg]]a) ë w [[Brambòrskô|Brambòrsczi]] ([[Garc (nad Òdrą)|Garc]] ë [[Swiecé (nad Òdrą)|Swiecé]]). == Dzeje == === 1918–1945 === [[Òbrôzk:German losses after WWI.svg|mały|Terytorialné ùbiwczi Miemiecczi pò pierszi swiatowi wòjnie. [[Wòlny Gard Gduńsk]] je pòznakòwany na zelono.]] Pò [[pierszô swiatowô wòjna|pierszi swiatowi wòjnie]] pòmòrskô òbéńda, dotądka całowno pòd miemiecczim sprôwianim w ramach [[Prësczé Królestwò|Prësczégò Królestwa]], òstała pòdzelonô midzë [[Weimarskô Repùblika|Weimarską Repùblikã]] ë òdtwòrzoną [[Pòlskô Repùblika (1918-1945)|Pòlskã]], z [[Gduńsk|Gduńskã]] jakò [[Wòlny Gard Gduńsk|Wòlnym Gardã]] sprôwianym bezpòstrzédno przez [[Liga Nôrodów|Ligã Nôrodów]]. Taczé rozwiązanié problemù pòliticzni przënôleżnotë tegò gardu, równo jak pòwstanié tzw. „[[pòlsczi kòritôrz|pòlsczégò kòritarza]]” z Pòrénkòwi Pòmorsczi, chtëren òddzelôł [[Pòrénkòwé Prësë]] òd òstonëch miemiecczich zemiów, bëłë jednyma z przëczënów bùchù pòstãpny wòjnë dwadzescë lat pòzdze. [[Òbrôzk:Piła rejencja.JPG|mały|left|Dôwny gmach administracëjé prowincëjé [[Nôgrańcznô Marchiô Pòznóń-Zôpadnô Prëskô]] w Piele, dzys [[Szkòła Pòlicëjé w Piele|Szkòła Pòlicëjé]]. Stolëmnô architektura bùdinków w centrum gardu je pamiątka pò pòdwëżbie Piełë na òstrzodk lokalnegò sprôwianiégò.]] Prëskô prowincëjô [[Pòmrë]] zmiészëła sã përznã, ò 6,64 km² z krezów: [[bëtowsczi kréz (Prëskô)|bëtowsczégò]], [[lãbòrsczi kréz (Prëskô)|lãbòrsczégò]] ë [[stôłpsczi kréz (Prëskô)|stôłpsczégò]]. To, co òstało sã z prowincëjów [[Zôpadné Prësë]] ë [[pòznańskô prowincëjô|Pòznańsczé]], bëło sparłãczoné w [[1922]] w nową prowincëjã [[Nôgrańcznô Marchiô Pòznóń-Zôpadnô Prëskô]] ze stolëcą w [[Pieła|Piele]], chtërnô bëła wcygnãtô do Pòmrów [[1 pazdzérznika]] [[1938]]. Òbéńdë chtërné przëpadłe Pòlsczi zdziejałë w [[1919]] [[pòmòrszczé wòjewództwò (1919–1939)|pòmòrsczé wòjewództwò]]. Jegò stolëcą béł [[Torń]]. Pòlskô czãsc Pòmòrsczi bëła w midzëwòjnowich latach jedną z nôdinamiczni rozwijającëch sã òbéńdów Drëdżi Repùbliczi. W [[1920]] rozsądzono ò bùdownié mòrsczégò pòrtu w [[Gdiniô|Gdinié]]. Ju w [[1923]] wpłënãł do timczasowi howindżi pierszi òceanowi òkrãt [[SS Kentucky]]. Dalszé etapë bùdownié òbjimałë założënk towôrowégò, rëbacczégò, pasażérnégò ë wòjnowégò pòrtu, a téż òkrãtownié. Zëdlënié konstrukcëjé [[wãdżelnô magistrala|wãdżelny magistralë]] w [[1933]], chtërnô sparłãczëła [[Górny Szląsk]] ë westrzédną Pòlskã z nowim pòrtã przecënając côłé pòmòrsczé wòjewództwò (dzys [[banowô liniô 201]]), dało mòżlëwòtã òbjachaniégò Gduńska ë przëczëniło sã do dalszégò rozwicégò gardu ë krôjnë. Ju w [[1934]] bëła Gdiniô nôwikszim pòrtã w Eùropie pòdle wialgoscë przekłôdënkù. [[Òbrôzk:Kazimierz Mastalerz.jpg|175px|mały|[[Kazimierz Mastalerz]] dokazëjący pòlską kònnicą w [[bitwa pòd Krojantama|bitwie pòd Krojantama]]. Nôjôzd w [[Krojantë|Krojantach]] béł brëkòwany w nazistowsczi propagandze dlô wësënieniégò technologòwi przemòdżi Miemiecczi nad Pòlską.]] Pòliticzni status Pòmrów wnitrzno Weimarsczi Repùbliczi nie różnił sã baro òd tegò sprzed wòjnë. Mimò abdikacëjé césarza, sprôwné pòdzelenié kraju òstało blós zdemòkratizowané, z piersza bez ingerencëjé w jistniejący pòrządk. Pòmrë bëłë wic cządã Prësczi, chtërnô bëła terô [[Wòlny Krôj Prëskô|Wòlnym Krajã]] w ramach Repùbliczi. W rezultace wòjnë pòlëchszëł sã równak gòspòdarczi stón i tak nié dëcht bògatégò regionu. Ògleswiatowi krizys miôł tu òsoblëwò cãżczi przechôdënk — wiele inwesticëjów òstało strzëmané a bezrobòcé ùrôstało. Pòrt w [[Szczecëno|Szczecënie]] pòzbéł na wôżnoce, a rozwicé prowincëjé scygnãło. Te czinniczi doprowadzëłë do wzrosceniégò pòdeprzeniégò dlô radikalnich partëjów — zwëkòwò mòcni w òbéńdze [[Miemieckô Nôrodnô Lëdowô Partëjô|DNVP]] ë pòzdze téż [[Nôrodnosocjalistnô Miemieckô Robòtnô Partëjô|NSDAP]], chtërnô w welowanim w [[1933]] zwënégòwała drudżi nôwëższi rezultat (55,3&nbsp;% wszëtczich głosów &mdash; wice bëło blós w Pòrénkòwich Prësach). Pòspół z ùdostanim władzë przez [[nazizm|nazistów]] napòczëłë sã w Pòmrach ùstëgòwania na [[Żëdzë|Żëdów]] ë przësztëlowania do wòjnë, chtërnô bùchła [[1 séwnika]] [[1945]]. „Pòlsczi kòritôrz” òstôł rëchło òpanowany na skùtk technologòwi ë ustôwny przemòdżi miemiecczich sëłów. [[Bitwa ò Hél]] bëła tej nôdłëgszô; [[1 pazdzérznika]] dokazëjący pòlsczima sëłama kòntradmirôł [[Józef Unrug]] rozpòsãdzëł ò pòddanim sã. Pòslédné pùnktë biôtczi strzëmałë jesz do [[3 pazdzérznika]]. Pò ti dace bëło biôtkòwané w Pòmòrsczi ju blós w tacënkù &mdash; jistniała m.in. [[partizana]] (òb. [[Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif"|Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô „Pòmòrsczi Grif”]]). Na pòmòrsczi òbéńdze miałë môl lëczné masowé mòrdë, np. we [[Wiôlgô Piôsznica|Wiôldżi Piôsznicë]] ë w [[Bëdgòszcz]]ë (tzw. [[bëdgoskô krwawô niedzela]]). Ju [[2 séwnika]] béł zrëszony [[Stutthof|kòncentracëjny lager]] w [[Sztutowò|Sztutowie]] z wieloma filiama, m.jin. w Bëdgòszczë, òkolim [[Torń|Tornia]], le téż w [[Stôłpskò|Stôłpskù]] ë [[Szczecëno|Szczecënie]]. === Pò 1945 === [[Òbrôzk:0804 POL GER 0.JPG|mały|Pòlskò-miemieckô grańca na [[Ùznojm]]ie. Ji slédny sztôłt mô nalazłé w [[1951]].]] W [[1945]], pò [[drëgô swiatowô wòjna|drëdżi swiatowi wòjnie]] grańca midzë Pòlską ë Miemiecką zjinaczëła sã ë przesënãła ku zôpadowi. Nowô grańca òstała òpiartô na [[liniô Òdra-Nissa|linié Òdra-Nissa]] z niewiôldżim oddżëbanim, cobë [[Szczecëno]] ë [[Swina]] téż przëpadłë Pòlsczi<ref>''Encyklopedia Szczecina. T. I A-O''. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 1999, s. 306-307.</ref>. Bezlëcha całô òbéńda dôwny prowincëjé Pòmrë zaczãła wic słëchac pòlsczim władzom &mdash; pò miemiecczi starnie òstał sã leno ji nôzôpadnéjszi cząd ze [[Strzelewò|Strzelewem]] ë [[Grifiô|Grifią]], sparłãczony z [[Meczelbòrskô|Meczelbòrskã]] w jeden [[kraje Miemiecczi Demòkraticzny Repùbliczi|krôj]] (rozrzeszony w [[1951]] w òkrãdżi [[òkrąg Neubrandenburg|Neubrandenburg]], [[òkrąg Rostock|Rostock]] ë [[òkrąg Schwerin|Schwerin]] ë przëwrócony w [[1990]]<ref>Mielke, H., ''Die Auflösung der Länder in der SBZ/DDR: Von der deutschen Selbstverwaltung zum sozialistisch-zentralistischen Einheitsstaat nach sowjetischem Modell 1945–1952'' (= Beiträge zur Wirtschafts- und Sozialgeschichte; Bd. 66), 1995.</ref>). Czãsc przejimniãtô przez Pòlskô òstała zòrganizowanô wprzódk w prowizoriczny [[Òkrąg III — Zôpadnô Pòmòrskô]] ë w [[1946]], z môłima zmianama, w [[szczecëńsczé wòjewództwò (1946-1950)|szczecëńsczé wòjewództwò]]<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=800B9A8AB2019090572BAD628C077E82?id=WDU19460280177&type=2 Dz.Ù. 46.28.177]</ref>. [[Òbrôzk:Muzeum koszalińskie..jpg|mały|left|Miesczé mùzeùm w Kòszalënie. Kòszalëno bëło w miemiecczich czasach stolëcą regencëjé, a pò wòjnie, midzë [[1950]] a [[1998]], stolëcą apartnégò wòjewództwa. [[Jerzy Buzek|Buzkòwô]] sprôwnô reforma rozrzeszëła równak [[kòszalëńsczé wòjewództwò|Kòszalëńscze]] mimò òpiérë lokalny wëcmaniznë.]] Pierszé lata pò wòjnie to czas wiôldżich przemieszczeniów lëdztwa. Wikszi cząd miemiecczich mieszkańców [[wënëkania Miemców pò drëdżi swiatowi wòjnie|òstôł wëwieziony za Òdrã]], temù zalëdzenié [[Przédné Pòmrë|Przédnich Pòmrów]] ùrosło dwùkrotno<ref>Buchholz, W. (red.), ''Pommern''. Siedler, 2002.</ref>. Do Pòmòrsczi doprzëszli zôs wnożniczi z westrzédni Pòlsczi ë [[Kresë|Kresów]], ë téż mùszowi prôcowniczi z òdpòjãtich [[mùszowô prôca|lôgrów prôcë]]<ref>Piskorski, J. M. (red.), ''Pomorze Zachodnie poprzez wieki'', Szczecin: Zamek Książąt Pomorskich, 1999.</ref>, a pòzdze, w ramach [[akcjô „Wisła”|akcjé „Wisła”]], [[Ukrajińcë]]<ref>Sowa, A.L., ''Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1947'', Kraków 1998.</ref>, Mimò propagandowich pòstulatów ò pòwroce Pòmòrsczi do „Macerzi” (òb. [[Òdzwëskóné Zemie]]), òpiartich m.in. na bëtnosci w òbéńdze autochtonicznégò słowiańsczégò lëdztwa, wëcmanim z Miemcama wëwiezeni abò zmùszeni do wëjachaniégò bëli téż [[Słowińcë]]<ref>Filip, M., ''Od Kaszubów do Niemców. Tożsamość Słowińców z perspektywy antropologii historii'', Poznań 2012</ref>. Przemieszczenia zrëszëłë Pòrénkòwą Pòmòrskã w miészim stãpieniu ë rzeszëłë sã przede wszëtczim z zniesenim [[Wòlny Gard Gduńsk|Wòlnégò Gardu]] [[Gduńsk]]a<ref>Jankowski, T. ''Miasto na furmankach''. „30 dni”. 6 (32), czerwiec 2001.</ref>. Pòspół z pòdzelenim miemiecczégò państwa na apartną [[Miemieckô Federalnô Repùblika|Federalną Repùblikã]] na zôpadze ë [[Miemieckô Demòkraticznô Repùblika|Demòkraticzną Repùblikã]] na pòrénkù, wërobił sã nowi pòliticzny pòrządk, chtëren òbtaksowôł dalszé kawle regionu. Równo w [[Pòlskô Lëdowô Repùblika|Lëdowi Pòlsczi]], jak téż w MDR zaczãto spòsobë [[Józef Stalin|stalinowsczi]] sprôwny ë gòspòdarczi centralizacëjé, ze wszétczima nastãpstwama: ògrańczenim swòjiznë, òrganizacëją prôcë pòdle sowiecczich mùstrów (òsoblëwie w rolnictwie, òb. [[Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft]] ë [[Państwowe Gospodarstwo Rolne]]), centralno planowanym rozbùdowanim [[cãżczi przemësł|cãżczégò przemësłu]], [[kùstrzenié|kùstrzeniama]], wprowadzenim państwòwégò mònopòlu w zamiedznëm hańdlu<ref>Grala, D. T.: Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Warszawa 2005.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140331085308/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftswissen/wirtschaftsgeschichte-der-weg-der-ddr-in-den-untergang-11043750.html Wirtschaftsgeschichte: er Weg der DDR in den Untergang]</ref>. Nisczi niw żëcégò doprowadził do oprzéczków ë sztrajków (1953 &ndash; MRD; [[1970]] &ndash; [[Gdyniô]], Gduńsk, Szczecëno) ë założeniégò w [[1980]] w Gduńsku [[Solidarnosc (warkòwô zrzesz)|Samòstójny Samòsprôwny Warkòwy Zrzeszë „Solidarnosc”]]. Ùstrojowé zjinaczi w Pòlsczi ë sparłãczenié Miemiecczi w jeden krôj a za régã pòliticzné przëkrodzenié òbù państwów, wësłowioné m.in. pòspòlnym nôleżenim do [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùnijé]] ë òtemkniãcym grańców pòzwôlô na ekònomiczną ë kùlturową współprôcã. Równo Przédné Pòmrë jak i pòlskô Pòmòrskô mùszą równak schwôcëc sã z pòwôżnyma problemama różnëch nôtërów, jak [[migracëjô|wëjéżdżanié młodich]] abò [[bezrobòcé]]. == Ekònomijô == [[Òbrôzk:Brosen_ContainerTerminaGdansk.jpg|mały|Kòntenerowi Terminal w Gduńskù]] Nôwôżniészima wietwiama gòspòdarzënkù w Pòmòrsce je mòrskô industrëjô (òkrãtownie ë pòrtë), turistika, rëbaczenié ë gbùrzëzna. Mòrskô industrëjô skòncentrowónô je przede wszëtczim w nôwikszëch gardach: Gduńskù, Gdini ë Sztetënie. Òkrãtë bùdowóné w pòmòrsczich òkrãtowniach są technologiczno nôbarżi zaawansowónyma produktama [[Ekspòrt|ekspòrtowónyma]] z Pòlsczi Repùbliczi. Turistika rozwijô sã przede wszëtczim nad sztrądã Bôłtu, ale wiele turistów przëcygają téż pòjezérza ë niechtërné gardë, np. Gduńsk. Do nôbarżi znónëch kùrortów ë wëpòczinkòwëch môlowòsców w Pòmòrsce słëchają: [[Chmielno]], [[Jastarniô]], [[Leba]], [[Mizëzdroje]], [[Sopòt]], [[Ùskô]]. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Òbaczë téż == * [[Pòmòrsczé gardë]] * [[Pòmòrsczé wsë]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=23486&from=publication Kôrta z 1775 rokù] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrskô| ]] kf93mfo9j9lzcm9ew78u5fja8lyujx2 0 49 198692 196581 2026-05-14T12:07:58Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198692 wikitext text/x-wiki Niżi najdiwô sã lësta [[Pòmòrskô|pòmòrzczich]] gardów wedle jich aktualny administracëjny przënôleżnoscë. === [[Pòmòrzczé Wòjewództwò]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL_Bytów_COA.svg|24px]] [[Bëtowò]] * [[Òbrôzk:POL Brusy COA.svg|24px]] [[Brusë]] * [[Òbrôzk:POL Chojnice COA.svg|24px]] [[Chònice]] * [[Òbrôzk:POL Czersk COA.svg|24px]] [[Czérskò]] * [[Òbrôzk:POL Człuchów COA.svg|24px]] [[Człuchòwò]] * [[Òbrôzk:POL Czarne COA.svg|24px]] [[Czôrné]] * [[Òbrôzk:POL Czarna Woda COA.svg|24px]] [[Czôrnô Wòda]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Tczew COA 1.svg|24px]] [[Dërszewò]] * [[Òbrôzk:POL Debrzno COA.svg|24px]] [[Frédląd]] * [[Òbrôzk:POL Gdynia COA.svg|24px]] [[Gdiniô]] * [[Òbrôzk:POL Gdańsk COA.svg|40px]] [[Gduńsk]] * [[Òbrôzk:POL Gniew COA.svg|24px]] [[Gméw]] * [[Òbrôzk:POL Hel COA.svg|24px]] [[Hél]] * [[Òbrôzk:POL Kępice COA.svg|24px]] [[Hąmer]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Jastarnia COA.svg|24px]] [[Jastarniô]] * [[Òbrôzk:POL Kartuzy COA.svg|24px]] [[Kartuzë]] * [[Òbrôzk:POL Kościerzyna COA.svg|24px]] [[Kòscérzna]] * [[Òbrôzk:POL Kwidzyn COA.svg|24px]] [[Kwidzëno]] * [[Òbrôzk:POL Lębork COA.svg|24px]] [[Lãbórg]] * [[Òbrôzk:POL Krynica Morska COA.svg|24px]] [[Łësô Góra - Lëpa]] * [[Òbrôzk:POL Łeba COA 1.svg|24px]] [[Łeba]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Malbork COA.svg|24px]] [[Malbórg]] * [[Òbrôzk:POL Miastko COA 1.svg|24px]] [[Miastkò]] * [[Òbrôzk:POL Nowy Dwór Gdański COA.svg|24px]] [[Nowi Dwór]] * [[Òbrôzk:POL Nowy Staw COA.svg|24px]] [[Nitëch]] * [[Òbrôzk:POL Pelplin COA.svg|24px]] [[Pôłplëno]] * [[Òbrôzk:POL Prabuty COA.svg|24px]] [[Prabùtë]] * [[Òbrôzk:POL Pruszcz Gdański COA.svg|24px]] [[Pruszcz|Pruszcz]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Puck COA.svg|32px]] [[Pùck]] * [[Òbrôzk:POL Reda COA.svg|24px]] [[Réda]] * [[Òbrôzk:POL Rumia COA.svg|24px]] [[Rëmiô]] * [[Òbrôzk:POL Skarszewy COA.svg|24px]] [[Skarszewë]] * [[Òbrôzk:POL Skórcz COA.svg|24px]] [[Skórcz]] * [[Òbrôzk:POL Sopot COA.svg|24px]] [[Sopòt]] * [[Òbrôzk:POL Starogard Gdański COA.svg|24px]] [[Starogarda]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Słupsk COA 1.svg|24px]] [[Stôłpsk]] * [[Òbrôzk:POL Sztum COA.svg|24px]] [[Sztëm]] * [[Òbrôzk:POL Ustka COA 1.svg|24px]] [[Ùskô]] * [[Òbrôzk:POL Wejherowo COA.svg|24px]] [[Wejrowò]] * [[Òbrôzk:POL Władysławowo COA.svg|32px]] [[Wiôlgô Wies]] * [[Òbrôzk:POL Żukowo COA.svg|24px]] [[Żukòwò]] * [[Òbrôzk:POL Dzierzgoń COA.svg|24px]] [[Dzërzgóń]] </td></tr></table> === [[Zôpadnopòmòrzczé Wòjewództwò]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Barwice COA.svg|24px]] [[Bôrwica]] * [[Òbrôzk:POL Barlinek COA.svg|24px]] [[Berlënkò]] * [[Òbrôzk:POL Pełczyce COA.svg|24px]] [[Bersztén]] * [[Òbrôzk:POL Mieszkowice COA.svg|24px]] [[Berwôłd]] * [[Òbrôzk:POL Biały Bór COA.svg|24px]] [[Biôłô]] * [[Òbrôzk:POL Białogard COA 1.svg|24px]] [[Biôłogarda (gard)|Biôłogarda]] * [[Òbrôzk:POL Bobolice COA.svg|24px]] [[Bóbòlëce]] * [[Òbrôzk:POL Cedynia COA 1 (before 2004).svg|24px]] [[Cedzëniô]] * [[Òbrôzk:POL Karlino COA.svg|24px]] [[Chòrzelëno]] * [[Òbrôzk:POL Choszczno COA (by Shazz).svg|24px]] [[Chòsczno]] * [[Òbrôzk:POL Chojna COA.svg|24px]] [[Czińsbarg]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Człopa COA.svg|24px]] [[Człopa]] * [[Òbrôzk:POL Czaplinek COA old.svg|24px]] [[Czôplënkò]] * [[Òbrôzk:POL Darłowo COA 1.svg|24px]] [[Dërłowò]] * [[Òbrôzk:POL_Dobra_(powiat_łobeski)_COA.svg|24px]] [[Dobrô]] * [[Òbrôzk:POL Drawsko Pomorskie COA.svg|24px]] [[Drôwa]] * [[Òbrôzk:POL Dziwnów COA 1.svg|24px]] [[Dzywnowò]] * [[Òbrôzk:POL Mirosławiec COA.svg|24px]] [[Frédlądk]] * [[Òbrôzk:POL Chociwel COA.svg|24px]] [[Friwôłd]] * [[Òbrôzk:POL Golczewo 1 COA.svg|24px]] [[Gòlëszewò]] * [[Òbrôzk:POL Goleniów COA 1.svg|24px]] [[Gòłonóg]] * [[Òbrôzk:POL Gościno COA.svg|24px]] [[Gòscëno]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Gryfino COA 2.svg|24px]] [[Gripiewò]] * [[Òbrôzk:POL Gryfice COA 1.svg|24px]] [[Gripiewô Góra]] * [[Òbrôzk:POL Dobrzany COA (by Shazz).svg|24px]] [[Jakùbòwò]] * [[Òbrôzk:POL Kalisz Pomorski COA.svg|24px]] [[Kalisz (pòm.)|Kalisz]] * [[òbrôzk:POL Kamień Pomorski COA.svg|24px]] [[Kamiéń]] * [[Òbrôzk:Herb_Kolobrzegu.svg|24px]] [[Kòlbrzég]] * [[Òbrôzk:POL Koszalin COA.svg|24px]] [[Kòszalëno]] * [[Òbrôzk:POL Borne Sulinowo COA.svg|24px]] [[Lëpa (gard)|Lëpa]] * [[Òbrôzk:POL Lipiany COA.svg|24px]] [[Lëpienié]] * [[Òbrôzk:POL Łobez COA.svg|24px]] [[Łobéz]] * [[Òbrôzk:POL Maszewo COA.svg|24px]] [[Maszewò]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Międzyzdroje COA.svg|24px]] [[Mizëzdroje]] * [[Òbrôzk:POL Moryń COA.svg|24px]] [[Mòrzëno]] * [[Òbrôzk:POL Ińsko COA.svg|24px]] [[Nierbarg]] * [[Òbrôzk:POL Dębno COA 1.svg|24px]] [[Nowé Dãbé]] * [[Òbrôzk:POL Nowe Warpno COA 1.svg|24px]] [[Nowô Wôrpinô]] * [[Òbrôzk:POL Drawno COA.svg|24px]] [[Nowi Wedel]] * [[Òbrôzk:POL Nowogard COA.svg|24px]] [[Nowògard]] * [[Òbrôzk:POL Pyrzyce COA 1.svg|24px]] [[Përzëca]] * [[Òbrôzk:POL Płoty COA.svg|24px]] [[Płota]] * [[Òbrôzk:POL_Polanow_COA.svg|24px]] [[Pòlanowò]] * [[Òbrôzk:Police herb.svg|24px]] [[Pòlëca]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Połczyn-Zdrój COA.svg|24px]] [[Pôłczëno]] * [[Òbrôzk:POL Recz COA.svg|24px]] [[Rezecz]] * [[Òbrôzk:POL Resko COA.svg|24px]] [[Réga]] * [[Òbrôzk:POL Sianów COA.svg|24px]] [[Sanowò]] * [[Òbrôzk:POL Suchań COA.svg|24px]] [[Sëchąń]] * [[Òbrôzk:POL Świdwin COA.svg|24px]] [[Skwilbëno]] * [[Òbrôzk:POL Sławno COA 1.svg|24px]] [[Słôwno]] * [[Òbrôzk:POL gmina Stepnica COA.svg|24px]] [[Stobnica]] * [[Òbrôzk:POL Stargard COA.svg|24px]] [[Stôrgard]] * [[Òbrôzk:POL Świnoujście COA 1.svg|24px]] [[Swina]] * [[Òbrôzk:POL Szczecinek COA.svg|24px]] [[Szczecënkò]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Szczecin COA.svg|24px]] [[Szczecëno]] * [[Òbrôzk:POL Trzcińsko-Zdrój COA.svg|24px]] [[Szémflét]] * [[Òbrôzk:POL gmina Tychowo COA.svg|24px]] [[Tëchòwò]] * [[Òbrôzk:POL Tuczno COA.svg|24px]] [[Tëczno]] * [[Òbrôzk:POL Trzebiatów COA 1.svg|24px]] [[Trzébiatowò]] * [[Òbrôzk:POL Złocieniec COA new.svg|24px]] [[Walczembórg]] * [[Òbrôzk:POL Węgorzyno COA.svg|24px]] [[Wãgòrzëno]] * [[Òbrôzk:POL Wolin COA.svg|24px]] [[Wòlëń]] * [[Òbrôzk:POL Wałcz COA.svg|24px]] [[Wôłcz]] * [[Òbrôzk:POL Myślibórz 1 COA.svg|24px]] [[Żôłdzëno]] </td></tr></table> === [[Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:DEU Barth COA.svg|24px]] [[Biardo]] * [[Òbrôzk:DEU Eggesin COA.svg|24px]][[Chëczëno]] * [[Òbrôzk:DEU Gützkow COA.svg|24px]][[Chòckòwò]] * [[Òbrôzk:DEU Demmin COA.svg|24px]] [[Dëmino]] * [[Òbrôzk:DEU Garz (Rügen) COA.png|24px]] [[Garc (rujańsczi)|Garc]] * [[Òbrôzk:DEU Bergen auf Ruegen COA.svg|29x29px]] [[Góra (rujańskô)|Góra]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:Wappen Greifswald.svg|24px]][[Gripiew Las]] * [[Òbrôzk:DEU Grimmen COA.png|24px]][[Grzëmié]] * [[Òbrôzk:DEU Jarmen COA.svg|24px]][[Jeromino]] * [[Òbrôzk:Wappen Lassan.svg|24px]][[Leszónë]] * [[Òbrôzk:Wappen Loitz.svg|24px]][[Łosëce]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:Wappen_Franzburg.PNG|24px]][[Nowòpòle]] * [[Òbrôzk:Wappen Penkun.png|24px]][[Piéńkùń]] * [[Òbrôzk:Wappen Putbus.svg|24px]][[Pòdbądz]] * [[Òbrôzk:Wappen_Pasewalk.svg|24px]][[Pòzdzewôłk]] * [[Òbrôzk:Wappen Ribnitz-Damgarten.svg|24px]] [[Rëbnica-Dãbògóra]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:DE-MV 13-0-73-076 Richtenberg COA.svg|24px]] [[Richbarg]] * [[Òbrôzk:Wappen_Sassnitz.svg|24px]][[Sosnica]] * [[Òbrôzk:DEU Altentreptow COA.png|24px]][[Stôré Trzébiatowò|Stôré Trzébiatowò]] * [[Òbrôzk:Wappen Strasburg (Uckermark).svg|24px]] [[Sztrôcbórg]] * [[Òbrôzk:Wappen_Stralsund.svg|24px]][[Strzałowò]] * [[Òbrôzk:DEU Hansestadt Anklam COA.svg|24px]][[Tãglim]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:Wappen Tribsees.svg|24px]][[Trzebùza]] * [[Òbrôzk:DEU Torgelow COA.svg|24px]][[Turzogłowë]] * [[Òbrôzk:DEU Usedom COA.svg|24px]][[Ùznojmie]] * [[Òbrôzk:DEU Ueckermünde COA.svg|24px]][[Wkra]] * [[Òbrôzk:DEU Wolgast COA.svg|24px]][[Wòlëgòszcza]] </td></tr></table> === [[Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Bydgoszcz COA.svg|24px]] [[Bëdgòszcz]] * [[Òbrôzk:POL Brodnica COA.svg|24px]] [[Brodnica]] * [[Òbrôzk:POL Chełmno COA.svg|24px]] [[Chôłmno]] * [[Òbrôzk:POL Chełmża COA.svg|24px]] [[Chôłmżô]] * [[Òbrôzk:POL Golub-Dobrzyń COA.svg|24px]] [[Gòlëb-Dobrziń]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Grudziądz COA.svg|24px]] [[Grëdządz]] * [[Òbrôzk:POL Jabłonowo Pomorskie COA.svg|24px]] [[Jabłónowò]] * [[Òbrôzk:POL Kamień Krajeński COA.svg|24px]] [[Kamiéń (krôjińsczi)|Kamiéń]] * [[Òbrôzk:POL Koronowo COA.svg|24px]] [[Kòrónowò]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Kowalewo Pomorskie COA.svg|24px]] [[Kòwôlewò (gard)|Kòwôlewò]] * [[Òbrôzk:POL Łasin COA.svg|24px]] [[Łôsëno]] * [[Òbrôzk:POL Mrocza COA.svg|24px]] [[Mrocza]] * [[Òbrôzk:POL Nakło nad Notecią COA.svg|24px]] [[Nakło]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Nowe COA.svg|24px]] [[Nowé]] * [[Òbrôzk:POL Radzyń Chełmiński COA.svg|24px]] [[Rôdzëno]] * [[Òbrôzk:POL Sępólno Krajeńskie COA.svg|24px]] [[Sãpólno]] * [[Òbrôzk:Świecie herb.svg|24px]] [[Swiecé]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Tuchola COA.svg|24px]] [[Tëchòlô]] * [[Òbrôzk:POL Toruń COA.svg|24px]] [[Torëń]] * [[Òbrôzk:POL Wąbrzeźno COA.svg|24px]] [[Wąbrzézno]] * [[Òbrôzk:POL Więcbork COA.svg|24px]] [[Wiãcbórg]] </td></tr></table> === [[Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Jastrowie COA.svg|24px]] [[Jastrowié]] * [[Òbrôzk:Krajenka herb.svg|24px]] [[Krajenka]] * [[Òbrôzk:POL Krzyż Wielkopolski COA.svg|24px]] [[Krziż]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Łobżenica COA.svg|24px]] [[Łobzenica]] * [[Òbrôzk:POL Okonek COA 1.svg|24px]] [[Òkónk]] * [[Òbrôzk:POL Piła COA 1.svg|24px]] [[Piéła]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Trzcianka COA.svg|24px]] [[Trzcónka]] * [[Òbrôzk:POL Ujście COA 1.svg|24px]] [[Ùscé]] * [[Òbrôzk:POL Wyrzysk COA 1.svg|24px]] [[Wërzëskò]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Wysoka COA.svg|24px]] [[Wësokô]] * [[Òbrôzk:POL Wieleń COA.svg|24px]] [[Wieléń]] * [[Òbrôzk:POL Złotów COA old.svg|24px]] [[Złotowò]] </td></tr></table> === [[Lubùsczé wòjewództwò]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Drezdenko COA.svg|24px]] [[Dërżéń]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Dobiegniew COA.svg|24px]] [[Dobiegniewò]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Kostrzyn nad Odrą COA.svg|24px]] [[Kòscérzëno]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Gorzów Wielkopolski COA.svg|24px]] [[Lãdzbarg]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Strzelce Krajeńskie COA.svg|24px]] [[Strzelcé]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Witnica COA.svg|24px]] [[Wicno]] </td></tr></table> === [[Brandenbùrgiô]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:DEU Gartz (Oder) COA.svg|24px]] [[Garc (nad Òdrą)|Garc]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:Wappen der Stadt Schwedt.svg|24px]] [[Swiecé (nad Òdrą)|Swiecé]] </td></tr></table> === [[Warminskô-mazursczé wòjewództwò]] === <table><tr><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Kisielice COA.svg|24px]] [[Cziselëce]] </td><td valign=top> * [[Òbrôzk:POL Susz COA.svg|24px]] [[Sësz]] </td></tr></table> == Òbaczë téż == * [[Pòmòrsczé wsë]] * [[Gardë_w_Pòlsce|Pòlsczé gardë]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë| ]] cj9s1r7sxl0ipgfqo486d59fphaadto 0 56 198759 198637 2026-05-14T12:52:01Z Iketsi 3254 /* Bùtnowé lënczi */ {{Wejrowsczi kréz}} 198759 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Rëmiô| dopełniacz=Rëmi| adjektiw_mask=Rëmsczi| adjektiw_fem=Rëmskô| céch=POL Rumia COA.svg| fana=POL Rumia flag.svg| karta=Rumia_location_map.svg| wòjewództwò=pòmòrsczé| kréz=wejrowsczi| grodzki=| rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| bùrméster=Michał Pasieczny| adres_um=Sobiesczégò 7| kod_poczt_um=84-230| tel_um=58 671-94-52| fax_um=58 671-94-17| mail_um=| wiéchrzëzna=262,0| stopniN=54|minutN=34|stopniE=18|minutE=24| wysokość=| rok=2004| lëdztwò=44&nbsp;156| gęstość=1343,8| aglomeracja=| czerënkòwi numer=(+48) 58| pòcztowi kòd=84-230| registracëjné tôfle=GWE| TERYT=6222915021| SIMC=| www=http://www.rumia.eu| }} '''Rëmiô''' (pòl. ''Rumia'', miem. ''Rahmel'') je gardã ë gminą w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim województwù]]. Rëmiô mô greńcã z [[Gdiniô|Gdinią]] ë [[Réda|Redą]]. Rëmiô robi za mieszkaniowi slôd dlô Gdini. Razã z [[Wejrowò|Wejrowã]] ë Redą ùsôdzô wespòlëznã trzëch gardów - [[Môłé Trójgardze]]. W latach [[1975]] - [[1998]] Rëmiô słëchaa gdóńsczémù wòjewództwù. Tu mô sedzbã [[radio Kaszëbë]], chtërno nadaje dosc wiele pò kaszëbskù. [[Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków]] w artiklu 11, ùst. 1a pòdaje, że taczi radio dlô m. jin. Kaszëbów mô bëc. == Miona gardu w zdrojach == w zdrojach: ''Rumina'' 1220, ''Rumnam'' 1235, ''Rumpna'' 1245, ''Rumnam'' 1291, ''Rumna'' 1295, ''Ronna'' (krónika òlëwsczégò klôsztora), ''Romna'' (krónika òlëwsczégò klôsztora), ''Rumńa'' (Lorentz), ''Romele'' 1399, ''Rumija'' 1570, ''Rumia'' 1570, ''Romla'' 1582, ''Rumie'' 1583, ''Romlia'' 1598, ''Rahmele'' 1584, ''Romla'' 1584, ''Ramelaw'' 1602, ''z Rumiei'' 1627, ''Rameln'' 1655, ''Ramel'' 1659, ''Rumia'' 1678, ''Rahmel'' 1796, ''Rëmjå'' 1866, ''Rumia'' (SG), ''Rumie'' 1912, ''Rumija'' 1912, ''Rémjô, krol. é szlach. (Rahmel)'' (Cenôwa), ''Rëḿå'' (Lorentz, Zëchta), ''(Stårå) Rëḿå'' (Tréder) Je nôwikszim gardã pòlsczim, jaczi nie je stolëcą krézu. === Pòłożenié === Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 54°34' N, dôłgòta - 18°24' E. === Pòdôwczi === Wedle pòdôwków z [[2002]] rokù, Rëmiô mô wiéchrzëznã 32,86 km², w tim: * rólné ùżëtczi: 26% * lasowé ùżëtczi: 44% Gard zajëmô 2,56% wiéchrzëznë krézu. * Bùdżetowé wzątczi ([[2004]] plan): mln zł * Bùdżetowé wëdôwczi ([[2004]] plan): mln zł === Lëdztwô === Pòdôwczi z [[30 czerwińca]] [[2004]]: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:right;" !Òpisënk || colspan=2|Ogółem || colspan=2|Białczi || colspan=2|Chłopi |- |jednostczi|| sztaturë || % || sztaturë || % || sztaturë || % |-- |lëdztwo || '''44&nbsp;156''' || 100 || 22&nbsp;574 || 51,1 || 21&nbsp;582 || 48,9 |-- |gãscëzna lëdzy<br />(sztatur/km²) || colspan=2| 1343,8 || colspan=2| 687 || colspan=2| 656,8 |} Wedle pòdôwków z [[2002]] rokù, strzédny wzątk na mieszkańca béł 1189,86 zł. == Sąsadné gminë == [[Gdiniô]], [[Kòsôkòwò]], [[Pùck]], [[Réda]], [[Wejrowò]] === Historëjô === * [[1 lëpińca]] 2017 rokù tu béł [[Swiatowi Zjôzd Kaszëbów]]. <!-- * [[VI wiek p.n.e.|VI]]-[[IV wiek p.n.e.]] osada (wykopaliska) pochodząca z wczesnej [[epoka żelaza|epoki żelaza]] * [[1215]] - pierwsza wzmianka. Dokument, w którym książę pomorski [[Świętopełk|Świętopełek]] nadaje tutejsze ziemie opactwu [[Cystersi|cystersów]] z [[Oliwa (miejscowość)|Oliwy]]. Pozostaje w ich posiadaniu do [[1772]]. * [[1870]] - doprowadzenie [[kolej|kolei]] * [[10 lutego]] [[1920]] wkroczenie Wojska Polskiego * [[13 marca]]-[[27 marca]] [[1945]] - òbarna Markòwcowi Górë http://free.of.pl/x/xzn/index2.htm * [[1939]]-[[1945]] Rëmiô dobëta bez hitlerzów w Miemiecczi Rzeszë * [[1954]] - [[prawa miejskie]] - pòwstaa z parłãczeniô wsów: Rëmiô, [[Zôgòrzé]], [[Biôłô Rzéka]], [[Szmelta]] i [[Rëmiô-Janowò|Janowò]], a od [[1 stycznia]] [[2001]] roku wsë [[Kazmiérz]] (na decyzëjô copniãtô czile miesãdzów pózdni). --> === Słôwny lëdze === * [[Jerzi Tréder]] * <!-- W Rëmi ùrodzëła sã w [[1943]] rokù [[Erika Steinbach]], przedniczka miemiecczégò "Zrzeszëniô Wënekónëch" i [[Edmund Wittbrodt]] - minister Nôrodny Edùkacëjë w rządze [[Jerzy Buzek|Jerzego Buzka]]. Rëmiô je téż òjczëstim gardã aktorczi [[Katarzyna Kurowska|Katarzyny (Joanny) Kurowskiej]]. --> === Stôrodôwnotë === * <center> [[Òbrôzk:Remio_1.jpg|mały|330px|center|Gardnô panorama]] </center> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.rumia.pl http://www.rumia.pl - Òficjalnô rëmskô starna] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/7 Rumia w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Wejrowsczi kréz}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz]] ih85idx6kmtnfe6n8q2gcxbbem4ongc 0 57 198757 198638 2026-05-14T12:50:59Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 198757 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Réda| dopełniacz=Redë| adjektiw_fem=rédzkô| adjektiw_mask=rédzczi| céch=POL_Reda_COA.svg| fana=POL Reda flag.svg| karta=| wòjewództwò=Pòmòrsczé| kréz=Wejrowsczi| grodzki=| rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| bùrméster=Krzysztof Krzemiński| adres_um=ul. Pucka 9| kod_poczt_um=84-230| tel_um=58 671-94-52| fax_um=58 671-94-17| mail_um=| wiéchrzëzna=29,45| stopniN=54|minutN=37|stopniE=18|minutE=20| wysokość=| rok=2004| lëdztwò=18 111| gęstość=615| aglomeracja=| czerënkòwi numer=(+48) 58| pòcztowi kòd=84-240| registracëjné tôfle=GWE| TERYT=6222915011| SIMC=| www=http://www.reda.pl| }} '''Réda''' (téż: '''Reda''', '''Rejda''', '''Grãzowò'''; we zdrojach: ''Granslow'' 1357, ''Granissow'' kòl 1400, ''Grantzlof'' kòl 1400, ''Redau'' kòl 1400, ''Gralof'' 1407, ''Granisslaw'' 1415, ''Granschelow'' 1419, ''Reda'' 1433, ''Rede'' 1433, ''Reda'' 1534, ''Rheda'' 1583, ''Gralaf'' 1621, ''Gręnzlau'', ''Gręzowo'' 1635, 1638, ''Reed'' 1655, ''Roda'' 1659, ''Rehda'' 1796, ''Reda'' (Cenôwa), ''Réda'' (Zëchta), ''Rejda'' (Tréder); pl: ''Reda'', de: ''Rheda'') - gard w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] w pòrenkòwi [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]]. [[Archeòlogijô|Archeòlodzë]] pòdôwają, że ò pierszich lëdzczich szlachach w òbjimie dzysdniowi Redë mòże ju gôdac w I wiekù p.n.e. [[1 stëcznika]] [[1967]] rokù Réda dostaa gardné prawa, mô dzysô sztatus gardu w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|Pòmòrsczim wòjewództwie]]. Réda mô greńcã z [[Rëmiô|Rëmią]] ë [[Wejrowò|Wejrowã]], ùrôbiając z nima [[Môłé Trójgardze]]. [[4 lëpinca]] 2015 - [[Swiatowi Zjôzd Kaszëbów]]. === Pòdôwczi === [[Òbrôzk:Reda Zjazd Kaszubow.jpg|mały|Kaszëbi w Rédze 2015]] [[Òbrôzk:REDA 5 1 ubt.jpeg|mały|Rédzczé [[banowiszcze]]]] [[Òbrôzk:REDA 5 2 ubt.jpeg|mały|Rédzczi kòscół]] Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł<br> Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł === Lëdztwò === Zgòdno z pòdôwkama z [[30 czerwińca]] [[2004]] rokù: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:right;" !Òpis || colspan=2|Òglowò || colspan=2|Białczi || colspan=2|Chłopi |- |jednota || lëdzi || % || lëdzi || % || lëdzi || % |-- |pòpùlacëjô || '''18&nbsp;111''' || 100 || 9175 || 50,7 || 8936 || 49,3 |-- |gãstosc lëdztwa<br>(mieszk./km²) || colspan=2| 615 || colspan=2| 311,5 || colspan=2| 303,4 |} <!-- === Historëjô === --> <!-- === Słôwny lëdze === --> <!-- === Stôrodôwnotë === --> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.kaszubi.pl/images/dodatkowe/ZjazdKaszubow/GAZETA%20ZJAZDOWA%202015.pdf Kaszëbi w Rédze 2015] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/584 Reda w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} <br clear="all" /> {| id="toc" style="margin:0;background:#ffffff;width:100%" align="center" cellpadding="1" |----- | rowspan="2" valign="top" width=50px| [[Òbrôzk:POL powiat wejherowski COA.svg|90px|herb Wejrowsczégò krézu]] ! style="background:#ffce00" align="center" | '''[[Wejrowsczi kréz|Wejrowczi kréz]]''' |----- | align="center" | '''Gardë krézu:''' [[Réda]] | [[Rëmiô]] | [[Wejrowò]] <br>'''Gminë:''' [[Gmina Chòczewò|Chòczewò]] | [[Gmina Gniewino|Gniewino]] | [[Gmina Lëniô|Lëniô]] | [[Gmina Lëzëno|Lëzëno]] | [[Gmina Łãczëce|Łãczëce]] | [[Gmina Szëmôłd|Szëmôłd]] | [[Gmina Wejrowò|Wejrowò]] |} <br clear="all" /> [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz]] dams4wxnzfkofep2s8gjvtx9a2y3qxv 198758 198757 2026-05-14T12:51:21Z Iketsi 3254 -> 198758 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Réda| dopełniacz=Redë| adjektiw_fem=rédzkô| adjektiw_mask=rédzczi| céch=POL_Reda_COA.svg| fana=POL Reda flag.svg| karta=| wòjewództwò=Pòmòrsczé| kréz=Wejrowsczi| grodzki=| rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| bùrméster=Krzysztof Krzemiński| adres_um=ul. Pucka 9| kod_poczt_um=84-230| tel_um=58 671-94-52| fax_um=58 671-94-17| mail_um=| wiéchrzëzna=29,45| stopniN=54|minutN=37|stopniE=18|minutE=20| wysokość=| rok=2004| lëdztwò=18 111| gęstość=615| aglomeracja=| czerënkòwi numer=(+48) 58| pòcztowi kòd=84-240| registracëjné tôfle=GWE| TERYT=6222915011| SIMC=| www=http://www.reda.pl| }} '''Réda''' (téż: '''Reda''', '''Rejda''', '''Grãzowò'''; we zdrojach: ''Granslow'' 1357, ''Granissow'' kòl 1400, ''Grantzlof'' kòl 1400, ''Redau'' kòl 1400, ''Gralof'' 1407, ''Granisslaw'' 1415, ''Granschelow'' 1419, ''Reda'' 1433, ''Rede'' 1433, ''Reda'' 1534, ''Rheda'' 1583, ''Gralaf'' 1621, ''Gręnzlau'', ''Gręzowo'' 1635, 1638, ''Reed'' 1655, ''Roda'' 1659, ''Rehda'' 1796, ''Reda'' (Cenôwa), ''Réda'' (Zëchta), ''Rejda'' (Tréder); pl: ''Reda'', de: ''Rheda'') - gard w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] w pòrenkòwi [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]]. [[Archeòlogijô|Archeòlodzë]] pòdôwają, że ò pierszich lëdzczich szlachach w òbjimie dzysdniowi Redë mòże ju gôdac w I wiekù p.n.e. [[1 stëcznika]] [[1967]] rokù Réda dostaa gardné prawa, mô dzysô sztatus gardu w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|Pòmòrsczim wòjewództwie]]. Réda mô greńcã z [[Rëmiô|Rëmią]] ë [[Wejrowò|Wejrowã]], ùrôbiając z nima [[Môłé Trójgardze]]. [[4 lëpinca]] 2015 - [[Swiatowi Zjôzd Kaszëbów]]. === Pòdôwczi === [[Òbrôzk:Reda Zjazd Kaszubow.jpg|mały|Kaszëbi w Rédze 2015]] [[Òbrôzk:REDA 5 1 ubt.jpeg|mały|Rédzczé [[banowiszcze]]]] [[Òbrôzk:REDA 5 2 ubt.jpeg|mały|Rédzczi kòscół]] Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł<br> Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł === Lëdztwò === Zgòdno z pòdôwkama z [[30 czerwińca]] [[2004]] rokù: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:right;" !Òpis || colspan=2|Òglowò || colspan=2|Białczi || colspan=2|Chłopi |- |jednota || lëdzi || % || lëdzi || % || lëdzi || % |-- |pòpùlacëjô || '''18&nbsp;111''' || 100 || 9175 || 50,7 || 8936 || 49,3 |-- |gãstosc lëdztwa<br>(mieszk./km²) || colspan=2| 615 || colspan=2| 311,5 || colspan=2| 303,4 |} <!-- === Historëjô === --> <!-- === Słôwny lëdze === --> <!-- === Stôrodôwnotë === --> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.kaszubi.pl/images/dodatkowe/ZjazdKaszubow/GAZETA%20ZJAZDOWA%202015.pdf Kaszëbi w Rédze 2015] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/584 Reda w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] <br clear="all" /> {| id="toc" style="margin:0;background:#ffffff;width:100%" align="center" cellpadding="1" |----- | rowspan="2" valign="top" width=50px| [[Òbrôzk:POL powiat wejherowski COA.svg|90px|herb Wejrowsczégò krézu]] ! style="background:#ffce00" align="center" | '''[[Wejrowsczi kréz|Wejrowczi kréz]]''' |----- | align="center" | '''Gardë krézu:''' [[Réda]] | [[Rëmiô]] | [[Wejrowò]] <br>'''Gminë:''' [[Gmina Chòczewò|Chòczewò]] | [[Gmina Gniewino|Gniewino]] | [[Gmina Lëniô|Lëniô]] | [[Gmina Lëzëno|Lëzëno]] | [[Gmina Łãczëce|Łãczëce]] | [[Gmina Szëmôłd|Szëmôłd]] | [[Gmina Wejrowò|Wejrowò]] |} <br clear="all" /> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz]] po73nwkb3uhov5vec2b9hpm0mc0e4ih 198760 198758 2026-05-14T12:52:38Z Iketsi 3254 {{Wejrowsczi kréz}} 198760 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Réda| dopełniacz=Redë| adjektiw_fem=rédzkô| adjektiw_mask=rédzczi| céch=POL_Reda_COA.svg| fana=POL Reda flag.svg| karta=| wòjewództwò=Pòmòrsczé| kréz=Wejrowsczi| grodzki=| rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| bùrméster=Krzysztof Krzemiński| adres_um=ul. Pucka 9| kod_poczt_um=84-230| tel_um=58 671-94-52| fax_um=58 671-94-17| mail_um=| wiéchrzëzna=29,45| stopniN=54|minutN=37|stopniE=18|minutE=20| wysokość=| rok=2004| lëdztwò=18 111| gęstość=615| aglomeracja=| czerënkòwi numer=(+48) 58| pòcztowi kòd=84-240| registracëjné tôfle=GWE| TERYT=6222915011| SIMC=| www=http://www.reda.pl| }} '''Réda''' (téż: '''Reda''', '''Rejda''', '''Grãzowò'''; we zdrojach: ''Granslow'' 1357, ''Granissow'' kòl 1400, ''Grantzlof'' kòl 1400, ''Redau'' kòl 1400, ''Gralof'' 1407, ''Granisslaw'' 1415, ''Granschelow'' 1419, ''Reda'' 1433, ''Rede'' 1433, ''Reda'' 1534, ''Rheda'' 1583, ''Gralaf'' 1621, ''Gręnzlau'', ''Gręzowo'' 1635, 1638, ''Reed'' 1655, ''Roda'' 1659, ''Rehda'' 1796, ''Reda'' (Cenôwa), ''Réda'' (Zëchta), ''Rejda'' (Tréder); pl: ''Reda'', de: ''Rheda'') - gard w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] w pòrenkòwi [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]]. [[Archeòlogijô|Archeòlodzë]] pòdôwają, że ò pierszich lëdzczich szlachach w òbjimie dzysdniowi Redë mòże ju gôdac w I wiekù p.n.e. [[1 stëcznika]] [[1967]] rokù Réda dostaa gardné prawa, mô dzysô sztatus gardu w [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|Pòmòrsczim wòjewództwie]]. Réda mô greńcã z [[Rëmiô|Rëmią]] ë [[Wejrowò|Wejrowã]], ùrôbiając z nima [[Môłé Trójgardze]]. [[4 lëpinca]] 2015 - [[Swiatowi Zjôzd Kaszëbów]]. === Pòdôwczi === [[Òbrôzk:Reda Zjazd Kaszubow.jpg|mały|Kaszëbi w Rédze 2015]] [[Òbrôzk:REDA 5 1 ubt.jpeg|mały|Rédzczé [[banowiszcze]]]] [[Òbrôzk:REDA 5 2 ubt.jpeg|mały|Rédzczi kòscół]] Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł<br> Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł === Lëdztwò === Zgòdno z pòdôwkama z [[30 czerwińca]] [[2004]] rokù: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:right;" !Òpis || colspan=2|Òglowò || colspan=2|Białczi || colspan=2|Chłopi |- |jednota || lëdzi || % || lëdzi || % || lëdzi || % |-- |pòpùlacëjô || '''18&nbsp;111''' || 100 || 9175 || 50,7 || 8936 || 49,3 |-- |gãstosc lëdztwa<br>(mieszk./km²) || colspan=2| 615 || colspan=2| 311,5 || colspan=2| 303,4 |} <!-- === Historëjô === --> <!-- === Słôwny lëdze === --> <!-- === Stôrodôwnotë === --> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.kaszubi.pl/images/dodatkowe/ZjazdKaszubow/GAZETA%20ZJAZDOWA%202015.pdf Kaszëbi w Rédze 2015] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/584 Reda w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Wejrowsczi kréz}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz]] 1hs4bmclb8xzd7drbstcfzssr1vsnwx 0 81 198748 161947 2026-05-14T12:42:30Z Iketsi 3254 -{{msg:stub}}; |*]]→| ]] 198748 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Ubuntu 11.04 (csb).png|mały|Òperacjowô sytema [[Linux]] na przëmiôrze distribùcëji [[Ubuntu Linux|Ubuntu]] z graficznëm òkrãżã [[GNOME]]]] '''Òperacjowô systema''' (an. operating system) je [[soft-wôra|soft-wôrą]] chtërnô ùmòżlëwiô dzejanié [[kòmpùter|kòmpùtra]]: zarządzëwô [[wdôr|wdôrã]], czerëje wëkònëwanim aplikacëjów ôs kòntrolëje wszelejaką [[hard-wôra|hard-wôrã]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Òperacjowô systema| ]] 2y5ce4ktlhbkw79klazd1hlx7mddrsv 0 1121 198754 7711 2026-05-14T12:47:16Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198754 wikitext text/x-wiki '''Słowińskô''' je historiczną òbéńdą w pòrénkòwi [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]], historicznim partã [[Kaszëbskô]], w òkòlim jezora [[Lebskò]], zamieszkóną w ùszłoce przez [[Kaszëbi|Kaszëbów]], chtërni òbez mòwòbadétów òstôle nazwóny [[Słowińcë|Słowińcama]], sami brëkùjacy równak do se miona Kaszëbi. To lëtersczi Pòmòrzónie z miemiecczim nasziństwã, chtërni pò zakùńczenim II. swiatowi wòjnë òstelë wënëkóny z Pòmòrsczi. Dzysô żëją òni jakno ë jejich òtroce w Miemieckô. Jejich swiąda pòchôdënkù z słowióńsczegò derżenia nie je równak za wielgô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] d0e2iupi92s6yeq46qa2vr8awhrguix 198755 198754 2026-05-14T12:48:43Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198755 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Porenkowo Pomorsko 1.png|mały|Słowińskô i Kaszëbskô dzysô]] '''Słowińskô''' je historiczną òbéńdą w pòrénkòwi [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]], historicznim partã [[Kaszëbskô]], w òkòlim jezora [[Lebskò]], zamieszkóną w ùszłoce przez [[Kaszëbi|Kaszëbów]], chtërni òbez mòwòbadétów òstôle nazwóny [[Słowińcë|Słowińcama]], sami brëkùjacy równak do se miona Kaszëbi. To lëtersczi Pòmòrzónie z miemiecczim nasziństwã, chtërni pò zakùńczenim II. swiatowi wòjnë òstelë wënëkóny z Pòmòrsczi. Dzysô żëją òni jakno ë jejich òtroce w Miemieckô. Jejich swiąda pòchôdënkù z słowióńsczegò derżenia nie je równak za wielgô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] fp9lm8gg5fi0e8bctxfrcb9x8l62dpk 0 1382 198756 184853 2026-05-14T12:50:19Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198756 wikitext text/x-wiki {{Wies infobox | Wies=Trzebiôtczi | rodzôcz_wsë= | céch_wsë= | ôrt_gminë= | fana_wsë= | kôrta_wsë= | wòjewództwò=pòmòrsczé | kréz=bëtowsczi | gmina=Tëchómié | szôłtëstwò=Trzebiôtczi | miejskô= | wiechrzëzna= | gradëN=54 | minutëN=03 | sekùndëN=51 | gradëE=17 | minutëE=18 | sekùndëE=07 | wiżô= | rok= | lëdztwò=475 | gãscëzna= | nr_czér=59 | pòcztowi_kòd=77-134 | reg_tôfla=GBY | SIMC= | szôłtës= | www= | òdjimk= | galerëjô_commons= |}} [[Òbrôzk:Trzebiatkowa 4229.jpg|mały|]] '''Trzebiôtczi''' (Pòlszczi miono ''Trzebiatkowa''). Małô wies kòle [[Tëchómie|Tëchómia]] w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]]. Rodné gniôzdo rodzën Trzebiatowsczich. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë]] [[Kategòrëjô:Gmina Tëchómié]] 69fzdqainqjgvk90h3afuvy32r7kg2b 0 1427 198721 197452 2026-05-14T12:24:22Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198721 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europejsko Unijo CBS ubt2.png|mały|Eùropa ë [[Eùropejskô Ùnijô]]]] '''Eùropa''' ([[Grecczi jãzëk|gr.]] ë [[Łacëzna|łac.]] ''Europa'', mòże bëc zrzeszëne z grecczim ''europos'', 'letkò ùnoszącë sã', abò òd [[Asyrsczi jãzëk|asyrsczégò]] ''ereb'', co òznôczô 'zôpôd') je dzélã swiata (przez niechtërnech zwóny [[kòntinent|kòntinentã]]) na nordowi półkùglë planetë [[Zemia]]. Rozcëgò sã òd [[Atlantëcczi Òcean|Atlantëcczégò Òceanu]] na zôpôdze do górów [[Ùral]] na pòrénkù razã z tima gòrama, téż òd [[Westrzódzemne Mòrzé|Westrzódzemnegò Mòrza]], [[Czôrne Mòrzé|Czôrnégò Mòrza]] ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò na pôłnim do [[Nordowi Òcean|Nordowégò Mòrza]] na nordze. == Geògrafne pòdôwczi == [[Òbrôzk:Europe_satellite_orthographic.jpg|mały|Satelitarni òdjimk Eùropë]] [[Òbrôzk:Rectified Languages of Europe map.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:Grossgliederung Europas.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:First.Crusade.Map.jpg|mały|Eùropa, [[1000]].]] '''Wiéchrzëzna Eùropë:''' 10&nbsp;521&nbsp;324 km², (5,96 mln km² z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Lëdztwò:''' kòl 744 mln (wôrtosc na ògle z 2026, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Równoleżnikòwi rozskòczënk:''' 5600 km (79 gradów)<br /> '''Pôłnikòwi rozskòczënk:''' 4200 km (35 gradów)<br /> '''Długota strądôw:''' 38 tys. km<br /> '''Strzédna wiżô môlu:''' 340 m [[n.r.m.]]<br /> '''Nôwëższi wëszéńc w Eùropie:''' [[Mont Blanc]] (4807 m n.r.m.) <br /> '''Nôniższi môl w Eùropie:''' na strądze [[Kaspijsczé Mòrze|Kaspijsczégò Mòrza]] (-28 m p.r.m.) <br /> '''Nôdłëgszô rzéka w Eùropie:''' [[Wołga]] 3530 km<br /> '''Nôwiksze jezero w Eùropie:''' [[Ładoga]] 17700 km² <br /> '''Strzédna gãscëzna lëdzy:''' 34 sztaturë/km²<br /> '''Nôwiksze garde w Eùropie:''' [[Sztambùl|Stambuł]], [[Londin|London]], [[Pariz]], [[Mòskwa]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata: * na nordze – [[Òstrów Rudolfô]] w òstrowinié [[Zemiô Franciszka Józefa|Zemii Franciszka Józefa]] * na pôłnie – òstrów [[Gavdos]] * na pòrénkù – [[Flissingsczi Retk]] na [[Nowô Zemiô|Nowi Zemi]] * na zôpôdze – kamiznë kòle òstrowa [[Flores (òstrów na Azorach)|Flores]] na [[Azorë|Azorach]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù: * na nordze – retk [[Nordkinn]] ([[Norweskô]]) * na pôłnie – retk [[Marroquí]] ([[Szpańskô]]) * na pòrénkù – ùbiega [[Bajdarata|Bajdaratë]] do [[Bajdarackô Hôwinga|Bajdaraccziej Hôwindżi]] ([[Ruskô]]) * na zôpôdze – retk [[Roca]] ([[Pòrtugalskô]]) Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô. Razã z [[Azëjô|Azëją]] Eùropa je [[Eùrazëjô|Eùrazëjã]] ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã. == Pòzwa == Pòzwa Eùropë wëwòdzë sã z grecczégò słowa Εὐρώπη (''Europe'') i wic przez łacyńsczą fòrmã ''Europa'' wëszło do wnetk wszëtczich jãzëków swiata. Etimòlogiô samégò terminu Εὐρώπη je niejasnô: bëc mòże pòchòdzë òno òd εὐρωπός (''europos'') – „łagódnie wznôszający sã”, abò òd asyrijsczégò ''ereb'', „zôpôd”. Jinszé teorëje wëwòdzą róda pòzwë òd semicczégò słowa òznaczëjącégò „cemny”. Ùżëwóne je téż òkreslenié Stari Kontinent. == Grańce Eùropë == Przebieg ùmówny grańcë Eùropë z Azją na pòrénkù i pôłniowim pòrénkù wëwołëje spiérczi. Sprawa ta je różnie rozstrzëganô w ùczbie poszczególnëch krajów, a nôwicy rozbieżnoscë w tij sprawie wëstãpujã w ùczbie [[Anglosasë|anglosasczim]]. == Òbôcze téż == '''''Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë''''' * [[Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie]] * [[Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie]] * [[Lësta eùropejsczich państw]] * [[Eùropejskô Ùnijô]] ë [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa| ]] [[Kategòrëjô:Kòntinentë]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] 03g1bg3s643n87gaihkuvfpwc6dtwjd 0 1428 198723 193556 2026-05-14T12:25:50Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198723 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:CollageFisica.jpg|mały|Fizyka]] '''Fizyka''' (òd grecczégo φυσικός - nôtërny, òd φύσις - nôtëra) – je nôtërną ùczbą chtërnô zajimô sã badérowanim swòjiznów ë przemianów [[materëjô|materëje]] ë [[energijô|energije]]. == Òbaczë téż == * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Fizyka| ]] n5sfoabymaikb1hk5kxl2nycn6x0dko 0 1436 198753 159054 2026-05-14T12:45:49Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198753 wikitext text/x-wiki '''Geògrafijô''' je [[nôtérnô ùczba]] chtërnô zajimô sã badérowanim wiéchrzëznë [[Zemia|Zemi]] ([[Geògrafnô rëmnota|geògrafny rëmnotë]]). Miono ùczbë pòchòdô òd [[grecczi jãzyk|grecczich]] słów ''hê gê'' = 'Zemia' ë ''graphein'' = 'pisac'. === Dzéle geògrafiji === * [[Ekonomicznô geògrafijô]] ** [[Geògrafijô gburzëznë]] ** [[Geògrafijô łączbë]] ** [[Geògrafijô przerobinë]] ** [[Geògrafijô wnożënë]] ** [[Geògrafijô zalëdzeniégò]] * [[Fizycznô geògrafijô]] * [[Geòlogijô]] * [[Geòmorfologijô]] * [[Hidrografijô]] * [[Kartografijô]] * [[Klimatologijô]] * [[Òbéńdnô geògrafijô]] * [[Òceanografijô]] * [[Pòliticznô geògrafijô]] * [[Wiodrzëna]] abò Meteòrologijô == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Nôtërné ùczbë]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô| ]] 6sqo3akm30lchht309stfjd8cnzmjzx 0 1439 198720 196413 2026-05-14T12:24:06Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198720 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Firefox Screenshot Linux.PNG|mały|350px|Mozilla Firefox 48 na Linux Mint]] '''Internetowi przezérnik''' (w skrodzëni '''przezérnik''') je kòmpùtrową [[Soft-wôra|soft-wôrą]], brëkòwóną do òbzéraniô wszelejaczich zamkłoscë - przédno równak do wëskrzëwaniégò starn internetowich. Przezérnik òpisywôł na zaczątkù (''an. to browse'') blós brëkòwónié elemeńtów nawigacëji (''do przódkù, nazôd...'') do czëtaniégò tekstów. Póznié óstało rozszérzóné jegò znaczenié przez zadostanié sã hipertekstu ([[Lënk|lënkù]]), jesz póznié przez doszłô mòżnota òbzéraniô òbrôzków, jaż do dzysdniowégò znaczeniégò z jegò wielefùnkcëjnotą. Òkòma rozszérzeniégò pòdtrzëmëwónych lopkòwich fòrmatów, òstałë téż rozszérzóné fùnkcëje przezérników. Takno wspiérają dzysdniowé przezérniczi òkòma [[HTTP]] midzë jinima téż protokòłë [[FTP]] ë [[Gopher]], òb to jidze dzysô przezérnikama zladowac programë czë téż wszelejaczi lopczi. == Ôrtë przezérników == Gôdômë ò tekstowich ë graficznich przezérnikach. '''Tekstowé przezérniczi''' rozmieją przedstôwiac ë interpretowac blós prosté tekstë ë tekstowé fòrmôtë jakno [[HTML]] abò [[XML]]. Czãsto dôwają téż mòżnota zapisënkù grafik, czë téż jejich óbzéranié w bùtnowé [[Soft-wôra|soft-wôrze]]. Tekstowé przezérniczi są baro zdatne dlô slepich ë lëchò widzących brëkòwników [[Internet]]u. '''Przëmiarë''': [[Lynx]], [[Links]], [[w3m]] '''Graficzné przezérniczi''' są nóbarżé rozkòscërzóne ë brëkùją jakno spòdlé òpiartegò na [[GUI]] (''an. Graphical User Interface'') (n.p. [[Unix]] z [[X11]], [[Macintosh]], czë [[Windows]]) òperatné systemë. Pòkaziwują òne kòmpleksowë internetowé starnë, z grafikama, tekstã ë [[Plugin]]sama. '''Przemiarë''': [[Internet Explorer]], [[Mozilla]], [[Opera]], [[K-Meleon]] == Spisënk przezérników pòdług platfòrm == === Wieleplatfòrmòwé === * [[Amaya]] * [[Contiki]] (téż dlô 8-Bitowi Systemë) * [[HotJava]] * [[links]] * [[lynx]] * Microsoft [[Internet Explorer]] * [[Mozilla]] * [[Mozilla Firefox]] (przódë jakno ''Phoenix'' ë ''Firebird'') * [[NCSA Mosaic]] * [[Netscape Navigator]] * [[Opera]] * [[SeaMonkey]] === Dlô [[Unix|Unixa ë òdprowôdnych]] === * [[Dillo]] * [[Epiphany]] * [[Galeon]] * [[Konqueror]] * [[w3m]] * [[Rekonq]] * [[Midori]] === Dlô [[Microsoft Windows|Windowsa]] === * [[K-Meleon]] * [[Maia]] === Dlô [[Macintosh]]a === * [[Camino]] (przódë jakno ''Chimera'') * [[iCab]] * [[OmniWeb]] * [[Safari przezérnik|Safari]] === Dlô [[Amiga-Computer|Amidżi]] === * [[AWeb]] === Dlô [[Atari]] === * [[Crystal Atari Browser]] (CAB) * [[Wen.Suite]] == Òbaczë téż == * [[Internet]] * [[Kiwix]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110406103050/http://browsers.evolt.org/ Archiwa przezérników] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi| ]] clvmmnhbdroc7nbxjdsmqlazf423dys 0 1442 198716 195748 2026-05-14T12:21:46Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198716 wikitext text/x-wiki <div class="thumb tright"> <div class="thumbinner" style="width:300px;"> {| style="border:1px solid #ccc;" |- | [[Òbrôzk:Lambda calculus-Church numerals.png|144px|alt=|Programowanie komputerów|link=]] | [[Òbrôzk:Sorting quicksort anim.gif|144px|alt=|Algorytmika|link=]] |- | [[Òbrôzk:Activemarker2.PNG|144px|alt=|Sztuczna inteligencja|link=]] | [[Òbrôzk:Half Adder.svg|144px|alt=|Architektura komputera|link=]] |} <div class="thumbcaption">Infòrmatika</div> </div> </div> '''Infòrmatika''' (an. ''Information technology, computer science'') – òbremié [[ùczba|ùczbë]] ë techniczi zajimającé sã przerôbianim infòrmacëji. W praktice, infòrmatika zamëkô w se pòwielbã témów tikającëch kòmpùtrów, òd czësto abstraktny analizë algòritmów do barżi kònkretnëch, taczich jak np. jãzëczi programòwaniégò, soft-wôra, ë kòmpùtrowô hard-wôra, ôs jich implementacëjã w codniowim żëcym.<blockquote>''"Infòrmatika je tak samò ò kòmpùtrach jak astronomijô ò dalekwzorach"'' - [[Edsger Dijkstra]]</blockquote> === Niechtërné gónë brëkòwaniégò infòrmaticzi === ==== [[Soft-wôra]] ==== * [[Òperacjowô systema]] * [[Przezérnik internetowi|Internetowi przezérnik]] * [[Editora tekstu]] * [[Kalkùlacjowô lëstnica]] * [[Firm-wôra]] * [[Share-wôra]] * [[Free-wôra]] * [[Ôpen zdrojowô soft-wôra]] * [[Driver]] ==== [[Kòmpùtrowô hard-wôra|Hard-wôra]] ==== * [[Kòmpùter]] * [[CPU]] * [[Przédnô plata]] * [[Cwiardô plata]] * [[Òperacjowi wdôr]] * [[Nëk]] * [[Router]] * [[LAN|Môlowô séc (LAN)]] * [[W-LAN|Bezdrutnô môlowô séc (W-LAN)]] ==== [[Internet]] ==== * [[Internetowô starna]] === Historëjô infòrmaticzi === == Òbaczë téż == {{#categorytree:Infòrmatika|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Infòrmatika| ]] p7xum6rc0gbuj6m642i3gbts9xgzsbi 0 1443 198750 185531 2026-05-14T12:44:36Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198750 wikitext text/x-wiki '''Hélskô Sztremlëzna''' (pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]]: ''Mierzeja Helska''; pòpùlarnym, równak niepòprôwnym mionã je téż ''Półwysep Helski'' ('''Hélsczi Półòstrów''')) je to sztremel piaskòwëch, zalesonëch dunów na pôłniowim [[Bôłt|Bôłce]], ùtwòrzony przez mòrsczi strzôl płënący do pòrénkù. Sztremlëzna je 32 km dłëgô, w nôwąsczim môlu je 100 m szerokô. Retk je kòl 3 km szeroczi. Hélskô Sztremlëzna òdzélô [[Pùckô Hôwinga|Pùcką Hôwingã]], a òd Jastarni [[Gduńskô Hôwinga|Gduńską Hôwingã]] òd Bôłtu. Zaczënô sã we [[Wiôlgô Wies|Wiôldżi Wsë]], dalszé môlowòscë to [[Chalëpë]], [[Kùsfeld]], [[Jastarniô]] ë [[Hél]]. Stądka mòże bëc [[bùrsztin]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] 67g4f5oy88lralihvalhwlqxnfsfs9y 198751 198750 2026-05-14T12:45:03Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198751 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Hel peninsula landsat.jpg|mały|Hélskô Sztremlëzna]] '''Hélskô Sztremlëzna''' (pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]]: ''Mierzeja Helska''; pòpùlarnym, równak niepòprôwnym mionã je téż ''Półwysep Helski'' ('''Hélsczi Półòstrów''')) je to sztremel piaskòwëch, zalesonëch dunów na pôłniowim [[Bôłt|Bôłce]], ùtwòrzony przez mòrsczi strzôl płënący do pòrénkù. Sztremlëzna je 32 km dłëgô, w nôwąsczim môlu je 100 m szerokô. Retk je kòl 3 km szeroczi. Hélskô Sztremlëzna òdzélô [[Pùckô Hôwinga|Pùcką Hôwingã]], a òd Jastarni [[Gduńskô Hôwinga|Gduńską Hôwingã]] òd Bôłtu. Zaczënô sã we [[Wiôlgô Wies|Wiôldżi Wsë]], dalszé môlowòscë to [[Chalëpë]], [[Kùsfeld]], [[Jastarniô]] ë [[Hél]]. Stądka mòże bëc [[bùrsztin]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] 9d3kwvqcceo4o2uq47fw8gv6ivstxro 0 1448 198688 197558 2026-05-14T12:06:55Z Iketsi 3254 VIAF→{{Kòntrola}} 198688 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:CSB Flag.svg|mały|[[Fana Kaszëbsczi]]]] '''Kaszëbë''' abò '''Kaszëbskô''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Kaszuby'', [[Łacyńsczi jãzëk|łac.]] ''Cassubia''<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/904 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III]</ref>, miem. ''Kaschubei'' abò ''Kaschubien'') – òbénda nad sztrądã [[Bôłt]]u, part [[Pòmòrskô|Pòmòrsczi]] dze żëją [[Kaszëbi]] (aùtochtoniczny [[Pòmòrzónie|Pòmòrzanie]]). == Greńce Kaszëbsczi == [[Òbrôzk:Kôrta Kraju Kaszëbów.jpg|mały|227x227px|Kôrta Kraju Kaszëbów-aut.K.Ruda i M.Mayer]]{{Pòrtal}} Wëznaczenié greńców Kaszëbsczi je dosc problematiczną rzeczą, bò w ùszłoce Kaszëbskô nie bëła nigdë òbéńdą òkresloną administracyjno (w procëmnoce np. do Zôpadny czë Pòrénkòwi Pòmòrsczi). Drãgòscë dodôwô fakt, że greńce òbéndë zwóny "Kaszëbskô" przesëwałë sã w cygù stalatów na pòrénk. Czej w [[1238]] r. miono krôjnë "Cassubia" pòjawiło sã pierszi rôz w dokùmeńtach, òbjima òna dzél Zôpadny Pòmòrsczi. W tich czasach [[Słowiónie|Słowianie]] z Pòrénkòwi Pòmòrsczi definitiwno nie mianowelë sã "Kaszëbama". Wespólnym mionã Nadbôłtowëch Słowianów midzë [[Wisła|Wisłą]] a [[Òdora|Òdrą]] bëło "Pòmòrzanie". [[Gerard Labùda]] (1991) napisôł równak, że na Pòmòrzu utwòrzëło są le jedno miono dlô zemi i lëdzy – Kaszëbë, ''Kaszuby''. Ten autor pisze téż, że na pòrénk wãdrowa dësza kaszëbiznë (jãzëk i zwëk), a nie kaszëbsczi lëdze, chòc tak niejedni to zmiłkòwò òpisywają. W 1880 rokù [[Wejrowò]] bëło ùznóny za stolëcã Kaszëbsczi Zemi. Dejade dzysô to prawie dzél Pòrénkòwi Pòmòrsczi je nôczãscy mianowóny "Kaszëbskô", sztërkama no miono je téż rozcygóné na pòrénkòwé zemie Zôpadny Pòmòrsczi (òkòlé [[Bëtowò|Bëtowa]], [[Lãbòrg]]a, [[Leba|Lebë]]). Dosc pòpùlarnym pòzdrzatkã je sfòrmùłowanié, że: "Kaszëbskô je tam, dze mieszkają (w grëpie) [[Kaszëbi]]". Próbë wëznaczeniô greńców Kaszëbsczi dokònôł [[Jan Mòrdawsczi]] w prôcë: "Geògrafia dzysészëch Kaszëbów" (1999). Do Kaszëbsczi zarechòwôł òn zemie, we chtërnëch wedle badérowaniów socjologów przënômni 1/3 lëdztwa są òsobë czëjącé sã Kaszëbama, abò dze mieszkô zacht wielëna Kaszëbów (je to przëtrôfk w trzech gardach: w [[Gduńsk|Gduńskù]], [[Gdiniô|Gdini]] ë [[Sopòt|Sopòtach]]). Wedle taczich kriteriów teritorium Kaszëbsczi òbjimô wiéchrzëznã kòl 6 200&nbsp;km² w [[gmina]]ch [[Wòjewództwo pòmòrsczé|pòmòrsczégò wòjewództwa]], a òsoblëwò: * '''[[Pùcczi kréz]]''': 1. Gard [[Hél]], 2. Gard [[Jastarniô]], 3. Gard [[Pùck]], 4. Gard [[Wiôlgô Wies]], 5. [[Gmina Kòsôkòwò]], 6. [[Gmina Krokòwa]], 7. [[Gmina Pùck]]. * '''[[Wejrowsczi kréz]]''': 1. Gard [[Réda]], 2. Gard [[Rëmiô]], 3. Gard [[Wejrowò]], 4. [[Gmina Chòczewò]] - part, 5. [[Gmina Gniewino]], 6. [[Gmina Lëniô]], 7. [[Gmina Lëzëno]], 8. [[Gmina Łãczëce]], 9. [[Gmina Szëmôłd]], 10. [[Gmina Wejrowò]]. * '''[[Lãbòrsczi kréz]]''' - part: 1. [[Gmina Céwice]] - part. 2. [[Nowô Wies]] 3. [[Gmina Wickò]] [[Łeba|4.Gmina Łeba]] * '''[[Bëtowsczi kréz]]''' - part: 1. Gard [[Bëtowò]] ë [[Gmina Bëtowò]], 2. [[Gmina Czôrnô Dãbrówka]], 3. [[Gmina Lëpnica]], 4. [[Gmina Parchòwò]], 5. [[Gmina Tëchòmié]]. * '''[[Kartësczi kréz]]''': 1.Gard [[Kartuzë]] ë [[Gmina Kartuzë]], 2.Gard [[Żukòwò]] ë [[Gmina Żukòwò]], 3.[[Gmina Chmielno]], 4.[[Gmina Przedkòwò]], 5.[[Gmina Sëlëczëno]], 6.[[Gmina Srôkòjce]], 7.[[Gmina Somònino]]. * '''[[Kòscérsczi kréz]]''': 1. Gard [[Kòscérzëna]], 2. [[Gmina Kòscérzëna]], 3. [[Gmina Dzemiónë]], 4. [[Gmina Kôrsëno]] - part, 5. [[Gmina Lëpùsz]], 6. [[Gmina Nowô Karczma]] - part * '''[[Chònicczi kréz]]''' - part: 1. Gard [[Brusë]] ë [[Gmina Brusë]], 2. [[Gmina Chònice]] - nordowi part, 3. [[Gmina Kònarzënë]]. * [[Człëchòwsczi kréz]] - part: 1. [[Gmina Przechlewò]] - part. * '''Gard [[Gduńsk]]''', '''Gard [[Gdiniô]]''', '''Gard [[Sopòt]]''' Pòlemikã móże rodzëc sprawa teroczasnégò teritorialnégò òbjimù Kaszëbów. Òstało przëjãté, że: * drëżéń Kaszëbów robi na òbéńda Pòmòrzô, na chtërny na co dzéń, w miészim abò wikszim stãpniu, pòtrzebòwóny je [[kaszëbsczi jãzëk]]; * za Kaszëbë je przëjãtô òbéńda, na jaczi lëdze rechùjącé sã do ti spòlëznë robią przënômni trzecy dzél môlowégò lëdztwa i ten, dze nimò niewiôldżégò procenta w òbrëmienim dónégò zalëdzeniô wielota Kaszëbów je wiôlgô (np. we Gduńsku i Sopòce); No slédné kriterium pòzwòli, mòżebno, przesënąc greńce teroczasnëch Kaszëbów na zôchód, jakò że są znaczi, że w stronach pod [[Słëpsk]]iem procent [[Kaszëbi|Kaszëbów]] i swiąda kaszëbskòscë nëch terenów je znaczącô.[[Òbrôzk:Gdunsk_5.jpg|mały|Katédra w Gduńskù-Òlëwie, môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi]][[Òbrôzk:Porenkowo_Pomorsko_1.png|mały|Kôrta Pòrénkòwi Pòmòrsczi z zaznaczenim dzysdniowi kaszëbsczi òbéndë ôs dôwny zemi Słowińców]] === Pòdzélënk Kaszëbsczi na regionë === Bënë dzysdniowi Kaszëbsczi je mòżlëwé wëapartnic 5 kùlturno-jãzëkòwëch regionów: 1. '''[[Norda]]''' - tradicyjnô òbéńda nordowòkaszëbsczich dialektów (krézë: pùcczi, wejrowsczi,lãbòrsczi) 2. '''Westrzódk''' - tradicyjnô òbéńda westrzédnokaszëbsczich dialektów ([[Kartësczi kréz]]) 3. '''Pôłnié''' - tradicëjnô òbéńda pôłniowòkaszëbsczich dialektów (dzélowò krézë: kòscersczi, chònicczi, tëchòlsczi) 4. '''Zôpôd''' - òbéńda chtërnô przed [[II Swiatowô Wòjna|II Swiatową Wòjną]] słëcha do Miemiecczi, a pò ny òsta przëznónô Pòlsczi Lëdowi Repùblice. Kaszëbi nie są tam procentowò tak trójną miészëzną jak na Nordze, Westrzódkù ë Pôłnim (dzélowò kréze: Lãbòrg, Bëtowò) 5. '''Trzëgard''' - aglomeracëjô Gduńska (historicznô stolëca Kaszëbów), Gdini ë Sopòtu. Jesz na zôczątkù XX-gò stolatégò jistniałë tam aùtochtoniczné dialektë kaszëbsczé: nordowòpòrénkòwé- wiôlgòkacczi, witomińsczi, sopòcczi; ë pôłniowòpòrénkòwé: òlëwsczi, brzezënsczi, matarnsczi. Dzysô w Trzëgardze Kaszëbi są nôwikszą etniczną miészëzną, chòc jãzëkòwò w zacht wikszoscë spòlaszałą. == Ekònomijô == [[Òbrôzk:Mechelinki, łódź rybacka.jpg|mały|left|Bôt]] Nôwicy lëdzy robi w sferze ùsłëgów. Wôżnéma wietwiama gòspòdarzënkù Kaszëb są: turistika, mòrskô industrëjô (òkrãtownie ë pòrtë),bùdowizna, rëbaczenié ë gbùrzëzna. Kaszëbi są téż bëlnyma stolôrzama i piekôrzama. Turistika rozwijô sã nad sztrądã [[Bôłt]]u, ale wiele turistów przëcygają téż pòjezérza i niechtërné gardë, np. [[Gduńsk]]. Do nôbarżi znónëch kùrortów ë wëpòczinkòwëch môlowòsców słëchają: [[Chmielno]], [[Jastarniô]], [[Leba]] i [[Sopòt]]. Niejedné rastauracëje, karczmë i gòscyńce pòdôwają dlô wanożników kaszëbsczé smaczczi: wãgòrzową zupã, [[czarwina|czarwinã]], [[plińce]] i jin. Mòże liczëc, że w przińdnëch latach wczasowëch chëczów ë agrokwatérów bãdze na Kaszëbach wicy. == Stón i òchróniô òkrãżégò == [[Òbrôzk:Phytoplankton bloom in the Baltic Sea (July 3, 2001).jpg|mały|Planktón na Bôłce òb lato 2001 rokù]] Jesz na zôczątkù lat dzewiãcdzesątych XX wiekù, z wëszłotë dzejnotë człowieka, na mòcno zagòspòdarzonëch òbéńdach Kaszëbów i przëlégłégò do nich [[Bôłt]]u bëłë w niebezpiekù wszëtczé dzélëczi òkrążégò, a òsoblëwò: hidrosfera, atmòsfera, wiérzk zemi, roscënizna i zwiérzãcy swiat. W wszelejaczich zakładach i chëczowëch gòspòdarztwach pòwstôwało wiele jindustriowégò i kòmùnalnégò sztokù, z chtërnégò znaczny dzél nie béł òbczëszcziwóné. Szkòdzało ùżëwanié w gbùrzenim wiôldzich miôrków szutów ë pestëcydów, ale téż z wëszłotë niegwôscëwégò zabezpieczeniô kòmùnalnégò i jindustriowégò sztokù doszło do tegò, że baro lëchi béł sanitarny stón rzéków, jezór a stëdni. W Stãgłi Wisle wszëtczé pòbiéróné próbczi wòdë bëłë za klasą czëstoscë fizykòchemiczné, a w 57% biologòwi. Mòcno zaczapóné bëłë: [[Reduniô]] a [[Wisła]] (Zgniłô Wisła), chtërné dotëgòwałë kòl 7000 hm³ sztokù na rok (100% wòdów III klasë czëstoscë fizykòchemiczné i 100% wòdów pòzaklasowëch biologòwò), a z jezór – Grabòwsczé, Karczemné, Klôsztórné, Garczin, Tëchómsczé i jinszi. Sanitarny stón wòdë pòbiéróné przez lëdztwò z wòdoprowôdników i ze stëdniów béł co sztërk lëchi. Stëdnie pùbliczné bëłë zaczapóné jaż w 80%. Trójmiescé, w chtërnym mieszkô wicy jak 750 000 lëdzy i mòcno rozwity je jindustrëjô, brëkùje baro wiele wòdë. Dłudżi czas bez ògrańczeniów bëłë wëzwëskiwónë pòdzémné wòdë. Przez przezmiarã eksploatacëji bëłë òne w znacznym gradze pòwëbieróné. Narëszonô bëła równowôga hidrologòwô. Pòd [[Gduńsk|Gduńskã]] i jegò òkòlém zrobił sã głãbòczi dół òbniżëniowi ò wiéchrzëznie bez mała 300&nbsp;km². Wòdë rzéków, chtërné mają wiele związków chemicznëch i w wiele za môłym gradze biologòwò òbczëszczoné kòmùnalné sztok, docérają do mòrza. Przez to òstała mòcno zatrëtô [[Gduńskô Hôwinga]]. Wiôldżi kwantum bakcylów glótowëch,chtërné ùnôszłë sã w wòdze ùniemòżniwało branié kąpiélë. We Władisławòwie – w czerënkù pôłniowò-pòrénszim òd pòrtu, w Nowim Pòrce i w [[Gdiniô|Gdini]] Òrłowie òd 64% do 92% pòbiérónëch próbków wòdë bëło za klasą abò w III klasë czëstoscë. Wiele kąpielëszczów mùszało bëc zamkłé. Tak bëło kòl [[Bôłt]]u w [[lëpińc]]u 2018 r. Òrganicznô materëjô a téż azot i fòsfór docérają do mòrza za pòstrzédzëzną rzéków. Ta rzôdzëzna, a téż wlewë òceanicznëch wòdów do [[Bôłt]]u i zmianë temperaturë wòdë prowadzą do periodnégò spôdaniégò abò rostu biomasë roscënów i zwiérzãtów w Gduńsczi Hôwindze i w ji sąsedztwie. W ùbògaconëch przez azot i fòsfór mòrzczich wòdach òsoblewò mòcno rozwijô sã planktón. Przez to na zôczątkù rosce kwantum òrganizmów, chtërné nim sã żëwią. Równak z czasã planktón sã tak rozrodzywô, że rëbë i jiné zwiérzãta nie są w sztãdze gò w całosce skònsumòwac. Nieżëwi planktón, chtëren òpôdô, przez dëgòwanié bakcylów rozkłôdô sã. Przez tã rzôdzëznã zmiésziwô sã kwantum krzisenia, a na dnie zjawiwô sã sarkòwòdzyk, chtëren trëje i wiele ôrtów rëbów mô ùniemòżlëwioné rozrodzywanié sã, a w skrôwnëch wëpôdkach to prowadzy do jich smiercy. Znaczny òbéńda Gduńsczi Głãbi bëła fùl sarkòwòdzyka. Na skùtk tich procesów w latach sédemdzesątëch i òsemdzesątëch nôwikszi zmianë nastałë w Pùcczi Hôwindze, nôsnôdszi i nôbarżi pòdajny na cësk zgnojeniów òbéńdze Gduńsczi Hôwindżi. [[Pùcczi kréz]] mô przë tim wësoczi wskôzywôcz zachòrzeniô lëdzy na reka. W Pùcczi Hôwindze nazebrało sã wiele trëjącëch związków to i jidealny czedës nierzchòwiszczé dlô wiele ôrtów rëbów stracëło swòją wôżnotã. Prawie ju nie bëło [[lasfòr]]a, [[Brzóna|brzónë]], [[wãgòrz]]a abò [[łosos]]a. Ù wiele rëbów bëło widzec znanczi chòrobów, do chtërnëch doprowadzało biwanié w zgnojonym òkrãżém. Wiôldzim zagrożeniém dlô mòrzczich wodów są wëcéczi sërégò òléju.Przëmiérno – 1 tona sërégò òléju pòòkriwô cenką légą wiéchrzëznã 12 km². Temù też nie dzëwi nas chùtkô jinterwencëjô przënôléżnëch mòrzczich służbów w wëpôdkù, wezmë na to awarëji przërëchtënków w bazé rzôdczëch òpôłów abò karëwôrtnégò zdrzëcaniô przez niejedné òkrãtë balastowëch wodów, w chtërnëch są resztczi sërégò òléju. W zurbanizowani conie gduńsczi krôjnë baro mòcno bëła zatrëtô atmòsféra. Przëłoziwałë sã do te wielny wërobné zakładë, a téż chëczowé gòspòdarztwa i tërlëkòwô rësznota. W pôrãdzesąt òsoblëwò ùprzikrzonëch dlô òkrążégò zakładach („Sarkòpòl”, rafinerëjô, elektrocepłowniô, cëkrowniô i jiné) pòwstôwało 264 000 ton parzënów i 59 000 ton gazowëch zaczapaniów na rok. Jindustria, gbùrzenié, transpòrt i jiné partë gòspòdarzënkù, a téż chëczowé gòspòdarztwa są pòczątkiem rozmaitégò szlachù òdpôdków, chtërné zgromadzoné w wëznaczonëch placach zajimają wiedno wikszi rëmie, a to przëłożiwô sã do degradacëji wiéchrzëznë zemi. Samé leno jindustriowé òdpôdczi, jak np. fòsfògipsë, sëpny pòpiołë ë szlaczi z energeticzi i cepłownictwa a téż mineralné parzënë nazebróné w wòjewództwie do 2003 rokù, wôżą przeszło 21 mln ton, a pòòkrëłë òbéńdã kòl 2,6&nbsp;km². Są stolemné òlérë z nalézeniém placów na wësëpiska smieców, bò na nich mòże żëc np. [[szpańsczi slënik]]. Té wësëpiska,chtërné jistnieją, są ju wnetka czësto wëzwëskóné, a na ùmôlowanié nowëch nié ma zgòdë lëdztwa, chtërno mieszkô w sąsedztwie bédowónëch môlów. Degradacëji òkrążégò, chtërna robi pòkroczi człowiek nie przëzérô sã pasywno, le podjimô corôz barzi skùtkòwné kroczi sparłãczoné z jegò óchrónią. Jinwesticjowé wëdôwczi na óchróniã òkrążégò i gòspòdarzënk wòdny pòstãpno rosną. Np. w 2005 rokù w całim pòmòrzczim wòjewództwie wëniosłë òglowò 2 329 mln zł, przë tim na óchróniã wiodra bëło przeznaczoné 34,2 mln zł, na sztokòwi gòspòdarzënk i óchróniô wòdów 1 624 mln zł,na gòspòdarzënk òdpôdkama, òchróniô i doprowadzenié wôrtnotë ùżëtny zemiów jak bëło przódë, a téż pòdzemnëch a wiéchrzëznowëch wòdów 27,7 mln zł, na wòdny gòspòdarzënk 50,6 mln zł. W latach 1990–2005 bëło rëszoné abò rozbùdwóné pôrãdzesąt kòmùnalnëch i jindustriowëch òbczëszczalniów sztokù. Jedna z nôwikszëch òbczëszczalniów – w Dãbògòrzim – zbiérô sztok z òbéńdë, na chtërné mieszkô kòl 400 000 lëdzy (z [[Gdiniô|Gdini]], [[Sopòt]]u, [[Rëmiô|Rëmi]], [[Réda|Rédë]], [[Wejrowò|Wejerowa]]). Òbczëszczalniô w [[Swôrzewò|Swôrzewie]] zbiérô i òbczëszcziwô sztok z [[Pùck]]a, [[Wiôlgô Wies|Wiôldżi Wsë]] i całégò Hélsczégò Półòstrowa. Pòdług [[Jan Mòrdawsczi|Jana Mòrdawsczégò]] (1999) òbéńda Kaszëbów je mało zatrëtô, òkòma przëmiérzno tamsamnëma jezorama i môlama, jak téż niechtërnëma kawałkama rzéków. Pòmôgô to rozwicu turisticzi. Bôczënk przërzesziwô sã tu do òchrónë przërodnégò òkrãżégò. Wërazã tegò je założenié parków i rezerwatów, ùznanié niechtërnëch òbiektów żëwy i miartwy przërodë za pamiątczi przërodë. Na Kaszëbach je cziledzesąt rezerwatów. Bliskò 1000 òbiektów pònazwóno mionama pamiątków przërodë (pòjedińczé drzewa, karna drzéw, aleje, [[Diôbli kam|eraticzi]] i jiné). === Znóny lëdze pòchôdający z Kaszëbsczi (w dzysdniowëch greńcach), abò z nią zrzeszony === * [[Witołd Bòbrowsczi]] - runita * [[Andrzej Bronk]] - filozófa z KUL * [[Jerzi Łisk]] - pòéta, mùzykańt i spiéwôk * [[Klemens Bronk]] - pòlitikôrz, zakłôdôrz TOW Gryf Kaszubski /Gryf Pomorski * [[Arnold Chrapkowszczi]] - ksądz, generał Paulinów * [[Kònstantin Dominik]] - biskùp * [[Günter Grass]] - runita * [[Sylwia Gruchała]] - florecëstka * [[Józef Jankòwsczi]] - ksądz, błogòsławiony Kòscoła rzimskòkatolëcczégò * [[Thomas Kantzow]] - runita, dzejopisôrz * [[Benedikt Karczewsczi]] - chemik, doktor jinżinéra * [[Kazimierz Klawiter]] - pòlitikôrz * [[Ryszard Krauze]] - biznesman * [[Gerard Labùda]] - dzejownik * [[Czesław Lang]] - kòłownik * [[Aleksander Majkòwsczi]] - runita, dzejopisôrz * [[Marian Majkòwsczi]] - architekta, runita * [[Maciej Miecznikowski]] - spiewôk * [[Rafał Mohr]] - aktór * [[Paul Nipkow]] - wënalôzôrz * [[Roman Paszke]] - żéglôrz * [[Janusz Reiter]] - diplomata * [[Józef Rogala Wybicki]] - ùsôdzca słowów "Mazurka Dąbrowskiego" (pòlsczégò nôrodnégò himna) * [[Jarosław Selin]] - pòlitikôrz * [[Danuta Stenka]] - aktorka * [[Abdón Strëszôk]] - profesor weterinaryjnëch nôùków * [[Bruno Synak]] - socjologa, profesor * [[Władisłôw Szulëst]] - ksądz, dzejopisôrz * [[Donald Tusk]] - pòlitikôrz * [[Edmund Wnuk-Lipiński]] - socjologa * [[Andrzéj Wrońsczi]] - biôtkôrz * [[Bernard Zëchta]] (Sëchta) - ksądz, słowôrznik * [[Marta Żmuda-Trzebiatowska]] - aktorka == Òbaczë téż == * [[Pòmòrskô]] * [[Zôpadnô Pòmòrskô]] == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, [[Gduńsk]] 1999. * Geograficzny atlas świata. 2 / [red. prowadz. Zofia Cukierska et al.]. Adres wydaw. Warszawa : Państ. Przedsiębiorstwo Wydaw. Kartograficznych im. Eugeniusza Romera, 1991. (Kaszuby) * [[Jan Mòrdawsczi]]: Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb. dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gdańsk Wydawn. Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gduńsk 2008. * Kaszëbë : Pojezierze Kaszubskie 1:50 000 / red. Urszula Wojciechowska, Tomasz Płatek, Katarzyna Bischoff ; treść turyst. [oprac.] Michał Kucharski, Anna Dalida, Blanka Lach ; tekst Anna Klimko ; zdj. Jacek Sztolcman [et al.] ; nazewnictwo kasz. Jerzy Treder ; Pracownia Kartograficzna Carta Blanca, Warszawa 2002 (Napis: pierwsza mapa po kaszubsku). * [[Bernard Zëchta]]: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, ss. 145 - 146. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://kaszubskidladzieci.pl/lekcja/mieszkamy_na_kaszubach/film/mieszkamy_na_kaszubach * https://forum.mountblade.info/threads/kaszuby-czyli-kasz%C3%ABb%C3%AB-chce-wam-przybli%C5%BCy%C4%87.19497/ * https://gospodyni.com.pl/dzialy/swiat-po-kaszubsku * https://moje-morze.pl/slow-kilka-o-regionie-kaszubskim/ * [http://www.gdynia.kaszubi.pl/images/dodatkowe/ZKP%20Szczecin/plansza_2.pdf Kaszuby ...] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë| ]] 2xkj0tnsj5ubuuy0zlyaa0wqfr02o7h 0 1452 198690 196390 2026-05-14T12:07:20Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198690 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kociewie na mapie adm. Polski.svg|mały]] '''Kòcéwskô''' (pòl. ''Kociewie'') je kùlturno-etniczną òbéndą w pòrénkòwi [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]], w dorzécznicë Wdë ë Wierzëcë. Za stolëcã Kòcéwsczi czãsto ùznôwónô je [[Gduńskô Starogarda|Gduńskô Starogarda]], równak nôwikszim gardã je [[Dërszewò]]. Kòcéwskô je zamieszkónô przez kòl 250 tës. lëdzy. ==== Znóny lëdze pòchôdający z Kòcéwsczi ==== * [[Kazimierz Deyna]] - szpòrtówca (fùtbala) * [[Andrzej Grubba]] - szpòrtówca (stołowi tenis) * [[Henryk Jankowski]] - ksądz * [[Wojciech Cejrowski]] - autora telewzérnikòwëch programów; wanożnik * [[Grzegorz Ciechowski]] - mùzyk * [[Bogdan Wenta]] - trenera pòlsczé reprezentacje w rãczną balã; dobëwca wicemésterstwa swiata w 2007 rokù == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:6. Panorama STG.jpg|[[Starogarda]] Òbrôzk:Northern frontage of the Market Square in Swiecie 02.jpg|[[Swiecé]] Òbrôzk:Zamek w Gniewie (cropped).jpg| Òbrôzk:Katedra w Pelplinie (2025).jpg| Òbrôzk:Tczew most panorama 1.jpg|[[Dërszewò]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Pòmòrskô]] * [[Kaszëbë]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kòcéwskô| ]] c7vjzdew91oahd5btjogf5kjv5o3jz4 0 1900 198691 196391 2026-05-14T12:07:38Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198691 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Polska-woj-krajna.png|mały]] '''Krajnô''' (''pol.'' Krajna, w historëcznëch dokùmeńtach téż jakno: Croja, Kroja, Crayen, Kraine i Kraina) je dzélã [[Pòmòrskô|Pòmòrsczi]] na greńcë z [[Wiôlgòpòlskô|Wiôlgòpòlską]]. Je zamkłô mizë rzekama: [[Dobrzinka|Dobrzinką]] ë [[Kamionka|Kamionką]] na północë, [[Niéc|Niecą]] na pôłnim, [[Brda|Brdą]] na pòrénkù ë [[Gwda|Gwdą]] na zôpadze. Nôstarszim znónym zdrojã w jaczim pòjôwiô sã miono "Krajnô" je ùkłôd midzë [[Mestwin II|Mestwinã II]] a [[Przemisław II|Przemisławã II]] z 1282 rokù, równak historëcë ùznôwają, że no miono bëło brëkòwóné ju wiele wczasny. Słowò "Krajnô" òznôczało przëgreńczną òbéńdã, w tim przëtrôfkù midzë [[Pòlskô|Pòlską]] a [[Pòmòrskô|Pòmòrską]] (przër. pôłniowòsłowióńsczé "Krajina"). Przed II-gą swiatową wòjną dzél Krajnë (ze Złotowã) słëchôł do [[Miemieckô|miemiecczégò państwa]] ë bëł wôżnym òstrzódkã pòlsczi miészëznë, aktiwno dzejôł tam Związk Pòlôchów w Miemiecce. Na kònferencëji w [[Jałta|Jałce]] Krôjna òstaa przëznónô pòlsczémù państwù. Pò ùpôdkù kòmùnizmù w 1989 rokù w Krajnie zaczãła òrganizowac sã miemieckô miészëzna a dosc tëli mieszkańców wëjachało do Miemiecczi. Krajnô mô swój apartny, dżinący dialekt [[pòlsczi jãzëk|pòlaszëznë]], na jaczi w ùszłoce zacht cësk miôł [[pòmòrsczi jãzëk]]. == Geògrafijô ë historëjô == [[Òbrôzk:Krajna landscape Poland.jpg|mały|Krajnô]] Krajnô leżi midzë rzékama Kamionką ë Dobrzinką òd północë, Niecą òd pôłniégò ë Gwdą òd zapôdu. Pòrénkòwą greńcã wëznacziwô dzél Brdë ë lënijô midzë Kòronowã a Nakłã (chòc w: ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'' wëdónym w 1883 rokù ksądz Frydrychowicz (pelplińsczi dzejopisôrz) jakno pòrénkòwą greńcã Krajnë pòkôzywô Wisłã). Dlôte, jëż Krajnô leża na zemiach wëstôwiónëch na czãsté wòjnë nie rozwinãłë sã tuwò wikszé miastowé westrzódczi. Miasta bëłë môłé, òsoblëwie gbùrskò-rzemiãsné. Nôbarżi znóné gardë to [[Nakło]] (''pòl.'' Nakło nad Notecią) ë [[Złotowò]] (''pòl.'' Złotów), Krajińsczé Sãpólno, Łobżenica. Stolemną rolã do XIX st. miôł Krajińsczi Kamiéń, co słëchôł gnieznieńsczim arcëbiskùpóm. Béł òn westrzódkã tzw. Kamiéńsczégò Klucza, to je arcëbiskùpich dobrów na Krajnie. No miasto bëło téż greńcowim gardã, w jaczim òstôł wëbùdowóny zatôrczny zómk. Czedës bëła tuwò Dëchòwnô Seminarëjô, jakô mia przëszëkòwac ksãżi do robòtë na zemiach kòl greńcë. Òsoblëwi znaczënk mia téż Nakło, dze miałë plac biôtczi midzë Pòmòrzanama a Pòlôchama. Pòłożënk ny zemi na zbérkù Pòmòrsczi, abò w pózniészich stalatach na krôju pòlsczégò państwa prowadzył prawie do te, jéż òsoblëwie mòckò bëła òna wëstawionô na znikwienia ë nôpadë sąsadnëch państwów. Mùszimë tuwò wëmienic chòcle ataczi Bòlesłôwa Krzëwogãbnégò (1121 – sparłãczenié Krajnë z Pòlską), a w pózniészim czasu Krziżôków (w 1339 r. Krziżôcë miele swòjégò kòmtura w kamiéńsczim gardze). Krajnô ùcerpia téż òbczôs "szwédzczégò pòtopù" ë napòleòńsczich wòjnów. I té wszëtczé dzejowé wëdarzenia doprowadzyłë do te, że lëdowô kùltura Krajnë we wiôldżim dzélu òsta na wiedno znikwionô. == Merczi òbéńdowi kùlturë == [[Òbrôzk:PL Złotów Muzeum.JPG|mały|[[Złotowò]] - Mùzeùm Złotowsczi Zemi]] Nôbarżi dokôzónym dzélã lëdowi kùlturë Krajnë je wsowô bùdowizna ë wëkùstrzenié krajeńsczi chëcze. Czej jidze ò Krajnã, to ùchowôł sã blós môłi (10 cm x 30 cm) dzélëk wësziwkù, jaczi przedstôwiô mòdré tëlpónë przeplotłé czôrnym òrnamentã. Je òn datowóny na dwadzesté lata XIX st. Gwësné wątplëwótë są wkół te, dlôcz krajińsczi wësziwk mô leno dwie farwë. Òdpòwiesce mòże tuwò szëkac w wëkùstrzenim krajińsczi chëczë. A hewòtno w kòfrach ë skrzëniach. Bëłë òne tim spòsobã jaczi białka wnôsza do domù swòjégò chłopa. Bëłë òne tej, tak jak sã le dało, bòkadno zdobioné. I co je czekawé, farwë, jaczima òbstrojiwelë kòfrë zanôlégałë òd dostónkù, gwôscëcélów bòkadnotë, òd jegò spòlëznowégò stónu. Nôbòkadniészi stón (szlachta) miôł czerwioné skrzënie, mieszczani ë biédniészô szlachta czerwioné ë zeloné, a nôbiédniészi lud przëstrojiwôł kòfrë mòdrą farwą. Bëło tej tuwò gwësné stónowé wëapartnienié. Nie dzywi tej, że zachòwóné krajińsczé wësziwczi znankùją sã mòdrim (cemnym ë widnym) przëstrojã. Ni mòże dozdrzec na Krajnie kaszëbsczégò baro farwnégò wësziwkù. Jistné zortowanié farwów bëło téż w krajińsczim òbleczënkù. Pisôł ò tim Òskar Kolberg: w krajińsczi "sëkni" zachòwôł sã nôdłëżi domôcy krój – doch, jak wiémë – sëknia bëła òdbicym przënôleżnotë ji gwôscëcéla do jaczégò spòlëznowégò stónu. Mòckò mòrzczoné sëknie gbùrów pòkôzywałë bòkadnotã, a „jasné”, „mòdré” młodëch chłopów jesz nieżeniałëch. Cemny mòdri òznôcziwôł chłopa żeniałégò w òstatnym rokù. Jasnô mòdrô farwa sëkni dôwa młodim chłopóm prawò do sedzeniégò w karczmie na ławie nieżeniałëch. Òstôwô pëtanié dlôcze nôwôżniészim przëstrojã na Krajnie bëł tëlpón? Hewò w XVII st. tëlpón chùtkò rozkòscérził sã w Pòmòrsce dzãka nalecałémù lëdztwù z Niderlandów, jaczé przëbëło na Żuławë. Béł to kwiôt mało spòtikóny ë dlôte stôł sã znanką bòkadnotë. == Znóny lëdze pòchôdający z Krajnë abò z nią zrzeszony == * [[Stanisław Staszic]] – pòlitikôrz * [[Rafał Blechacz]] – pianista == Òbaczë téż == * [[Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò]] * [[Pòmòrskô]] == Lëteratura == * Artikle Maceja Stanke tikającé Krajnë, "Zwónk Kaszëbsczi" nr. 2/2004 ë 3/2005 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20060924231523/http://www.kamienkrajenski.pl/html/krajna.htm Artikel ò historëji ë tradicëjach Krajnë] * [https://web.archive.org/web/20060208234814/http://wdp.blox.pl/html Wojowie Gardu Welesa – blog pòmòrsczich ricerzów z Krajnë] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Krajnô| ]] i758vt719sk97h6i8mzptgkhk4g3nwx 0 1960 198696 197535 2026-05-14T12:09:14Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198696 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:BolexH16.jpg|180px|mały|Kaméra]] '''Film''' je wizualnym dokôzã złożonym z dowòlno dłudżi serëji nastąpiającëch pò se òbrazów, jaczé wëwòłëją doznanié rësznotë ë bezùstónkòwòscë. Termin "film" pòchôdô òd [[Anielsczi jãzëk|anielsczégò]] słowa na fòtograficzną blewiązkã, jakô bëła pierszim wôżnym medium do jich zapisowaniô ë distribùcëji. Pierszé filmë twòrzoné w XIX-im stolatim bëłë czôrno-biôłé ë bez zwãkù. Òd negò czasu we filmòwi technice miôł plac zacht pòkrok. Wikszosc filmów, jaczé pòwstôwają na zôczątkù XXI-gò stolatô je farwnô ë ze zwãkòwą stegną. == Kaszëbizna w filmie == Kaszëbiznã i kaszëbską tematikã mòżna bëło widzec w rédżi filmów, w òsoblëwòscë w taczich dokazach, jak: * [[Kaszëbë (film)|Kaszëbë]] (1970); * [[Remus]] (1987); * [[Testament]] (2006); * [[Miasto z morza]] (2009); * [[Kamerdyner]] (2017). Co rokù w [[Gmina Żukòwò|gminie Żukòwò]] rëchtowóny je [[Festiwal Kaszëbsczich Filmów]]. Artikel 12, ùst. 1 pkt b) [[Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków|Eùropejsczi Kôrtë Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków]] (dlô [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]] wôżny òd 1 czerwińca 2009 rokù) tikô sã m. jin. rëchtowaniô filmòwëch nôdpisów pò kaszëbskù i rozwijaniô przełożënków. == Òbaczë téż == * [[Fòtografijô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.youtube.com/@rodnyvoice * https://www.akademiakaszubska.com/filmy * https://pomorskie.eu/znani-polscy-aktorzy-mowia-po-kaszubsku-na-kamerdynera-czeka-nie-tylko-pomorze-wywiad-z-rezyserem/ {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Film| ]] nnufv5gy3fs3vjxi9qcj1wd6lgqam6s 0 1961 198717 197906 2026-05-14T12:23:19Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198717 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=260 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big><big>'''Zemia'''</big></big> |- ! align="center" bgcolor="#000000" colspan="2" | [[Òbrôzk:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|frameless|Zemia]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Charakteristika [[òrbita|òrbitë]] (J2000) |- ! align="left" | Strzédnô dôlëzna<br /> òd Słuńca | 149&nbsp;597&nbsp;887&nbsp;[[kilométer|km]]<br />(1,00000011 [[Astronomòwô pòjedincznosc|AU]]) |- ! align="left" | [[Òkrąg|Òkrãżé]] òrbitë | 0,940×10⁹km<br />(6,283&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Ekscentricznota (fizyka)|Mimòsród]] | 0,01671022 |- ! align="left" | [[Peryhelium]] | 147&nbsp;098&nbsp;074&nbsp;km<br />(0,9832899&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Aphelium]] | 152&nbsp;097&nbsp;701&nbsp;km<br />(1,0167103&nbsp;AU) |- ! align="left" | [[Gwiôzdowi rok]] | 365,25696&nbsp;[[dzéń|dniów]]<br />(1,0000191&nbsp;[[Rok|lat]]) |- ! align="left" | [[Synodicznô òbiega]] | nié dotikô |- ! align="left" | Strzédnô chùtkòsc<br /> òrbitalnô | 29,783&nbsp;km/[[sekùnda|s]] |- ! align="left" | [[Nôwikszosc|Nôwikszô]] [[chùtkòsc]] | 30,287&nbsp;km/s |- ! align="left" | [[Nômiészëzna|Nômiészô]] chùtkòsc | 29,291&nbsp;km/s |- ! align="left" | Ùchëłosc òrbitë<br /> ùprocëmnienim [[ekliptika|eklipticzi]] | 0,00005[[grad|°]]<br />(7,25° ùprocëmnienim <br />[[ekwator]]a [[Słuńce|słuńcowégò]]) |- ! align="left" | [[Satelita|Nôtëralny satelita]] | 1 ([[Miesądz]]),<br /> Òbaczë téż<br /> [[3753 Cruithne]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Charakteristika fizycznô |- ! align="left" | Przemiara ekwatorowô | 12&nbsp;756,270&nbsp;km |- !align="left" | Przemiara [[Geografòwi biegun|biegunowô]] | 12&nbsp;713,500&nbsp;km |- !align="left" | Strzédnô przemiara | 12&nbsp;745,591&nbsp;km |- !align="left" | Splëszczenié | 0,003352861 |- ! align="left" | Strzédny òkrąg | 40&nbsp;041,455&nbsp;km |- ! align="left" | [[Wiéchrzëzna]] | 510&nbsp;065&nbsp;284,702&nbsp;[[kwadratowi kilométer|km²]] |- ! align="left" | [[Zabérnosc (matematika)|Zabérnosc]] | 1,0832×10¹²&nbsp;[[kùbikòwi kilométer|km³]] |- ! align="left" | [[Masa (fizyka)|Masa]] | 5,9736×10²⁴&nbsp;kg |- ! align="left" | [[Gãscëzna]] | 5,515&nbsp;[[gram|g]]/[[kùbikòwi centiméter|cm³]] |- ! align="left" | [[Zemsczé przërëchlanié|Zemsczé<br /> przërëchlanié]]<br /> na ekwatorze | 9,780&nbsp;m/s² [http://ssd.jpl.nasa.gov/phys_props_planets.html 1]<br />(0,99732&nbsp;[[Zemsczé przërëchlanié|g]]) |- ! align="left" | [[Chùtkòsc ùcékù]] | 11,186&nbsp;km/s |- ! align="left"| Liniowcowô chùtkòsc na ekwatorze | 1674,38&nbsp;km/h<br /> |- ! align="left"| [[Kòłowô chùtkòsc]] | 15[[grad|°]]/[[gòdzëna|h]] (0,2618&nbsp;[[radian|rad]]/[[sekùnda|s]]) |- ! align="left" | Ùchëłosc ekwatora<br /> ùprocëmnienim<br /> plaskatoscë òrbiti | [[Grad (kąt)|23,439281°]] |- ! align="left" | [[Deklinacëjô (astronomijô)|Deklinacëjô]] | 90° |- ! align="left" | [[Albedo]] | 0,367 |- ! align="left" | [[Temperatura]]<br /> wiéchrzëznë | {| cellspacing="0" cellpadding="2" align ="center" border="0" width="100%" style="background: #f9f9f9;" |- ! [[Nômiészëzna|min.]] ! [[Strzédnosc|strzéd.]] ! [[Nôwikszosc|maks.]] |- align ="center" | 185&nbsp;[[kelwin|K]] | 287&nbsp;K | 331&nbsp;K |} |- ! align="left" | [[Astronomòwé cësnienié|Astronomòwé<br />cësnienié]]<br /> na wiéchrzéznie | 100 [[kilo|k]][[Paskal|Pa]] |- ! bgcolor="#c0c0ff" colspan="2" | Skłôd [[wiodrowina|wiodrowinë]] |- | [[Tãcheń]] || 78,1% |- | [[Krziseń]] || 20,9% |- | [[Argon]] || 0,9% |- | [[Ditlenk wãgla]]<br /> [[Wòdnô ropa]] | Niewiôlgô pakôza, kòl 0,1% |} '''Zemia''' (symbòl: [[Òbrôzk:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) je trzecą pòsobicą (rechùjącë òd [[Słuńce|Słuńca]]), a piątą wedle wielgòscë planétą w [[Słuńcowi Ùstôw|Słuńcowim Ùstawie]]. Wedle ùczałich Zemia ùfòrmòwa sã kòl 4,57 miljarda lat nazôd, a krótkò pò tim ùfòrmòwôł sã ji jedurny [[nôtëralny satelita]] - [[Miesądz]]. Wkòł Zemi, òkróm Miesądza, krążą jesz dwa [[Miesądze Kordylewsczégò|pichòwé miesądze]] ([[miesądze Kordylewsczégò]]) i wiele [[sztëczny satelita|sztëcznëch satelitów]]. Zemia mô pasowną masã i grawitacjã dlô ùtrzëmaniô wiodrowinë, chtërnô téż chróni przed szkódnym [[ùltrafioletowé parminienié|ùltrafioletowim parminienim]] i téż [[magnétowé pòle]] chróniącé przed [[słuńcowi wiater|słuńcowim wiatrã]]. * Całownô wiéchrzëzna: 510,071 miljónów km² * Lądowô wiéchrzëzna: 148,94 miljónów km² (29,2% całowni wéchrzëznë) * Wòdnô wiéchrzëzna: 361,132 miljónów km² (70,8% całowni wéchrzëznë) == Geògrafiô Zemi == '''[[Òcean|Òceanë]]:''' * [[Spòkójny Òcean]] (Pacyfik, Wiôldżi Òcean) * [[Atlantëcczi Òcean]] (Atlantyk) * [[Jindijsczi Òcean]] * [[Nordowi Òcean]] (Arktikòwi Òcean) - przez niechtërnych je ùznóny jakno czwiôrti òcean, a jinszi znają blós trzë òceanë a nen zwą Artkikòwim Mòrzã abò Lodzanim Mòrzã. * [[Pôłniowi Òcean]] (mòże téż bëc ùznóny jakno dzél Òceanów: Atlantëcczégò, Spòkójnégò i Jindijsczégò). === [[Kòntinent|Kòntinentë]] === * [[Afrika]] * [[Pôłniowô Amerika]] * [[Nordowô Amerika]] * [[Antarktida]] * [[Aùstralëjô (kòntinent)|Aùstraliô]] i [[Òceaniô]] * [[Azëjô|Azjô]] * [[Eùropa]] === Nôwikszé [[Òceanowi rów|òceanowé rowë]] === * [[Mariańsczi Rów]] – 11&nbsp;022 m * [[Rów Tonga]] – 10&nbsp;882 m * [[Rów Kùrilskò-Kamczacczi]] – 10&nbsp;542 m * [[Filipińsczi Rów]] – 10&nbsp;497 m * [[Rów Kermadec]] – 10&nbsp;047 m * [[Rów Izu-Ogasawara]] (przóde: Bònin) – 9810 m === Nôwikszé [[Réga gór|rédżi gór]] === * [[Himalaje]] – 8848 m; dł. 2500&nbsp;km * [[Karakòrum]] – 8611 m; dł. 800&nbsp;km * [[Hindukùsz]] – 7690 m; dł. 800&nbsp;km * [[Tien-szan]] – 7439 m; dł. 2500&nbsp;km * [[Andë]] – 6960 m; dł. 9000&nbsp;km * [[Kòrdilierë]] – 6194 m; dł. 8000&nbsp;km * [[Kaùkaz (réga gór)|Kaùkaz]] – 5642 m; dł. 1100&nbsp;km * [[Górë Ellswòrtha]] – 5140 m; dł. 900&nbsp;km * [[Alpë]] – 4807 m; dł. 1200&nbsp;km * [[Atlas (górë)|Atlas]] – 4165 m; dł. 2200&nbsp;km == Òbaczë téż == * [[Miesądz]] * [[Słuńce]] * [[Wenus]] * [[Mars]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.nineplanets.pl/earth.html Nineplanets.pl - Zemia] {{Słuńcowi Ùstôw|kol=#c0c0ff}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astronomijô|Zemia]] [[Kategòrëjô:Zemia| ]] dvcl7hcxoi8y0olnlc6phlxz36pavy1 0 1962 198718 173299 2026-05-14T12:23:36Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198718 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Universum.jpg|mały|Universum - C. Flammarion, Woodcut, Pariz 1888, Farwòwanié : Heikenwaelder Hugo, Widen 1998]] '''Wszechswiat''', zwóny téż Kòsmòsã, w òglowim rozmienim òznaczô wszëtkò co nas òkrãżô, całą [[materëjô|materiã]] i [[energijô|energiã]]. W pierszi pòłowie XX-gò stolatégò dlô wikszoscë ùczałich termin "Wszechswiat" ([[łacyńsczi jãzëk|łac.]] ''universum'', [[anielsczi jãzëk|an.]] ''universe'') òznaczôł całé [[continuum]] [[rëmòczas]]u w jaczim jistniejemë, razã z całą energiją i materëją w nim zamkłą. Próbë zrozmieniégò Wszechswiata w tim znaczënkù dokònuje sã w [[kòsmòlogijô|kòsmòlogiji]], ùczbie jakô pòwsta ze sparłãczeniô [[fizyka|fizyczi]] z [[astronomijô|astronomiją]]. W drëdżi pòłowie XX-gò stolatégò miół plac pòdzélënk kòsmòlogiji na òbserwacëjną (zwóną téż fizyczną) i teòreticzną. Òbserwacëjny kòsmòlogòwie są dbë, że nie je mòżlëwé badérowanié całégò continuum rëmòczasu. Teòreticzny kòsmòlogòwie zato mają nôdzejã duńc do pòznaniégò cawnotë rëmòczasu, mimò wiôldżi grãdoscë z zachòwanim empiricznëch ògrańczeniów w taczich rozważaniach. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] 3rq9d6xhpl9ezxtj259v43j7myc3k15 0 2399 198880 194679 2026-05-14T17:27:43Z Iketsi 3254 -' '; {{Kòntrola}} 198880 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Chëcz''' je mùzycznym karnã z [[Gdiniô|Gdini]] jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò [[rockòwô mùzyka|rocka]] z elementama [[fòlkòwô mùzyka|fòlkù]] ë tejsejno [[reggae]]. Założcama karna bëlë [[Michôł Piéper]], [[Môrcën Pòpk]], [[Przemisłôw Kòska]], [[Macéj Szuksztul]] ë [[Jarosłôw Stefańczak]]. Chëcz zadebutowa w [[2000]] rokù platą ''"Do młodëch"''. Plata zamëkô w se mùzykã do 9 wiérztów [[Jan Trepczik|Jana Trepczika]] ë 1 kaszëbskòjãzëkòwi [[cover]] dokôzu pòlsczégò karna [[Kombi]]. Òsta òna baro pòzytiwno òtaksowónô przez pòmòrsczé media ë pòlsczé mùzyczné cządniczi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://checz.art.pl/ Domôcô starna karna Chëcz] * [https://www.youtube.com/watch?v=zE5vBCckuQ8 YouTube: Chëcz – ''Do Młodëch''] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rockòwé karna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] kxat195k7j23i07lj9zzzw3x6ufctyx 198899 198880 2026-05-14T18:24:38Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Pòlsczé mùzyczné karna]] 198899 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Chëcz''' je mùzycznym karnã z [[Gdiniô|Gdini]] jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò [[rockòwô mùzyka|rocka]] z elementama [[fòlkòwô mùzyka|fòlkù]] ë tejsejno [[reggae]]. Założcama karna bëlë [[Michôł Piéper]], [[Môrcën Pòpk]], [[Przemisłôw Kòska]], [[Macéj Szuksztul]] ë [[Jarosłôw Stefańczak]]. Chëcz zadebutowa w [[2000]] rokù platą ''"Do młodëch"''. Plata zamëkô w se mùzykã do 9 wiérztów [[Jan Trepczik|Jana Trepczika]] ë 1 kaszëbskòjãzëkòwi [[cover]] dokôzu pòlsczégò karna [[Kombi]]. Òsta òna baro pòzytiwno òtaksowónô przez pòmòrsczé media ë pòlsczé mùzyczné cządniczi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://checz.art.pl/ Domôcô starna karna Chëcz] * [https://www.youtube.com/watch?v=zE5vBCckuQ8 YouTube: Chëcz – ''Do Młodëch''] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rockòwé karna]] [[Kategòrëjô:Pòlsczé mùzyczné karna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] t8xf1sos0319mla4i87i1eqi3h50byu 0 2401 198719 193066 2026-05-14T12:23:48Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198719 wikitext text/x-wiki '''Internet''' je swiatową systemą sparłãczonëch ze sobą kòmpùtrowëch séców. Brëkòwóny je do kòmùnikacëji ë wëmiónë infòrmacëjów midzë sparłãczonyma kòmpùtrama za pòmòcą rozmajitëch ùsztandardizowónëch protokòłów. Nôwôżniészima protokòłama Internetu są: IP (Internet Protocol) ë TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol). Historëjô Internetu zaczënô sã w 60-tëch latach tancow XX-tégò stolatô, czej Departament Òbarnë [[USA]] zaczął rozwijac séc [[ARPANET]]. == Òbaczë téż == * [[Internetowi przezérnik]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Internet]] 2gxhqhthgdpirbwwwdjg1vgtkfaitsz 0 2403 198731 189081 2026-05-14T12:30:29Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198731 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Universum.jpg|mały|Universum - C. Flammarion, Woodcut, Pariz 1888, Farwòwanié : Heikenwaelder Hugo, Widen 1998]] '''Astronomijô''' je ùczbą jakô zajimô sã òbserwacëją ë wëjasnianim zjawiszczów bùten [[Zemia|Zemi]] ë ji [[wiodrowina|wiodrowinë]]. Astronomijô badérëje pòchòdzënk, ewolucëjã, chemiczné ë fizyczné swòjiznë òbiektów jaczé mògą bëc òbserwòwóné na niebie (ë są bùten wiodrowinë), ôs zrzeszoné z nima procesë. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] bd47hl6ufjprf6x08ojl550n0nyaa8y 0 2404 198722 195747 2026-05-14T12:25:38Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198722 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Euclid.jpg|mały]] '''Matematika''' (z [[Łacyńsczi jãzëk|łac.]] mathematicus, od [[Grëckòszë jãzëk|gr.]] μαθηματικός ''mathēmatikós, od μαθηματ-, μαθημα, mathēmat-, mathēma, „ùczba, lekcjô, poznanié”, od μανθάνειν manthánein)'' – je ùczbą jakô wëewoluòwa z mierzeniô, rechòwaniô ë analizë geòmetricznëch figùrów. Do dzysô nie jistnieje jednô, òglowò akceptowónô definicëjô matematiczi. Nôczãscy matematika je òkreslónô jakno ùczba chtërnô analizëje stwòrzoné przez nią abstraktné sztrukturë ë jich swòjiznë. == Òbaczë téż == * [[Kùńszt]] * [[Fizyka]] {{#categorytree:Matematika|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Matematika]] mnkau1vndmpmf6npyyrcilhm6c9mfdl 0 2405 198715 195753 2026-05-14T12:21:29Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198715 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:חטיבת ביניים כפר כמא - אדיגה - Middle school Kfar Kama (56).JPG|mały|Architektura]] Szerok rozmianô '''Architektura''' – je [[Kùńszt|kùńsztã]] ë [[Ùczba|ùczbą]] jakô zajimô sã projektowanim bùdinków, równak ji definicëjô nié je, òsoblewie òd zôczątkù [[XX stolaté|XX stolata]], klôrownô. Architekturã je nôt dzysô òpisiwac blós w sparłączeniem z kònkretną diskùsëją ò ji zamkłosc, pòdjimiznã ë znaczenié. == Òbaczë téż == * [[Kùńszt]] * [[Ùczba]] {{#categorytree:Architektura|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Architektura]] m148v8ccf4j4y9as6crcnqhtaw4qv9a 0 2406 198724 188023 2026-05-14T12:25:59Z Iketsi 3254 {{Commons}} 198724 wikitext text/x-wiki '''Chemijô''' je ùczbą ò sztrukturze [[materëjô|materëji]]. Chemijô badéreje m.jn. prawa wedle jaczich [[atom|atomë]] wiążą sã w [[pierwińce]] ë [[chemiczné związczi]] ôs przemianë jednëch związków w jińszé w procesach [[chemiczné reakcëje|chemicznëch reakcëjów]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemijô| ]] 534fbo7h8i7b8awnm8b71rx5x97s1lt 198725 198724 2026-05-14T12:26:28Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198725 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Chemicals in flasks.jpg|mały]] '''Chemijô''' je ùczbą ò sztrukturze [[materëjô|materëji]]. Chemijô badéreje m.jn. prawa wedle jaczich [[atom|atomë]] wiążą sã w [[pierwińce]] ë [[chemiczné związczi]] ôs przemianë jednëch związków w jińszé w procesach [[chemiczné reakcëje|chemicznëch reakcëjów]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemijô| ]] b95k2ol641sn7nblzs9wlyslx9m5e7u 198726 198725 2026-05-14T12:27:08Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Chemijô|mode=pages}} 198726 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Chemicals in flasks.jpg|mały]] '''Chemijô''' je ùczbą ò sztrukturze [[materëjô|materëji]]. Chemijô badéreje m.jn. prawa wedle jaczich [[atom|atomë]] wiążą sã w [[pierwińce]] ë [[chemiczné związczi]] ôs przemianë jednëch związków w jińszé w procesach [[chemiczné reakcëje|chemicznëch reakcëjów]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Chemijô|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemijô| ]] 2o0zd50vo76aq51a0zdcc3urhfur0xe 0 2407 198730 187115 2026-05-14T12:30:01Z Iketsi 3254 Galeriô 198730 wikitext text/x-wiki '''Biologijô''' je ùczbą ò [[żëcé|żëcym]]. Zajimô sã swòjiznama, pòwstôwanim ë zachòwanim sã òrganizmów, badérëje téż relacëje midzë [[ôrt]]ama. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Gamma phage.png|Wirus - Gamma phage Òbrôzk:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bakterie - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 mikrométer) Òbrôzk:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobakterio Òbrôzk:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - ''Fucus serratus'' Òbrôzk:Morchella esculenta 08.jpg|Grzib (''Fungi'') - ''Morchella esculenta'' Òbrôzk:Zboże.jpg|Roscëna (''Planta'') - Pszéńca ''Triticum aestivum'' Òbrôzk:Karwieńskie Błoto Drugie - Horse 02.jpg|Zwiérz - [[Domôcy kóń]] </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20140419052645/http://oke.wroc.pl/images/library/File/pdfy/InfGim/Informator_G1_kaszubski.pdf] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Biologijô| ]] k9038i5ch92ny2f798cemsmd3j99pny 0 2408 198743 189879 2026-05-14T12:35:37Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198743 wikitext text/x-wiki '''Psychòlogijô''' je [[ùczba|ùczbą]] ò zachòwanim, môgù ë mëslach. Zajimô sã przede wszëtczim [[człowiek|człowiekã]], le badérowónym òbiektã mògą bëc téż zwierzãta. Psychòlogijô je czãsto téż definiowónô jakno "ùczba ò zachòwanim ë mëslowëch procesach". == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Psychòlogijô| ]] a9we7x3gko3yz3oz020cl33xrru6y2s 198746 198743 2026-05-14T12:36:52Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Psychòlogijô|mode=pages}} 198746 wikitext text/x-wiki '''Psychòlogijô''' je [[ùczba|ùczbą]] ò zachòwanim, môgù ë mëslach. Zajimô sã przede wszëtczim [[człowiek|człowiekã]], le badérowónym òbiektã mògą bëc téż zwierzãta. Psychòlogijô je czãsto téż definiowónô jakno "ùczba ò zachòwanim ë mëslowëch procesach". == Òbaczë téż == {{#categorytree:Psychòlogijô|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Psychòlogijô| ]] 1f7vab2xkty2k6znm21pzidp842n0iu 0 2446 198895 194394 2026-05-14T18:21:35Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198895 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox|Gard=Praga|fana=Flag of Prague.svg|céch=Coat of arms of Prague.svg|karta=Map of Prague.png|bùrméster=Bohuslav Svoboda|lëdztwò=1,397,880|rok=2025|pòcztowi kòd=100 00 – 199 00|czerënkòwi numer=2|registracëjné tôfle=A|www=https://praha.eu/|commons=Category:Prague|wiéchrzëzna=496 km²|państwò=[[Czeskô Repùblika]]|stopniN=50° N|stopniE=14° 25′ 16″ E|minutN=5′ 16″ N|minutE=25′ 16″ E|gwôsné miono=Praha|dopełniacz=Pragi}}[[Òbrôzk:Praha_461.jpg|mały|Praga - Wełtawa ë Karelów Mòst]] [[Òbrôzk:Prague Charles Bridge View-02.jpg|mały|Hradčany]] '''Praga''' (czes. ''Praha'') – je stolëcą [[Czeskô Repùblika|Czesczi Repùbliczi]] ë nôwikszim czesczim gardã. Praga pòłożonô je nad rzeką [[Wełtawa|Wełtawą]]. Historëczné centróm gardu je wpisóné na lëstã swiatowi kùlturny spôdkòwiznë [[UNESCO]]. == Historëjô == Praga òsta założonô w drëdżi pòłowie IX-tégò stolatô a w 1085 rokù sta sã sedzbą czesczich królów. XIV-té stolaté ë panowanié [[Karel IV|Karela IV]] bëło złotim cządã dlô gardu. Karel IV zlécył m.jn. bùdacëjã Nowégò Gardu, mòstu nad Wełtawą (mianowónégò òd 1870 "Karelów mòst") ë Katédrë sw. Wita. Mô założoné téż pierszi we Westrzédny Eùropie ùniwersytet, jaczi nosy dzysô jegò miono. Za czasów Karela IV Praga bëła trzecym nôwikszim gardã w Eùropie. '''Nôwôżniészé wëdarzenia w historëji Pradżi''' * ''' 870''' &nbsp;&nbsp;założenié gardu * ''' 888''' &nbsp;&nbsp;Praga òsta przejãtô przez [[Wiôlgô Mòrawskô|Wiôlgą Mòrawską]] * ''' 983 do kòle 989 rokù''' &nbsp;&nbsp;[[Swiãti Wòjcech]] – béł tu biskùpã * '''1085''' Praga òsta szedzbą królów * '''1346–1378''' panowanié Karela IV - Praga sta sã stolëcą [[Rzimskô Imperëjô|Rzimsczi Imperëji]] * '''1348''' założenié Prasczégò Ùniwersytetu ([[Ùniwersytet Karola]]) * '''1378''' refòrmacëjô [[Jan Hus]]a * '''1583–1612''' panowanié [[Rudolf II|Rudolfa II]], Praga sta są drëdzi rôz stolëcą [[Rzimskô Imperëjô|Rzimsczi Imperëji]] * '''1648''' zôpadny ùbrzég Pradżi zajãti ë rabòwóny przez szwedzką armëjã * '''1741''' òkùpacëjô przez frańcëskò-bajersczé wòjska * '''1744''' òkùpacëjô przez prëską armëjã * '''1848''' rewolucëjné pòwstanié òstało zdëszoné przez aùstrëjackò-madżarską armëjã * '''1890''' wiôldżi pòtop * '''1918''' pò [[I swiatowô wòjna|I swiatowi wòjnie]] Praga sta sã stolëcą czeskòsłowacczégò państwa * '''1938''' pò zdradze [[Czeskòsłowackô|Czeskòsłowacczi]] przez zôpadnëch aliantów hitlerowsczé Miemcë zajëmają [[Sudetë]] a w 1939 całé państwò * '''1945''' pòwstanié procëm Miemcóm na krótkò przed zakùńczenim [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]], przëbëcé [[Czerwionô Armëjô|Czerwiony Armëji]] * '''1948''' [[Kòmùnizm|kòmùniscë]] przejëmają władzã * '''1968''' inwazëjô państw [[Warszawsczi Pakt|Warszawsczégò Paktu]] ë zdëszenié [[Prasczi zymk|prasczégò zymkù]] * '''1989''' Praga sta sã centróm [[Aksamińtnô rewolucëjô|aksamińtny rewolucëji]], ùpôdk kòmùnistnégò reżimù * '''2000''' wiôldżé protestë antiglobalëstów òbczôs zéńdzeniów [[Midzënôrodny Monetarny Fùndusz|Midzënôrodnégò Monetarnégò Fùnduszu]] (IMF) ë [[Swiatowi Bank|Swiatowégò Bankù]] * '''2002''' pòtop, nôwôżniészé stôrodôwnotë nie òstałë zniszczoné == Ekònomijô == Praga je nôbòkadniészim gardã w Westrzédny ë Pòrénkòwi Eùropie, ë bòkadniészim jak wiele zôpadnoeùropejsczich gardów. ''Per-capita'' wzątk gardu w 2002 mô wëniesłé EUR 32,357, co je 153% strzédny w [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùniji]]. == Òbaczë téż == * [[Wełtawa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://praha.eu Domôcô starna Gardu] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Stolëcë]] [[Kategòrëjô:Czeskô Repùblika]] o7eb9c83ricydjfatr0mm93uy6mmvrz 0 2516 198733 159541 2026-05-14T12:31:19Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198733 wikitext text/x-wiki '''Archeòlogijô''' je ùczbą jakô zajimô sã badérowanim rozwiju lëdzczich kùlturów ë cywilizacëjów. Archeòlogijô òdkriwô, dokùmentëje ë analizëje [[artefakt|artefaktë]], [[biofakt|biofaktë]], lëdzczé zbiédżi ë przez człowieka zmienioné krôjòbrazë. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archeòlogijô| ]] piimlcqqeh2fang8ouz6ltfqui5tfu7 198734 198733 2026-05-14T12:31:50Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Archeòlogijô|mode=pages}} 198734 wikitext text/x-wiki '''Archeòlogijô''' je ùczbą jakô zajimô sã badérowanim rozwiju lëdzczich kùlturów ë cywilizacëjów. Archeòlogijô òdkriwô, dokùmentëje ë analizëje [[artefakt|artefaktë]], [[biofakt|biofaktë]], lëdzczé zbiédżi ë przez człowieka zmienioné krôjòbrazë. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Archeòlogijô|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archeòlogijô| ]] jgrc6fuo7c5potljjhr9g4fbfiamt5c 0 2517 198740 192774 2026-05-14T12:34:48Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198740 wikitext text/x-wiki Termin "filozofijô" pòchòdô òd grecczich słów ''philos'' (miłota) ë ''sophia'' (mądrosc), ë je dolmaczony jakno "miłota mądroscë". To czim filozofijô dokładno je, abò czim darwô bëc, je samò w se filozoficzną problemą, jaką filozofòwie w historëji rozmajice rozmieli ë traktowelë. Filozofijô mòże bëc rozmiónô jakno discëplina, co òna zajimô sã nôbarżi òglowima ë fùndamentalnyma pëtaniama, chtërné mòże człowiek pòstawic, np.: * czim je jistnienié? * czim je wiedzba? * czim je dobro ë zło? * jakô je nôtëra [[czas]]u ë [[rum|rëmù]]? * czim je mëslenié ë swiąda? == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Filozofijô| ]] gkz6vttq5oe5f42jlxjylru0487m1dz 0 2518 198741 195749 2026-05-14T12:35:07Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198741 wikitext text/x-wiki '''Lingwistika''' je ùczbą ò [[jãzëk|jãzëkù]] (mòwie). Zajimô sã pòwstôwanim, rozwijã ë sztrukturą jãzëków. Badérëje téż relacëje midzë apartnyma jãzëkama ôs dokònëje jejich klasyfikacëji. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Kaszëbsczi jãzëk]] * [[Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka]] {{#categorytree:Lingwistika|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lingwistika| ]] exi2waytog91zisveak4pitzhmr42mr 0 2519 198732 180251 2026-05-14T12:30:53Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198732 wikitext text/x-wiki '''Antropòlogijô''' je ùczbą ò człowiekù ë lëdzczim ôrce. Zajimô sã ewolucëją ''[[Homo sapiens]]'' ë wszëtczima aspektama lëdzczich [[biologijô]] ë [[Kùltura|kùlturów]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Antropòlogijô| ]] 7zgn2tu6hvrcfmbkqv8ps0cs1gyhzm8 0 2559 198714 188459 2026-05-14T12:21:17Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198714 wikitext text/x-wiki '''Industrëjô''' je ôrt ekònomiczny produkcëji chtëren zajimô sã wëtwòrzewanim [[wôra|wôrów]] ë chtëren wëmôgô inwesticëji zacht kapitału nigle mòże bëc zwënégòwóny jaczi le zwësk. Industrëjô sta sã kluczowim sektorã produkcëji w [[Eùropa|Eùropie]] ë [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]] òbczôs [[industrëjnô rewòlucëjô|industrëjny rewòlucëji]]. == Nôwôżniészé wietwie industrëji == * [[Aùtowô industrëjô]] * [[Chemicznô industrëjô]] * [[Górownô industrëjô]] * [[Hëtowô industrëjô]] * [[Infòrmaticznô industrëjó]] * [[Tekstilnô industrëjô]] * [[Zjôdnô industrëjô]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Industrëjô| ]] n1e80fqfkn7yo8pthbz4kq1p1o11xjv 0 2585 198689 195066 2026-05-14T12:07:06Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198689 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Pomeraniae_Ducatus_Tabula.jpg|mały|Pòmòrsczé państwò òbjimającé wikszi dzél Zôpadni Pòmòrsczi, XVII stolaté]] [[Òbrôzk:POL księstwo pomorskie COA.svg|mały|Herb Zôpadny Pòmòrsczi]] '''Zôpadnô Pòmòrskô''', '''Wieczórnô Pòmòrsko''' abò '''Zôchòdnô Pòmòrsko''' je historëczny krôj midzë rzékama [[Łeba (rzéka)|Lebą]] a [[Reknica (Zôpadnô Pòmòrskô)|Reknicą]], ze stolëcą w [[Sztetëno|Sztetënie]]. We wczasnym [[strzédnowiek]]ù zamieszkónô bëła przez [[Pòłabiani|Pòłabianów]] pò zôpadny starnie rzéczi [[Òdra|Òdrë]], a pò pòrénkòwi starnie przez [[Pòmòrzani|Pòmòrzanów]]. Na zôpadze grańczi Zôpadnô Pòmòrsko z [[Meklenbùrskô|Meklenbùrską]], na pôłniowim zôpadze z [[Brambòrskô|Brambòrską]], na pôłni z [[Lubùskô Zemia|Lubùską]] ë [[Wiôlgòpòlskô|Wiôlgòpòlską]], na pôłniowim pòrénku z [[Krajnô|Krajną]] ë na pòrénku z [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòrénkòwą Pòmòrską]]. Do [[1637]] rokù Zôpadnô Pòmòrskô bëła samòstójnym państwã rządzonym przez [[Dinastëjô|dinastëjã]] [[Grificë|Grifitów]]. Dôwnô [[prëskô]] prowincëjô [[Pòmrë]] òbjimałô bezlëcha całą Zôpadną Pòmòrską. Aktualno zemie Zôpadni Pòmòrsczi pòdzéloné są midzë nôslédné administracëjné jednostczi: ;W [[Pòlskô|Pòlsczi Repùblice]]: * [[Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] * [[Pòmòrsczé wòjewództwò]] * [[Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò]] (môłi dzél) * [[Lubùsczé wòjewództwò]] (môłi dzél) ;W [[Miemieckô|Miemiecczi Federacëjny Repùblice]]: * [[land]] [[Meklenbùrskô-Przédné Pòmrë]] == Òbaczë téż == * [[Pòmrë]] * [[Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] * [[Meklenbùrskô-Przédné Pòmrë]] == Lëteratura == * Hermann Grote: Münzstudien, Akademische Druck- u. Verlagsanstalt 1862 (Cassuben) == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://books.google.de/books?id=-jEGAAAAQAAJ&pg=PA582&dq=#v=onepage&q=cassuben&f=false {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrskô]] cjic33deaj0l0r0l908rw92j23us5pz 0 2620 198693 189886 2026-05-14T12:08:25Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198693 wikitext text/x-wiki ''(Je nót doprôcowac ë ùpòrządkòwac)'' =[[Pòmòrsczé wòjewództwò]]= ==[[Bëtowsczi kréz]]== === Gminë === * [[Gmina Bòrzëtëchòmié|Bòrzëtëchòmié]] * [[Gmina Bëtowò|Bëtowò]] ** [[Gòstkòwò]] ** [[Niezabëszewò]] ** [[Rekòwò]] ** [[Wiôldżi Pòmësk]] * [[Gmina Czôrnô Dãbrówka|Czôrnô Dãbrówka]] ** [[Bòchòwò]] ** [[Czôrnô Dąbrówka]] ** [[Jaséń]] ** [[Jerzkòjce]] ** [[Kartkòwò]] ** [[Karwno]] ** [[Kleszczińc]] ** [[Kłosë]] ** [[Kòtuszewò]] ** [[Kòzë]] ** [[Mëdlëta]] ** [[Mikrowò]] ** [[Môłé Roczitczi]] ** [[Nożënkò]] ** [[Nożëno]] ** [[Òtnoga]] ** [[Roczicënë]] ** [[Ùnichòwò]] ** [[Wargòwò]] ** [[Wiôldżé Roczitczi]] * [[Gmina Kòłczëgłowë|Kòłczëgłowë]] Kòłczigłowë, Kôłczëgłowë (?) ** [[Barnowò]] ** [[Górczi]] ** [[Kòłczëgłowë]] * [[Gmina Lëpnica|Lëpnica]] ** [[Bòrowi Młin]] ** [[Bòrzëszkòwë]] ** [[Szlachecczé Brzézno]] ** [[Czedrzejce]] ** [[Lëpnica]] ** [[Prãdzonô]] * [[Gmina Miastkò|Miastkò]] * [[Gmina Parchòwò|Parchòwò]] ** [[Gôłcewò]] ** [[Grabòwò]] ** [[Jómno]] ** [[Nowô Wies]] ** [[Sélczno]] ** [[Soszëca]] ** [[Żukówkò]] * [[Gmina Stëzińce|Stëzińce]] * [[Gmina Trzebielëno|Trzebielëno]] * [[Gmina Tëchòmié|Tëchòmié]] ** [[Trzebiôtczi]] ==[[Chònicczi kréz]]== *[[Gmina Brusë|Brusë]] **[[Brusë]] - Gard **[[Czëczkòwò]] **[[Kruszëno]] **[[Lubniô]] **[[Mãcëkôł]] *[[Gmina Chònice]] **[[Swòrnégace]] *[[Gmina Kònarzënë|Kònarzënë]] **[[Kònarzënë]] **[[Zelonô Chòcëna]] ==[[Człochòwsczi kréz]]== *[[Gmina Kòczała|Kòczała]] **[[Kòczała]] *[[Gmina Przechlewò|Przechlewò]] **[[Przechlewò]] **[[Sãpòlno]] **[[Szczëtno (człuchòwsczé)]] ==[[Dërszewsczi kréz]]== * [[Bòrkòwò]] * [[Subkòwë]] ==[[Gduńsczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Cedrë Wiôldżé|Cedrë Wiôldżé]] *[[Gmina Kôlbùdë|Kôlbùdë]] *''([[Pruszcz|Pruszcz Gduńsczi]] - Gard) '' *[[Gmina Pruszcz Gduńsczi|Pruszcz Gduńsczi]] **[[Juszkòwò]] *[[Gmina Przëwidz|Przëwidz]] **[[Sztãgwôłd]] **[[Przëwidz]] **[[Przëwidzkô Nowô Wies]] *[[Gmina Pszczółczi|Pszczółczi]] **[[Pszczółczi]] *[[Gmina Sëchi Dąb|Sëchi Dąb]] *[[Gmina Trąbczi Wiôldżé|Trąbczi Wiôldżé]] ==[[Kartësczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Chmielno|Chmielno]] **[[Bòrzestowò]] **[[Bòrzestowskô Hëta]] **[[Ceszenié]] **[[Chmielno|Chmiélno]] **[[Chmielónkò]] **[[Gôrcz]] **[[Kòżëczkòwò]] **[[Lãpa]] **[[Łãczëńskô Hëta]] **[[Miéchùcëno]] **[[Przewóz]] **[[Reskòwò]] **[[Sznërczi]] **[[Zôwòrë]] *[[Kartuzë]] ''Gard '' *[[Gmina Kartuzë|Kartuzë]] **[[Bãccz]] **[[Bòrowô]] **[[Bùrchardztwò]] **[[Dólnô Brodnica]] **[[Dzérzãzno]] **[[Głusëno]] **[[Górnô Brodnica]] **[[Grzebiéńcz]] **[[Grzëbno]] **[[Kalëska]] **[[Kamiónka]] **[[Kòlonijô]] **[[Kosë]] **[[Kôłpino]] **[[Łapalëce]] **[[Mézowò]] **[[Mirochòwò]] **[[Nowinczi]] **[[Nowô Hëta]] **[[Piéczëska]] **[[Pikarniô]] **[[Pòmieczëńskô Hëta]] **[[Prokòwò]] **[[Rãbòszewò]] **[[Sëtnô Gòra]] **[[Sitno]] **[[Sjónowò]] **[[Sjónowò Hëta]] **[[Smãtowò]] **[[Stajszéwò]] **[[Starô Hëta]] **[[Ùcësk]] *[[Gmina Somònino|Somònino]] **[[Bòrcz]] **[[Egertowò]] **[[Gòrãczëno]] **[[Òstrzëce]] **[[Pòlëczëno]] **[[Słôwczi]] **[[Somònino]] *[[Gmina Srôkòjce|Srôkòjce]] **[[Gòwidlëno]] **[[Kamińca Królewskô]] **[[Łësniéwò]] **[[Mòjsz]] **[[Pùzdrowò]] **[[Srôkòjce]] **[[Tëchlëno]] **[[Załkòwò]] *[[Gmina Przedkòwò|Przedkòwò]] **[[Czéczéwò]] **[[Pòmiéczëno]] **[[Przedkòwò]] **[[Rãb]] *[[Gmina Stãżëca|Stãżeca]] **[[Bòrëcëno]] **[[Gòlëbié]] **[[Kamińca Szlacheckô]] **[[Klukòwô Hëta]] **[[Stãżëca]] **[[Szimbark]] *[[Gmina Sëlëczëno|Sëlëczëno]] **[[Mcëszéwice]] **[[Pòdjazë]] **[[Sëlëczëno]] **[[Wãsórë]] *[[Żukòwò]] ''Gard'' *[[Gmina Żukòwò|Żukòwò]] **[[Banino]] **[[Bòrkòwò (Gmina Żukòwò)]] **[[Chwaszczëno]] **[[Lézno]] **[[Miszewò]] **[[Rutczi]] **[[Tëchómie (Gmina Żukòwò)]] ==[[Kòscérsczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Dzemiónë|Dzemiónë]] **[[Dzemiónë]] **[[Kalisz (pòmòrsczé wòjewództwò)|Kalisz]] **[[Piechòjce]] *[[Gmina Kôrsëno|Kôrsëno]] **[[Kôrsëno]] **[[Wiele]] *[[Kòscérzëna]] ''Gard'' *[[Gmina Kòscérzëna|Kòscérzëna]] **[[Grzëbòwò]] **[[Jadamòwé]] **[[Juszczi]] **[[Loréńc]] **[[Skòrzewò]] **[[Wdzëdzé]] **[[Wąglëkòwice|Wąglëkòwice / Wąglëkòjce]] **[[Wiôldżi Klincz]] **[[Wiôldżi Pòdles]] *[[Gmina Lëpùsz|Lëpùsz]] **[[Lëpùsz]] **[[Bòrowc]] **[[Papirniô]] **[[Czëstô Wòda]] **[[Sluzô]] **[[Bałachë]] **[[Mechòwa]] **[[Dãbòwa Gòra]] **[[Zdroje]] **[[Płoczëczë]] **[[Zelony Dwór]] *[[Gmina Liniewò|Liniewò]] **[[Gôrczëno]] **[[Liniewò]] **[[Wësëno]] *[[Gmina Nowô Karczma|Nowô Karczma]] **[[Bãdomino]] **[[Grabòwò Koscérsczé]] **[[Lubań (kòscérsczi kréz)|Lubań]] **[[Nowi Barkòczin]] **[[Nowô Karczma]] **[[Rekòwnica]] *[[Gmina Starô Cziszewa|Starô Cziszewa]] **[[Starô Cziszewa]] **[[Nowé Pòlaszczi]] **[[Stôré Pòlaszczi]] ==[[Lãbòrsczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Céwice|Céwice]] **[[Bùkòwina]] **[[Céwice]] **[[Łebùniô]] **[[&Ograve;skòwò]] **[[Òsowò]] **[[Pòpòwò]] ==[[Pùcczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Kòsôkòwò|Kòsôkòwò]] **[[Kadzëmiérz]] **[[Dãbògòrzé]] **[[Kòsôkòwò]] **[[Mòstë]] **[[Pògòrzé]] **[[Rewa]] *[[Gmina Krokòwa|Krokòwa]] **[[Biôłogóra]] **[[Dãbczi]] **[[Gòszczëno]] **[[Krokòwa]] **[[Sławòszëno]] **[[Wierzchùcëno]] **[[Żarnówc]] *[[Gmina Pùck|Pùck]] **[[Błądzëkòwò]] **[[Celbòwò]] **[[Darżlëbié]] **[[Domôtowò]] **[[Gniéżdżewò]] **[[Łebcz]] **[[Lesniewò]] **[[Mechòwò]] **[[Mierëszëno]] **[[Mrzeżëno]] **[[Pôłchòwò]] **[[Pôłczëno]] **[[Rzucewo]] **[[Smólno]] **[[Starzno]] **[[Strzelno]] **[[Swôrzewò]] **[[Wôrblëniô]] **[[Żelëstrzewò]] *[[Wiôlgô Wies]] ''Gardzkô gmina'' **[[Karwiô]] **[[Òstrowò]] **[[Chlapòwò]] **[[Tëpadla]] **[[Chalëpë]] **[[Pilëce]] **[[Rozëft]] ==[[Starogardzczi kréz]]== * [[Gmina Bòbòwò]] * [[Gmina Kalëska]] * [[Gmina Lëbichòwò]] * [[Gmina &Ograve;secznô]] * [[Gmina &Ograve;sek]] * [[Gmina Skarszewò]] ** [[Pògòdczi]] * [[Gmina Zbléwò]] ==[[Stôłpsczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Czôrnô Dãbrówka]] **[[Nożëno]] *[[Gmina Damnica|Damnica]] **[[Damnica]] **[[Damno]] *[[Gmina Dãbnica Kaszëbskô|Dãbnica Kaszëbskô]] **[[Bùdowò]] **[[Dãbnica Kaszëbskô]] *[[Gmina Główczëce|Główczëce]] **[[Cecenowò]] **[[Główczëce]] **[[Rómno]] **[[Stowicëno]] *[[Gmina Pòtãgòwò|Pòtãgòwò]] **[[Łëpawa]] **[[Pòtãgòwò]] **[[Skórowò]] *[[Gmina Smôłdzëno|Smôłdzëno]] **[[Smôłdzëno]] **[[Wiôlgô Garnô]] ==[[Wejrowsczi kréz]]== === Gminë === *[[Gmina Chòczewò|Chòczewò]] **[[Chòczewò]] *[[Gmina Gniewino|Gniewino]] **[[Czëmonowò]] **[[Gniewino]] **[[Mierzëno]] **[[Salëno]] *[[Gmina Lëniô|Lëniô]] **[[Głodnica]] **[[Lëniô]] **[[Lewino]] **[[Niepòczołejce]] **[[Smażëno]] **[[Strzépcz]] *[[Gmina Lëzëno|Lëzëno]] **[[Lëzëno]] **[[Milwino]] **[[Barłomino]] *[[Gmina Łãczëce|Łãczëce]] **[[Bòżépòle Wiôldżé]] **[[Łãczëce]] **[[Strzebielëno]] *[[Gmina Szemôłd|Szemôłd]] **[[Bòjano]] **[[Czelno]] **[[Kamiéń]] **[[Kòleczkòwò]] **[[Łebno]] **[[Przetoczëno]] **[[Szemôłd]] *[[Gmina Wejròwò|Wejròwò]] **[[Bòlszewò|Bólszewò]] **[[Gòscëcëno]] **[[Gòra]] **[[Gniewòwò]] **[[Gòwino]] **[[Ùstôrbòwò]] ---- ''Je nót przëpòrządkòwac do krézów:'' # [[Sławãcëno]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë|*]] 5qassg1tjae6d3zivl8yp2i0p9a9bpb 0 2631 198698 196418 2026-05-14T12:12:19Z Iketsi 3254 {{Aktualizacjô|Òstatnô=2026-05-03|Nastãpnô=+1 rok}} 198698 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Large_format_camera_lens.jpg|mały|[[Òbiektiw]] wiôlgòfòrmatowi òdjimkòwi [[Kamera|kamerë]]]] '''Fòtografijô''' je proces twòrzeniégò sztabilnëch òbrazów w rozmajitëch technikach z pòmòcą [[wid]]u. Pòchwôt ''fòtografijô'' pòchôdô òd grecczich słów: φωτος ''(fotos)'' – "wid", ë γραφις ''(grafis)'' – "céchòwac". Òbrazë ùzwëskóné fòtograficznyma strzodkama mianëjemë téż fòtografijama, abò òdjimkama. Òdjimczi mògą bëc zapisëwóné na rozmajitëch mediach, np.: [[Òdjimkòwi papiór|òdjimkòwim papiórze]], [[Diapozytiw|diapozytiwach]] (tzw. ''slajdach'') ôs jakno [[Lopk|kòmpùtrowé lopczi]]. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg| Òbrôzk:Broadway tower edit.jpg| Òbrôzk:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|[[Domôcy kóń|Kònie]] w kraju Basków Òbrôzk:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg| Òbrôzk:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg| Òbrôzk:Lake Bondhus Norway 2862.jpg| Òbrôzk:Merops apiaster 04.jpg| Òbrôzk:Glühwendel brennt durch.jpg| Òbrôzk:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg| Òbrôzk:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg| Òbrôzk:Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg| Òbrôzk:Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg| Òbrôzk:Evolution of a Tornado.jpg| Òbrôzk:Mud Cow Racing - Pacu Jawi - West Sumatra, Indonesia.jpg| Òbrôzk:Alcedo atthis - Riserve naturali e aree contigue della fascia fluviale del Po.jpg| Òbrôzk:Holy SURP Hovhannes Church.jpg| Òbrôzk:Phalacrocorax carbo, Egretta garzetta and Mareca strepera in Taudha Lake.jpg| Òbrôzk:Incense in Vietnam.jpg| Òbrôzk:Campamento de ganado de la tribu Mundari, Terekeka, Sudán del Sur, 2024-01-29, DD 242.jpg| Òbrôzk:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 29.jpg| </gallery> {{Aktualizacjô|Òstatnô=2026-05-03|Nastãpnô=+1 rok}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Picture_of_the_Year {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Fòtografijô| ]] igsr2t7oka0qv0vrenphebwljhv991z 198936 198698 2026-05-14T19:22:58Z Iketsi 3254 /* Bùtnowé lënczi */ en→pl 198936 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Large_format_camera_lens.jpg|mały|[[Òbiektiw]] wiôlgòfòrmatowi òdjimkòwi [[Kamera|kamerë]]]] '''Fòtografijô''' je proces twòrzeniégò sztabilnëch òbrazów w rozmajitëch technikach z pòmòcą [[wid]]u. Pòchwôt ''fòtografijô'' pòchôdô òd grecczich słów: φωτος ''(fotos)'' – "wid", ë γραφις ''(grafis)'' – "céchòwac". Òbrazë ùzwëskóné fòtograficznyma strzodkama mianëjemë téż fòtografijama, abò òdjimkama. Òdjimczi mògą bëc zapisëwóné na rozmajitëch mediach, np.: [[Òdjimkòwi papiór|òdjimkòwim papiórze]], [[Diapozytiw|diapozytiwach]] (tzw. ''slajdach'') ôs jakno [[Lopk|kòmpùtrowé lopczi]]. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg| Òbrôzk:Broadway tower edit.jpg| Òbrôzk:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|[[Domôcy kóń|Kònie]] w kraju Basków Òbrôzk:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg| Òbrôzk:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg| Òbrôzk:Lake Bondhus Norway 2862.jpg| Òbrôzk:Merops apiaster 04.jpg| Òbrôzk:Glühwendel brennt durch.jpg| Òbrôzk:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg| Òbrôzk:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg| Òbrôzk:Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg| Òbrôzk:Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg| Òbrôzk:Evolution of a Tornado.jpg| Òbrôzk:Mud Cow Racing - Pacu Jawi - West Sumatra, Indonesia.jpg| Òbrôzk:Alcedo atthis - Riserve naturali e aree contigue della fascia fluviale del Po.jpg| Òbrôzk:Holy SURP Hovhannes Church.jpg| Òbrôzk:Phalacrocorax carbo, Egretta garzetta and Mareca strepera in Taudha Lake.jpg| Òbrôzk:Incense in Vietnam.jpg| Òbrôzk:Campamento de ganado de la tribu Mundari, Terekeka, Sudán del Sur, 2024-01-29, DD 242.jpg| Òbrôzk:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 29.jpg| </gallery> {{Aktualizacjô|Òstatnô=2026-05-03|Nastãpnô=+1 rok}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Grafika_roku {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Fòtografijô| ]] hcdxqxoxzkvrud43rcavg1yiqvts0em 0 2632 198701 196392 2026-05-14T12:15:15Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198701 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Football in Bloomington, Indiana, 1996.jpg|mały|[[Bala]] je jedną z nôpòpùlarniészëch szpòrtowëch discyplinów na swiece]] '''Szpòrt''' je zbiérny pòchwôt na rozmajité fòrmë [[Cało|celestny]] ë [[Môg|môgòwi]] aktiwnotë jaczé są ùprôwiôné dlô rozwiju fizyczny kòndicëji, pòprôwë zdrowiégò abò dlô dołożnoscë ë szpôsu. Szpòrt mòże bëc ùprôwiôny na amatorsczi abò na warkòwi ôrt. Je mòżlëwé wëapartniwanié registrowónëch szpòrtowëch discëplinów z òficjalnyma reglama (np. [[Bala]]) ë rekreacëjnëch fòrmów szpòrtowi aktiwnotë (np. [[jogging]]). == Niechtërne szpòrtowé discyplinë == * [[Bala]] * [[Figùrowé szrëcowanié]] * [[Kòlarstwò]] * [[Krãgle]] * [[Płiwanié]] * [[Rãcznô bala]] * [[Sécowô bala]] * [[Stołowi tenys]] * [[Szmërga diskã]] * [[Szmërga lancą]] * [[Zemny tenys]] * [[Żeglowanié]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Szpòrt| ]] lniqkt0nloq44ads3ov4tlqs7y9t4f0 0 2634 198742 161987 2026-05-14T12:35:21Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198742 wikitext text/x-wiki '''Pòlitologijô''' je jedną ze spòlëznowëch ùczbów, chtërnô zajimô sã [[Pòlitika|pòlitiką]] rozmióną jakno całownota dzejaniégò dlô dobëcô, sprôwòwaniô ë ùtrzëmaniô [[Władza|władzë]]. Pòlitologijô zajimô sã téż teòrëją òrganizacëji władzë ôs fùnkcjama ë charakterã [[Państwò|państwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlitologijô| ]] q4mia2ja6jo2l8znrc0utarudvc26ja 198744 198742 2026-05-14T12:36:19Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Pòlitologijô|mode=pages}} 198744 wikitext text/x-wiki '''Pòlitologijô''' je jedną ze spòlëznowëch ùczbów, chtërnô zajimô sã [[Pòlitika|pòlitiką]] rozmióną jakno całownota dzejaniégò dlô dobëcô, sprôwòwaniô ë ùtrzëmaniô [[Władza|władzë]]. Pòlitologijô zajimô sã téż teòrëją òrganizacëji władzë ôs fùnkcjama ë charakterã [[Państwò|państwa]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Pòlitologijô|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlitologijô| ]] sxtqw7lhpd6ip8a5klqle989z9y2ffd 0 2642 198739 195717 2026-05-14T12:34:20Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Ekònomijô|mode=pages}} 198739 wikitext text/x-wiki '''Ekònomijô''' – je spòlëznową ùczbą jakô badérëje ë òpisëje produkcëjã, distribùcëjã, kònsumpcëjã ë wëmiónã [[Dobra|dobrów]]. Wëapartniwómë '''pòzytiwną''' ë '''normatiwną ekònomijã'''. Pòzytiwnô ekònomijô mô za nadôwk òbiektiwno ë ùczbòwò rozwidnic fùnkcjonérowanié [[Gòspòdarzënk|gòspòdarzënkù]]. Normatiwnô ekònomijô mô starã bédowac kònkretné rozwiązania òpiarté na subiektiwnëch pòzdrzatkach ekònomistów, np.: "rząd mùszôłbë w nym sztóce zwikszëc pòdatczi". == Òbaczë téż == {{#categorytree:Ekònomijô|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Ekònomijô| ]] 7tirlxko9x07jdu0iygg6o63etym54p 0 2644 198713 196589 2026-05-14T12:21:05Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198713 wikitext text/x-wiki '''Technika''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|gr.]]: τεχνη [techne] - "kùńszt, trim, mésternosc") je prakticznym zastosowanim [[Nôtërné ùczbë|nôtërnëch ùczbów]] dlô produkcëji z nieòżëwiony [[Materëjô|materëji]] wôrów przëdatnëch [[Człowiek|człowiekòwi]]. [[Òbrôzk:Steam_locomotive_work.gif|mały|491px|center|Ropny mòtor stosowóny m.jn. w lokòmòtiwach béł przełomòwim wënalôzkã w historëji techniczi]] == Òbaczë téż == * [[Fizyka]] * [[Maszina do szëcô]] * [[Kółkò (fërkòt)]] * [[Wafelnica]] * [[Pétrochòwô lampa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Technika| ]] nz25uyfkbvj7jao2pldymyjqarull0i 0 2645 198700 196374 2026-05-14T12:14:59Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198700 wikitext text/x-wiki '''Lëteratura''' je pòchwôtã jaczi òznaczô wszëtczé artisticzné dokôzë zachòwóné w pisóny abò mówiony fòrmie. Pismenizna dzelëc sã zezwëczôj na trzë lëteracczi zorta. Wedle ''[[Ò kùńszcie pòeticczim]]'' [[Aristotelesa]]: [[epika]], [[lirika]] ë [[drama|dramat]]. Lëteratura mòże bëc téż dzelonô wedle mòwë, krôju abò kùlturnégò krézu. Do epicczëch [[Ôrt|ôrtów]] nôleżą m. jin.: [[pòwiôstka]], [[nòwela]], [[bôjka]], [[roman]], [[legenda]], [[brawãda]]. Do liricznich ôrtów nôleżą: [[satira]], [[himn]], [[òdô]], [[piesniô]], [[sònet]], [[tren]], [[fraszka]], [[elegiô]]. Do dramaticznëch ôrtów nôleżą: [[tragediô]], [[kòmédiô]] ë [[richtich dramat]]. Wëstãpòje téż pòdzôł na [[lëteracczi cządë]], na przëmiar: [[barok]], [[renesans]], [[romantizm]]. == Òbaczë téż == * [[Kaszëbskô lëteratura]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://poezja.org/ {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteratura| ]] gldiqrcvuwgsuhu0vfvwrz87etcpbny 0 2653 198694 197030 2026-05-14T12:08:52Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198694 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kashubian embroidery of Zukowo school.jpg|mały|Kaszëbsczi wësziwk żukòwsczégò sztélu na torbie]] '''Kùltura''' – ([[Łacyńsczi jãzëk|łac.]] colere 'uprawa, dbac, pielãgnowac, kształcenié'), to wieloznaczeniowi pòchwôt, jaczi je różno interpretowóny w rozmajitëch ùczbach. Kùlturã mòżno w skrodzeniém òpisac jakò òglową lëdzką wërobinã, tak materialną jak i niématerialną (np. kaszëbsczé wësziwanié żukòwsczégò sztélu). W codniowim rozmienim pòchwôt „kùltura” zamanówszë szlachùje za rozmajitima fòrmama kùńsztu: [[Téater|téatrã]], [[Mùzyka|mùzyką]], [[Film|filmã]]. Je to scësnienié tegò pòchwatu, chtëren mô wiele znaczeniów<ref name="Bùgajnô113"></ref>. Wedle Édwarda Burnetta Tylora kùltura je złożoną całownotą, jakô òbjimô wiédzã, wierzenia, kùńszt, òbëczajnotã, prawa, zwëczi i jiné szëczi i nôłożënczi zwëskóné przez lëdzy jakno nôleżników spòlëznë. W jegò definicji kùltura przërównónô òsta do cywilizacje<ref>[[Danuta Pioch]], ''Bëcé tematiczi sparłãczony z kùlturą w kaszëbsczi edukacji'' [w:] „Biuletyn Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka” 2o13, s. 138.</ref>. Wedle Ruth Benedict kùltura je złożoną całoscą, w jaczi zebróné są nônãtë zwënégòwóné przez człowieka jakno nôleżnika spòlëznë<ref name="Pioch139">[[Danuta Pioch]], ''Bëcé tematiczi sparłãczony z kùlturą w kaszëbsczi edukacji'' [w:] „Biuletyn Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka” 2o13, s. 139.</ref>. Bronisłôw Malënowsczi za zestôwné dzéle definicji kùlturë ùznôł nôrzãdza i zjôdné dobra, ùrôbné wskôzë spòlëznowëch karnów, lëdzczé deje i szëczi, a téż wierzenia i òbëczaje<ref name="Pioch139"></ref>. Wedle Stanisława Òssowsczégò kùltura jest gwësną parłãczą psychicznëch rozrządzënków erbòwónëch w zôkrãżim gwësny wëcmaniznë. Definicja ta dôwô cësk na psychòlogiczny pòzdrzatk w przëswòjiwanim kùlturë – wôżné tuwò są spòsobë ùczeniô sã, fòrmòwaniô kùlturowëch nônãtów, przëjimaniô normów òbrzésznëch w gwësny wespòlëznie. Wedle jegò teòrii kùltura mô wiôldżi cësk na sztôłtowanié jestë człowieka<ref name="Pioch139"></ref>. == Etimòlogiô pòzwë == Słowò „kùltura” pòchôdô z [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò jãzëka]]: ''colo'', ''colere'', ''colui'', ''cultum'' – ‘dozerac, chòwac’, chtërno bëło związóné z òbrôbianim rolë: ''cultus agri''. Na pòczątkù wic kùltura bëła związónô z [[Gbùrzëzna|gbùrstwã]], òznôczała staranié człowieka, chtëren dozérôł swòje pòle<ref name="Bùgajnô113">[[Elżbiéta Bùgajnô]], ''Na stikù historii i kùlturë'' [w:] „Biuletyn Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka” 2o13, s. 113. </ref>. == Òbaczë téż == * [[Kùńszt]] * [[Kaszëbòpediô]] * [[Dzéń Jednotë Kaszëbów]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura| ]] gzzc034dqelhsnpdlc15rexfomtcfqd 0 2990 198747 197815 2026-05-14T12:41:45Z Iketsi 3254 -{{msg:stub}} 198747 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Pommerellen Slavische Völker bis 1125.jpg|mały|Pòmòrskô, a w ni "Caszubia" [[Kaszëbskô]] do 1125 r.]] [[Òbrôzk:Zwantepolc.png|mały|120px|Sztãpel [[Swiãtopôłk II|Swiãtopôłka II]]]] [[Òbrôzk:Gdunsk_5.jpg|mały|Katédra w Òlëwie, môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi]] [[Òbrôzk:Karta_pomorsczich_regionow.png|mały|320px|Pòmòrsczé regionë]] '''Pòrénkòwô Pòmòrskô''', zwónô téż '''Gduńsczim Pòmòrzã''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Pomorze Gdańskie'', [[miemiecczi jãzëk|miem.]] ''Westpreußen, Pommerellen'') – to je òkòma [[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadny Pòmòrsczi]] jednym z dwùch wiôldżich historëcznëch regionów w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]]. W strzédnowiekù mô sã wësztôłconé pòdzélënk na Pòrénkòwą Pòmòrską ze stolëcą w Gduńskù ôs [[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadną Pòmòrską]] ze stolëcą w Sztetënie. Nen pòdzélënk je sparłãczony z pòliticznyma kawlama nëch òbéńdów: w historëji Pòrénkòwi Pòmòrsczi je widzec wikszé pòlsczé wpłiwë, zato w Zôpadny Pòmòrsce nôpierwi wikszé tendencëje do samòstójnoscë a pózni wikszé miemiecczé wpłiwë. Òbéńda w òkòlim gardów [[Lãbòrg]] ë [[Bëtowò]] mô dosc skòmplikòwóną historëjã ë czile razë zmienia przënôleżnosc, tak tej grãdo je ją definitiwno zarechòwac do Pòrénkòwi abò Zôpadny Pòmòrsczi. Òd [[1999]] rokù [[Lãbòrzkò-bëtowskô Zemia]] administracëjno pòdlégô pòd Gduńsk. We wczasnym strzédnowiekù Pòrénkòwô Pòmòrskô zamieszkónô bëła przez [[Pòmòrzani|Pòmòrzanów]], chtërnëch òtrokama są dzysészi [[Kaszëbi]]. Òd pòrénkù sąsadowelë òni z [[Prësowie|Prësama]], a greńcą bëła rzéka [[Wisła]]. Òd pôłniégò, dze greńczną rzéką bëła [[Notec]], Pòmòrzani sąsadowelë z [[Pòlsczé plemiona|pòlsczima plemionama]]. Do nôwôżniészëch gardów Pòmòrzanów na pôłniowi greńcë słëchałë [[Wëszogard]] (w òkòlim dzysdniowégò [[Fordon]]u) ë [[Nakło]]. Aktualno zacht dzél Pòrénkòwi Pòmòrsczi je w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], a môłi skrôwk w [[Kùjawskô-pòmòrsczé wòjewództwò|kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie]]. Nôwikszima gardama są: [[Gduńsk]], [[Gdiniô]], [[Dërszewò]], [[Starogarda]], [[Wejrowò]]. == Òbaczë téż == * [[Pòmòrskô]] * [[Zôpadnô Pòmòrskô]] * [[Lãbòrzkò-bëtowskô Zemia]] * [[Kaszëbskô]] * [[Kòcéwskô]] * [[Gduńsk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrskô]] ammtz41zkyftxvbfy46o8ziw6pgiupe 0 3298 198851 161995 2026-05-14T17:00:24Z Iketsi 3254 {{Commons}} 198851 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Dolores002.jpg|mały|Dolores Ibárruri Gómez, [[1978]].]] '''Dolores Ibárruri Gómez''' (ùr. [[9 gòdnika]] [[1895]] [[Gallarta]], zm. [[12 lëstopadnika]] [[1989]], [[Madrit]]) – szpańsczi pòlitik, wespółòrganizatorka [[Szpańskô Kòmùnisticznô Partëjô|Szpańsczi Kòmùnisticzny Partëji]]. Je znóna pòd pseudonimã ''La Pasionaria'' ë bëła ùsôdzcą słôwny rzeczónczi: '''[[No pasaran!|¡No pasarán!]]'''. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Ibárruri Gómez, Dolores}} [[Kategòrëjô:Szpańskô]] 7m1zp1sk8uv4ko59xgb7rrhj1edaq0o 0 3422 198704 185461 2026-05-14T12:16:45Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198704 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Religionsmajoritaries.png|mały|]] [[Òbrôzk:ReligijneSymbole.svg|mały]] '''Religijô''' to systema [[Wiara|wierzeniów]] ë praktików, òpisëwôjącëch sparłączenié człowieka z wszelejakò rozmióną sferą swiãtoscë ë sferą bòską. Manifestëje òna sã w doktrinalnym wëmiôrze ([[religinô doktrina|doktrina]]), wierze, w religijnëch dzejaniach ([[religijny kùlt|kùlt]]), w spòleczno-òrganizacëjny sferze ([[Kòscół (òrganizacëjô)|Kòscół]], [[religijnô zrzesznica]]) ë w indiwidualny sferze [[Dëchòwë żëcé|dëchòwnosc]] (m.jin. [[mistika]]). == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religijô| ]] 98tniffthmgu9t9l7h6jefg5sjbkhui 0 4363 198912 195047 2026-05-14T18:35:29Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198912 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Niža Wjes – wjesna tafla.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Frencel 1706.jpg|mały]] '''Górnosorbsczi jãzëk''' - jãzëk z [[zôpôdnosłowiańsczé jãzëczi|zôpôdnosłowiańsczégò]] karna [[słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczich jãzëków]]. Dzece w katolëcczëch rodzëznach jesz gôdają tim jãzëkiem. Baro znónym łużëcczim Serbem je Stanisław Tilich (pò miem. Stanislaw Tillich), ùr. 1959 rokù. To béł òd 2008 do 2017 rokù premiéra [[Saksë|Saksów]]. Pòzdrôwiôł w górnołuzëcczim jãzëkù papiéż [[Jan Paweł II]]. Ò tich łużëcczich Serbach nie zabôczëł téż papież [[Benedikt XVI]]. Tam gdze mieszkają łużëcczi katolëcë (midzë [[Bùdzyszin|Bùdzyszënã]] a [[Kamińc]]ã) je górnosorbsczi jãzëk ùziwóny przez wszëtczé pòkòlenia w codniowi mòwie (kòl 8000 lëdzy). Górnołużëcczi jãzëk szlachùje za kaszëbsczim, np. słowa: [[kana]], [[kara]], [[Domôcy kóń|kóń]], [[krosna]], [[łosos]], [[zwón]] pisze sã tak samò pò górnołużëckù i pò [[kaszëbsczi jãzëk|kaszëbskù]]. == Przëmiôr ùżëcô == === Òjcze nasz === :Wótče naš, :kiž sy w njebjesach. :Swjeć so Twoje mjeno. :Přińdź Twoje kralestwo. :Stań so Twoja wola, :kaž na njebju, :tak na zemi. :Wšědny chlěb naš daj nam dźens. :Wodaj nam naše winy, :jako my tež wodawamy swojim winikam. :A njewjedź nas do spytowanja, :ale wumóž nas wot złeho. :Amen. == Òbaczë téż == * [[Słowiańsczé jãzëczi]] * [[Dólnosorbsczi jãzëk]] == Lëteratura == * G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016. * G. Stone: Upper Sorbian-English Dictionary, Bautzen/Budyšin: Domowina. 2003. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=5Oi574CYQpo film] * [http://www.boehmak.de/ Miemieckò-górnosorbsczi słowôrz] * [http://www.witaj-sprachzentrum.de/obersorbisch/sb/ WITAJ] * [http://enricu.wordpress.com/webova-kavarna/kurs-serbskeje-rece-kurz-luzicke-srbstiny/ Kurs serbskeje rěče], wšě serbske dialogi z wučbnicy ''Curs practic de limba sorabă'' * [https://web.archive.org/web/20131225003733/http://www.witaj-sprachzentrum.de/index.php/hsb/linki lënczi] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Sorbsczé jãzëczi]] [[Kategòrëjô:Zôpadnosłowiańsczé jãzëczi]] la4pm0mffqwwtpfntwp04s8x03xapkq 0 4638 198816 196049 2026-05-14T16:27:55Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; |*]]→| ]] 198816 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=Republik Indonesia|miono=Repùblika Jindonezji|fòrma państwa=repùblika|himn=Indonesia Raya<br>Wiôlgô Jindonezjô <center>[[Òbrôzk:Indonesia Raya instrumental.ogg]]</center>|lëdztwò=283,487,931|rok=2024|dëtk=jindonezëjskô rupia|kòd dëtka=IDR|kòd=ID|telefón=62|Internet=.id|wiéchrzëzna=1 904 569|swiãto=17 zélnika|procent-wòdë=|stolëca=Dżakarta|jãzëk=jindonezijsczi|na karce=LocationIndonesia.svg|mòtto=Bhinneka Tunggal Ika|herb=National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|fana=Flag of Indonesia.svg|miono-genitiw=Jindonezji|czasowô cona=7 do +9|Prezydeńt=Prabowo Subianto|aùtowi kòd=RI}} '''Jindonezjô''' je państwã na òstrowach w pôłniowo-pòrénkowy [[Azëjô|Azëji]] a też [[Òceaniô|Oceanije]]. Stolëcznym gardã je Dżakarta. Lëdztwò w 2024 bëło 283,487,931 mieszkańców<ref>[https://data.worldbank.org/country/indonesia Indonesia] World Bank Group data [2025-08-29]</ref>. Swiãto samòstójnoty (òd [[Néderlandzkô|Néderlandsczi]]) je [[17 zélnika]]<ref>[https://www.census.gov/newsroom/stories/indonesia-independence-day.html 78th Indonesian Independence Day (1945): August 17, 2023] United States Census Bureau [2025-08-29]</ref><ref>[https://www.naa.gov.au/help-your-research/fact-sheets/indonesian-independence Indonesian independence] National Archives of Australia [2025-08-29]</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Museum Nasional Indonesia.jpg|Nôrodné Mùzeùm Jindonezji w westrzédni Dżakarcé Òbrôzk:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Nôwëjszé biuro w Jindoneziji, òstójé w pòłowie wieżowców Dżakarty. Òbrôzk:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the przédnô aléj w westrzédni Dżakarcé Òbrôzk:Gambir Station Platform.jpg|Bana na stacji [[Gambir]] w westrzódnëj Dżakarcie Òbrôzk:BungKarno-indonoob.JPG|Sztadion [[Bung Karno]], mòże miec 100,000 widzów Òbrôzk:Indonesia 2002 CIA map.png|Mapa Jindonezji Òbrôzk:Indonesia provinces english.png|Prowincëje Jindonezji Òbrôzk:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, nôjpòpùlarniejsza sztrasa w Jogjakarcie Òbrôzk:transjogja.jpg|Aùtobùs Trans Jogja. System chùtczego transportu aùtobùsowego w Jogjakarcie Òbrôzk:SOTO FOOD.jpg|Wëbróné dania jindonezijsczi kùchnii, m.jin. ''Soto Ayam'' (zupa z kúrka), ''sate kerang'', ''telor pindang'' (stolatne jôjka), ''perkedel'' (plińc), and ''es teh manis'' (słodkô zëmna arbata) Òbrôzk:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|Żôłniérz wòjska jindonezyjskego òbczas Pòdjimizna Swiatowi Mirowi Operacëji Òbrôzk:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" òbczas ''Indo Defense and Aerospace Expo'' w 2008 Òbrôzk:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bómbówce wòjskòwégò lopka z lat 50-tnëch. Òbrôzk:Jmnei.jpg|Jawajsczi inżiniéra zamëkô jedne z dwérzi do luku strzelniczego néderlandczim [[Brewster Buffalo|Buffalo]], stëcznik, 1942. Òbrôzk:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C w Jindonezji , #CC201-05 Òbrôzk:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" w Jindonezji, #CC203-22 Òbrôzk:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C, lokòmòtiwa kòntrolowana w całosci przez kòmpùter, #CC204-0 </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Azëjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Jindonezjô| ]] [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] 8d5cd1uagfw9gpcl9vo8pucmibafllw 0 4652 198812 197737 2026-05-14T16:23:58Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198812 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|miono=Repùblika Związku Myanmaru|gwôsné miono=ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌<br>Pyidaungzu Thammada Myanma Naingngandaw|fana=Flag of Myanmar.svg|miono-genitiw=Myanmaru|herb=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|himn=ကမ္ဘာမကျေ<br>(Do kùńca swiata) <center>[[Òbrôzk:U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga]]</center>|na karce=Myanmar in its region.svg|jãzëk=birmańsczi|stolëca=Naypyidaw|fòrma państwa=repùblika|Prezydeńt=(p.ò) Min Aung Hlaing|Premiéra=Nyo Saw|wiéchrzëzna=676 578|data ùsôdzenia=[[4 stëcznika]] 1948|procent-wòdë=|lëdztwò=55,184,819<ref>''[https://www.worldometers.info/world-population/myanmar-population/ Myanmar Population <small>(LIVE)</small>]'' [online], Worldometer [dost. 2026-03-22] (<abbr>an.</abbr>).</ref>|rok=2026|dëtk=kiat|kòd dëtka=MMK|czasowô cona=+6:30|kòd=MM|Internet=.mm|aùtowi kòd=MYA|telefón=95}} '''Myanmar''', do 1989 '''Birma'''<ref>''[https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar?]'', „BBC News”, 2 gòdnika 2011 [dost. 2026-04-04] (<abbr>an.</abbr>).</ref> je państwã w [[Azëjô|Azëji]]. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Azëjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] czg7f2zkp6xda9xrdhw2nl6e3hp5m5t 0 4688 198814 193962 2026-05-14T16:25:32Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198814 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Gniezno| dopełniacz=Gniezna| céch=POL Gniezno COA.svg| fana=POL_Gniezno_flag.svg| karta=POL Gniezno map.svg| wòjewództwò=wiôlgôpòlsczé| kréz=| grodzki= rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| zarządzający=Prezydent miasta| bùrméster=Tomasz Budasz| mail=| adres_um=Lecha 6| kod_poczt_um=62-200| tel_um=(61) 426 04 00| fax_um=(61) 426 16 87| mail_um =gniezno@gniezno.eu| wiéchrzëzna=| stopniN=52|minutN=32|stopniE=17|minutE=36| wysokość=| rok=2006| lëdztwò=69844| gęstość=1737,60| aglomeracja=| czerënkòwi numer=(+48) 61| pòcztowi kòd=òd 62-200 do 62-210| registracëjné tôfle=PGN| TERYT=| SIMC=| miasta_partnerskie=| www=http://www.gniezno.homepl/| założone= [[VIII wiek]]| prawa_miejskie= [[1239]]| }} [[Òbrôzk:Catedral de Gniezno, Polonia, 2012-04-06, DD 05.JPG|left|mały|Gniezno]] '''Gniezno''' – gard w [[Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò|wiôlgòpòlsczim wòjewództwie]]. Do [[1038]] béł stolecznym gardã Pòlsczi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] ovxcnem1qb0hbvmhcvm5xkp4s1he8zi 0 4893 198815 194600 2026-05-14T16:26:48Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198815 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|miono=Wspólnota Aùstralëji|gwôsné miono=Commonwealth of Australia|fana=Flag of Australia (converted).svg|miono-genitiw=Aùstralëji|herb=Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|mòtto=fëlëje òficjalné rzëczenié (dôwni Advance Australia)|himn=[[Himn Aùstralëji|Advance Australia Fair]] (Prosperuj, Snożno Aùstralëjô)|na karce=Australia with AAT (orthographic projection).svg|jãzëk=[[anielsczi]] (de facto)|stolëca=Canberra|fòrma państwa=kònstitucëjnô mònarchijô|Mònarcha=[[Karól III]]|Prezydeńt=Samantha Mostyn|Premiéra=Anthony Albanese|wiéchrzëzna=7.692.024 835|procent-wòdë=0,76%|rok=2017|lëdztwò=23.401.892|dëtk=aùstralëjsczi dolar|kòd dëtka=AUD|czasowô cona=+8 do +11|kòd=AU|Internet=.au|aùtowi kòd=AU|telefón=+61 }} '''Aùstralëjô''' (anielsczi: Commonwealth of Australia) je państwã na [[Aùstralëjô_(kòntinent)|Aùstralëjsczim kòntinence]], Tasmanji i jin. òstrowach Spòkójnégò Òceanu, Aùstralëjô ma też teritoria w Azeji: Òstrów Gòdów i Kòkòsowe Òstrowë i teritorium na Antarktidze). Stolëcą Aùstralëji je gard [[Canberra]], a nôwikszi gard to [[Sydney]]. Jine wiksze gardë Aùstralëji to [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]] i [[Adelaide]]. Aùstralëjô òkrążają dwa òceanë: òd nordë i pòrénkù [[Spòkójny Òcean]], a òd pôłniô i zôpadu [[Jindijsczi Òcean]]. Państwa w blëze to [[Papua Nowô Gwinëjô]], [[Jindonezjô]] i [[Pòrënkòwi Timor]] na nordë; [[Òstrowë Solomona]] i [[Vanuatu]] na nordë i pòrénkù; i [[Nowô_Zelandzkô|Nowô Zelandzkô]] na pòrénkù pôłniôwem. Dzele Aùstralëji to krezowe teritoria: Nowô Pôłniôwô Walijô, Wiktoria, Pôłniôwô Aùstralëjô, Queensland, Zôpadnô Aùstralëjô, Nordowe Teritorium, Òstrowë Tasmanija i Arnhem Land. Pòpùlacjô wielëna lëdztwa to 23.401.892 (stój na 2017)<ref>[http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/ Census AUS id 036]</ref>. Australejo to dawni beła kolonija [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britaniji]], z chtërną dali ma dzysdnowo Commonwealth (gòspòdarczô spóldnota), i temu przédnik kraju to formalnie je dali anielsczi mònarcha i generalni gubernator anielskiej monarchii na Australije, le wëkònôwczô władza to demokratecznë welowanë aùstralëjsczi premiera i parlament.<ref>[http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f Constitution of Australia 2011: It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia.]</ref> Aùstralëjô je zameszkana przez Abòrigenów, starożetnech aùstralëjsczich lëdzë, od kól 60.000 lat pre kolonizacëjo niderlandzkô i britijskô. Aborigeni brëkuja barni do jagowania [[bumerang]] i mùzycznego jinstrumentu dmùsznego yirdaki ([[didgeridoo]]). Brëkowale tez 250 apartnech karnów jãzekowech. Swiãtô góra abòrigeńskô to czerwiona góra Uluru, po anielsczemu Ayers Rock. == Fauna i flora == W Aùstralëji je baro wiela apartnech zwierzãtów, jako [[koala]], [[kangur]]ë, [[dingo]], [[dzëbôl]], kookaburra (dacelo), [[tasmansczi purtk]] i jin. <br> Z roslen je eukaliptus i tea-tree: herbaciane drzewo. == Miono == Pierszi rezownik europejsczi w Aùstralëjô to beł Abel Tasman z Niderlandzkô, chtëren w 1646 dawa kontinentowi miono Nieuw Holland - Nowo Niderlandzko, i ostrowe Tasmaniji jigo miono.<br> Wiolgô Britanijô dawa kolonji miono Aùstralëjô z łacyńsczego jãzeka ''Terra Australis Incognito'', Zemia Półniowô Nieznanô. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Uluru,_helicopter_view,_cropped.jpg|Uluru (Ayers Rock), swiãtô góra abòrigeńskô Òbrôzk:Didgeridoo_(Imagicity_1070).jpg|Abòrigeńsczi chłop z yirdaki (didgeridoo) Òbrôzk:Sydney_Opera_House_Sails_edit02.jpg|Opera w Sydney Òbrôzk:Koala_and_joey.jpg|[[Koala]] mema i koala dzec Òbrôzk:Sarcophilus_harrisii_taranna.jpg|[[Tasmansczi purtk]] Òbrôzk:Gold_Coast_skyline.jpg|Gard Queensland Òbrôzk:Platypus.jpg|[[Dzëbôl]] Òbrôzk:Kangaroo-in-flight.jpg|Kangur Òbrôzk:Brisbane_May_2013.jpg|Brisbane Òbrôzk:Australia_Cairns_Boomerang.jpg|Bumerangi aborigenscze w Cairns </gallery> == Miona Abòrigeńsczëch plemion w Aùstralëjô == * Murrawarri * Koori (abò Koorie) w New South Wales i Wiktoria (Abòrigeńsczi Wiktoriônie); * Ngunnawal w Aùstralëjsczim Stolecznem Teritorium i New South Wales; * Goorie w South East Queensland i nordowe dzele New South Wales; * Murrdi w Southwest & Central Queensland; * Nyungar w polniowej Western Australia; * Yamatji w centralnej Western Australia; * Wangai w Western Australian Goldfields; * Nunga w polniowej South Australia; * Anangu w nordowej South Australia, i bleze dzele Western Australia i Northern Territorium; * Yapa w zôpadnim Northern Territory; * Arrernte w centralnej Australia; * Yolngu w pòrënkòwim Arnhem Land (NT); * Bininj w zôpadnim Arnhem Land (NT); * Tiwi na òstrów Tiwi kol Arnhem Land. * Anindilyakwa na òstrów Groote Eylandt kol Arnhem Land; * Palawah (abò Pallawah) na Tasmanji == Òbaczë téż == * [[Nowô Zelandzkô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.australia.com/ Tourism Australia] * [http://www.gov.au/ Governments of Australia website] (federal, states and territories) * [https://web.archive.org/web/20201111201936/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/as.html Australia in the World Factbook] {{Aùstralëjô i Òceaniô}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Aùstralëjô]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] [[Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije]] hepf5ksi3fcglwpiuc82cuxmqwsgg85 0 5031 198873 196154 2026-05-14T17:16:31Z Iketsi 3254 VIAF→{{Kòntrola}} 198873 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Ida Czajinô''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] '''Ida Czaja'''; ùr. 1968 w [[Kamiéńca Szlacheckô|Kamiéńcë Szlachecczi]]) – kaszëbskô pòétka i szkólnô. == Biografiô == Ùrodza sã w [[Kamiéńca Szlacheckô|Szlachecczi Kamiéńcë]] w [[Kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[Gmina Stãżëca|gminie Stãżëca]]. Henë téż chòdzëła do spòdleczny szkòłë. Pòtemù ucziła sã w Òglowòsztôłcącym Liceùm miona H. Derdowsczégò w [[Kartuzë|Kartuzach]]. W 1998 skùńcziła pòlską filologiã na [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczim Ùniwersytece]]. Robiła jakò szkólnô pòlsczégò i kaszëbsczégò jãzeka. Mô diplóm ùkùńczeniô pòdiplomòwégò studium na [[Gduńsczi Ùniwersytet|UG]] (2001), jaczé dało ji fòrmalno prawò do ùczeniô kaszëbsczégò jãzëka w szkòłach. Ji debiut ukôzôł sã w „Tatczëznie” w 1990. Ji dokôzama zaczekawiła sã gazétniczka [[Izabella Trojanowskô]] i ùdba so wëdac w 1994 pierszi tómiczk pòezji Idë Czajinë ''Mòjim mùlkã je kam...''. W 1999 rokù béł pòstãpny tómiczk, „Przechlastłô idila". Dolmaczonô na [[fińsczi jãzëk]] przez Kirsti Siraste-Suda. == Recytacjô i pòezjô == [[Òbrôzk:Indeks_2.jpg|mały|Kropla Krëwi.Dërgnienié]] Òna dobiwa pierszé môle na recytatorsczim kònkùrsu [[Rodnô mòwa (kònkùrs)|Rodnô Mòwa]] w [[Chmielno|Chmielnie]], m.jin. na 13. kònkùrsu w 1984. Próbë ji òsoblëwi na nen czas kaszëbsczi deklamacji mòże pòsłëchac i jã samą ùzdrzëc tańcëjącą w filmie-dokùmence pt. „Kaszubi” (reż. L. Niedbalskô, 1991),czej wëgłôszô wiérztã [[Jón Karnowsczi|Jana Karnowszczégò]] ''Jadamòwi rôj''. Niewiele pózni w antologii ''Domôcé słowo zwãczné'' (1994), adresowóny do recytatorów, nalazłë są ji dwie wiérztë ''Jak kam z bùrsztinu'' i ''Marija Magdaléna''. Jakno pòétka debiutowa w pismionie „Tatczëzna” (1990), a samòstójnym tomikã z jaż 36 miłostnyma wiérztama pt. ''Mòjim mùlkã je kam'' (1994), gdze czëtómë m.jin.: „Nalazła jô kam ò lëdzczich sztôłtach / przëcësnã do piersë:/ naucza gò miłoë bò to je ksążã zarzekłi/ Kuszkama krësza dotkniącym ògrzéwa/Gdze je no serce kamianégò mùlka?” (1989). Tak ò miłoce – Bòsczi i lëdzczi, nôwicy ze sobą sparłãcznëch – dotądka mało chto pisôł pò kaszëbskù, a gwësno pierszi rôz pisa tak białka, Kaszëbka. Ne wiérztë na fińsczi jãzëk mô tołmaczoné Kirsti Siraste. Téż w wiérztach ji drëdżégò tomikù pt. ''Przechlastłô idila'' (1999) przewôżają ne miłotné czëca i colemało nen kam, czej zôs w trzecym pt. ''Kropla krëwi. Dërgnienié'' (2007) dochôdają dosc wòbòdné tolmaczenia blësczé ji pòétny wizje i formë wiérzté Bòlesława Lesmióna, na przëmiôr pt. ''Òblek'', ''Alcabón'', ''Smiercë''. W wiérzce ''Dërgnienié'' z delikatnyma aluzjama òpisywô czëcową miłotã : „…blôskã są twoje lëpë/ w ùsmiéchach/spiéwą wëtesknioną / czej wszepcą / kòchôj/ w mòje lëpë/lëtëpelką [=piesnią] mòją są /twòje pôlce /czej malëją / w mòje cało/szcescé”. == Mòtiwë i dolmaczenczi == Ida Czajinô w swòji pòezji wcyg próbùje òdpòwiedzec na drãdżé ùniwersalné problemë i narôzka codniowégò żëcô, na jawernotã miłotë z zdrzódłów niezgarë. Òdwòłiwô sã òna colemało do [[Biblëjô|Biblie]] (pò kasz. Knéga), jakno téż do kaszëbsczi rodë, mitologie, wierzeniów i zwëków, nadpòmikô téż znónëch lëdzy (np. [[Izabelô Trojanowskô]]) i kaszësczé lëteracczé dokazë m. jin. w wiérztach pt. ''[[Remùs]]'', ''Marta'', ''Królewiónkò'', ''Stôri zédżer zaczął bic gòdzënã''. Wszëtczé ji wiérztë, nierôzka sparłãczoné w wikszą całotã (np. ''Dialog I'' i ''Dialog II''), są czekawé, pòétno ùdałé i rozmajité, ale colemało tzw. wolne. Znankùje je nowi i bògati w metaforę jãzëk, w chtërnym widzec je zmiészanié żëwi i codniowé mòwë z lëteracką. Na nen ôrt swòjima dokazama ùrôbiô òglowi kaszëbsczi jãzëk, a jegò òna téż ùczi dzôtczi i młódzeznã, w szkole i doma. W jedny wiérzce napisa òna: „Jô cë dóm gôdkã/ò chtërny gôdają: skażonô/ bë jes jã wëmùjkôł/ jak mùjkô sã bùrsztin/ w pôlcach mòrza/ bë jes jã kòchôł” (Dôrënk, wiérzta dedikòwónô: Timòteùszowi). Napisa téż bôjkã ''Òpòwiôstczi mirochòwsczi pùszczë'' („Pòmerania” 2002) i pòwiôstczi, np. ''Szabelbónk'', ''Skòczk'' („Pòmerania” 2003), nadto prozã ò dëchòwi przejinace młodi białeczczi pt. ''Mija'' (2004); łôtwie mógłbë z ni zdzejac dokôz na binã. Prawie téż ùsôdzô òna widzawiszcza: Òbrôzczi na binã (2005), np. ''Drama ò Bòżim Narodzenim''; ''Jak mailinczi spiéwôk kaszëbsczi do nieba sã dostôł''; ''Za co bòcón béł ùkôrôny'', a w nym je adaptacja na binã H.Ch. Andersena ''Dzéwczã ze sztrëchôlcama'' (przër. „Pòmerania” 1996) i ''Brzëdczi kaczélc'', tołmaczenié na kaszëbsczi widzawiszcza A. Marianowicza wedle H.Ch. Andersena. Z pòzdrzatkù zamkłoscë, lëteracczi formë i jãzëka czekawé są ji familijné wspòminczi, pòwstałé na spòdlim gôdk ji tatka, szkólnégò, spisóné w proze pt. ''Òtroczëzna'' (2007, drëk 2008). Napisa téż tołmaczenié dokazu ''Rômeò i Julia'' [[William Szekspir|Williama Szekspira]] (2013). == Nôdgrodë == Wiele razy dobëła deklamatorsczé kònkùrsë „[[Rodnô mòwa (kònkùrs)|Rodnô Mòwa]]" w Chmielnie. W 1992 dosta Nôdgrodã miona R. Wróblewsczégò w 1992, a téż òsta òdznaczónô Póòeticczim Laùrã miona I. Trojanowsczi (1996). W 2007 dosta I nôdgrodã w Prozatorsczim Kònkòrsu miona Jana Drzéżdżóna za òpòwiôstkã „Òtroczëzna". W 2009 wëprzédnionô [[Medal Stolema|Medalã Stolema]]. == Dokôzë == * ''Mòjim mùlkã je kam'' (1994) * ''Przechlastłô idila'' (1999) * ''Przechlastłô idila'' (1999) * ''Òpòwiôstczi mirochòwsczi pùszczë'' („ Pòmerania” 2002) * ''Òbrôzczi na binã'' (2005) * ''Òtroczëzna (2007'', drëk 2008). * ''Rômeò i Julia Williama Szekspira''. (2013) == Zdroje == * Karolëna Serkòwskô, ''Z głową w blónach'', „Pomerania” 2009 nr 7-8, s. 35-36. * [[Jerzi Tréder|J. Tréder]], Pòsłowie do „Rómeò i Julia” w tołmaczenim I. Czajinë, Gduńsk 2013. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20260422144959/https://kurierbytowski.com.pl/artykul/wbron-wirzt-n1254907 „Wëbróné wiérztë” dolmaczënk Idë Czajinë — Kurier Bytowski] * [https://kaszubi.pl/news/view/promocja-kaszubskojezycznego-tomiku-poezji-cypriana-kamila-norwida-pt-webrone-wierzte Promocja kaszubskojęzycznego tomiku poezji Norwida pt. “Wëbróné wierzte” — kaszubi.pl] * [https://web.archive.org/web/20260422145017/https://kurierbytowski.com.pl/galerie/wbron-wirzt-g328468 Zdjęcia „Wëbróné wiérztë” dolmaczënk Idë Czajinë - fotorelacja] * [https://web.archive.org/web/20260422145214/https://kurierbytowski.com.pl/artykul/trz-dekad-piknch/1236198 Trzë dekadë piãknëch strofów — Kurier Bytowski] {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Czajinô Ida}} [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema]] aal90kkwxi3xxx1eyvnkn5htzkfrt6i 0 5070 198767 193054 2026-05-14T15:46:03Z Iketsi 3254 {{Przëpisë}} 198767 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Swantopolk II, Duke of Pomerania.PNG|mały|right]] [[Òbrôzk:Monument of Swietopelk II the Great in Szeroka Street in Gdańsk.jpg|mały|left|Szlachòta Swiãtopôłka II Wiôldżégò w [[Gduńsk]]ù]] [[Òbrôzk:Zwantepolc.png|mały|Sztãpel Swiãtopôłka II]] [[Òbrôzk:CMM - Sygnet pieczętny filtered.jpg|mały|Piestrziń Swiãtopôłka - ''Anulus Svant (epolocus)'']] '''Swiãtopôłk II Wiôldżi''' (ùr. przed [[1195]] – ùm. [[11 stëcznika]] [[1266]]) – ksążã [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|pòrénkòwi Pòmòrzczi]] 1220<ref>F. Cenôwa: Trze rosprave: przez Stanjisława ; wóros Kile słóv wó Kaszebach e jich zemji przez Wójkasena, Kraków: Nak. Ksi. i Czcion. pod Sową, 1850, s. 6 -7 [http://ebooks.library.ualberta.ca/local/trzerospravecprz00ceynuoft]</ref>-1266. Kòle 1226 rokù òn [[Gduńsk]]òwi nadôł lubecczé gardowé prawò. W 1227 rokù ten ksążã dôł pòstawic klôsztór dominikónów w [[Gduńsk]]ù. W 1231 [[papiéż Grégòr IX]] òbjimnął gò ë jegò sëna [[Mscëwòj II|Mscëwòja II]] protekcëją Apòstolsczi Stolecë (''personas et terras vestra sub beati Petri et nostra protectione suscipimus'')[https://books.google.pl/books?redir_esc=y&hl=pl&id=iNgaAgAAQBAJ&q=pomerania#v=snippet&q=pomerania&f=false]. W latach 1238-1253 Swiãtopôłk II wòjowôł z Krzëżôkama[https://books.google.pl/books?id=cG1VAAAAcAAJ&pg=PA131&dq=kaszubi&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwjzqrOV-7nPAhXLKywKHY6lCuE4RhDoAQghMAE#v=onepage&q=kaszubi&f=false]. W „Krónice wiôlgòpòlsczi” je napisóné, że w 1258 rokù [[Wartësłôw III]], „ksyżã Kaszëbów wëcygnął procëm Swiãtopôłkòwi, ksyżëcu Pòmòrzô, z wòjskã Wiôlgòpòlónów, chtërné ksyżã wiôlgòpòlsczi Bòlesłôw przësłôł na pòmòc, i z biskùpã kamiéńsczim. I czej przëszedł w òkòlé [[Słëpsk]]a, co sã jinaczi zwôł Stolp, òstawił biskùpa i jegò wòjskò (...), sóm [znôw] z wiôldżim wòjskã dzyrzkò rénowôł zemie Swiãtopôłka”. Nimò to dobiwcą òstôł Swiãtopôłk II. Jegò białką bëła Eufrozyna - sostra wiôlgòpòlsczégò ksąża. Wierã jegò córecznica - Eùfemiô bëła królewą w [[Norweskô|Norwesce]]. [[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié]] pòstawiło szlachòtã tegò ksąża w [[Gduńsk]]ù, je ona wialdżim dokôzem artistë W. Sampa, chtëren zrobił snôzą robòtã. W niedzelã 22 zélnika 2010 rokù, òb czas [[dominikańsczi jôrmark|dominikańsczégò jôrmarkù]] przëjachalë ricerze z [[Bëtowò|Bëtowa]] i bëło ùroczëznowé òdkrëcé négò pomnika, na chtërnégò pòstamence je nôpis "Zrzeszonëch naju nicht nie złómie". == Swiãtopôłk w kaszëbsczi lëteraturze i kùńszce == O pòstacëje ksyżëca [[Jan Trepczik]] mô nadczidnioné w drëdżi zwrotce [[Zemia Rodnô|kaszëbsczégò himnu]] - "Sambòrów miecz i Swiãtopôłka biôtczi. W spòsobie ce dlô nas ùchòwałe...", co pòkazywô, że dobëtné wòjnë z Krzëżôkama są dzélã nôrodny spôdkòwiznë [[Kaszëbi|Kaszëbów]]. Ksążã Swiãtopôłk pòjôwiô sã kòl [[Hieronim Derdowsczi|H. Derdowsczégò]], a téż w dokôzu D. Majkòwsczégò "Bùdzta spiącëch. Kaszëbsczé zwiercadło", chtëren dobéł w kònkùrsu m. [[Jan Drzéżdżón|Jana Drzéżdżona]] w dzélu prozë. H. Derdowsczi napisôł: "Jegò wiecznie pamniãtałë bãdą nasze dzecë, Bò granice Kaszëb rozcygł dalek do Notecë.", a [[Aleksander Majkòwsczi]] w pòwiesce „Żëcé i przigòdë Remùsa” mô napisóne: "Wezta sobie przikłôd z tich prãtów - rzekł ksąże Swiãtopôłk. - Zrzeszonych waju nicht nie złómie, ale w pòjedinkã waju zniszczą!" == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów,; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999[https://lccn.loc.gov/99225737] * Kaszubi : dzieje i kultura : przewodnik po wystawie = Kaszëbi : historëjô ë kultura : prowadnik / [tekst i scenariusz Maria Babnis, Edmund Kamiński, Anna Kwaśniewska ; red. Tadeusz Bolduan]. Gdańsk-Oliwa ; Wejherowo, 1992. * [[Gerard Labùda]] Historia Kaszubów w dziejach Pomorza t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006. == Òbaczë téż == * [[Òlëwsczi Park]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Ca%C5%82o%C5%9B%C4%87/Tom_I Augustjanie] * [https://archive.org/stream/pommerellisches00gescgoog#page/n52/mode/2up Pommerellisches Urkundenbuch, II, 18, p. 16.] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Ksyzëce Pòrénkòwi Pòmòrsczi]] oeab61g751y7m10o0yzhh2w4p4b6mzv 0 5079 198764 193679 2026-05-14T15:44:37Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198764 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL gmina Parchowo COA.svg|mały|]] '''Gmina Parchòwò''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Gmina Parchowo'') to wieskò gmina w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]. == Lëteratura == * [[Jan Mordawski]] : ''Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb''; tłómaczëlë: [[Ida Czajinô]], [[Róman Drzéżdżón]], [[Marian Jelińsczi]], [[Karól Rhode]], [[Gduńsk]] [[2008]], ISBN 978-83-87258-13-9 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://europa.eu/citizens-2013/sites/default/files/content/131115_PL_FoY_Franz_Becker_PL.pdf radzëcel] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz]] rtp5t8zltu457g3pocucyl03iwz0npd 0 5084 198685 198403 2026-05-14T12:03:51Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Hanka sã żeni]] 198685 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Ks. Bernard Sychta.jpg|mały|Szlachòta ks. Zëchtë]] [[Òbrôzk:Pùzdrowò - przed domem ks. Sychty.JPG|mały|Pamiątkòwô tôfla przed dodómã ks. Zëchtë]] '''Bernat Zëchta (Sëchta)''' ([[Pòlsczi jãzëk|pol.]] Bernard Sychta; ùr. [[21 strëmiannika]] [[1907]] w [[Pùzdrowò|Pùzdrowie]], ùm. [[25 lëstopadnika]] [[1982]] w [[Gduńsk]]ù) – ksądz, etnograf, słowôrznik, [[Kaszëbistika|kaszëbista]]. Ùsôdzca scenowich dokazów – historicznëch, np. ''[[Gwiôzdka ze Gduńska]]'' (1930, 1938) i ''[[Spiącé wòjskò]]'' (''Spiącé uejskue: dramat kaszubski w czterech odsłonach'', 1937), i òbëczajnëch: ''[[Hanka sã żeni]]'' (1937) ë ''[[Dzéwczã i miedza]]'' (1938). Wôżny je jegò ''[[Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej]]''<ref>[https://books.google.pl/books?q=editions:STANFORD36105015051605&id=mi1IAAAAIAAJ&hl=pl Bernard Sychta, ''Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej'', t. I-VII, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk'' 1967-76.]</ref>. Ten słowôrz gwar kaszëbsczich òbjimô tekstë ò roscëznie i zwierzëznie czë demónach (np. [[Pólnica]]), czarzënowé, ò pòwstôwaniu swiata (ajtiologiczné) ë ò „swiece na òpak”. Są w nim téż pòdaniô historiczné (np. o spiącëch ricerzach), nôtërné (np. ò [[maniewid]]ach, krôsniãtach, mòrach, [[stolem]]ach), demónologòwé (np. ò diôbłach), ò czarownicach i farmazónach itd. Słowôrz Zëchtë òbjimô m.jin. 8 tës. gôdk i 4 tës. frazeologizmów, wiele tekstów piesni, òpòwiescy, anegdotów, a téż [[tãgódka|tãgódk]]. To béł ''doctor honoris causa'' [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczégò Ùniwersytetu]]. Òn ùmarł w [[1982]] rokù w [[Gduńsk]]ù, a pòchòwóny je w [[Pelplin]]ie. W centróm [[Srôkòjce|Serakòjc]] je òd 2015 rokù jegò widzałô szlachòta. == Òbaczë téż == * [[Hanka sã żeni]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, ISBN 83-86608-65-X. * F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991, ISBN 3876904889. * F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982, ISBN 8300002561. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20120309094637/http://www.ug.edu.pl/pl/o_ug/o_nas/?tpl=doktoraty_hc Doktorat h.c.] * [http://www.geni.com/people/Father-Bernard-Sychta/6000000024422331956 Geni] * [https://web.archive.org/web/20220816074158/https://www.nagrodakolberg.pl/laureaci-ks._dr_bernard_sychta nôdgroda m. Òskara Kòlberga] * [http://scholar.google.com/scholar?q=B+Sychta&btnG=&hl=pl&as_sdt=0 scholar.google] * [http://www.worldcat.org/search?q=au%3Asychta%2C+bernard&qt=results_page Pùblikacje w katalogù WorldCat] {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Zëchta Bernat}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] [[Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù]] aghpljs53alo63y864l9388ss8x5ywp 0 5108 198768 196364 2026-05-14T15:46:29Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198768 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Vesnice3.JPG|mały|Stôrô słowińskô chëcz]] [[Òbrôzk:Slowinzen Weihnachten 1937.jpg|mały|[[Gwiôzdka]] 1937 rokù]] [[Òbrôzk:01934 Alte Kaschubin in Festtracht, nach einem Gemälde aus Selesen; Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|mały|Słowińskô białka]] [[Òbrôzk:Czarne Wesele.jpg|mały|Słowińcë przë [[torf]]ie]] '''Słowińcë''' abò '''Kaszëbi Nadlebańsczi''' to bëlë [[Kaszëbi]], chterny mieszkalë nad jezorã [[Łebskò]]. Òni gôdalë [[Słowińsczi jãzëk|słowińsczim dialektã]]. [[Stefan Ramułt]] napisôł, że Miemcë mògle na nich pò swòjémù gadac [[Wendowie]]. Mòc trzimaniô sã tich Kaszëbów-lëtrów przë rodny mòwie, zwëku i tradicji miała swój czas. Jak napisôł ks. [[Bernard Zëchta]] w 1948 rokù jich ju prawie nie bëło. == Historiô == Òd XVIII wiekù Słowińcë ulegali nacëskom [[Germanizacëjô|germanizacëjnym]], np. pòmalë w nastãpnëch wsach wprowadzëlë nôkôz prowadzeniô nôbòżeństwów w miemiecczim jãzëkù. W 1945 rokù lëczebnosc Słowińców szacowóno na òk. 2 tës. òsób, głównie we wsach: [[Klëczi]], [[Jizbica]], [[Główczëce]], [[Smôłdzëno]], [[Wiôlgô Gardna]] ë [[Môłô Garnô|Môłô]], [[Gmina Wickò|Wickò]], [[Rowë]] ë [[Cecenowò]]. Zmiarti gruńtë ë bògaté w rëbë [[Łebskò|jezoro Łebskò]] spòwodowôłë, że chłopstwò głównie zajimôło sã [[Rëbarstwò lądowé|rëbarstwama]]. == Lëteratura == * [[Friedhelm Hinze]], Slovinzische Fischzugnamen von Garder See in Hinterpommern. Nachleben und Ethymologie slovinzische Namen., w: Zeitschrift für Slavistik XV 1970, Heft 3. * [[Friedrich Lorentz]], Slovinzisches Wörterbuch, I—II, St.Petersburg 1908—1912 * Dr. Nadmorski ([[Józef Łãgòwsczi]]), Słowniczek gwary słowińskiej; w: Połabianie i Słowińcy, Wisła, XVI, z.II, marzec-kwiecień 1902 * Hanna Popowska-Taborska, Przysięgi słowińskie z Wierzchocina, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, w: Słowińcy, ich język i folklor * Hanna Popowska-Taborska, Uwagi o języku Perykop smołdzińskich, Kraków 1968, w: Język Polski, Kraków, XLVIII 1968, Nr 1 * [[Stefan Ramułt]], Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego, Gdańsk, 2003, p. 469/XVII * Feliks Rogaczewski, Wśród Słowińców : pamiętnik nauczyciela [oprac., przypisy i posł. Tadeusz Bolduan]. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Miejski : Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, 1975 * [[Leon Roppel]], Nazwy terenowe słowińskiej wsi Kluki na podstawie mapy F. Pallasa z 1926 r., RG XXI 1962 * Słownik gwarowy tzw. Słowińców kaszubskich, pod. red. Zenona Sobierajskiego, Warszawa 1997, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, ISBN 83-86619-17-1 * [[Franz Tetzner]], Die Slovinzen und Lebakaschuben. Land und Leute, Haus und Hof, Sitten und Gebräche, Sprache und Literatur im östlichen Hinterpommern, Berlin 1899 * [[Jerzi Tréder]], [http://archive.is/O6g0c Z historii badań Kaszubszczyzny (Słowińców i Kabatków)] * Александр Гильфердинг, Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря, Санкт - Петербург, 1862. * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 88 * [[Aleksander Hilferding]], Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря, Sankt-Petersburg 1862 (wyd. polskie Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. Nina Perczyńska, oprac. Jerzy Treder, Gdańsk 1989, ISBN 83-85011-57-9) * [[Zygmunt Szultka]], Studia nad rodowodem i językiem Kaszubów, Gdańsk 1992 * [[Mariusz Filip]], ''Od Kaszubów do Niemców. Tożsamość Słowińców z perspektywy antropologii historii'', Poznań 2012, ISBN 978-83-63795-09-2) == Òbaczë téż == * [[I Kaszëbsczi Kòngres]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://archive.org/details/dieslowinzenund00unkngoog Die Slowinzen und Lebakaschuben:...] * [http://www.muzeum.slupsk.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=174 Otto Priebe (pl)] * [http://www.academia.edu/3628203/Od_Kaszubow_do_Niemcow._Tozsamosc_Slowincow_z_perspektywy_antropologii_historii Wprowadzenie, w: Mariusz Filip, ''Od Kaszubów do Niemców. Tożsamość Słowińców z perspektywy antropologii historii'', Poznań 2012] * [https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/13819/1/Wedrujace_Kaszuby__Ujecie_antropologiczne.pdf WĘDRUJĄCE KASZUBY UJĘCIE ANTROPOLOGICZNE] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Słowiónie]] [[Kategòrëjô:Pòmòrskô]] btfetp3mhe9ai8wucwfau8ym042886x 0 5123 198910 194653 2026-05-14T18:34:45Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198910 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Status Civitatis Vaticanae <br> Stato della Città del Vaticano | miono = Watikańsczi gard | miono-genitiw = Watikanù | fana = Flag of the Vatican City - 2001 version.svg| herb = Coat of arms of the Vatican City.svg | na karce = Location_of_the_Vatican_City_in_Europe.svg | jãzëk = [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczi]], [[Italsczi jãzëk|italsczi]] | stolëca = Watikan | fòrma państwa = teokracëjô | wiéchrzëzna = 0,44 | procent-wòdë = | lëdztwò = 501| rok = 2025 | dëtk = [[eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +0 | himn = <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg]]</center> Inno e Marcia Pontificale | kòd = VA, VAT | Internet = .va | telefón = 39 |Mònarcha=[[Léón XIV]]|aùtowi kòd=SCV|data ùsôdzenia=11 gromicznika 1929}} '''Watikan''' abò '''Watikańsczi gard''' ([[Łacyńsczi_jãzëk|Łac]]: ''Status Civitatis Vaticanae'', [[Italsczi jãzëk|it]]: ''Stato della Città del Vaticano'') je baro malińczim gardã-państwã, czej leżi bënë italsczégò gardu [[Rzim]], i je nômniszim państwã swiata wedle wiéchrzëznë i wielënë lëdztwa. Tu je Apòstolskô Stolëca. == Historiô == W anticznym czasu Watikan bëł dzélã rzimsczégò jimperium, po jego ùpôdku nôleżał do państwa Odoakra, pòtemù do [[Wschòdnorzimsczé césarstwò|wschòdnorzimsczégò césarstwa]]. W 756 francësczi król Pepin Krótczi ùsadzëł papiéżowi Kòscelne Państwò, chtërnë ùstało jistniec w 1870 czedë òstało pòdbite przez [[Królestwò Italsczi]]<ref>[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Panstwo-Koscielne;3953951.html Państwo Kościelne] Encyklopedia PWN</ref>. [[11 gromicznika]] 1929 rząd Italsczi pòdpisał z Apòstolską Stolëcą laterańczé traktaty. Z jich przëczënë pòwstało samòstójne państwò Watikan<ref>[https://historia.dorzeczy.pl/dwudziestolecie-miedzywojenne/548778/kwestia-rzymska-i-traktaty-lateranskie-burzliwe-relacje-watykansko-wloskie.html Kwestia rzymska i traktaty laterańskie. Burzliwe relacje watykańsko-włoskie] DoRzeczy</ref>. == Geografiô == [[Òbrôzk:Vatican StPeter Square.jpg|mały|left|Watikan]] === Pòłożenié === Leżi w pôłniowi [[Eùropa|Eùropie]], na Apenińsczim Półòstrowie, bënë Rzimu. === Wiéchrzëzna === * całownô: 0,44 km² * wiéchrzëzna lądu: 0,44 km² * wiéchrzëzna wòdów: 0 === Lądowé grańce === * òglowô długòsc jedurny grańcy z [[Italskô|Italską]]: 3,4 km === Klimat === Ùmiarkowany, łagódne, deszczowe zëmë (òd séwnika do maja), gòrącé, sëchë lata (òd maja do séwnika) === Ùsztôłcenié terenu === Teren miesczi; niewiôldżi szpërk === Wësokòsc terenu === * nôniższô wësokòsc: 19 m. n.r.m. (Plac Swiãtego Piotra) * nôwëższi czëp: 78 m (Watikańsczé Ògrody) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === felënk == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 501 (2025)<ref>[https://www.worldometers.info/world-population/holy-see-population/ Holy See Population <small>(LIVE)</small>] Worldometer</ref> === Etniczné karna === Włosi, Szwajcarzë === Jãzëczi === Òficjalne jãzëczi: [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczi]] ë [[Italsczi jãzëk|italsczi]] === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|Katolëcë]] 100% === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 100% == Pòliticzny system == Watikan to [[Teokracëjô|teokraticznô]], absolutnô, elekcëjnô [[mònarchiô]]. [[Przédnik kraju|Przédnikã kraju]] je [[papiéż]] z titułã sùwerena. Òd 8 maja je nim [[Léón XIV]].{{commons|Category:Vatican City}} == Òbaczë téż == * [[Katolëcczi Kòscół]] * [[Papiéż]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://gsearch.vatican.va/search?q=konstantyn+dominik&btnG=Cerca+in&site=default_collection&client=default_frontend&output=xml_no_dtd&proxystylesheet=default_frontend&sort=date%3AD%3AL%3Ad1&entsp=a__policy_documenti&wc=200&wc_mc=1&oe=UTF-8&ie=UTF-8&ud=1&exclude_apps=1&filter=0] {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Watikan]] 5vaimbjl8alkeigaoekid81gne2hzyx 0 5143 198763 182148 2026-05-14T15:44:22Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; |!]]→| ]]; ' - to '→' – to ' 198763 wikitext text/x-wiki '''Człëchòwsczi kréz''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Powiat człuchowski'') – to je pòwiatã w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]] i mô sedzbą w [[Człuchòwò|Człëchòwie]]. == Spòdlowé pòdôwczi == * Wiéchrzëzna: 1574,41 km² * Lëdztwò: 56 826 == Lëteratura == * [[Jan Mòrdawsczi]] : ''Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb''; tłómaczëlë: [[Ida Czajinô]], [[Róman Drzéżdżón]], [[Marian Jelińsczi]], [[Karól Rhode]], [[Gduńsk]] [[2008]] {{Pòmòrsczé krézë}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Człëchòwsczi kréz| ]] po7flroa1o8xtbf6cp9mcldyb1q1giy 0 5149 198911 192518 2026-05-14T18:35:09Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198911 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox| Gard=Starogarda| dopełniacz= Starogardë| adjektiw_mask=starogardzczi| adjektiw_fem=starogardzkô| céch=POL Starogard Gdański COA.svg| fana=POL_Starogard_Gdański_flag.svg| karta=POL Starogard Gdański map.svg| wòjewództwò=pòmòrsczé| kréz=starogardzczi| grodzki=| rodzaj_gminy=miejska| gmina=Starogarda| miejska=| bùrméster=Edmund Stachowicz| adres_um= ul. Gdańska 6| kod_poczt_um= 83-200| tel_um=tel. 058 530-60-06| fax_um= faks 058 530-60-00| mail_um= ratusz@starogard.pl| wiéchrzëzna= 25,27 km²| stopniN=53|minutN=58|stopniE=18|minutE=32| wysokość=| rok=2007| lëdztwò=48.189| gęstość=1906| aglomeracja=65.000| czerënkòwi numer=(+48) 58| pòcztowi kòd=83-200| registracëjné tôfle=GST| TERYT=| SIMC=| www=http://www.starogard.pl| commons=Starogard Gdański| }} '''Starogarda''' (téż: '''Starogard''', '''Stargard'''; we zdrojach: ''Starogarda'' (Cenôwa); pòl. ''Starogard Gdański'', miem. ''Preußisch Stargard'') - krézewi gard w pòrénkòwim dzélu [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Jakno ''Starigrod'' je w 1198 rokù, w dokùmeńce pòmòrsczégò ksyżëca Grzëmisława. [[Òbrôzk:26 - Pałac Wichertów str 26.jpg|brak|mały|Pałac]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/248 Starogard w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Kòcéwskô]] do72h53ai8bzrqlv18554m7c3mr3paj 0 5182 198874 192791 2026-05-14T17:18:16Z Iketsi 3254 VIAF→{{Kòntrola}}; == Przëpisczi→== Przëpisë 198874 wikitext text/x-wiki '''Alojzy Nôgel''' (ùr. 1930 w [[Czelno|Czelnie]] – ùm. 1998 w [[Gdiniô|Gdinie]]) – je wôżnym kaszëbsczim pòetą i prozajikã, chtëren debiutowôł w 1953. Òn béł sënã krôwca i w latach 1937–1939 chòdzył do pòlsczi szkòłë, a w latach 1940–1944 do miemiecczi. W 1943 ùmarła mù matka, a w 1945 òjc. Òn ùsadzył wiele wiérztów w zbiérkach: "Procem nocë" (1970), "Cassubia fidelis" (1971), "Astrë" (1975), "Otemknij dwiérze" (1992) i jin. Jegò wiérzta "Biskup Domienik" (1992) je ò biskùpie [[Kònstantin Dominik|Kònstantinie Dominik‎ù]]. Ùrobiôł téż prozã dlô dzôtk<ref>Współczesna literatura kaszubska 1945–1980, ISBN 8320537495 [http://books.google.de/books?ei=Zc5xT5bRMNPT4QTY7ISfDw&hl=pl&id=CsMYAAAAMAAJ&dq=drze%C5%BCd%C5%BCon&q=nagel#search_anchor]</ref>: "Nënka Roda ë ji dzôtczi" (1977); "Cëdowny wzérnik" (1979); "Szadi Władi" (1983); "Dzéwczę i krôsnięta" (1988); "Bajki i bajeczki = Bôjczi i bôjeczczi" (2011). Ùznôwôł cësk [[Bernard Zëchta|Zëchtë]], prozë [[Aleksander Majkòwsczi|Majkòwsczégò]] i felietónów [[Aleksander Labùda|Labùdë]]. Tołmacził z: biôłorësczégò, [[miemiecczi jãzëk|miemiecczégò]] i łotewsczégò. Czãsto dolmaczony na: [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]], [[Bretońsczi jãzëk|bretońsczi]], [[Łotewsczi jãzëk|łotewsczi]], [[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]], [[Czesczi jãzëk|czesczi]] i [[Sloweńsczi jãzëk|sloweńsczi]]. Jegò "Zarzekłé kamë" ze zbiérkù "Cëdowny wzérnik" (1979) są kaszëbsczim tekstã w ksążce A. F. Majewicza ''Języki świata i ich klasyfikowanie, PWN Warszawa, 1989''. W tim zbiérkù òn zwie dwanôsce miesąców tak: [[stëcznik]],[[gromicznik]],[[strumiannik]],[[łżëkwiôt]],[[môj]], [[czerwińc]],[[lëpinc]],[[zélnik]],[[séwnik]], [[rujan]],[[lëstopadnik]] i [[gòdnik]]. Do niegò pisôł profesor [[Aleksãnder Duliczenkò]]. Òn pò latach ùznôwôł kaszëbiznã za jeden ze słowiańsczich jãzëków, a ùtwórców dzelił na kaszëbsczich (np. [[Jan Trepczik|Jón Trepczik]]) i niekaszëbsczich (np. [[Lech Bądkòwsczi]]). Czile jegò wiérztów muzyczno òbrobilë H. Jabłońsczi i Juliusz Łuciuk ("Kaszëbë"). Òn przetołmacził na kaszëbsczi kòlãdã "[[Cëchô noc]]", a też krótczi fragment Nowégò Testamentu (wédóny w 1973 rokù). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, [[Jerzi Tréder|J. Tréder]]: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999. * Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 231–235. * [[Ferdinand Neureiter|F. Neureiter]]: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982 [http://books.google.de/books?ei=kDMAUdmvDsjZswbWjoCADA&hl=pl&id=VkdIAAAAIAAJ&dq=Neureiter&q=nagel#search_anchor] * [[Ferdinand Neureiter|F. Neureiter]]: ''Kaschubische Anthologie'', [[Mnichòwò]] 1973 [http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0004/bsb00046920/image_2] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Nôgel Alojzy}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô lëteratura]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi tołmôcze]] 46s3a2thvu50yftagvnkqj1q6we18f9 0 5200 198769 183703 2026-05-14T15:47:20Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198769 wikitext text/x-wiki [[Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno]] [[Òbrôzk:Trzebielino.jpg|mały|Herb]] '''Gmina Trzebielëno''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Gmina Trzebielino'') – to je gmina w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]. == Lëteratura == * [[Jan Mordawski]] : ''Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb''; tłómaczëlë: [[Ida Czajinô]], [[Róman Drzéżdżón]], [[Marian Jelińsczi]], [[Karól Rhode]], [[Gduńsk]] [[2008]], ISBN 978-83-87258-13-9 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [[Jan Mordawski]], Aleksandra Cicharska: Stosunki etniczne w zachodniej części województwa pomorskiego [http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Acta_Cassubiana/Acta_Cassubiana-r2010-t12/Acta_Cassubiana-r2010-t12-s93-122/Acta_Cassubiana-r2010-t12-s93-122.pdf] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz]] [[Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno‎| ]] 3ef0hvbkjo73cufxiriqpogxn3kabrk 0 5280 198749 164471 2026-05-14T12:43:51Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198749 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Wybrzeże Zatoki Puckiej.jpg|mały|]] '''Kaszëbsczi Ùbrzég''' ògranicziwô òd nordë i wschòdu Bôłt, òd pôłnia - [[Kaszëbsczé Pòjezerzé]], òd zôchòdu - [[Damnickô Wëżawa]]. Są tu ùsadłi m.jin. taczé môle, jak: [[Gdiniô]], [[Rëmiô]]; na wëżawach - wëżi ùsadłé dzéle miasta Gdini, [[Żelëstrzewò]], [[Gniéwino]] itp. Krótkò Chòczewa, Strzebielëna, Wiôldżégò Bòżégò Pòla, Òdargòwa i Tëłowa wëstãpywają dardżi łësënowëch mòren, dochôdającë w swòji kùlminacji (179 m n.r.m.) na Wësoczi Grzëpie (kòl Łãczinka). Na pôłnié òd rënë Żarnowsczégò Jezora wëstãpywô sandr Piôsznicë. Na Kaszëbsczim Ùbrzegù apartné fòrmë rzezbë wëstãpywają na ùbrzeżim [[Bôłt]]u. W môlach, dze dochôdają do niegò wëżawë dnowy mòrenë, ùsôdzają sã - pòd cëskã niszczącégò dzejaniô mòrzczich wałów - klifë: w Rozewiu, Rzucewie, Gdini-Òksëwim, [[Redłowò|Gdini-Redłowie]] itd. Na załómaniach brzegòwy linii pòwstôwają sztremlëznë zbùdowóné z òksëpòwégò materiału przenoszónégò przez wałowanié, przëbrzégòwé żochë i wiater, np. [[Hélskô Sztremlëzna]] i Szpërk w Rewie. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] nocula9brcj671i2jb2jzjwu7lhjtye 0 5368 198884 178502 2026-05-14T18:14:28Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198884 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Szkoła w Godętowie.jpg|mały|Stôrô szkòła]] '''Gòjtowò''' ([[pòlsczi jãzëk|pl.]] ''Godętowo'') – to je kaszëbskô wies w gminie [[Łãczëce]]. W 2008 rokù tu bëło 216 lëdzy. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/651 Gòjtowò w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë]] [[Kategòrëjô:Gmina Łãczëce]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz]] 4x4di0w3qbhz0e81ql4qwl0g9yy2vnb 0 5373 198913 182235 2026-05-14T18:35:53Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198913 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Domôtowò - szkòła.JPG|mały|Szkòła]] '''Domôtowò''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Domatowo'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Pùck|gminie Pùck]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu urodzył sã [[Abdon Stryszak]], a béł szkólnym [[Jan Drzéżdżón]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/116 Domatowo Wielkie w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë]] [[Kategòrëjô:Gmina Pùck]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] eur033tvqrwf4jziu3io4q0wao85vsw 0 6064 198900 196203 2026-05-14T18:25:35Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198900 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float: right; clear: right; width: 250px; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; padding: 5px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%;" ! colspan="2" style="background: #b0c4de; text-align: center; font-size: 120%; font-weight: bold; padding: 5px;" | Lean Back |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[Òbrôzk:Lean Back.jpg|240px]]<br /><small>Lean Back z Patrycją Golą na kòncerce w 15-lecie ODK Jowisz w Rudzie Śląsczi, 20 lëstopadnika 1998 r.</small> |- ! style="text-align: left; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee; width: 45%;" | Ród | style="text-align: center; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | [[Pòlskô]] |- ! style="text-align: left; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | Gatënczi | style="text-align: center; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | Acid jazz, funk, soul, pop, blues |- ! style="text-align: left; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | Lata robòtë | style="text-align: center; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | 1985–2000 |- ! style="text-align: left; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | Starna WWW | style="text-align: center; padding: 5px; border-top: 1px solid #eee;" | [https://leanback.7m.pl/ leanback.7m.pl] |- ! colspan="2" style="text-align: center; border-top: 1px solid #aaa; background: #e6e6e6; padding: 3px;" | Slédny skłôd |- | colspan="2" style="padding: 5px 10px; line-height: 1.4em;" | Jack Dobrzansczi – [[gitara]]<br />Jarosłôw Kierkowsczi – basowô gitara<br />Tomôsz Kupka – klawisze<br />Krësztof Nowakowsczi – szlagzeug<br />Wòjcech Feodorów – trąba<br />Michôł Zabrzensczi – pùzón |} '''Lean Back''' – pòlsczé muzyczne karno z Gôrnégò Szlączi grającé acid-jazz/funky, soul, pop, blues w latach 1985–2000, chtërny pierszi rôz pòkôzało sã na mùzyczny binie bluesowim kòncertã w Klubie „Pulsar” w [[Ruda Śląska|Szląsczi Rudze]] wëkònëwające sztandardë m.jin. B.B. Kinga, Luthera Allisona ë Jeffa Becka. Pò edicji w 2000 roku platki „Lean Back Kolędy 2000” (Lean Back Kòlãdë 2000) karno zagrało w Bëtomiu slédny autorsczi kòncert na żëwò dlô TVP 3 [[Katowice]]; w tim téż roku òstało rozrzeszoné<ref>[https://web.archive.org/web/20090816192316/http://www.rsm.com.pl/kultura/jowisz/historia.html <nowiki>Historia ODK Jowisz. [dostęp 2026-01-09].</nowiki>]</ref><ref name=":0">Marek Jakubowski, Mariusz Szalbierz, ''Encyklopedia Muzyki Popularnej. Blues w Polsce'', 1997, s. 130, <nowiki>ISBN 83-85414-92-4</nowiki> (pol.).</ref><ref name=":1">Barbara Kołodziej, „10 lat z Lean Back”, Wiadomości Rudzkie, 1999, 48(380), s. 4, ISSN 1232-0560</ref><ref name=":2">[https://dzieci.us.edu.pl/node/251 <nowiki>Krzysztof Nowakowski. Uniwersytet dzieci. [dostęp 2010-03-25]</nowiki>]</ref><ref name=":3">[https://web.archive.org/web/20100601215356/http://www.malach.org/strona/glogowskie-spotkania-jazzowe <nowiki>25 Głogowskie Spotkania Jazzowe - Malach Głogów [online], www.malach.org [dostęp 2026-01-09] [zarchiwizowane z </nowiki>^adresu<nowiki> 2010-06-01] (ang.).</nowiki>]</ref>. == Skłôd (1985-2000) == Janusz Biedrowsczi – saksofón, Jack Dobrzansczi – [[gitara]], Wòjcech Feodorow – [[trąbka]], Janusz Frychel – basowô gitara, Damión Jambor – perkùsëjô, Zbigórz Janowsczi – perkùsëjô, Macéj Kałwôk – basowô gitara, Jarosłôw Kierkowsczi – basowô gitara, Marión Kòwôlk – basowô gitara, Jireneùsz Kùcharczik – basowô gitara, [[spiéw]], Tomôsz Kupka – klawiszowé statczi, Jarosłôw Lelen – saksofón, Krësztof Nowakowsczi – perkùsëjô, Zbigórz Szczerbinsczi – perkùsjô, Dark Wantuch – klawiszowé statczi, Michôł Zabrzensczi – pùzón, Róbert Zùg – pùzón. <br>'''Wespółdzejanié:''' Patricjô Gola, Andrzéj Gaszczik, Justina Gwardeckô, Mark Raduli, Michôł Czachowsczi, Dark Mazur, Joanna Mróz, Krësztof Pietrzak, Dark Niebudek, Alina Trefon.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>[https://web.archive.org/web/20081009215606/http://www3.uj.edu.pl/kultura/sfp/uczestn2.html <nowiki>33 studencki festiwal piosenki - uczestnicy [online], www3.uj.edu.pl [dostęp 2026-01-09] [zarchiwizowane z </nowiki>^adresu<nowiki> 2008-10-09].</nowiki>]</ref> == Diskògrafijô == (karno w skłôdze: Jacek Dobrzansczi – gitara, Wòjcech Feodorow – trąbka, Jarosłôw Kierkowsczi – basowô gitara, Krësztof Nowakowsczi – perkùsëjô, Michôł Zabrzensczi – pùzón, Tomôsz Kupka – klawiszowé statczi) * „10 plus 1” (MR Records, [[1999]])<ref name=":1" /> * „Lean Back Kolędy 2000” (MR Records, [[2000]]) ([[Kòlãdë]])<ref name=":2" /> == Wideògrafijô i radiowi nagrania == === Zdrzélnikòwi nagrania<ref name=":0" /><ref name=":1" />: === * [[1991]] r. „[[Jazz|Jazzowe]] promocje” – program III TVP (Jazzowé promòcje) * [[1991]] r. „Silesia Jazz Festival” – program III TVP * [[1995]] r. „100% Live” – program III TVP * [[1995]] r. „Muzyczne penetracje” - program III TVP (Mùzyczné gnëbòlenia) * [[1997]] r. „Koncert Laureatów Festiwalu „FAMA” – program II TVP (Kòncert Dobiwców Festiwalu „FAMA”) * [[1998]] r. „Tam, gdzie biją źródła” - program II TVP, TV Polonia (Tam, dze biją zdrzódła) * [[2000]] r. „100% Live” – program III TVP * [[2000]] r. „Dni Rudy Śląskiej” – TV Elsat (Dni [[Ruda Śląska|Szląsczi Rudë]]) === Radiowi nagrania<ref name=":0" /><ref name=":1" />: === * [[1993]] r. kòncert na żëwò w Radiu „Flash” * [[1999]] r. kòncert na żëwò w Radiu „Flash” promùjący platã „10 plus 1” == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://leanback.7m.pl/index.html Lean Back archiwum PL] * [http://www.youtube.com/@LeanBackBand Official Archived YouTube Channel of Lean Back (band)] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mùzyka]] [[Kategòrëjô:Pòlsczé mùzyczné karna]] [[Kategòrëjô:Pòlsczé jazzowé karna]] [[Kategòrëjô:Szląsczé mùzyczné karna]] [[Kategòrëjô:Szląskô Ruda]] kqpeiospyrwpb3708bd2le7wnvl6v5j 0 6513 198813 179472 2026-05-14T16:24:24Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198813 wikitext text/x-wiki '''Tallinn''' – to je [[Estóńskô|estóńsczi]] gard, a téż stolëca [[Estóńskô|Estóńsczi]]. Czedës tu mieszkało wiele [[Bôłtowi Miemcë|bôłtowëch Miemców]]. To bëła [[Eùropejskô Stolëca Kùlturë]] w 2011 rokù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.tallinn.ee/eng Ò Tallinnie (pò anielskù)] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Estoniô]] e4wapvfoubmmri96m6einhsqpwqgkrd 0 6559 198919 185730 2026-05-14T18:38:01Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 198919 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rumia kosciol bl Edmunda 01.jpg|mały|]] '''Biôłô Rzéka''' – to je terô dzél [[Rëmiô|Rëmi]]. Tu ùrodzył sã [[Jerzi Tréder]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/182 Białarzeka w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rëmiô]] 5mrivcmvc95rccj4onjl3zx52tkmpbk 0 6659 198770 177166 2026-05-14T15:47:39Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198770 wikitext text/x-wiki '''Maszoperiô''' – to je zrzeszenié mòrsczich rëbôków, chtërno pòspół łowi i dzeli rëbë. [[Maszop]]óm, chtërny mògą stawiac secë na całi part tak jak jinym [[rëbë]] na partë dzeli [[szëper]]. W kòżdi wsë rëbacczi bëło wicy (np. sétme) maszoperëjów. == Lëteratura == * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 57 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://polona.pl/item/274007/44/ 1886 (pl)] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] o3ld4oonvdcdmlqjsdf2ia4gat1dd1m 0 6682 198771 194795 2026-05-14T15:49:01Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198771 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Międzyzdroje COA.svg|mały|120px|Mizëzdrojsczi herb]] '''Mizëzdroje''' (we zdrojach: ''Mysdroje'' 1579, ''Misdroy'' 1579; pòl. ''Międzyzdroje'', miem. ''Misdroy'') – garc, a téż kùrort w [[kamieńsczi kréz|kamieńsczim krézu]] w [[Zôpadnopòmòrzczé Wòjewództwò|Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie]] na [[Wòlëniô (òstrów)|Wòlënijë]] nad [[Bôłt|Bôłtã]]. * Lëdztwò gardu: 5.502 ([[2009]]) * Wiéchrzëzna gardu: 4,50 km² == Lëteratura == * ''Międzyzdroje i okolice. Praca zbiorowa, Wydawnictwo Rajd, [[Polska]], 2008. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] [[Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] 118pvir1j8bwlydv045zaf8w4jp2hxw 0 6683 198853 171212 2026-05-14T17:02:26Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}} 198853 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Moryń COA.svg|mały|Mòrzëńsczi herb]] '''Mòrzëno''' (w zdrojach: ''Morin'' 1263, 1265, 1306, ''Moryn'' 1331, 1401, ''Mohrin'' 1833; pòl. ''Moryń'', miem. ''Mohrin'') – garc we [[grifëńsczi kréz|grifëńsczim krézu]] w [[Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò|Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie]] nad jezorã [[Mòrzëckò]] * Lëdztwò gardu: 1.634 ([[2009]]) * Wiéchrzëzna gardu: 5,54 km² == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] [[Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] 3576pclrtwikewusfbz6js2revk6ipy 0 7113 198920 187294 2026-05-14T18:38:33Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198920 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Wicko66.JPG|mały|Krzëżacczi grańczny kam]] '''Wickò''' to je gminowô wies w [[Gmina Wickò|gminie Wickò]] w [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu w szkòle dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/284 Wick w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [https://web.archive.org/web/20121128054117/http://www.szkola.wicko.eu/6,2,0,Grono_pedagogiczne.html Szkòła] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz]] [[Kategòrëjô:Gmina Wickò]] j2ef5fx899gupyrtxh0e2qkub3bea1v 0 7160 198766 186028 2026-05-14T15:45:31Z Iketsi 3254 |!]]→| ]]; ' - to '→' – to ' 198766 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL gmina Kobylnica COA.svg|mały|Herb gminë]] [[Òbrôzk:Wiatraki widoczne z trasy z Kwakowa do Zajączkowa - panoramio.jpg|mały|Elektrowniô na wiater w [[Zajączkòwò|Zajączkòwie]]]] '''Gmina Kòbëlnica''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Gmina Kobylnica'') – to je wsowô gmina w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Stôłpsczi kréz|stołpsczim krézu]]. W ti gminie wiôlgô elektrowniô na wiater je w [[Zajączkòwò|Zajączkòwie]]. == Lëteratura == * [[Jan Mòrdawsczi]] : ''Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb''; dolmaczënk: [[Ida Czajinô]], [[Róman Drzéżdżón]], [[Marian Jelińsczi]], [[Karól Rhode]], [[Gduńsk]] [[2008]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica| ]] [[Kategòrëjô:Stołpsczi kréz]] 8x4tfqbqqo13d16eqmgzqouib37s01g 0 7188 198869 184787 2026-05-14T17:11:55Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198869 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Lisie Jamy - szkoła.jpg|mały|]] '''Lësé Jamë''' - są dzelã wsë [[Dłudżi Czerz]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Srôkòjce|gminie Srôkòjce]]. Tu w szkòle dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/311 Lisie jamy w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://www.splisiejamy.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=4&Itemid=13 Szkòła] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kartësczi kréz]] [[Kategòrëjô:Gmina Serakòjce]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] jzhshimc1n0sg1ziv6iewie50uzo8um 0 7189 198870 192818 2026-05-14T17:12:39Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] 198870 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacëji}} {{Jãzëk| farwa=000066| farba=ffffff| apartne miono=lietuvių kalba| kraj, òbénda1= [[Lëtwa]], [[Pòlskô]], [[Biôłorus]], ë jinsze| lëczba= kòl 4 milionów| môl=-| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] * [[Bôłto-słowiańsczé jãzëczi]] ** [[Bôłtëcczé jãzëczi]] ***'''Lëtewsczi jãzëk'''| alfabét= łacëzniany| kraj, òbénda2=[[Lëtwa]], [[Pòlskô]] we gminié Puńsk/Punskas | agencëjô=Kòmisëjô lëtewsczégò jãzëka| iso1=lt| iso2=lit| iso3=lit| sil=LIT| kòd=lt| znankównik=Lëtwa| jãzëk=lëtewsczi|znankòwnik2=lëtewsczégò }} '''Lëtewsczi jãzëk'''<ref>{{RKJ|2014|170}}</ref> abò '''litewsczi jãzëk'''<ref>{{RKJ|2008|223}}</ref> (lët. ''lietuvių kalba'') - jãzëk z bôłtëcczégò karna jãzëków, chtërim gôdô kòl 4 mil. lëdzë w [[Lëtwa|Lëtwié]], zôpôdnéj [[Biôłorus|Biôłorusé]] ë [[Gmina Puńsk|gminié Puńsk/Punskas]] w [[Pòlskô|Pòlscé]] ([[Suwalsczina]]) ë Lëtwinji na emigracëji. Lëtewsczi ùznôwôny je za nôbaréj archaiczny jãzëk jindoeùroejsczi. Lëtewsczi ë [[Łotewsczi jãzëk|łotewsczi]] nié są dlô sã zrozumiôłé. [[Òbrôzk:Map of Lithuanian language.svg|mały|Òbsëga lëtewsczégò jãzëka]] == Historëjô == Nôstôrszy tekst w lëtewszim to rãkòpjis mòdlëtw: ''[[Òjcze Nasz]]'', ''[[Anielsczé pòzdrowienié|Anielsczé pòzdrowienié (Ave Maria)]],'' ë ''[[Jô wiérzã w Bòga]];'' z knéżczi ''„Tractatus sacerdotalis”'' z 1503. Tekst zôpisôny w translëteracëji: * Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen. * Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus. * Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu.<ref>https://web.archive.org/web/20130919003239/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/tevemusu1503.htm</ref> Lëterackô wersëja lëtewsczégò zôczãłã pòwstôwac òd XVI stolaté. Czëdë pòjawiłë sã piérszé teksty w tym jãzëkù m. jin. ''Katechizm'' Martynasa Mažvydasa (piérszô knéga pò lëtewskù). W 1629 w Wilnié Konstanty Szywrwid wëdôł piérszy słowôrz z lëtewsczim: trzëjjãzëczny lëtewskô-pòlskô-łacëzniany. Do kùńca XVIII stolaté lëtewsczi bëł wiéjsczim jãzëkã ë pòmòcnym jãzëkã w Kòsclé. Bëł pòd wiôldzëmë wpłëwami białorusczégò ë pòlsczégò ë mòł baro szlachùjącą sytuacëjã jak dzysdniowy [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczi]], abò [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]]. Dzysdniowi lëtewsczi ùstandardnił lëtewszci lingwista [[Jonas Jablonskis]] w 1901 ë 1919. Za pòdstawã wzął kòwnoską gwarã. Ùsunął pòlonizmë ë slawzimë z lëtewszczëznë. == Alfabét == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background:#F8F8EF" |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| A a |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ą ą |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| B b |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| C c |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Č č |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| D d |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| E e |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ę ę |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ė ė |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| F f |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| G g |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| H h |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| I i |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Į į |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Y y |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| J j |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| K k |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| L l |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| M m |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| N n |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| O o |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| P p |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| R r |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| S s |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Š š |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| T t |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| U u |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ų ų |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ū ū |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| V v |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Z z |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ž ž |} Lëterë '''ą ę į ų''' òznôczôją stôré nozalné zwãczi, chtëré dzysô wymwaiô sã jakò dłudżé mùńsczé samògòsczi. '''č š ž''' są czëtonë jak '''cz sz ż''' do kùńca XIX stolaté bëłë zôpisywônë jak w kaszëbsczim ''pò pòlskù'', pòtim wprowôdzono tzw. ''husëtczi alfabét''. Samògłùsczi '''ū''' '''į''' '''y''' òznaczają dłudżé '''u''' i '''i'''. Lëtera '''ė''' /e/ je szlachùjąca do miemiecczęgò '''e''', a w niechtërëch kaszëbsczich dialektach jak '''ë'''. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi]] 651ju59jo8wmv8tah2dt48aqhfcun4j 198871 198870 2026-05-14T17:12:54Z Iketsi 3254 {{Przëpisë}} 198871 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacëji}} {{Jãzëk| farwa=000066| farba=ffffff| apartne miono=lietuvių kalba| kraj, òbénda1= [[Lëtwa]], [[Pòlskô]], [[Biôłorus]], ë jinsze| lëczba= kòl 4 milionów| môl=-| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] * [[Bôłto-słowiańsczé jãzëczi]] ** [[Bôłtëcczé jãzëczi]] ***'''Lëtewsczi jãzëk'''| alfabét= łacëzniany| kraj, òbénda2=[[Lëtwa]], [[Pòlskô]] we gminié Puńsk/Punskas | agencëjô=Kòmisëjô lëtewsczégò jãzëka| iso1=lt| iso2=lit| iso3=lit| sil=LIT| kòd=lt| znankównik=Lëtwa| jãzëk=lëtewsczi|znankòwnik2=lëtewsczégò }} '''Lëtewsczi jãzëk'''<ref>{{RKJ|2014|170}}</ref> abò '''litewsczi jãzëk'''<ref>{{RKJ|2008|223}}</ref> (lët. ''lietuvių kalba'') - jãzëk z bôłtëcczégò karna jãzëków, chtërim gôdô kòl 4 mil. lëdzë w [[Lëtwa|Lëtwié]], zôpôdnéj [[Biôłorus|Biôłorusé]] ë [[Gmina Puńsk|gminié Puńsk/Punskas]] w [[Pòlskô|Pòlscé]] ([[Suwalsczina]]) ë Lëtwinji na emigracëji. Lëtewsczi ùznôwôny je za nôbaréj archaiczny jãzëk jindoeùroejsczi. Lëtewsczi ë [[Łotewsczi jãzëk|łotewsczi]] nié są dlô sã zrozumiôłé. [[Òbrôzk:Map of Lithuanian language.svg|mały|Òbsëga lëtewsczégò jãzëka]] == Historëjô == Nôstôrszy tekst w lëtewszim to rãkòpjis mòdlëtw: ''[[Òjcze Nasz]]'', ''[[Anielsczé pòzdrowienié|Anielsczé pòzdrowienié (Ave Maria)]],'' ë ''[[Jô wiérzã w Bòga]];'' z knéżczi ''„Tractatus sacerdotalis”'' z 1503. Tekst zôpisôny w translëteracëji: * Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen. * Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus. * Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu.<ref>https://web.archive.org/web/20130919003239/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/tevemusu1503.htm</ref> Lëterackô wersëja lëtewsczégò zôczãłã pòwstôwac òd XVI stolaté. Czëdë pòjawiłë sã piérszé teksty w tym jãzëkù m. jin. ''Katechizm'' Martynasa Mažvydasa (piérszô knéga pò lëtewskù). W 1629 w Wilnié Konstanty Szywrwid wëdôł piérszy słowôrz z lëtewsczim: trzëjjãzëczny lëtewskô-pòlskô-łacëzniany. Do kùńca XVIII stolaté lëtewsczi bëł wiéjsczim jãzëkã ë pòmòcnym jãzëkã w Kòsclé. Bëł pòd wiôldzëmë wpłëwami białorusczégò ë pòlsczégò ë mòł baro szlachùjącą sytuacëjã jak dzysdniowy [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczi]], abò [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]]. Dzysdniowi lëtewsczi ùstandardnił lëtewszci lingwista [[Jonas Jablonskis]] w 1901 ë 1919. Za pòdstawã wzął kòwnoską gwarã. Ùsunął pòlonizmë ë slawzimë z lëtewszczëznë. == Alfabét == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background:#F8F8EF" |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| A a |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ą ą |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| B b |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| C c |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Č č |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| D d |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| E e |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ę ę |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ė ė |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| F f |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| G g |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| H h |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| I i |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Į į |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Y y |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| J j |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| K k |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| L l |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| M m |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| N n |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| O o |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| P p |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| R r |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| S s |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Š š |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| T t |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| U u |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ų ų |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ū ū |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| V v |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Z z |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ž ž |} Lëterë '''ą ę į ų''' òznôczôją stôré nozalné zwãczi, chtëré dzysô wymwaiô sã jakò dłudżé mùńsczé samògòsczi. '''č š ž''' są czëtonë jak '''cz sz ż''' do kùńca XIX stolaté bëłë zôpisywônë jak w kaszëbsczim ''pò pòlskù'', pòtim wprowôdzono tzw. ''husëtczi alfabét''. Samògłùsczi '''ū''' '''į''' '''y''' òznaczają dłudżé '''u''' i '''i'''. Lëtera '''ė''' /e/ je szlachùjąca do miemiecczęgò '''e''', a w niechtërëch kaszëbsczich dialektach jak '''ë'''. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi]] tjr0z0h3g3y7y29h90qgu53v423ynv6 0 7258 198727 163123 2026-05-14T12:27:37Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198727 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Schlafender Joseph.jpg|mały|Sw. Józef z alabastru]] '''Alabaster''' – to je zort [[gips]]u. == Òbaczë téż == * [[gips]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemijô]] oz7ay9q2vgjcc9i2lrip5end0yw8i2m 0 7390 198872 191626 2026-05-14T17:13:34Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198872 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Gdańsk ulica Świętego Ducha 48 (tablica Florian Ceynowa).JPG|mały|Tôblëca F. Cenôwë w [[Gduńsk]]ù]] [[Òbrôzk:Grob Ceynowa.jpg|mały|Grób F. Cenôwë]] '''Florión Cenôwa''' ([[pòlsczi jãzëk|pl.]] ''Florian Ceynowa'') (ùr. [[4 maja]] [[1817]] r. - ùm. [[26 strëmiannika|26 str.]] [[1881]] r.) to béł [[Kaszëbi|kaszëbsczi]] nôrodny dzejôrz, badéra fòlkloru ë [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]], ùsôdzca pierszi kaszëbsczi gramaticzi ë wielu kaszëbskòjãzëkòwich lëteracczich dokôzów. Òn chcôł òbùdzëc kaszëbsczégò dëcha przez rechòwanié wësok kaszëbiznë i ùkôzanié historiczny przeszłotë Kaszëbów. Òsoblëwò szło jemù ò jãzëk, chtëren béł dlô niegò równo wôrtny, jak wszëtczé słowiańsczé jãzëczi. Kaszëbi równak mielë wnenczas swój jãzëk za cos lëchszégò. Òn ùsadzył gwôsny pisënk, a w nim kąsk lëterów jinëch òd pòlsczégò jãzëka. Flóriôn Stanisłôw Wenańti Cénôwa (pò swòjémù: Cenôva) òstawił nama blós jeden rãczno pisóny żëcopis ë dëcht pôrã lëstów, nawetka niewiada czë aùtenticznëch. Òstało pò nim wiele przekazów pòstrzédnëch, czasã procëmnëch, czasã diskùsëjnëch, jak słôwnô mòwa òbskôrżëcelskô na berlińsczim procesu. Cãżczé czasë ë dzeje jegò żëwòta nie zletczają dozéraniégò pamiãcë ò nim. Jak zôs przëznała jegò òtroczka, „wdôrë pò starkù znikłë razã z badérama jegò żëcégò”, co nawpół dolmaczi brak cénôwòwsczégò mùzeùmù. == Żëcopis == === Rodzëzna === Òkrëszënë jegò żëcopisù zebralë skrópùlatny badérowie ë wiémë dzys, że F. Cénôwa ùrodzył sã w niedzelã, 4 maja 1817 r. ò gòdz. 2 pòpôłnim w Słôwòszenie k. Krokòwi w w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]], niedalek òd nôbarżi na nordã wësëniãtégò skrôwka Pòlsczi. Jegò òjc Wòjcech béł pismiannym ë swiãdnym swòji pòlskòscë chłopã (wersjô, że béł kòwôlã, je terô zarzuconô), a mëma Magdaléna z d. Pienczen lubò Pienczyn - bëła domòwą gòspòdënią, dosc młodô wëdóną za chłopa. Cénowie mielë dzewiãc sztëk dzecy, a mòże ë òkróm tegò téż adoptowóną krewniôczkã Wòjcecha. Flóriôn béł przedslédnym z dzecy, z chtërnëch nie wszëtczé dożdelë dozdrzeniałégò wiekù. Dwaji jegò starszi bracynë, Józef ë Môrcën, òstalë ksydzama. Òbadwaji skùńczëlë młodo. Krótkò przed smiercą drëdżégò (1847) ùmarł jich òjc, a mëma w 1850 r. Tédë ju prawie nick nie parłãczëło młodégò Cénôwã z rodnym môlã. === Edukacjô === W Słôwòszënie chòdzył do spòdlëczny szkòłë òd 1824 (lubò 1825) do 1830 r., a téj trafił do Królewsczégò Katolëcczégò Gimnazjum w Chònicach. Dzewiãclatny program robił w roków jedenôscë (1830-41), co biograf „bùdzëcela” Jireneùsz Pieróg przëpisëje nôdmierno òbcãżónémù programòwi. Z trudã wic, le brzadowno, dôbiwôł Cénôwa rëmną wiédzã, m.jin. z òbjimù jãzëków stôro- ë nôwòżëtnëch. Ùczëlë gò òglowò Miemcë, a towarzëstwò ze szkòłowi ławë miôł mieszóné - miemieckò-pòlsczé. Mieszkôł na pôrã stancjach ë mòże téż w tzw. kònwikce. W szkòlë nôleżôł do krëjamnégò kòła filomacczégò „Polonia”. Na zôczątkù zélnika 1841 r. zdôł dwùdniowé egzaminë kùńcowé, a 21 zélnika dostôł swiôdectwò dozdrzałotë. Pò bòkadny miôrcë wiédzë Cénôwa dëcht nôterno rozwôżôł sztudia teòlogiczné ë kariérã ksydza. Miast tegò, 22 gòdnika 1841 r. zôpisôł sã na filozoficzny wëdzél Wrocłôwsczégò Ùniwersytetu. 7 stëcznika 1843 r., przeniósł sã na wëdzél mediczny, gdze sztudérowôł colemało rok. Bëłë to nôwôżniészé lata jegò jintelektualny edukacji. Dostôwôł sztipend Towarzëstwa Nôùkòwi Pòmòcë, dzejającégò w Pòznanim; në miéwôł dëtkòwé drãgòtë. Przënômni dwa razë mieniôł téż w nym gardze stancje. === Pierszô pùblikacjô o germanizacji Kaszëb i "przebùdzene" === We Wrocławiu zetkł sã z słowianofilsczima prądoma, jaczé rozséwalë tam m.jin. fizjologa prof. Jón Ewangelësta Pùrkyně (téż dzekón wëdzélu), ë slôwista Francëszk Ladisłôw Čélôkòwsczi. W môju 1842 r. Cénôwa òstôł nôleżnikã Lëterackò-Słowiańsczégò Towarzëstwa. Brôł ùdzél w jegò zëbranich ë na jednym z nich, 17 czerwińca 1843 r., przedstôwiôł (pò pòlskù) referat „Ò tërôzniészim stónie germanizacji Kaszëb”. W wersëji miemiecczi, jakno „Die Germanisiriung (sic!) der Kaschuben”, stôł sã òn pierszą pùblikacją Cénôwë, a pòdpisôł òn jã prosto: „Kaszëba”. Tekst òpùblikòwałë lipsczé „Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft” za rok 1843, z chtërnyma wespółrobòtã jesz pòzdze cygnął. Artikel dożdôł sã téż przedrëkù, a jegò ùsôdca - diplomù òd L-ST. Przińdny „bùdzëcél” béł ju tedë zycher „przebùdzony”. Zagrãdzył òn sã w kùlturã swòji rodny zemi ë w 1843 r. òpùblikòwôł w dwajãzëcznym warszawsczim pismie „Jutrzenka-Дънница. Przegląd słowiański” dwie jimpresje na temã kaszëbsczich zwëków: „Wiléjá Noweho Roku” ë „Szczōdráki”. Dóno je pò pòlskù, kaszëbskù ë ruskù, pòprzedzającë wstãpã (ë nôgłówkã) pò pòlskù ë ruskù. Nót je pòdsztrëchnąc no harmònijné jãzëkòwé współbëcé, jaczé zycher òdpòwiôdało tegòczasnym pòzdrzatkóm Flóriana Cénôwë. Ne tekstë téż òstałë pòzdze przedrëkòwóné. === Wòjskòwa służba i pòwstanié === 9 zélnika 1843 r. młodi sztudéra òstawił Ùniwersytet Wrocławsczi, a 31 rujana zapisôł sã na ùniwersytet w Króléwcù, tj. Albertinã. Przeszedł tam wòjskòwą służbã, do chtërny zgłôsył sã òchòtniczo ë chtërną òdbëł jakno chirurg w latach 1843-44, a téż skùńczył 5 semestrów medicynë. Mòżlëwie, ëże òtrzëmiwôł wòjskòwi sztipend, zycher zôs zdobëł kònkretną wiédzą z òbjimù wòjskòwòscë. Związôł sã z krãgama patrioticznëch kònspiratorów królewiecczëch. Bëc mòże zajimało gò to barżi niżlë nôùka, chtërny nie skùńczył. W stëcznikù 1846 r. przeprowadzonô òsta kòl niégò rewizjô ë wezwóno gò na przesłëchanié. W efekce Cénôwa dostôł zakôz wëjazdu z gardu. Nen zakôz wnetka narësził ë 19 gromicznika wëjachôł do Klonówczi k. Stôrogardù Gduńsczégò, cobë rëchtowac napôd na tamtészé prësczé kòszarë, co miało bëc partã pòwstaniégò gen. Lùdwika Mierosłôwsczégò. Zebrôł k. stoòsobòwi pòwstańczy òddzél ë òstôł jegò przédnikã. Napôd, przewidzóny na noc z 21-gò na 22 -gò gromicznika 1843 r., równak nie darził sã, bò sëłë prësczé zòrganizowałë zawczasu òbarnã, a òddzél pòlsczi - pòzbawiony elementu zaskòczeniégò - béł bez szansów. Cénôwa rozpùscył gromadã a sóm żił w krëjamnocë. Wëdóno na niégò lëst gòńbòwi, ë 6 strëmiannika Cénôwa òstôł pòjmóny na drodze ze Swiónowa do Stôjszewa. Sedzôł w Stôrogardze ë Grëdządzu, a òd lëstopadnika 1846 r. - w berlińsczim Mòabice. Pò rokù, òbczas chtërnégò ùmarlë jegò òjc ë brat, òstôł zaliczony do przédnëch prowôdników niédoszłégò pòwstaniô ë 17 lëstopadnika 1847 r., razã z 7 jinyma, òstôł skôzóny na smierc òbez scãcé topòrã. Równak flot, bò 6 strëmiannika 1848 r., karã nã òbmieniono na ògnariô, a 20 strëmiannika òbjãła gò amnestiô, a rzma ùwòlniła sôdzëwëch. === Dochtórat ò kaszëbsczich przesądach w mëdicznëch zachach === W gromicznikù tegò rokù Cénôwa nawiązôł kòrespòndencjã ze szczecëńsczim Towarzëstwã dlô Historie ë Stôrożëtnoscë Pòmòrsczich, chtërnémù przesłôł jinfòrmacje ò Kaszëbach ë jejich jãzëkù. Dostôł titel nôleżnika ë kòrespòndenta ti jinstitucji, chtërny pòzdze dedikòwôł swòjã dochtórską rozprawã. Na wespółrobòta natchnãła gò do czile dolmaczënków ë robòtë przë kaszëbskò-miemiecczim słowôrzu. W zélnikù 1850 r. naczął téż kòrespòndencją z badérama z Petersbùrga. Chòc blós lubòwnik, stôwôł sã znôczącą pòstacą słowiańsczégò nôùkòwégò swiata. Dwa miesące pò ùwòlnienim, Flóriôn Cénôwa dostôł paszpòrt ë wëbrôł sã bez Pùck do Pòznania, cobë wspòmóc tam biotkùjącëch pòwstôńców. Nié dostôł równak zgòdë na dłëgszi pòbët ë sczérowôł sã do Króléwca, żebë załatwic swòje sztudérsczé zachë. Równoczasno mëslôł ò pòwrócenim do wòjska ë krótkò służił jaknô wòjskòwi dochtór we Gduńskù (1850). Niewiada gdze skùńcził sztudia, le 11 gòdnika 1851 r. na Ùniwersytece m. Friderika Wilhelma w Berlinie òbarnił dochtórską robòtã z medicynë pt. „De Terrae Pucensis incolarum superstitione in re medica (Ò przesądach mieszkeńców Zemi Pùcczi w mëdicznëch zachach)”. Zafùlowôł jã wspòmniónym żëcopisã własnym, napisónym równak dosc pò wiérzchù ë placóma enigmaticzno, a do té, w zasadno wieloznacznym jãzëkù, jaczim je łacëzna. === Kaszëbsczé pùblikacje === Tedë ju miôł za sobą pierszé pùblikacje „bùdzëcélsczé”. We czwôrtk 7 strëmiannika 1850 r. w tigòdnikù „Szkòła Nôrodowô”, wëdôwónym w Chełmnie, òpùblikòwôł (z krótczim òdredaktorsczim wstãpã) swój słôwny artikel „Kaszebji do Pólochov”, pòdpisëjącë gò pseùdónimã „Wójkasin”, tj. „sin Wòjcecha”. Chcôł w nim parłãczëc dwa nôrodë: kaszëbsczi ë pòlsczi, w chtërnëch widzôł bracynów. Tekst nen pòtkôł sã flot z sërową pòlemiką, le Cénôwa, niezniechãcóny, jész w timże rokù napisôł ë własnym kòsztã wëdrëkòwôł sztërë kaszëbsczé pùblikacje, dôwszë zôczątk lëteraturë kaszëbsczi. Bëłë to: „Xążeczka dlo Kaszebov”, „Kile słov wó Kaszebach e jich zemi”, „Rozmowa Pólocha s Kaszebą” ë „Trze rosprave”. Dwie pierszé pòdpisôł „Wójkasen”, a òstatną swòjim drëdżim mionã „Stanjisław”. Rok pòzdze ògłosył pôrã etnografnëch szkiców. Przedrëkòwóné òstałë téż jegò tekstë z „Jutrzënczi”. W "Kaszëbi do Pòlôchów" òn m.jin. napisôł: "Wë jesce gwesno na nas përznã złi, że më sã nie jãlë do czëtaniô pòlsczich pism, a jesz mni do tehô pòlsczéhô bractwa, co to Ligą (Pòlską) zowią, bierzemë. Ale wcale ta rzecz sã tak ni mô. Më prôwdzëwi Kaszëbi nie rozmiejemë dobrze pò pòlsku; a wiãc më sã mùszimë przód waszi pëszny mòwë naùczëc. Ale co to za cãżkô rzecz, czej ni ma kòhù, co bë nas naùczëł. Ksäżô naszi są Miemcë, szkólny zôs mają strach przed przełożonemi. A wiãc më tak gôdómë, jak naszi przodkòwie gôdalë, to je pò kaszëbskù. Ale wë, bracô Pòlôsze, ni mùszice mëslëc, że më – wëjąwszë niechtërëch smitonków – sã ti naszi mòwë wstëdzymë. Òj brón Bòże! Czejbë te chto chcôl dzeje naszëch przodków spisac, jak òni z dôwnemi Prësôkami, Dunczekami, Szwedami, Miemcami wòjowalë tej bë to bëła decht pësznô ksążka; abò jaczi to bë béł pëszny krajòbrôzk naszi całi niegdësz zemi òd Wisłë do Òdrë a òd mòrza jaż pò Notecã ë Wartã.(...) më jednak mómë w Bògù nadzejã, że më z czasã naszã mòwã wëkształcymë. Co daj wnet Bòże. Amen. Pisôł jem dnia 20-hò gromnicznika 1850 r. w [[Zôpadné Prësë|Prësach zachòdnëch]] nad grańcą pòmòrską niedalek mòrza." Drãgò rzec jaczi efekt wëwôrłë ksążeczczi Cénôwë na Kaszëbach, jaczi béł jejich nôkłôd ë ôrt distribùcji. Równak, na gwës òne zajinteresowałë ùczałëch z Cysôrsczi Akademie Nôùk w Petersbùrgù, z chtërnyma w pòłowie 1850 r. naj bòjatéra nôwiązôł kòrespòndencją. Zabrzadowa òna dosc pòwôżnyma robòtama ë pùblikacjama, bò np. tekstë kaszëbsczé ju w 1852 r. nalôzłë sã w zbiérkù słowiańsczich przëmiarów jãzëkòwëch. Cénôwa zôs na pôrã lat zarazył sã słowianofilstwã na rusczi zort. === Robòta jakno lékôrz === W lëpińcu 1852 r. dochtór Cénôwa przëjął bédënk Francëszka Czapsczégò ë òstôł lékarzã w jegò miéwstwach w Bùkòwcu, pòłożonym czilkanôsce kilométrów na zôpôd òd Swiecégò, za to dokładno (chòc wiele barżi) na pôłnié òd Słôwòszëna. Chùtkò zdrësził sã ze swòjim principałã, a téj - téż flot - pòsztridowôł. Pòd kùńc 1854 r. Cénôwã, kritikòwónégò za niedbôłé mòdło bëcégò ë niedosztrëchòwanié jãzëkòwé, òbcãżónô w dodôwkù winą za smierc 18-latny córczi Czapsczich, Zofijë. Hrabia cygôł dochtora pò ùrzãdach ë sôdzach ë miôł starã ò òdebranié mù titla ë prawa do lékarsczi prakticzi. Le Cénôwa mùszôł bëc bëlnym lékôrzã, bò ùszpórowôł dëtków na zôkùp 20-hektôrowégò gòspòdarstwa w Bùkòwcu, chtërnégò miéwcą òstôł na zôczątkù 1855 r. Dali robił w warkù, prowadzył aptékã, a téż gòspòdarził. Nié òstawił swòjich kaszëbsczich pasjów ë np. w 1856 r. przëjął w dodomù rusczégò badérã Aleksandra Hilferdinga, z chtërnym òdbéł téż krótką rézã na Pòmòrską. Pisywôł z badérómama ë jinstitutama, chtërne - prakticzno jakno jedurné - jinteresowałë sã jegò robòtama. Zachë nôùkòwé Cénôwa ùwôżôł sobie baro ë m.jin. òd 1853 r. do smiercë béł nôleżnikã Towarzëstwa Nôùkòwé Pòmòcë dlô Młodzëznë Zapôdnëch Prës, płacącë dosc wiôldżé dëtczi na sztipendë dlô biédnëch ùczniów ë sztudérów. === Białka i dzecë === Do pòmòcë w gòspòdarstwie Cénôwa najął Rózalijã Tarnowską, chtërna chùtkò òstała panią dodomù. Mielë sëna Wòjcecha (ùr. 1858) ë trzë córczi, òficjalno panieńsczé dzecë swòji mëmë. Kòl kùńca żëcégò Cénôwa prawno ùznôł je za swòje ë chòcô nié miałë pasownégò „papiórka”, mògłë ùżëwac nôzwëska òjca. Pierwòrodny ùmarł niesteti w dzecyństwie, jakno téż jegò nômłodszô sostra Marta. Latów dozdrzeniałich dożiłë Marija Magdaléna (ùr. 1861) ë Barnisłôwa (ùr. 1869). === Słowiónófil - lubownik Słowión === Mòże przëjąc, że w rokach 60-tëch Cénôwa ùsztabilizowôł swòje żëcé, równo na pòlu familijnym, jakno „kaszëbsczim”. Stôwôł sã téż figùrą w nôùkòwim swiece. W 1861 r. béł w Pradze ë na Łużëcach, a rok pózdni òbjachôł Kaszëbë. Òbczas stëcznikòwégò pòwstaniégò béł pòd nadzorã prësczi pòlicje. Na przełómanim 1865/66 r. zjawił sã w Òlëwie, a pòdobno biwôł téż m.jin. w Wejrowie ë Kartëzach, gdze miôł agitowac młodzëznã pro-ruskò. Parłãczëło sã to z jegò rusofilską fascynacją, ùfùndowóną na spòdlim kòntaktów nôùkòwëch. Zabrzadowałë òne pôra drobnyma pùblikacjoma ë wzmiónkama ò Cénôwie, a téż ksążką A. Hilferdinga „Nédżi Słowión na pôłniowim pòbrzeżim Bôłtu” (1862), w chtërny naj bòjatéra miôł stolemny ùdzél. Finałã zôs - ë niespòdzajnym kùńcã - ny „miełotë” bëło rôczenié Cénôwë na wiôldżi Zjôzd Słôwiańsczi w Mòskwie (môj-czerwińc 1867 r.), sparłãczony z Etnografnym Pòkôzkã, na chtërny „bùdzëcél” pòsłôł swòje materiałë. Òbczas rozegracji zmerkôł równak, że rusczé władze jinaczi widzą tegòczasné „drëszstwò” pòlskò-rusczé niżlë nôùkòwcë, ùtwórcë czë zwëczajny lubòtnicë. Òstałë pò nim ù Cénôwë drobné dolmaczënczi z Pùszkina ë kaszëbsczi przekłôd słowianofilsczé wiérztë Fijodóra Tiutczewa „Vječnje žéc nąm v rozłąčenju?” === Cządnik „Skôrb Kaszébsko-słovjnskjè mòvé" i zarés do gramatiki kaszëbsczej === Wnenczas Cénôwa próbòwôł sóm zakładac jaczés szerszé związczi czë òrganizacje, co równak nie zagrało. Wëdôł pôrã spiéwôrzów, katézmùs ë „Dorade lekarzkje”, wznowił téż niechtërné wczasniészé swòjé tekstë. Wspòmógł rusczé ë czesczé pùblikacje etnograficzné. Na kùńc pòstanowił wëdawac swój cządnik. Mòże bëc, ëże chcôł téż założëc drëkarniô, cobë dopilowac chòcle pisënkù swòjich dokazów.<br> Cządnikã nym béł „Skôrb Kaszébsko-słovjnskjè mòvé”, wëdôwóny w r. 1866-68 w Swiécim, a zafùlowóny trzënôstim numrã w 1879 r., nôpewni w Pòznaniu. Ne dwa roczniczi ùniesmiertniłë nôzwëskò Flóriana Cénôwë jakno ni blós jakno pierszégò pisôrza, pùblicësta czë dzejôrza, le téż wëdôwcã ë redachtora kaszëbsczégò. Zamikają w se bòkadné historiczné, lëteracczé, etnograficzné, a nawetka pòliticzné materiałë, ë są dogłãbno sztudérowóné bez pòkòlenia badérów kaszëbiznë. Równoczasno ze slédnym „Skôrbã” wëszedł w Pòznaniu „Zarés do Grammatikj Kaŝebsko-Słovjnskjé Mòvé”, napisóny pò miemieckù. Bëła to slednô pùblikacjô Cénôwë ë brzôd wielelatnëch robòtów, ceniony bez pôrã dzesãclatów. Tedë ju - chòc naprzék swòjim pierszim ùdbóm ë zgrôwóm - stolemny Flóriôn miôł gwësny plac ë nôzwëskò w swiece ùczonym ë kùlturalnym. W 1875 r. òdwiedzôł gò pòdobno Òskar Kòlberg, pisywôł z nim Sztefan Ramùłt, a pòd sóm kùńc żëcégò miôł leżnosc ùzdrzec gò krótkò Heronim Derdowsczi, chtëren przejął pò nim kaszëbską stanicã. === Kùńc żëcégò i pamiãc === F. Cénôwa ùmarł na zawôł serca pòpôłnim w sobòtã 26 strëmiannika 1881 r. w Bùkòwcu kòl Swieca, a spòczął na smãtôrzu w niedaleczim Przësérskù, gdze ju przed smiercą wëkùpił so plac na grób. Bez to naczãło sã jegò drëdżé żëcé, równo brzadowné jakno pierszé - ë wcyg dérëje. Òstałë pò nim pùblikacje ë deje, colemało òne bëłë niepòpùlarné i kritikòwóné. Równak wierã prawie ta kritika – co zmerkôł [[Jan Karnowsczi|Jón Karnowsczi]] – pòzwòla jima przedërchac. Ks. [[Gùstôw Pòbłocczi]] (1887) pòsobnik F. Cenôwë napisôł ò nim: ''był to dziwak, jakich mało.'' ale téż: ''mąż utalentowany i dobry znawca języków słowiańskich, a jednak cokolwiek napisał, jest do cna niedorzecznym;'' związany: ''z pansalwistami.'' Tu mùszi dodac, że Ks. G. Pòbłocczi kritikòwôł téż [[Aleksander Hilferding|A. Hilferdinga]]. F. Cenôwa trafił m.jin. do pùblikacji zatitlowóny ''Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego'' [[Stefan Ramułt|S. Ramùłta]] (1893), do czile encyklopedicznëch wëdôwiznów i do dokazów nôùkòwëch. Òstałë pò nim le dwa òdjimczi ë jeden pòrtrét, namalowóny za żëcégò, na chtërnym równak mało szlachùje za pòstacą z fòtografii. Są jegò pùblikacje, dosc wielné sztaturë, tôfle czë hònorowé patrónatë. Òkrëszënë jegò żëcopisù zebralë skrupùlatny badérowie. Ni ma mùzeùmù Cénôwë, równak są jizbë jegò pamiãcë. Je téj pamiãc. Òsobã ë dzejanié „bùdzëcela” przëpòminają regùlarno pòsobné roczëznë. == Ùsôdztwò == * ''Wiléjá Noveho Roku'', Jutrzenka. Przegląd słowiański, [[Warszawa]], [[1843]] * ''Szczōdráki'', Jutrzenka. Przegląd słowiański, [[Warszawa]], [[1843]] * ''Die Germanisierung der Kaschuben'' (Germanizacëjô Kaszëbów), Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft. I. Jahrg. [[1843]][https://web.archive.org/web/20070417072720/http://www.kaszubia.com/de/texte/mega/ceynowa_germa.htm] * ''Kaszebji do Pólochov. Njech mdze póchvoloni Jezus Christus'',Szkoła Narodowa, nr 1-11 [[1850]] [[Chełmno]] * ''Kile słov wó Kaszebach e jich zemi przez Wójkasena. Tudzież rzecz o języku kaszubskim ze zdania sprawy Prajsa. ''[[Krakòwò]], [[1850]] * ''Trze rosprave: przez Stanjisława ; wóros Kile słóv wó Kaszebach e jich zemji przez Wójkasena'', Kraków: Nak. Ksi. i Czcion. pod Sową, 1850 [http://ebooks.library.ualberta.ca/local/trzerospravecprz00ceynuoft] * ''Xążeczka dlo Kaszebov przez Wojkasena'', [[1850]] [[Gduńsk]] [https://web.archive.org/web/20140811094302/http://www.polona.pl/item/672376/2/] * ''Mały zbiór wyrazów kaszubskich, mających większe podobieństwo z językiem rosyjskim aniżeli polskim'', [[1850]] * ''Rozmowa Pôlocha z Kaszebą'', [[1850]] [[Gduńsk]] [http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=1202008] * ''Trze rozprave przez Stanjisława, wóras Kile słov wó Kaszebach e jich zemji przez Wojkasena'', [[1851]] [[Krakòwò]] * ''Pjnc głovnech wóddzałov evangjelickjeho katechizmu z njemjeckjeho na kaśebsko-słovjenskj jęzek'' przełożeł Wójkasin ze Sławóšena [pseud.] ... V dodatku: Spóvjedz e nobóżenstwo codzenne. V Svjecu, 1861 [http://books.google.pl/books?id=-Y4_AAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false]. * ''Dorade lekarzkje v rożnech chórobach'', [[Swiece]], [[1862]] * ''Sto frantóvek z południovéj częścj Pomorza Kaszubskjego, osoblivje s zemj Śveckjej, Krajni, Koczevja i Boróv. S dodatkjem trzech prosb na vesele'', Swiecie 1865 [http://books.google.pl/books?id=IRlFAAAAYAAJ&hl=pl&source=gbs_ViewAPI&redir_esc=y] * ''Skôrb kaszébskosłovjnskjé mové'', [[1866]]-[[1868]][https://web.archive.org/web/20200529235650/https://polona.pl/item/skorb-kaszebsko-slovjnskje-move-ks-1-z-1,NjczNzQ0/2/][[Swiece]], [[1879]] 1 - 13 numerów pierszegò kaszëbsczegò pismiona[https://books.google.cz/books?vid=NKP:3186219665&printsec=frontcover&hl=cs#v=onepage&q&f=false] * ''Sbjór pjesnj svjatovich, które naród słovjanjskj v krolestvje pruskjm spjevacj lubj'', v Gdanjsku [[1868]] [http://books.google.pl/books?id=hW1UAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Florjan+Can%C3%B4va%22&hl=pl&sa=X&ei=k0oDU6CMJ4jpywPn-IKIBw&ved=0CDMQuwUwAA#v=onepage&q&f=false] * ''Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé'', [[1879]] [[Pòznóń]][http://polona.pl/item/669687/2/] * ''Móje spóstrzeżenjo prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad mówą kaszebską'',w: Gryf IV, [[1912]] * ''Kaszubskie teksty modlitewne'', 1992 Wejherowo == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * Gerald Stone, Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, pp. 233-6. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.czetnica.org/kaszebsko-leteratura/florian-cenowa/ Zbiérk kaszëbskòjãzëkòwich tekstów F. Cenôwë] * [http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon-kaszubski&lid=1152 lëterackô kaszëbizna] * [https://web.archive.org/web/20080607210735/http://www.kaszubia.com/de/texte/mega/ceynowa_germa.htm Die Germanisierung der Kaschuben (Miemieckòjãzëkòwi tekst F. Cenôwë - Germanizacëjô Kaszëbów)] * [http://fbc.pionier.net.pl/owoc/results?action=DistributedSearchAction&QI=6218B33E5D7C1BC05030E5E2BA8972C4-1 Skôrb kaszébskosłovjnskjé mové] * [https://opac.vatlib.it/auth/detail/495_289747 Watikan - Bibloteka] * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n98-50074 Worldcat] {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Cenôwa Florión}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi tołmôcze]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Medicyna]] idgsv5n5zsyh8q7e37dvxxdotl07zeg 0 7425 198866 173603 2026-05-14T17:09:29Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}}; {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198866 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana lessonae.jpg|mały|Stôwkòwô żaba]] '''Stôwkòwô żaba''' abò '''rzãsnica''' (''Pelophylax lessonae'' Camerano, 1882) – to je łaza z rodzëznë żabòwatëch (''Ranidae''). Ta żaba żëje m. jin. w [[Kaszëbsczi Krôjòbrazny Park|Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù]]. Òn w swòjim czasu chrochce. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] 1eiudwbk87dir7sskiy7s923b2gcdbi 0 7428 198862 167603 2026-05-14T17:07:21Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198862 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana temporaria P39.jpg|mały|Lëdzënka]] '''Lëdzënka''' abò '''zwëczajnô żaba''' (''Rana temporaria'') – to je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Ta żaba żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Òna mô colemało bruną skórã. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.medianauka.pl/zabowate {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] rlybh42jbb9sn7q9hq1aesi6ulnxb1j 198863 198862 2026-05-14T17:07:53Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|mode=pages}} 198863 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana temporaria P39.jpg|mały|Lëdzënka]] '''Lëdzënka''' abò '''zwëczajnô żaba''' (''Rana temporaria'') – to je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Ta żaba żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Òna mô colemało bruną skórã. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.medianauka.pl/zabowate {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] bzmjr93x162fh1sroxsvovh1l80chaz 198865 198863 2026-05-14T17:09:13Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} 198865 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana temporaria P39.jpg|mały|Lëdzënka]] '''Lëdzënka''' abò '''zwëczajnô żaba''' (''Rana temporaria'') – to je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Ta żaba żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Òna mô colemało bruną skórã. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.medianauka.pl/zabowate {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] qy9cs2lqwyidz5k51e6se1tkxui7wze 0 7429 198861 184120 2026-05-14T17:06:58Z Iketsi 3254 ' - to '→' – to ' 198861 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana esculenta on Nymphaea edit.JPG|mały|Wòdnô żaba]] '''Wòdnô żaba''' (''Pelophylax'' kl. ''esculentus'') – to je miészańc - dwóch ôrtów żabów: [[Stôwkòwô żaba|stôwkòwi żabë]] i [[Jezórnô żaba|jezórny żabë]]. To je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Wòdnô żaba żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] i je tu òbjimniãti dzélową òchrónią. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20160002183 s. 34 (''gatunek, którego dotyczy odstępstwo, o którym mowa w § 9 pkt 6'')] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Łazë]] 6zeyk8s9j7z2sl2soucn6oxlwim08dy 0 7434 198854 162977 2026-05-14T17:03:09Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}} 198854 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Park Oliwski - 065.JPG|mały|Òlëwskô Strëga w [[Òlëwsczi Park|Òlëwsczim Parkù]]]] '''Òlëwskô Strëga''' – to je strëga dłużawë 9,9 km. Òna wpłiwô do [[Gduńskô Hôwinga|Gduńsczi Hôwindżi]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] 7e550y71x8j9fo1r40xs95p3iuie78u 0 7520 198859 178141 2026-05-14T17:06:19Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198859 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Osadnictwo niemieckie na wschodzie.PNG|mały|]] '''Germanizacëjô''' je proces przëswòjiwaniô [[miemiecczi jãzëk|miemiecczégò jãzëka]] abò [[miemieckô kùltura|kùlturë]] przez jednégò człowieka i spòlëznowé karna, chtërne przed tim funkcjonowałë w jinëch kùlturach. == Germanizacëjô na Pòmòrsczi == Na [[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadni Pòmòrsczi]] od XIII w. zaczinô sã jintensywnô niemieckô kòlonizacëjô (''[[Ostsiedlung]]'') a téż germanizacëjô. W XV wiekù germanizacëjô zdążëła ju òbjimnąc pòłowã tich strón i górné szëchtë spòlëznë. W XIX w. proces germanizacëji, wspòmôgóny przez państwo (szkòła, wòjskò i lëtersczi Koscół) pòstãpòwôł dosc chùtkò. [[Słowińcë]] bëlë germanizowóné, bò m. jin. pastorowie jich niemczelë. Na przełómaniém XIX i XX w. kaszëbizna na Zôpadni Pòmòrsczi bëła ju baro słabô &mdash; òstało mało [[Kaszëbi|Kaszëbów]] kòle [[Łeba|Łebë]] i [[Bëtowò|Bëtowa]]. Przed I swiatową wòjną [[rzesznota]] na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] przeszkôdza germanizacëji. == Lëteratura == * F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński: Kaszubi : kultura ludowa i język. Toruń : Wydaw. Instytutu Bałtyckiego ; Warszawa : Skł. gł. Kasa im. Mianowskiego - Instytut Popierania Nauki, 1934, s. 14. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/151 Niniacy w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no26_ses/26-02.pdf] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] icseab638rxhngt1j9m0br21iqmaj5e 198860 198859 2026-05-14T17:06:31Z Iketsi 3254 -[] 198860 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Osadnictwo niemieckie na wschodzie.PNG|mały|]] '''Germanizacëjô''' je proces przëswòjiwaniô [[miemiecczi jãzëk|miemiecczégò jãzëka]] abò [[miemieckô kùltura|kùlturë]] przez jednégò człowieka i spòlëznowé karna, chtërne przed tim funkcjonowałë w jinëch kùlturach. == Germanizacëjô na Pòmòrsczi == Na [[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadni Pòmòrsczi]] od XIII w. zaczinô sã jintensywnô niemieckô kòlonizacëjô (''[[Ostsiedlung]]'') a téż germanizacëjô. W XV wiekù germanizacëjô zdążëła ju òbjimnąc pòłowã tich strón i górné szëchtë spòlëznë. W XIX w. proces germanizacëji, wspòmôgóny przez państwo (szkòła, wòjskò i lëtersczi Koscół) pòstãpòwôł dosc chùtkò. [[Słowińcë]] bëlë germanizowóné, bò m. jin. pastorowie jich niemczelë. Na przełómaniém XIX i XX w. kaszëbizna na Zôpadni Pòmòrsczi bëła ju baro słabô &mdash; òstało mało [[Kaszëbi|Kaszëbów]] kòle [[Łeba|Łebë]] i [[Bëtowò|Bëtowa]]. Przed I swiatową wòjną [[rzesznota]] na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] przeszkôdza germanizacëji. == Lëteratura == * F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński: Kaszubi : kultura ludowa i język. Toruń : Wydaw. Instytutu Bałtyckiego ; Warszawa : Skł. gł. Kasa im. Mianowskiego - Instytut Popierania Nauki, 1934, s. 14. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/151 Niniacy w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no26_ses/26-02.pdf {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] 6t2ih4gag7zdy405p3qgv6yhnle4ckt 0 7553 198921 177962 2026-05-14T18:38:44Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198921 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kolano.jpg|mały|Dwamòwnô tôfla pòlskò-kaszëbskô kòl Kòlana]] '''Kòlano''' ([[pòlsczi jãzëk|pl]] ''Kolano'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wnożëna]] w òbéńdze [[Kaszëbsczi Krôjòbrazny Park|Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù]], w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Stãżëca|gminie Stãżëca]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/258 Kolano w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Stãżëca]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] anw8lfyrqukjfj6ca7c5cxlwie03h0d 198922 198921 2026-05-14T18:38:54Z Iketsi 3254 -' ' 198922 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kolano.jpg|mały|Dwamòwnô tôfla pòlskò-kaszëbskô kòl Kòlana]] '''Kòlano''' ([[pòlsczi jãzëk|pl]] ''Kolano'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wnożëna]] w òbéńdze [[Kaszëbsczi Krôjòbrazny Park|Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù]], w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Stãżëca|gminie Stãżëca]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/258 Kolano w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Stãżëca]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] bxc0f6421ivia5rktzjrd845631zmtd 0 7558 198858 178182 2026-05-14T17:05:41Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198858 wikitext text/x-wiki '''Ząblewò''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[Gmina Szëmôłd|gminie Szëmôłd]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/575 Zęblewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] bmxbvgjeevoi0mk7evl3k4o1vm9qec0 0 7561 198857 191061 2026-05-14T17:05:30Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198857 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kieleńska Huta-panorama.jpg|mały|Czelińskô Hëta]] [[Òbrôzk:Pòle w Czelińsczi Hëce.jpg|mały|Òdjimk Czelińsczi Hëtë na ùlëcë bez pòzwë, kól ùlëcë Wrzosny.]] '''Czelińskô Hëta''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[Gmina Szëmôłd|gminie Szëmôłd]]. Grańczë z [[Szołtëstwò|szôłestwama]]: [[Kòleczkòwò]], [[Kamiéń (wies)|Kamiéń]], [[Czelno]], Lesno ë [[Kòwôlewò]] • Lëdztwò: 304 (2023) {| class="wikitable" |+ Intergralné dzéle wsë Czelińskô Heta !SIMC !Pòzwa !zort |- |1015423 |Glinna |dzél wsë |- |1015713 |Òsënë |dzél wsë |- |0175366 |Mëszé Górë |dzél wsë |} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/589 ''Glinna'' w „Geògraficznym słowarzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://bibliotekacyfrowa.eu/Content/50318/outimg-0001.pdf Czelińskô Hëta s. 9 (11)] * [https://forum.dawnygdansk.pl/viewtopic.php?t=6856&postdays=0&postorder=asc&start=0&sid=efb3cf50bef0b8a14ad1309fc2063141 Stôrô kôrta Czelińsczi Hëtë] * [https://e-mapa.net/polska/kielenska-huta-0990971/ Nowô kôrta Czelińsczi Hëtë] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] km44tnkxcn6wmzn03ndddyqxtt2dbob 0 7562 198856 181827 2026-05-14T17:05:15Z Iketsi 3254 {{Commons}} 198856 wikitext text/x-wiki '''Łebińskô Hëta''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[Gmina Szëmôłd|gminie Szëmôłd]]. Tu je szkòła, a w ni dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/644 Łebińska huta] * [http://www.splebienskahuta.pl/index.php/o-szkole/kadra Szkòła] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] qv2clsc7umvw51jvqkdld1gtt1qjjor 0 7564 198855 186747 2026-05-14T17:04:57Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198855 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Warzno.jpeg|mały|Wôrzno]] '''Wôrzno''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[gmina Szëmôłd|gminie Szëmôłd]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/122 Warzno w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] rzs5jg41vfu637mxzqt7nqjsf3hjhys 0 7568 198765 179349 2026-05-14T15:45:01Z Iketsi 3254 |*]]→| ]]; ' - to '→' – to ' 198765 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Bytow COA.svg|mały|Herb]] '''Gmina Bëtowò''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Gmina Bytów'') – to je gmina w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]. == Lëteratura == * [[Jan Mordawski]] : ''Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb''; tłómaczëlë: [[Ida Czajinô]], [[Róman Drzéżdżón]], [[Marian Jelińsczi]], [[Karól Rhode]], [[Gduńsk]] [[2008]], ISBN 978-83-87258-13-9 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz]] [[Kategòrëjô:Gmina Bëtowò‎| ]] ten5j900omwa8ywf8m8p6wy61endp4k 0 7582 198925 178044 2026-05-14T18:40:06Z Iketsi 3254 ' - to '→' – to '; {{Kòntrola}} 198925 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Poland Odry - stone ring.jpg|mały|Kamiané krãdżi]] '''Òdrë''' – to je kaszëbskô wies w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Chònicczi kréz|chònicczim krézu]], w [[Gmina Czersk|gminie Czersk]]. Tu w szkòle dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]]. Wanożną chłoscëną są tu w òkòlim kamiané krãdżi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/392 Odry w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://www.spodry.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=9 Szkòła] * [http://books.google.pl/books?id=4_tRAQAAIAAJ&q=%CE%BD%CE%BD+%CE%99%CE%B5%CE%B5%CE%B5&hl=pl&source=gbs_word_cloud_r&cad=4] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Gmina Czersk]] t7k2zplxbnwmwx2p7bif8o9a4wdrive 0 7804 198926 182223 2026-05-14T18:40:21Z Iketsi 3254 ' - to '→' – to '; {{Kòntrola}} 198926 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Celbowo91.JPG|mały|Pałac w Celbòwie]] '''Celbòwò''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Celbowo'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Pùck|gminie Pùck]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu je dosc stôri pałac. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/531 Celbowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Gmina Pùck]] cbuctt2y6xag96m7nsk5gz1i0omk1dm 0 7810 198772 184065 2026-05-14T15:49:42Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198772 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Karol Wyrwicz grafika.jpg|mały|Karol Wyrwicz]] '''Karol Wyrwicz''' (ùr. 1717 rokù, ùm. 1793 rokù) – to beł pòlsczi geògrafa i [[Jezujicczi zôkón|jezujita]]. Òn w 1773 rokù napisôł: "Kaszuby" to je òbéńda, chtërna słëchô do tich co "osobliwe noszą nazwiska". To są: starostwo bytowskie, "lawemburskie (w maństwo domowi brandenburskiemu oddane)", puckie i człuchowskie. Jegò ''Geografia powszechna...'', ni mô grańców dlô [[Kaszëbë|Kaszëb]], le administracjowò to są historiczné starostwa: [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczi]], [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczi]], [[Pùcczi kréz|pùcczi]] i [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczi]]. == Ùsôdztwò (wëjimk) == * Geografia czasów najnowszych etc., Warszawa 1768, 1770; * Geografia powszechna czasow teraznieyszych ..., Warszawa 1773; == Lëteratura == * Augustowska K.: w: Augustowski B. (red.): Pojezierze Kaszubskie (praca zbiorowa), Gdańsk : GTN, 1979, s. 12 ISBN 83-04-00363-5[http://alpha.bn.org.pl/search~S5*pol/?searchtype=i&searcharg=8304003635&searchscope=5&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Szukaj&searchlimits=&searchorigarg=i8304003635] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] 43yi1lt37o8rvdpo5biquygpsqvoyxa 0 7826 198780 162751 2026-05-14T15:52:02Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198780 wikitext text/x-wiki '''Ataka Dënów na pòlsczich frajbitrów kòl Pùcka w 1571 rokù''' - bëła [[29 lëpinca]], to wnenczas dënskô flota wpłënãła do [[Pùckô Hôwinga|Pùcczi Hôwindżi]] i ùprowadza òkrãtë i frajbitrów òd Pùcka do [[Kòpenhaga|Kòpenhadżi]]. === Lëteratura === * Wacław Odyniec, Jerzy R. Godlewski ''Pomorze Gdańskie: Koncepcje obrony i militarnego wykorzystania od XIII wieku do roku 1939'' (Warszawa 1982) == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bôłt]] 8hjspniyqdit5warewiuffbfj47nbds 0 7856 198918 183745 2026-05-14T18:37:38Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198918 wikitext text/x-wiki '''Mikrowò''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Mikorowo'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[gmina Czôrnô Dãbrówka|gminie Czôrnô Dãbrówka]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/319 ''Michrowo'' (pò kasz. Mjchrowo) w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka]] fi1btcf1dqkiblbwge2lhk2zwp73igj 0 7899 198695 196988 2026-05-14T12:09:01Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198695 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – to je artistny ùróbk, a jego spòsobem wëpówiedaniô są dokôzë w òbrëmieniém lëteraturë, mùzyczi, architekturë, malarztwa i jinëch, chtërne òdpòwiôdają wëmôganióm szëkòwnosce, harmónji, esteticzi. == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] ir6fxhgud3qlpar5y45sri2fz9pc2ct 0 7900 198697 197555 2026-05-14T12:09:29Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198697 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Psautier de Paris, MSS. gr. 139, fol. 1v.jpg|mały|]] '''Mùzyka''' – to je [[kùńszt]] ùkłôdanió zwãków w kòmpòzycje i wëkònywanié tich kòmpòzycji na mùzycznëch jinstrumentach abò lëdzczim głosã. == Mùzyczné instrumentë == * [[Diôbelsczé skrzëpce]]<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/diabelskie-skrzypce</ref> * [[Mrëczk]] / Burczybas<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/mreczk-burczybas</ref> * [[Bazuna]]<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/bazuna</ref> * [[Ryńczyk]]<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/rynczyk</ref> * [[Rzępiel]] / Rzepólc<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/rzepiel-rzepolc</ref> * [[Knara]]<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/knara</ref> * [[Sznëra]]<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/sznera</ref> * [[Kółatka]] / Klekôtka<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/kolatka-klekotka</ref> * [[Kôzlô barina]]<ref>https://chmielno.naszgok.pl/kaszubskie-instrumenty-ludowe/kozlo-barina</ref> == Òbaczë téż == * [[Kaszëbsczé nótë]] * [[Spiéwné Towarzëstwò miona Jana Trepczika z Wejrowa]] * [[Karno Piesni i Tuńca Bazunë miona Aleksandra Tomaczkòwsczégò]] * [[Punk]], [[Skate punk]], [[Rock]] i [[Rockabilly]] * [[Telewizja TTM]] ** [[Cantane Domino Canticum Cassuborum]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125-cantane-domino-canticum-cassuborum.html?play=on</ref> *** [[Towarzystwo Śpiewacze im. Jana Trepczyka z Wejherowa]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125-cantane-domino-canticum-cassuborum.html</ref> *** [[Chór „Strzelenka” z Tuchomia]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52722-chor-strzelenka-z-tuchomia.html?play=on</ref> *** [[Chór Kaszubski „Rumianie” z Rumi]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52723-chor-kaszubski-rumianie-z-rumi.html?play=on</ref> *** [[Chór Mieszany „Pięciolinia” z Linii]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52725-chor-mieszany-pieciolinia-z-linii.html?play=on</ref> *** [[Zespół Folklorystyczny „Nadolanie” z Nadola]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/dzien/2019-11-29/52727-zespol-folklorystyczny-nadolanie-z-nadola.html?play=on</ref> *** [[Kaszubski Regionalny Chór „Morzanie” z Dębogórza]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52733-kaszubski-regionalny-chor-morzanie-z-debogorza.html?play=on</ref> *** [[Chór Mieszany „Lutnia” z Luzina]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52734-chor-mieszany-lutnia-z-luzina.html?play=on</ref> *** [[Zespół „Kosakowianie” z Kosakowa]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52735-zespol-kosakowianie-z-kosakowa.html?play=on</ref> *** [[Zespół Wokalno-Instrumentalny „Kaszubki” z Chwaszczyna]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52736-zespol-wokalno-instrumentalny-kaszubki-z-chwaszczyna.html?play=on</ref> *** [[Chór Szkoły Podstawowej nr 9 w Wejherowie]]<ref>https://www.telewizjattm.pl/nasze-programy/125/52737-chor-szkoly-podstawowej-nr-9-w-wejherowie.html?play=on</ref> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.fopke.pl/melodie/ ** https://www.fopke.pl/melodie/1039/do-uzdrzenio/ {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mùzyka| ]] mr3ut0b95jqpdujig961dtsujgiywno 0 7902 198699 196387 2026-05-14T12:14:48Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198699 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|mały|Téater]] '''Téater ''' – to je przedstôwianié przez [[Teatrownik|teatrowników]] zamkłosce scenowich dokôzów. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Téater| ]] p2uobml86a6od43i620u0nf841opcjt 0 7906 198709 193285 2026-05-14T12:18:28Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198709 wikitext text/x-wiki '''Radio''' – to je jinstitucjô, chtërna obrôbiô i wësélô radiową programã. W [[Pòlskô|Pòlsce]] dlô wòlnotë słowa w nim wôżnô je òd 1993 rokù [[Krajowô Radzëzna Radiofònie i Telewizje]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Radio]] mqcqtbgittjkaxcln9a2umplfda8ber 198710 198709 2026-05-14T12:18:59Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Radio Kaszëbë]] 198710 wikitext text/x-wiki '''Radio''' – to je jinstitucjô, chtërna obrôbiô i wësélô radiową programã. W [[Pòlskô|Pòlsce]] dlô wòlnotë słowa w nim wôżnô je òd 1993 rokù [[Krajowô Radzëzna Radiofònie i Telewizje]]. == Òbaczë téż == * [[Radio Kaszëbë]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Radio]] pdy6z3g74959jsfgdewywyyo7srqr76 0 7941 198923 187031 2026-05-14T18:39:14Z Iketsi 3254 == Przëpisczi→== Przëpisë 198923 wikitext text/x-wiki '''Wiôldżé Glisno''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] '''Gliśno Wielkie''') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Lëpińce|gminie Lëpińce]], w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. W 2011 we wsë mieszkało 161 lëdzy<ref>[http://www.polskawliczbach.pl/wies_Glisno_Wielkie ''Wieś Gliśno Wielkie – podstawowe informacje.'']</ref>. Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Wiôldżé Glisno” òsta wprowadzónô 3 séwnika 2013<ref>[https://web.archive.org/web/20160427004859/http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/download/86/19883/ListagminwpisanychdoRejestrugmin-stanna5IV16.pdf ''Lista gmin wpisanych do Rejestru gmin, na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości'']</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/591 Glisno] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Lëpińce]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] gt993coz0ljdna6ruiyldm0085gt4iq 0 7987 198924 184125 2026-05-14T18:39:38Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198924 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Castor fiber vistulanus2.jpg|mały|Eùropejsczi bòber]] [[Òbrôzk:Castor fiber tree felling 5 brok beentree.jpg|mały|Tak zãbama bòbrë mògą spùszczac drzéwiã]] '''Eùropejsczi bòber''' (''Castor fiber'' L.) – to je susk i kòl nas nôwikszi grëzôk z rodzëznë bòbrowatëch (''Castoridae''). Òn mòże wôżëc do 29 kg i żëc m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. W latach 1978–1979 do [[Brda|Brdë]] bëłë wpùszczoné eùropejsczi bòbrë i tak òne biwają téż na Kaszëbach. Òne są tu òbjimniãti dzélową òchrónią, ale òd [[1 rujana]] do [[15 gromicznika]] mòże na nie jachtowac. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20160002183 s. 41] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Susczi]] 8kc2pqkzre6ji9n6ensibirmauzaziq 0 8029 198889 163506 2026-05-14T18:16:20Z Iketsi 3254 -''' 198889 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Jastrzębie Dziemiańskie 02.jpg|mały|]] '''Jastrzãbié''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Jastrzębie Dziemiańskie'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kòscérsczi kréz|kòscérsczim krézu]], w [[gmina Dzemiónë|gminie Dzemiónë]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Dzemiónë]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] aul68avuos96vy18vq7mmthtg84lg6x 0 8032 198928 183828 2026-05-14T18:40:53Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198928 wikitext text/x-wiki '''Reduń''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Raduń'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kòscérsczi kréz|kòscérsczim krézu]], w [[gmina Dzemiónë|gminie Dzemiónë]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/451 1.) ''Raduń'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Dzemiónë]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] gng9m5wjmhf62b1m7rb0gmrpelwj253 0 8135 198916 177957 2026-05-14T18:36:48Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 198916 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL.Gdynia.Chylonia.jpg|mały|Chiloniô]] [[Òbrôzk:Gdynia-Chylonia.PNG|mały|Chiloniô - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce]] '''Chiloniô''' – to je dzél gardu [[Gdiniô|Gdini]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/668 Chylonia w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://www.gdynia.pl/g2/skrypty/ekologia/porosty/glowna.html (pl)] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Dzéle Gdini]] rno5t8ono4lx07j0agxkbndn2pj4bph 0 8183 198901 163978 2026-05-14T18:26:38Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198901 wikitext text/x-wiki '''BRE Bank''' – to je polszczi bank. [[Òbrôzk:Bydgoszcz banki.jpg|mały|]] [[Òbrôzk:Katowice - BRE Bank 01.JPG|mały|]] [[Òbrôzk:PL Bielsko-Biala PlWolnosci.JPG|mały|]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Banczi]] 4z632f9jnku6ouk871dwu9cp8rcd8lq 0 8184 198852 165170 2026-05-14T17:01:34Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198852 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:MBank Bydgoszcz.jpg|mały|]] '''mBank''' – to je bank m.jin. w [[Pòlskô|Pòlsce]]. Òn je òd 2000 rokù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Banczi]] k7jyfo0eto9xapbjftktxe8f60c55g8 0 8192 198875 195518 2026-05-14T17:20:00Z Iketsi 3254 VIAF→{{Kòntrola}} 198875 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Tomasz Fopke.JPG|mały|Tomôsz Fópka]] '''Tomôsz Fópka''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Tomasz Fopke'') - ùr. [[10 lëpinca]] [[1973]] rokù w [[Gdiniô|Gdinie]] – ùkùńczył Mùzyczną Akademią w [[Gduńsk]]ù jakno spiéwôk i teatrownik. Je kòmpòzytorą, dërëgentã, spiéwôkã<ref>https://web.archive.org/web/20160305084216/http://www.zukowo.pl/aktualnosc-2328-Zukowskie_Lato_Muzyczne_2013_dobieglo_konca.html</ref> ë runitą z Chwaszczëna. Òn béł zastãpnikã burméstra gminë [[Żukòwò]], a je dirigeńtã chùru Lutnia z Lëzëna i nôleżnikã m. jin. ZK-P, a téż dzejôrzã kaszëbsczi, kùlturalny rësznotë. Czile jegò wiérztów je w antologii “Mësla dzecka” (2001r.). Wëdôwizna “Region” z Gdini wëda w 2003r. jegò zbiérk eroticznëch wiérztów “Szlachama kùsków” i dokôz mùzyczny “Pierszô Kaszëbskô Pasja” (2002)<ref>https://web.archive.org/web/20160304103208/http://odroda.kaszubia.com/02-02/ps_pasejo.htm</ref>. Òn je laureatã m. jin. nôdgrôdë miona R. Wróblewsczégò (2001r.) i Òglowòpòlsczégò Lëteracczégò Kònkùrsu m. M. Stryjewskiego w [[Lãbòrg]]ù (2002r.). W 2007 rokù òn béł wëprzidniony Medalã Stolema. Òn je wespółautorã spiéwnika “Piesnie Rodny Zemi”, a na niwiznie ùsôdztwa piesniów (tekstë, mùzyka), wespółdzejô z wiele karnama i ùtwórcama (np. [[Jerzi Stachùrzczi|J. Stachùrsczi]] i [[Eugeniusz Prëczkòwsczi|E. Prëczkòwsczi]]). == Òbaczë téż == * [[Zbigniew Jankowski (aktór)]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Fópka Tomôsz}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] 25afhr3zfp9e3qbu4s8n0qn6qkvscmq 198876 198875 2026-05-14T17:20:13Z Iketsi 3254 -' ' 198876 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Tomasz Fopke.JPG|mały|Tomôsz Fópka]] '''Tomôsz Fópka''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Tomasz Fopke'') - ùr. [[10 lëpinca]] [[1973]] rokù w [[Gdiniô|Gdinie]] – ùkùńczył Mùzyczną Akademią w [[Gduńsk]]ù jakno spiéwôk i teatrownik. Je kòmpòzytorą, dërëgentã, spiéwôkã<ref>https://web.archive.org/web/20160305084216/http://www.zukowo.pl/aktualnosc-2328-Zukowskie_Lato_Muzyczne_2013_dobieglo_konca.html</ref> ë runitą z Chwaszczëna. Òn béł zastãpnikã burméstra gminë [[Żukòwò]], a je dirigeńtã chùru Lutnia z Lëzëna i nôleżnikã m. jin. ZK-P, a téż dzejôrzã kaszëbsczi, kùlturalny rësznotë. Czile jegò wiérztów je w antologii “Mësla dzecka” (2001r.). Wëdôwizna “Region” z Gdini wëda w 2003r. jegò zbiérk eroticznëch wiérztów “Szlachama kùsków” i dokôz mùzyczny “Pierszô Kaszëbskô Pasja” (2002)<ref>https://web.archive.org/web/20160304103208/http://odroda.kaszubia.com/02-02/ps_pasejo.htm</ref>. Òn je laureatã m. jin. nôdgrôdë miona R. Wróblewsczégò (2001r.) i Òglowòpòlsczégò Lëteracczégò Kònkùrsu m. M. Stryjewskiego w [[Lãbòrg]]ù (2002r.). W 2007 rokù òn béł wëprzidniony Medalã Stolema. Òn je wespółautorã spiéwnika “Piesnie Rodny Zemi”, a na niwiznie ùsôdztwa piesniów (tekstë, mùzyka), wespółdzejô z wiele karnama i ùtwórcama (np. [[Jerzi Stachùrzczi|J. Stachùrsczi]] i [[Eugeniusz Prëczkòwsczi|E. Prëczkòwsczi]]). == Òbaczë téż == * [[Zbigniew Jankowski (aktór)]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Fópka Tomôsz}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] d26p32atm8eb9dsyrpu1jajgfxoz9ob 0 8207 198890 183472 2026-05-14T18:17:15Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198890 wikitext text/x-wiki ''' Kôłkòwò''' – to bëła kaszëbskô wies w gminie [[Gmina Gniéwino|Gniewino]]. Tu w 1945 rokù bëłë białczi z lagru z [[Stutthof]]. Wiele jich ùmarło i w 1969 rokù bëła tôblëca ò tim. Ta wies bëła znikwionô do nédżi latach 90. XX stalata, ale to sã zaczãło rëchli. ==Lëteratura == * Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 265 == Bùtnowé lënczi == * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/264 ''Kolkowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Gniéwino]] [[Kategòrëjô:Stutthof]] bhljbgvr4c0zlvypxnroijxae7cpszj 198891 198890 2026-05-14T18:17:22Z Iketsi 3254 -''' 198891 wikitext text/x-wiki '''Kôłkòwò''' – to bëła kaszëbskô wies w gminie [[Gmina Gniéwino|Gniewino]]. Tu w 1945 rokù bëłë białczi z lagru z [[Stutthof]]. Wiele jich ùmarło i w 1969 rokù bëła tôblëca ò tim. Ta wies bëła znikwionô do nédżi latach 90. XX stalata, ale to sã zaczãło rëchli. ==Lëteratura == * Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 265 == Bùtnowé lënczi == * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/264 ''Kolkowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Gniéwino]] [[Kategòrëjô:Stutthof]] 75wufroyyx9u4ojvla55jl60llf0t2e 198917 198891 2026-05-14T18:37:22Z Iketsi 3254 Bùtnowé lënczi 198917 wikitext text/x-wiki '''Kôłkòwò''' – to bëła kaszëbskô wies w gminie [[Gmina Gniéwino|Gniewino]]. Tu w 1945 rokù bëłë białczi z lagru z [[Stutthof]]. Wiele jich ùmarło i w 1969 rokù bëła tôblëca ò tim. Ta wies bëła znikwionô do nédżi latach 90. XX stalata, ale to sã zaczãło rëchli. == Lëteratura == * Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 265 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/264 ''Kolkowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Gniéwino]] [[Kategòrëjô:Stutthof]] 4fw89poyr1n2dixj5l4k3nhgb6or3ii 0 8245 198887 197802 2026-05-14T18:15:49Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198887 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} {{Bez òdjimka}} ''' Jón Szutanbarch''' (pòl. ''Jan Szutenberg'') – ùrodzył sã [[5 lëpinca]] 1951 rokù. Òn dłudżi czas robił w [[Państwòwe Gòspòdarztwò Rólny|Państwòwëch Gòspòdarztwach Rólnëch]], a pisze pò kaszëbskù i je m. jin. autora wëdónégò zbiérkù pòwiôstków „Tobaka dlô Kaszëbów”. Chòc Szutanbarch splôtô swòje pòwiôstczi z mało wôżnëch sztëczków wiejsczi jawernotë, to w całoscë je w nich wiele dzysdniowi gbùrsczi òbëczajnotë. Jegò pòwiôstczi są – òglowò rzec - wiôlgą wëchwałą żëcô na wsë ë gbùrsczégò etosu. Ten pisôrz stwòrził czekawi jãzëk – je to w wikszim dzélu rodnô mòwa, ale mésterno pòprzetikónô neologizmama ë archaizmama. W tim je widzec starã ò [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbską]] jãzëkòwą spôdkòwiznã. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20130211114610/http://zgorzalki.pl/jan-szutenberg.html {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Szutanbarch Jón}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] k06sgev7fr5w14szrwhcbzxb6e5yogu 198888 198887 2026-05-14T18:16:01Z Iketsi 3254 -''' 198888 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} {{Bez òdjimka}} '''Jón Szutanbarch''' (pòl. ''Jan Szutenberg'') – ùrodzył sã [[5 lëpinca]] 1951 rokù. Òn dłudżi czas robił w [[Państwòwe Gòspòdarztwò Rólny|Państwòwëch Gòspòdarztwach Rólnëch]], a pisze pò kaszëbskù i je m. jin. autora wëdónégò zbiérkù pòwiôstków „Tobaka dlô Kaszëbów”. Chòc Szutanbarch splôtô swòje pòwiôstczi z mało wôżnëch sztëczków wiejsczi jawernotë, to w całoscë je w nich wiele dzysdniowi gbùrsczi òbëczajnotë. Jegò pòwiôstczi są – òglowò rzec - wiôlgą wëchwałą żëcô na wsë ë gbùrsczégò etosu. Ten pisôrz stwòrził czekawi jãzëk – je to w wikszim dzélu rodnô mòwa, ale mésterno pòprzetikónô neologizmama ë archaizmama. W tim je widzec starã ò [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbską]] jãzëkòwą spôdkòwiznã. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20130211114610/http://zgorzalki.pl/jan-szutenberg.html {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Szutanbarch Jón}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] dinh8qpjp0x7eglhpx8xs2d6z9l1hy6 0 8269 198914 178404 2026-05-14T18:36:25Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198914 wikitext text/x-wiki '''Domôtówkò''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Pùck|gminie Pùck]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/116 Domatówko w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] [[Kategòrëjô:Gmina Pùck]] tkxjn2g3z3bvntx6382dp0b53qsntuf 198915 198914 2026-05-14T18:36:34Z Iketsi 3254 -' ' 198915 wikitext text/x-wiki '''Domôtówkò''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Pùck|gminie Pùck]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/116 Domatówko w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] [[Kategòrëjô:Gmina Pùck]] 0hm8ccn1rlxpvvgitaiu551ivsb9fq6 0 8278 198779 165449 2026-05-14T15:51:50Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198779 wikitext text/x-wiki '''Roczitnik''' – to je - pòdłùg [[Kaszëbi|Kaszëbów]] - złi dëch, diôbëł co robi mòcny wiater. Òn lubi sedzec w [[Roczicëna|roczicënie]] i robic z ni sobie piszczówczi do graniô. == Lëteratura == * [[Bernard Zëchta]]: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 339 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] 6kwx9r8qo4op0cj7l9a1qb2p1v6hc72 0 8318 198752 178140 2026-05-14T12:45:25Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198752 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Głodne Jezioro 01.jpg|mały|]] '''Warszkòwò''' ([[pòlsczi jãzëk|pl.]] ''Warszkowo'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[gmina Wejrowò|gminie Wejrowò]]. Krótkò ti wsë je jezoro. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/121 Warzkowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Wejrowò]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] s6kkbhsfkgzpevxsnqgsqhnmxa7m8pl 0 8434 198927 177955 2026-05-14T18:40:39Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198927 wikitext text/x-wiki '''Starkòwô Hëta''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w òbéńdze [[gmina Somònino|gminë Somònino]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/244 Starkowa Huta w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Somònino]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] q08zsiwtmjxxqf8lzuuu60uddvrsye4 0 8462 198850 185984 2026-05-14T16:59:37Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198850 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Juszki - dawna szkoła (3).jpg|mały|Juszczi – stôrô szkòła]] [[Òbrôzk:Juszki 17.jpg|mały|Juszczi]] '''Juszczi''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[gmina Kòscérzna|gminie Kòscérzna]], w [[Kòscersczi kréz|kòscersczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/642 Juszki w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] rvsxyopowkmpnpp5myzmgfgrlk32mvj 0 8464 198845 188083 2026-05-14T16:53:03Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Juliusz Pòbłocczi]] 198845 wikitext text/x-wiki '''Gùstôw Pòbłocczi''' (1840-1915) – béł ksãdzem, a jegò [[starszi]] mieszkele w [[Lëniô|Lënie]]. Jegò wùja Antón Dąbrowsczi béł prësczi majora. Jegò starka (matka òjca) bëła z Pòmòrsczi ([[Zôpadnô Pòmòrskô]]), ale gòda téż pò kaszëbskù. Ks. Pòbłocczi napisôł: ''Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich'', Chełmno 1887. W nim je m. jin. lëtera: á i jiné, ale òn kritikòwôł [[Michôł Pontanus|M. Pontanusa]] za lëchą pòlaszëznã, a [[kaszëbizm]]ów òn nalôzł le 19 w jegò ksążeczce. == Òbaczë téż == * [[Juliusz Pòbłocczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=24816&from=FBC Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich] * [https://web.archive.org/web/20200919031533/http://cyfroteka.pl/ebooki/Slowniczek_kaszubski-ebook/p02026261i020 Słowniczek kaszubski] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Pòbłocczi Gùstôw}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] hnjscq703i0gsmx5egq0o2nzcksezv6 198846 198845 2026-05-14T16:53:14Z Iketsi 3254 - → – 198846 wikitext text/x-wiki '''Gùstôw Pòbłocczi''' (1840–1915) – béł ksãdzem, a jegò [[starszi]] mieszkele w [[Lëniô|Lënie]]. Jegò wùja Antón Dąbrowsczi béł prësczi majora. Jegò starka (matka òjca) bëła z Pòmòrsczi ([[Zôpadnô Pòmòrskô]]), ale gòda téż pò kaszëbskù. Ks. Pòbłocczi napisôł: ''Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich'', Chełmno 1887. W nim je m. jin. lëtera: á i jiné, ale òn kritikòwôł [[Michôł Pontanus|M. Pontanusa]] za lëchą pòlaszëznã, a [[kaszëbizm]]ów òn nalôzł le 19 w jegò ksążeczce. == Òbaczë téż == * [[Juliusz Pòbłocczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=24816&from=FBC Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich] * [https://web.archive.org/web/20200919031533/http://cyfroteka.pl/ebooki/Slowniczek_kaszubski-ebook/p02026261i020 Słowniczek kaszubski] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Pòbłocczi Gùstôw}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] 3s5cb8s1gvfjzj4hrefx6jwts8g9706 198848 198846 2026-05-14T16:55:02Z Iketsi 3254 {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} 198848 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Gùstôw Pòbłocczi''' (1840–1915) – béł ksãdzem, a jegò [[starszi]] mieszkele w [[Lëniô|Lënie]]. Jegò wùja Antón Dąbrowsczi béł prësczi majora. Jegò starka (matka òjca) bëła z Pòmòrsczi ([[Zôpadnô Pòmòrskô]]), ale gòda téż pò kaszëbskù. Ks. Pòbłocczi napisôł: ''Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich'', Chełmno 1887. W nim je m. jin. lëtera: á i jiné, ale òn kritikòwôł [[Michôł Pontanus|M. Pontanusa]] za lëchą pòlaszëznã, a [[kaszëbizm]]ów òn nalôzł le 19 w jegò ksążeczce. == Òbaczë téż == * [[Juliusz Pòbłocczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=24816&from=FBC Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich] * [https://web.archive.org/web/20200919031533/http://cyfroteka.pl/ebooki/Slowniczek_kaszubski-ebook/p02026261i020 Słowniczek kaszubski] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Pòbłocczi Gùstôw}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] 0b7scxdq00dzxyjrja3jgvccdloeyb1 198849 198848 2026-05-14T16:55:40Z Iketsi 3254 ''Gustaw Pobłocki'' 198849 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Gùstôw Pòbłocczi''' (1840–1915) (pòl. ''Gustaw Pobłocki'') – béł ksãdzem, a jegò [[starszi]] mieszkele w [[Lëniô|Lënie]]. Jegò wùja Antón Dąbrowsczi béł prësczi majora. Jegò starka (matka òjca) bëła z Pòmòrsczi ([[Zôpadnô Pòmòrskô]]), ale gòda téż pò kaszëbskù. Ks. Pòbłocczi napisôł: ''Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich'', Chełmno 1887. W nim je m. jin. lëtera: á i jiné, ale òn kritikòwôł [[Michôł Pontanus|M. Pontanusa]] za lëchą pòlaszëznã, a [[kaszëbizm]]ów òn nalôzł le 19 w jegò ksążeczce. == Òbaczë téż == * [[Juliusz Pòbłocczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=24816&from=FBC Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich] * [https://web.archive.org/web/20200919031533/http://cyfroteka.pl/ebooki/Slowniczek_kaszubski-ebook/p02026261i020 Słowniczek kaszubski] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Pòbłocczi Gùstôw}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] l1kg1xu7xy41zmzgcub6ro7a6khsost 0 8465 198844 188008 2026-05-14T16:51:46Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198844 wikitext text/x-wiki '''Juliusz Pòbłocczi''' (ùr. [[29 lëstopadnika]] 1835 – ùm. [[9 gromicznika]] 1915 rokù) – béł ksãdzem. Ks. dr Pòbłocczi napisôł: ''Na Kaszubach przed 100 laty'', Gdańsk 1974. Jegò bratã béł ks. [[Gùstôw Pòbłocczi]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160412085437/http://www.najigoche.kaszuby.pl/artykul/artykul=335,godni-naszej-pamieci/] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Pòbłocczi Juliusz}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] b7nqcvotn60egtc5t9zk5hall1n1x04 198847 198844 2026-05-14T16:53:32Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Gùstôw Pòbłocczi]] 198847 wikitext text/x-wiki '''Juliusz Pòbłocczi''' (ùr. [[29 lëstopadnika]] 1835 – ùm. [[9 gromicznika]] 1915 rokù) – béł ksãdzem. Ks. dr Pòbłocczi napisôł: ''Na Kaszubach przed 100 laty'', Gdańsk 1974. Jegò bratã béł ks. [[Gùstôw Pòbłocczi]]. == Òbaczë téż == * [[Gùstôw Pòbłocczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160412085437/http://www.najigoche.kaszuby.pl/artykul/artykul=335,godni-naszej-pamieci/] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Pòbłocczi Juliusz}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] j3m69obliw1aguxya7tzon7suid9k0g 0 8480 198840 184403 2026-05-14T16:50:29Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198840 wikitext text/x-wiki '''Swierzno''' – to je wies w [[Gmina Miastkò|gminie Miastkò]], w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bartkowiak.se/ W. Bartkowiak: ''parafia w Świerznie''] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Miastkò]] qpn6ccrm70tdkttire5d2j68lvjbymb 0 8500 198841 187130 2026-05-14T16:50:37Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198841 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Palac Damnica z parku 1.JPG|mały|]] '''Damnica''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Damnica'') – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[stôłpsczi kréz|stołpsczim krézu]], w [[gmina Damnica|gminie Damnica]]. Tu je pałac ë Zrzesz Szkòłów, a w ni dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]] [https://web.archive.org/web/20131209180533/http://zsdamnica.pl/j%C4%99zyk-kaszubski.html]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/898 1.) ''Damnica'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Damnica]] sksdx3viq22ewkqj74nlo5l9u241p2d 0 8531 198761 198297 2026-05-14T12:53:59Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198761 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Abies alba Żabnica.jpg|mały|Zwëczajnô jedlëna]] [[Òbrôzk:Abies alba P26.jpg|mały|Pãd z szëszkama]] [[Òbrôzk:Trebic slavice hostanka stromy.jpg|mały|Las jedlënowi, [[Czeskô Repùblika|Czeskô]]]] [[Òbrôzk:Abies alba - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-001.jpg|mały|]] [[Òbrôzk:Abies alba MHNT.BOT.2007.40.127.jpg|mały|''Abies alba'']] '''Zwëczajnô jedlëna''' (''Abies alba'' Mill.) – wiedno zeloné drzéwiã z rodzëznë sosnowatëch (''Pinaceae''). == Mòrfòlogiô == Jedlëna to je drzewò: * wësoczé kòle 50 métrów, * piéń grëbi, przemiara ù stôrich drzew nawetka do 3 métrów, * kòróna ù młodëch drzew kùżlowatô, ù stôrëch splëszczonô, * kòra głôdkô, cemnoszarô, ù starëch drzew łëzgòwatô, pòpãkanô, * jigłë długòscë 1 – 3 cm, tãpò zaòkrągloné na kùńcach, wiéchrznô strona cemnozelonô, dolnô pòkrëtô dwùma biôłima sztrépama nôlotu wòskù, * [[szëszka|szëszczi]] kòle 15 cm długòscë ë przemiara 3 – 5 cm, stojącé na gałãzë; czej dozdrzénieją, rozpôdają sã, òstôwô blós òs szëszczi. * żëjë do 500 lat. == Ekòlogiô == Jedlëna mô wiôldżé wëmôgania co do mòkrzëznë lëftu ë zemii. Je baro czëłô na zaczapanié lëftu ë téż na nisczé ceplëznë. Je to [[roscëna]] léczniczô, ùżiwónô przë reùmaticznëch bòleniach ë inhalacjach w stónach zapôliwnëch gardła ë òskrzelów. == Wëstãpòwanié == Rosce w górach pôłniowi ë westrzédni [[Eùropa|Eùropë]], na wësokòscë 400 – 1000 métrów n. p. m., w rozmajitëch karnach lesnych ([[las|lasë]] jedlënowò – [[dana|danowé]] abò lasë jadlënowò – [[bùk|bùkòwé]]). Na [[Kaszëbë]] òna trafia w pierszi pòłowie XIX wiekù. Jedlënowé semiona przëwiezlë tu m.jin. z Sudetów. Do dzysô z nëch XIX-wiekòwëch òbsadzeniów wiele nie òstało. Dzél ju spùscëlë. Na Kaszëbach nôwiãcy rosce tich jedlënów w bëtowsczim pòwiece, òsoblëwie w nadlesyństwie [[Òsësznica]]. Tu je mòżno òbzerac taczé, co są wiãcy jak 130 lat stôré, i taczi, co zaczãłë żëcé dopiérze 2–3 lata temù. == Òchrona == W Pòlsce ten ôrt drzewów je chroniony w rozmajitëch rezerwatach nôtërë. Są to m.in.: * Rezerwat Nôtërë Błogie^{[[:pl:Rezerwat przyrody Błogie|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jaźwiny^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jaźwiny|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jabłecznik^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jabłecznik|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jamno^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jamno|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jedlina^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jedlina (województwo mazowieckie)|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jeleń^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jeleń|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jodłowice^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jodłowice|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jodły Karnieszewickie^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jodły Karnieszewickie|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jodły Ostrzeszowskie^{[[:pl:Rezerwat przyrody Jodły Ostrzeszowskie|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Jodły Łaskie^{[[:pl:Rezerwat przyrody Josły Łaskie|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Kaliszak^{[[:pl:Rezerwat przyrody Kaliszak|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Kamień Michniowski^{[[:pl:Rezerwat przyrody Kamień Michniowski|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Kozie Kąty^{[[:pl:Rezerwat przyrody Kozie Kąty|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Kruszewiec^{[[:pl:Rezerwat przyrody Kruszewiec|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Lasek Kurowski^{[[:pl:Rezerwat przyrody Lasek Kurowski|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Majówka^{[[:pl:Rezerwat przyrody Majówka|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Mokry Las^{[[:pl:Rezerwat przyrody Mokry Las|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Murowaniec^{[[:pl:Rezerwat przyrody Murowaniec|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Natalin^{[[:pl:Rezerwat przyrody Natalin|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Nowa Wieś^{[[:pl:Rezerwat przyrody Nowa Wieś|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Szklarnia^{[[:pl:Rezerwat przyrody Szklarnia|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Twarda^{[[:pl:Rezerwat przyrody Twarda|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Wojsławice^{[[:pl:Rezerwat przyrody Wojsławice|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Wrząca^{[[:pl:Rezerwat przyrody Wrząca|(pl)]]} * Rezerwat Nôtërë Zabrzeźnia^{[[:pl:Rezerwat przyrody Zabrzeźnia|(pl)]]} == Bibliografiô == * Jakub Mowszawicz, ''Przewodnik do oznaczania drzew i krzewów krajowych i aklimatyzowanych'', Warszawa 1979. * Bruno P. Kremer, ''Przewodnik. Drzewa i krzewy'', Warszawa 1995 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.wlin.pl/las/atlas-drzew-i-krzewow/atlas-drzew/jodla-pospolita/ ''Jodła pospolita (Abies alba Mill.) – charakterystyka, występowanie, wymagania, zastosowanie''] * [http://www.encyklopedia.lasypolskie.pl/doku.php?id=j:jodla-pospolita-charakterystyka-hodowlana ''Jodła pospolita – charakterystyka hodowlana''] * [http://www.swiatkwiatow.pl/poradnik-ogrodniczy/jodla-pospolita--jodla-biala--abies-alba-id539.html ''Jodła pospolita''] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] ls0f7izuhbecl8hzx04z6cuar7efezg 0 8548 198842 185224 2026-05-14T16:50:51Z Iketsi 3254 ' - to '→' – to ' 198842 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:2005 cypel rewski 28 ubt.jpeg|mały|]] [[Òbrôzk:Łodź, Rewa, Polska, c.1920-1929.jpg|mały|Transpòrt sana na bôce w Réwie (lata 1920-1929)]] '''Réwa''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Kòsôkòwò|gminie Kòsôkòwò]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/629 Rewa w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Gmina Kòsôkòwò]] qec71k1z57psv626y6ut2cl8ph6efs2 198843 198842 2026-05-14T16:51:04Z Iketsi 3254 - → – 198843 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:2005 cypel rewski 28 ubt.jpeg|mały|]] [[Òbrôzk:Łodź, Rewa, Polska, c.1920-1929.jpg|mały|Transpòrt sana na bôce w Réwie (lata 1920–1929)]] '''Réwa''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Kòsôkòwò|gminie Kòsôkòwò]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/629 Rewa w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Gmina Kòsôkòwò]] cys5oxz05lucsw15ap9tunf5bmkr9bn 0 8616 198929 177961 2026-05-14T18:41:05Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198929 wikitext text/x-wiki '''Kłobùczëno''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[gmina Kòscérzna|gminie Kòscérzna]], w [[Kòscersczi kréz|kòscersczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/175 Kłobucin w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] hzjf5e7ku9zbmhbrrd5zdthf5hz6fci 198930 198929 2026-05-14T18:41:37Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198930 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Ciconia ciconia nest Klobuczyno.jpg|mały]] '''Kłobùczëno''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[gmina Kòscérzna|gminie Kòscérzna]], w [[Kòscersczi kréz|kòscersczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/175 Kłobucin w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] qjfrexai6d3qbxuhq3e20140gb35iu0 0 8621 198839 181843 2026-05-14T16:50:07Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198839 wikitext text/x-wiki '''Sarnowë''' – to je wies w [[gmina Kòscérzna|gminie Kòscérzna]], w [[Kòscersczi kréz|kòscersczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/323 Sarnowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] 4m91msfya67ayxwle3qt9c2hxyy1uk6 0 8622 198838 187018 2026-05-14T16:49:50Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198838 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Sycowa Huta6.JPG|mały|Sëcowô Hëta]] '''Sëcowô Hëta'''<ref>https://web.archive.org/web/20210501024600/http://ksng.gugik.gov.pl/english/files/list_of_minority_names.pdf</ref> ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Sycowa Huta'') – to je môłô [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[gmina Kòscérzna|gminie Kòscérzna]], w [[Kòscersczi kréz|kòscersczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/703 ''Zycowa Huta'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] 5x6bvt1r5w85f97qohbh8hyq0gbip8s 0 8627 198835 178172 2026-05-14T16:47:44Z Iketsi 3254 ' - to '→' – to ' 198835 wikitext text/x-wiki '''Fabrika''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Lëpùsz|gminie Lëpùsz]], w [[Kòscérsczi kréz|kòscérsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu krótko są [[Krósewò]] i [[Trôwice]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/296 Lipuska huta szklana w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] rchez3mso6hqr5ammgt4vrddvv6oo8u 198836 198835 2026-05-14T16:48:19Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198836 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Szklana Huta 0616.jpg|mały]] '''Fabrika''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Lëpùsz|gminie Lëpùsz]], w [[Kòscérsczi kréz|kòscérsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu krótko są [[Krósewò]] i [[Trôwice]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/296 Lipuska huta szklana w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] rqfjfasiseoqh75s01wwc2rjtvo62yx 198837 198836 2026-05-14T16:48:47Z Iketsi 3254 Szklana Huta 0613.jpg 198837 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Szklana Huta 0613.jpg|mały]] '''Fabrika''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] wies w [[Gmina Lëpùsz|gminie Lëpùsz]], w [[Kòscérsczi kréz|kòscérsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu krótko są [[Krósewò]] i [[Trôwice]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/296 Lipuska huta szklana w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] gme3qni672a1rm1ljhp32jmp7kp1gtj 0 8631 198834 190071 2026-05-14T16:47:26Z Iketsi 3254 VIAF→{{Kòntrola}} 198834 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Strzelno - Jan Patock plaque.jpg|mały|Tôblëca w Strzelnie]] '''Jón Patock''' (ùr. [[10 lëstopadnika]] 1886 rokù – ùm. [[3 łżëkwiata]] 1940 rokù w [[Grëdządz]]u) - pòchôdzôł ze Strzelna kòl [[Pùck]]a. Òn béł fòlkloristą, runitą i szkólnym. Pò skùńczeniu w 1908 rokù seminarium dlô szkólnëch w [[Kòscérzna|Kòscérznie]] òn robił jaknò szkólny w Strzelnie, Chiloni i Gòscëcënie. Pózni òn béł czerownikã elementarnëch szkòłów na Rãbie i w [[Żukòwò|Żukòwie]]. Òd 1920 rokù to béł zastãpca szkòłowégò szpektora w Kartuzach, a òd 1925 rokù krótczi czas szkòłowi szpektor w Sëlëczënie, pózni w Brodnicë i òd 1930 rokù w [[Grëdządz]]u. Òd 1932 rokù òn ùcził w priwatnym gimnazjum w [[Gdiniô|Gdini]]. Òstatné lata robòtë òn béł rektór grëdządzczi pòwszechny szkòłë. 4 séwnika 1939 r. gò zaaresztowelë Miemcë. Òn wespółrobił m. jin. z ''Gryfem'', ''Miteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde'', ''Gryfem Kaszubskim'', ''[[Zrzesz Kaszëbskô|Zrzëszą Kaszëbską]]'', ''Kaszubami'', ''Latarnią Morską'', ''Słowem Pomorskim'' i ''Ilustrowanym Kurierem Codziennym''. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] 8r0gypw7kuphyaieeso1xjau48n4n0j 0 8653 198833 183123 2026-05-14T16:46:26Z Iketsi 3254 Kategòrëjô; ' - to '→' – to ' 198833 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Swornegacie Jezioro Karsińskie 03.07.10 2k.jpg|mały|Kôrsyńsczé Jezoro]] [[Òbrôzk:Swornegacie Jezioro Karsińskie 03.07.10 k.jpg|mały|Kôrsyńsczé Jezoro – brzég w Swòrach]] '''Kôrsyńsczé Jezoro''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Jezioro Karsińskie'') – to je jezoro ò wiéchrzëznie 6,79 km² w [[Gmina Chònice|gminie Chònice]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Kaszëbsczé jezora|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/880 ''Karsino'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Chònice]] [[Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora]] q50qfxl7dxxd28hcr415x4tcbh8xeqp 0 8667 198832 188483 2026-05-14T16:45:30Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198832 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Prof Senok Leba 2005.jpg|mały|Bruno Synak]] '''Bruno Synak''' (ùr. [[23 rujana]] 1943 rokù w [[Pòdjazë|Pòdjazach]] – ùm. [[18 gòdnika]] 2013 rokù) – béł profesorã socjologie, prorektorã [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczégò Ùniwersytetu]], wielelatnym przédnikã [[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié|Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô]] i Sejmikù [[Pòmòrsczé wòjewództwò|Pòmòrsczégò Wòjewództwa]], Aùtor nôùkòwëch pùblikacjów i aùtobiografie "Moja kaszubska stegna". Òn napisôł ò se: "Mòja dësza je w całoscy kaszëbskô, i takô òstónie/Moja dusza jest do głębi kaszubska, i taka pozostanie." Òn skùńcził kòscersczé Pedagògiczné Liceùm i w rokù 1963 za­czął ùczbã w Studium dlô Szkólnëch Fizycznégò Wëchòwaniô we [[Gduńsk]]ù. Pózni sztudérowôł pedagògikã w Wëższi Pedagògiczny Szkòle. Méstersczi dokôz òbronił w 1969 rokù. Doktorat na War­szawsczim Ùniwersytece skùńcził w 1973 rokù. Zaczął robòtã w Zakładze Socjologie GÙ. W 1983 rokù dostôł habilitacjã, òd 1989 béł czerownikã Zakładu Òglowi Socjologie, a w 1993 òstôł profesorã. Trzë razë béł prorektorã. W 80. latach òdeszedł z ti fónkcji na znak soli­darnoscë z rektorã Karolã Taylorã, jaczi òstôł wërzucony ze stanowiszcza za ùdzél w pògrzebie sztudérë Môrcëna Antonowi­cza, chtëren mést béł zabiti przez ''ZOMO''. W 1998 rokù òstôł wiceprzédnikã Sejmikù Pòmòrsczégò Wòjewództwa, a w latach 2002–2010 nim czerowôł. Òn béł kawalérã Òrderu Òdrodzeniô [[Pòlskô|Pòlsczi]] i wiele jinëch wëprzédnieniów. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20150216074536/http://miesiecznikpomerania.pl/138-w-styczniowym-numerze-pomeranii Pomerania] * [https://web.archive.org/web/20131014233226/http://www.gdansk.pl/kultura,1188,8616.html 2012r. (pl)] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Synak Bruno}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] 6u272k0i41hod3gy6uf7cn7warh6t8z 0 8724 198776 168873 2026-05-14T15:51:06Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198776 wikitext text/x-wiki '''Czijno''' – to je wies w [[Gmina Czôrné|gminie Czôrné]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Czôrné]] riq7uhyzgbmwshsrpbkpwm57ny5jgsf 198777 198776 2026-05-14T15:51:15Z Iketsi 3254 -' ' 198777 wikitext text/x-wiki '''Czijno''' – to je wies w [[Gmina Czôrné|gminie Czôrné]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Czôrné]] e47h3i34iqqmsozw3ee1yl00z014mel 0 8735 198774 178993 2026-05-14T15:50:40Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198774 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kościół w Nadziejewie.JPG|mały|Kòscół]] '''Nôdzejewò''' – to je wies w [[Gmina Czôrné|gminie Czôrné]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Czôrné]] ixu2d8ub5kpps2yydsvyr49d31ck6y8 198775 198774 2026-05-14T15:50:51Z Iketsi 3254 -' ' 198775 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Kościół w Nadziejewie.JPG|mały|Kòscół]] '''Nôdzejewò''' – to je wies w [[Gmina Czôrné|gminie Czôrné]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Czôrné]] k5uft5vz5x11ah5lm326jm27rco80ag 0 8780 198831 186736 2026-05-14T16:44:50Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198831 wikitext text/x-wiki '''Warcëmino''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Warcimino'') – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Stołpsczi kréz|stołpsczim krézu]], w [[Gmina Pòtãgòwò|gminie Pòtãgòwò]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/948 ''Warcimino'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò]] aon9mu0qwovb8sm972ra3ktljq28cbt 0 8788 198828 166432 2026-05-14T16:42:56Z Iketsi 3254 {{Przëpisë}}; ' - to '→' – to ' 198828 wikitext text/x-wiki '''Kashubian Griffins''' (''Kaszëbsczé Grifë'') – to je [[Kaszëbi|kaszëbsczé]] karno hokeja na lodze z [[Kanada|Kanadë]]. W 2014 rokù òni grôlë w [[Gduńsk]]ù<ref>[http://www.dziennikbaltycki.pl/artykul/3392413,kashubian-griffins-zagrali-z-mad-dogs-sopot-i-mh-automatyka-dragons-gdansk-zdjecia,id,t.html Kashubian Griffins zagrali z Mad Dogs Sopot i MH Automatyka Dragons Gdańsk] ([[Dziennik Bałtycki]])</ref>. To mòże bëc le jedno taczi kaszëbsczé karno na swiece. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.facebook.com/KashubianGriffins KashubianGriffins (facebook)] * [http://www.wilno.org/events150/Griffins_TO/griffins_to.html Kashubian Griffins HockeyTeam 2008] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kanada]] ipoov6sdu5i7iszifpoi6f1rs9ruyv4 198829 198828 2026-05-14T16:44:03Z Iketsi 3254 {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} 198829 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Kashubian Griffins''' (''Kaszëbsczé Grifë'') – to je [[Kaszëbi|kaszëbsczé]] karno hokeja na lodze z [[Kanada|Kanadë]]. W 2014 rokù òni grôlë w [[Gduńsk]]ù<ref>[http://www.dziennikbaltycki.pl/artykul/3392413,kashubian-griffins-zagrali-z-mad-dogs-sopot-i-mh-automatyka-dragons-gdansk-zdjecia,id,t.html Kashubian Griffins zagrali z Mad Dogs Sopot i MH Automatyka Dragons Gdańsk] ([[Dziennik Bałtycki]])</ref>. To mòże bëc le jedno taczi kaszëbsczé karno na swiece. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.facebook.com/KashubianGriffins KashubianGriffins (facebook)] * [http://www.wilno.org/events150/Griffins_TO/griffins_to.html Kashubian Griffins HockeyTeam 2008] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kanada]] d0ithtqbhhud3s8mh4jpofudgiwwru8 198830 198829 2026-05-14T16:44:23Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Szpòrt]] 198830 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Kashubian Griffins''' (''Kaszëbsczé Grifë'') – to je [[Kaszëbi|kaszëbsczé]] karno hokeja na lodze z [[Kanada|Kanadë]]. W 2014 rokù òni grôlë w [[Gduńsk]]ù<ref>[http://www.dziennikbaltycki.pl/artykul/3392413,kashubian-griffins-zagrali-z-mad-dogs-sopot-i-mh-automatyka-dragons-gdansk-zdjecia,id,t.html Kashubian Griffins zagrali z Mad Dogs Sopot i MH Automatyka Dragons Gdańsk] ([[Dziennik Bałtycki]])</ref>. To mòże bëc le jedno taczi kaszëbsczé karno na swiece. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.facebook.com/KashubianGriffins KashubianGriffins (facebook)] * [http://www.wilno.org/events150/Griffins_TO/griffins_to.html Kashubian Griffins HockeyTeam 2008] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kanada]] [[Kategòrëjô:Szpòrt]] jaomkbsv7m6fvct4he6ue6lvr16e54x 0 8790 198827 187256 2026-05-14T16:42:32Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - je '→' – je ' 198827 wikitext text/x-wiki '''Parafiô p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Bez Skazë Pierwòrodny Pòczãti w Grzëbnie''' – je òd 2000 rokù. Tu przë parafialnym kòscele w [[Grzëbno|Grzëbnie]] je ksądz, chtëren dobrze znaje [[kaszëbsczi jãzëk]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20131031214136/http://www.parafiagrzybno.pl/strona-glowna/] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] t4zl5h63sn8uysw3mnxv4o3w1xmgs36 0 8885 198822 183907 2026-05-14T16:41:16Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198822 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Pałac w Niepoględziu.JPG|mały|Pałac w Niepòglãdzu]] '''Niepòglãdzé''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Niepoględzie'') – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Stołpsczi kréz|stołpsczim krézu]], w [[gmina Dãbnica|gminie Dãbnica]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/103 ''Niepoględzino'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Dãbnica]] f66g5xu4exzp28s6dqwx6mhcmruh0da 0 8889 198821 183906 2026-05-14T16:41:04Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198821 wikitext text/x-wiki '''Pòdgórë''' – to je wies w [[Gmina Kãpice|gminie Kãpice]], w [[Stołpsczi kréz|stołpsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/208 6.) ''Wendisch Puddiger'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kãpice]] bykyooytgzz0nfogjdwtdec9bxg9x71 0 8903 198823 183872 2026-05-14T16:41:30Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198823 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Swiecichowo94.JPG|mały|]] '''Swiecëchòwò''' – to je wies w [[Gmina Damnica|gminie Damnica]], w [[Stołpsczi kréz|stołpsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/665 1.) i 2.) ''Świeciechowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Damnica]] 56bykl1snsohdpd0o5xgz6mddwa2crc 0 8918 198824 183925 2026-05-14T16:41:49Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198824 wikitext text/x-wiki '''Zwartówkò''' – to je [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[Gmina Chòczewò|gminie Chòczewò]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/680 ''Zwartkówko'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Chòczewò]] qbfj2aa74rmx8ntkgss03zqqqesmxux 0 8920 198825 177985 2026-05-14T16:42:04Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198825 wikitext text/x-wiki '''Pakòtulskò''' – to je wies w [[Gmina Przechlewò|gminie Przechlewò]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/823 Pakotolsk w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Przechlewò]] 4n1apts1ujaebwvpzv179r469vn88o9 198826 198825 2026-05-14T16:42:13Z Iketsi 3254 -' ' 198826 wikitext text/x-wiki '''Pakòtulskò''' – to je wies w [[Gmina Przechlewò|gminie Przechlewò]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/823 Pakotolsk w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Przechlewò]] 30zru3hz052k4iksc4q9b91bwbykov3 0 8952 198819 185125 2026-05-14T16:40:14Z Iketsi 3254 {{Commons}} 198819 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Botaurus_stellaris_(Marek_Szczepanek).jpg|mały|Zwëczajnô paczla]] [[Òbrôzk:Botaurus stellaris MHNT.ZOO.2010.11.50.8.jpg|mały| ''Botaurus stellaris'']] [[Òbrôzk:Eurasian Bittern (Botaurus stellaris) (W BOTAURUS STELLARIS R1 C1).ogg]] '''Zwëczajnô paczla''' (''Botaurus stellaris'') – to je wiôldżi wanożny ptôch z rodzënë czaplowatëch (''Ardeidae''). Òne mòże mają na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] gniôzda. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.nadmorski24.pl/aktualnosci/38575-ptak-lezal-na-chodniku-to-bardzo-rzadki-okaz Zwëczajnô paczla w Gdinie] [[Kategòrëjô:Ptôchë]] somcccmc5biv4ffznc7sozb3apocjhx 0 8953 198778 187591 2026-05-14T15:51:33Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198778 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Puszcza Darżlubska - Boża Stopka.jpg|mały|Bòżô Stopka]] '''Bòżô Stopka''' – to je pòlodofôłtowi òksëp na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] kòle [[Swiecëno|Swiecëna]]. Je takô pòwiôstka, że stądka Christus wstąpił do nieba. To je taczi kam, a w nim nibë pò tim stopczi. == Lëteratura == * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 52 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] amu7lpg57xgte1rg343khp4vfzeugk5 0 8955 198818 183968 2026-05-14T16:39:27Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}} 198818 wikitext text/x-wiki '''Dãbnica''' – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczim krézu]], w [[Gmina Człëchòwò|gminie Człëchòwò]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/20 1.) ''Dębnica'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò]] gjl075s53ceirmaceygm2zrsny6bnx6 0 8957 198820 182119 2026-05-14T16:40:34Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198820 wikitext text/x-wiki '''Przebãdowò''' – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Stôłpsczi kréz|stołpsczim krézu]], w [[Gmina Główczëce|gminie Główczëce]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/125 2.) ''Przebędowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Główczëce]] q3rygj5xl3y6y4eufknjj2sm9mw0m0i 0 8958 198817 187226 2026-05-14T16:29:19Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198817 wikitext text/x-wiki '''Klémãs Zmùda Trzebiatowsczi''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] Klemens Zmuda Trzebiatowski) - ùr. [[15 stëcznika]] [[1913]] w [[Łączé|Łączim]] - ùm. 1984 rokù - pòùczënowi dzejownik, profesor òd 1977 rokù. Ùcził sã w [[Kòscérzna|Kòscérzie]], a pòtemù w [[Warszawa|Warszawie]]. Òn béł dirktorã Jinstitutu Pedagògiczi [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczégò Ùniwersytetu]] w [[Gduńsk]]ù. Òd jeseni 2013 rokù ò tim człowiekù przëbôcziwô tôfla na bùdinkù szkòłë w Łączim – jegò domôcy wsë. Dzysô znóné są przédno jegò nôùkòwé dokôzë tikającé szkòłowiznë na Pòmòrzim. Òn miôł téż w swòjim ùróbkù pòwiôstczi, w chtërnich òpisywôł m.jin. môle znóné mù z dzecnëch lat - bëłë to pòwiôstczi ò kaszëbsczim zbójcë Mòrdôrzu. == Pismiona (wëbiérk) == * ''Poznajemy Pomorze Koszalińskie'', Warszawa 1965. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20130406043033/http://www.trzebiatowski.eu/poznajmy_sie/pklemens.htm] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Zmùda Trzebiatowsczi Klémãs}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] ps8yt3e8cus4qlit9vkhw6ml34j2hit 0 9008 198941 168862 2026-05-14T20:42:11Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198941 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Cetyń4-kościół.jpg|mały|Kòscół]] '''Cetiń''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Cetyń'') – to je wies w [[Gmina Trzebielëno|gminie Trzebielëno]], w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno]] sjy9kbego3y8kposm0ul4cfngwi4gyw 0 9051 198883 197116 2026-05-14T18:13:26Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198883 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Parus palustris02.jpg|mały|Błotnô sykórka]] [[Òbrôzk:Poecile palustris MHNT.ZOO.2010.11.179.3.jpg|mały|''Poecile palustris'']] '''Błotnô sykórka''' (''Poecile palustris'' syn. ''Parus palustris'') – to je môłi ptôch z rodzëznë sykórkòwatëch. Òna żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Sykórkòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Lëteratura == * Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 356. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Sykórkòwaté]] g0c3fk6dixsbirn2k6je0x2uw8vovse 0 9179 198908 178085 2026-05-14T18:32:16Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198908 wikitext text/x-wiki '''Cësewié''' – to je wies w [[gmina Kôrsëno|gminie Kôrsëno]], w [[Kòscérsczi kréz|kòscérsczim krézu]], w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/704 Cisewie w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] 7nz826blczpdu7n0y5dp43gti0ozg7d 0 9194 198809 187592 2026-05-14T16:09:37Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198809 wikitext text/x-wiki '''II Kaszëbsczi Kòngres''' - béł zòrganizowóny w [[Gduńsk]]ù w 1992 rokù. Jegò ùchwôlënk òsoblëwò mòcno pòdczorchnął m.jin. pòtrzebã decentralizacji kraju, rozwij gòspòdarczi krôjnë, kaszëbsczi kùlturë, nôùczi i pòùczënë, jak téż piastowaniô [[Kaszëbsczi jãzëk|jãzëka]]. Na nim bëło mało tëch òstałëch przë żëcym, chtërny bëlë na [[I Kaszëbsczi Kòngres|I Kaszëbsczim Kòngresu]]. == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, [[Gduńsk]] 1999 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.skarbnicakaszubska.pl/artykuy-csb/o-znanych-postaciach-csb/419-ambasador-pomorza-ambasador-pomorzego Ambasadór Pòmòrzégò] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] 16g84jqqp385vrwyl9gpu01tn70vaew 198810 198809 2026-05-14T16:09:54Z Iketsi 3254 - → –; -' ' 198810 wikitext text/x-wiki '''II Kaszëbsczi Kòngres''' – béł zòrganizowóny w [[Gduńsk]]ù w 1992 rokù. Jegò ùchwôlënk òsoblëwò mòcno pòdczorchnął m.jin. pòtrzebã decentralizacji kraju, rozwij gòspòdarczi krôjnë, kaszëbsczi kùlturë, nôùczi i pòùczënë, jak téż piastowaniô [[Kaszëbsczi jãzëk|jãzëka]]. Na nim bëło mało tëch òstałëch przë żëcym, chtërny bëlë na [[I Kaszëbsczi Kòngres|I Kaszëbsczim Kòngresu]]. == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, [[Gduńsk]] 1999 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.skarbnicakaszubska.pl/artykuy-csb/o-znanych-postaciach-csb/419-ambasador-pomorza-ambasador-pomorzego Ambasadór Pòmòrzégò] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] sgr8w80yp0inbe2whr5ivpy4k6guezt 0 9215 198902 198269 2026-05-14T18:27:45Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198902 wikitext text/x-wiki ''' Zômòstné''' – to je kaszëbskô wies w [[gmina Wejrowò|gminie Wejrowò]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/386 Zamostne w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Gmina Wejrowò]] 02b6td99mgugnev6pmk521y11fw8fi4 198903 198902 2026-05-14T18:27:57Z Iketsi 3254 -''' 198903 wikitext text/x-wiki '''Zômòstné''' – to je kaszëbskô wies w [[gmina Wejrowò|gminie Wejrowò]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/386 Zamostne w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] [[Kategòrëjô:Gmina Wejrowò]] qm17ukgscn1nlzh59z3eyitnd1spl8l 0 9233 198909 183524 2026-05-14T18:33:59Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 198909 wikitext text/x-wiki '''Eùropejsczi Dzéń Jãzëków''' je swiãtowóny [[26 séwnika]] òd 2001 rokù. Òn mô pòkôzôwac jãzëkòwą bòkadnosc w Eùropie. W sami Eùropejsczi Ùnii je wicy jak 60 môlowich pòspólnotów, chtërné ùżiwają jãzëków òbéńdowëch abò mniészëznowëch. Pòdług spisënkù z 2011 rokù wicy jak 106 tës. mieszkéńców Pòlsczi gôdô pò kaszëbskù. Do tegò trzeba dorechòwac wszëtczich, co wëjachelë bùten, ale wcyg nie zabëlë swòji mòwë. Eùropejsczi Dzéń Jãzëków mô m.jin. zôchãcywac do ùczbë jãzëków i to nié leno tëch nôbarżi znónëch jak np. anielsczi, ale prawie tëch miészëch, jak kaszëbsczi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://edl.ecml.at/ Eùropejsczi Dzéń Jãzëków] (pòlsczi) * [https://ec.europa.eu/poland/news/view_on_Kaszuby_pl ''O językach obcych z Danutą Stenką''] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lingwistika]] ab1cwx4mya062de06voyjxm3q6y1ewv 0 9298 198808 178643 2026-05-14T16:09:10Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198808 wikitext text/x-wiki {{Wies infobox | Wies=Paczewò | rodzôcz_wsë= | céch_wsë= | ôrt_gminë= | fana_wsë= | kôrta_wsë= | wòjewództwò=pòmòrsczé | kréz=kartësczi | gmina=Serakòjce | szôłtëstwò= | miejskô= | wiechrzëzna= | gradëN= | minutëN= | sekùndëN= | gradëE= | minutëE= | sekùndëE= | wiżô= | rok= | lëdztwò= | gãscëzna= | nr_czér=58 | pòcztowi_kòd= | reg_tôfla=GKA | SIMC= | szôłtës= | www= | òdjimk= | galerëjô_commons= |}} '''Paczewò''' ([[pòlsczi jãzëk|pl.]] ''Paczewo'') – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Serakòjce|gminie Serakòjce]] na rańce [[Kaszëbsczi Krôjòbrazny Park|Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/812 Paczewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Serakòjce]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] sqnbwpwbggzsfgv4dz6v6epp8ewocmn 0 9299 198931 168910 2026-05-14T18:57:00Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}} 198931 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Trinity Church Cemetery NYC.jpg|mały|Amerikańsczi smãtôrz. Lëdzkô stara ò grobë wskaziwô na wiarã, że dësza je niesmiertelnô]] '''Dësza''' - pòdług nôpierszëch prôwdów wiarë w Katolëcczim Kòscele lëdzkô dësza je niesmiertelnô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] 5uu2w99h7eg2l35w91bvr7h2924a7js 198932 198931 2026-05-14T18:57:59Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198932 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Schiavonetti Soul leaving body 1808.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Trinity Church Cemetery NYC.jpg|mały|Amerikańsczi smãtôrz. Lëdzkô stara ò grobë wskaziwô na wiarã, że dësza je niesmiertelnô]] '''Dësza''' – pòdług nôpierszëch prôwdów wiarë w Katolëcczim Kòscele lëdzkô dësza je niesmiertelnô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] 6jz54yrcviw175adic7kf6u7wqpb808 198933 198932 2026-05-14T18:59:00Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Smãtôrz Słowińców]] 198933 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Schiavonetti Soul leaving body 1808.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Trinity Church Cemetery NYC.jpg|mały|Amerikańsczi smãtôrz. Lëdzkô stara ò grobë wskaziwô na wiarã, że dësza je niesmiertelnô]] '''Dësza''' – pòdług nôpierszëch prôwdów wiarë w [[Katolëcczi Kòscół|Katolëcczim Kòscele]] lëdzkô dësza je niesmiertelnô. == Òbaczë téż == * [[Smãtôrz Słowińców]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] ozaqancii02xhhe51h08jeaypavz2uj 0 9308 198735 183334 2026-05-14T12:32:13Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198735 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:LYablonskyFilipovkaKurganR1.jpg|mały|Archeòlogòwi môl]] '''Archeòlogòwi môl''' – to je kòżdi szlach materialnégò, lëdzczégò dzejaniô w przeszłoce. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archeòlogijô]] e5ykozx1hpinxjvmfnn9tfjmpvspqxy 198736 198735 2026-05-14T12:32:39Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Archeòlogijô]] 198736 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:LYablonskyFilipovkaKurganR1.jpg|mały|Archeòlogòwi môl]] '''Archeòlogòwi môl''' – to je kòżdi szlach materialnégò, lëdzczégò dzejaniô w przeszłoce. == Òbaczë téż == * [[Archeòlogijô]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archeòlogijô]] gwk8da6vka3fvppl0cx6exhmhu9uy9f 0 9346 198804 187605 2026-05-14T16:07:32Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198804 wikitext text/x-wiki '''Stowôra Lëdowëch Czëtniców''' (''Towarzystwo Czytelni Ludowych - TCL'') – to je stowôra pòùczënë założonô w 1880 rokù w [[Poznań|Pòznaniu]]. W ji biblotekach mògłë bëc pòżëczóné ksążczi pisóné pò pòlskù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bpgw.org.pl/?s=arc&c=kof&id=13] * [http://ornak.eu/2009/Rowery/Rajd04/Dalki.html] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] n7j39k1bas1p8d5itjaoghf0e6gvaec 198805 198804 2026-05-14T16:08:13Z Iketsi 3254 [[]] 198805 wikitext text/x-wiki '''Stowôra Lëdowëch Czëtniców''' (''Towarzystwo Czytelni Ludowych - TCL'') – to je stowôra pòùczënë założonô w 1880 rokù w [[Poznań|Pòznaniu]]. W ji biblotekach mògłë bëc pòżëczóné ksążczi pisóné pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bpgw.org.pl/?s=arc&c=kof&id=13] * [http://ornak.eu/2009/Rowery/Rajd04/Dalki.html] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] ii35olry1t8smzajwoiw0xx3vqwb38a 198806 198805 2026-05-14T16:08:26Z Iketsi 3254 [] 198806 wikitext text/x-wiki '''Stowôra Lëdowëch Czëtniców''' (''Towarzystwo Czytelni Ludowych - TCL'') – to je stowôra pòùczënë założonô w 1880 rokù w [[Poznań|Pòznaniu]]. W ji biblotekach mògłë bëc pòżëczóné ksążczi pisóné pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.bpgw.org.pl/?s=arc&c=kof&id=13 * http://ornak.eu/2009/Rowery/Rajd04/Dalki.html {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] c80ro17qdmewzmg9klghl9fj0w6eyel 0 9353 198803 191787 2026-05-14T16:03:19Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 198803 wikitext text/x-wiki '''Szkòłowi mùsz''' – to je òbrzészk pòddaniô sã procesowi òglowi [[Pòùczëna|pòùczënë]], wiele razy òn je do ùkùńczeniô wëznaczonégò [[rok]]ù żëcô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20042562572 Ùstôw] * [https://web.archive.org/web/20150512004650/http://odroda.kaszubia.com/03-05/podanie.pdf òbrzészk pò zgòdze] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòùczëna]] itymyirkf41lmupkrkob09oy6mjnspk 0 9388 198868 194208 2026-05-14T17:10:45Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} 198868 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:RanaRidibundaFemale.jpg|mały|Samica żabë smiésczi]] '''Żabòwaté''' (Ranidae), tzw. żabë włascëwé – [[rodzëzna (biologia)|rodzëzna]] [[płazów bezògònowëch]] zarechòwónëch do grëpë [[Neobatrachia]]. Do żabòwatëch nôleżi 16 ôrtów i ponad 350 gatënków. W Pòlsce żëje 6 gatënków płazów z ti rodzëznë. == Wëzdrzatk == Wëzdrzatk gatënków z ti rodzëznë je dosc teli jinorodny. Farwa skòrë to zelonosc i brunosc. Farwnosc mòże sã zmieniwac. Zanôlégò òd cządu rokù i farwë òtoczeniô. Cało żabòwatëch je smùkłé, kùńczënë dłudżé, òsoblëwie z tëłu, dziãka témù skôczą pò zemi. == Bùdowa == * 7 przodowklãsłëch [[krãg]]ów przedkrzëżowëch, 8. krãg dwuwklãsłi, a trzón krãgu krzëżowégò wëpukłi z przodu i z tëłu, * [[obrãcz barkòwô]] tipu nieruchòmégò, * [[Jãzyk (anatomia)|Jãzëk]] wiôldżi i przërosniãté przédnim kùńcym. Slédny kùńc jãzãka wòlny i pòdzelony na dwa płatë, * Błonë bãbenkòwé i [[ùchò strzédny]] bëlno rozwiniãté, * slédny kùńczënë wëdłużoné, dostosowóné do wëkònywaniô skòków i płëwaniô. == Sistematika == Do rodzëznë żabòwatëch nôleżą pòstãpny ôrtë: * ''[[Amolops]]'' * ''[[Babina (płazy)|Babina]]'' * ''[[Clinotarsus]]'' * ''[[Glandirana]]'' * ''[[Huia]]'' * ''[[Humerana]]'' * ''[[Hylarana]]'' * ''[[Lithobates]]'' * ''[[Meristogenys]]'' * ''[[Odorrana]]'' * ''[[Pelophylax]]'' * ''[[Pseudorana]]'' * ''[[Pterorana]]'' (jedurnym przedstôwcą je ''[[Pterorana khare]]'') * ''[[Rana (zwierzęta)|Rana]]'' * ''[[Sanguirana]]'' * ''[[Staurois]]'' == Rozrôdzanié == Westrzód żabòwatëch wëstãpùje dëmorfizm płcowi. Samce są zwëczajno jinszich rozmiarów jakno samice, mają rezonatorë, ùfarwienié gòdowé i jinszi cechë. Samce nawòłują samice mòcnim głosã. Ampleksus je pachòwi (u ôrtu Occidozyga jest pachwinowi). U wikszoscë gatënków zapłodzenié je bùtnowé. Samice skłôdają òd czile do czile tësãcy jaj co zanôlégù òd gatënkù w lóznym kłãbie abò do błocësti gniôzda. Z jaj wëkluwają się czijanczi, czasã równak ju przeòbrażoné żabczi. == Zachòwanié == Żabòwaté pòlują żadając nierëchlawò na swòją òfiarã, jaż ta sama sã zbliży. Òb czas gòdów wiele żab z ti rodzëznë przejôwiô mòcny terytorializm. == Gatunczi wëstãpùjącé w Pòlsce == [[Òbrôzk:Żaba jeziorkowa.JPG|mały|Żaba jezorkòwô]] * [[żaba jezorkòwô]] (''Pelophylax lessonae'') to nômniészi, pòspòliti w Pòlsce, przedstôwca żab zelonëch. * [[żaba wòdnô]] (''Pelophylax esculentus'') to hibrida żabë jezorkòwé i smiészczi. W pachwinach ë na slôdkach ni mają żółtëch plamów, co òdróżniwô ją òd żabë jezorkòwé. * [[żaba smiészka]] (''Pelophylax ridibundus'') to nôwikszi przedstôwca żab zelonëch. * [[żaba mòczarowô]] (''Rana arvalis'') to przedstôwca żabòwatëch pòtikany w naji lasach i łąkach. Je baro pòdobnô do żabë trôwné. * [[żaba dalmatińskô]] (''Rana dalmatina'') to przedstôwca żabòwatëch baro rzôdkò pòtikany w najim kraju. Pòtrafi skôkac na 2m w dôl. * [[żaba trôwnô]] (''Rana temporaria'') to przedstôwca żabòwatëch bëtnëch w Eùropie i Azjë, czãsto pòtikany w naji lasach. == Jinszi gatënczi == * żaba rëczącô (Rana catesbeiana) * żaba strëmiéńowô (Rana graeca) * żaba szpańskô (Rana iberica) * żaba włoskô (Rana latastei) * żaba Bergera (Rana bergeri) * żaba jońskô (Rana epeirotica) * iberyjskô żaba wòdnô (Rana perezi) * żaba albańskô (Rana shqiperica, syn. Pelophylax shqiperica) * żaba Grafa (Rana grafi) * żaba gòliat (Conraua goliath) * żaba buczącô (Pyxicephalus adspersus) == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * ''Rząd: Płazy bezogonowe Anura''. W: W. Zamachowski, A. Zyśk. ''Strunowce Chordata'', Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków 1997, ISBN 83-86841-92-3. * http://www.medianauka.pl/zabowate == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] 7t0fm2r42a9d2so2ipfz5jqh8b9dw30 0 9391 198802 183192 2026-05-14T16:03:06Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198802 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Ołtarz Św. Barbary 02.jpg|mały|]] [[Òbrôzk:St-barbara.jpg|mały]] '''Swiãtô Barbara''' z [[Nikòmediô|Nikòmedie]] – dzéwica, mãczelnica, chrzescëjónka, swiãtô [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczégò Kòscoła]] i [[Prawòsławié|prawòsławnégò]]. == Żëcé swiãti == Barbara ùrodzëła sã na zaczątkù III stalatégò. Bëła córką bògatégò pògóna Dioskùra z Heliopòlis. Òjc wësłôł jã na ùczbã do Nikòmedie. Tam òna pòzna chrzescëjaństwò. Òna pisa lëstë ze znónym filozofã Òrigenesã. Dzãka mù òna przëjãła chrzest i jakno chrzescëjónka złożëła slub czëstoscë. Czedë òjc sã ò tim dowiedzôł, zmùszôł ją do żeńbë. Òna nie chcã gò słëchac i tedë wsadził ją do wieżë. Nie dôwôł ji jesc i strasził, żebë wërzekła sã wiarë. Barbara nie złóma slubù. Tedë òjc zaprowadzëł ją do sãdzë. Nen kôzôł jã biczowac wiele razy. Bòdôj béł kòl ni janiôł i pòmôgôł ji w tëch drãdżëch sztótach. Na kùńc sãdza kôzôł jã scąc mieczã. Scół jã ji òjc Dioskùr. Bòdój czëj to sczënił zarôzka zabił gò [[grzëmòt]]. Ji smiérc je datowanô na czas rządzeniégò czezera Maksymióna (305-311) kòl [[4 gòdnika]] 305 rokù. == Patronat == Swiãtô Barbara je patrónką dobri smiercë ë cãżczi robòtë - òsoblëwié górników, [[rëbôk]]ów, [[kamiannik]]ów, òkrãtników, kòwôlów i sôdzowników. Òna pòmôgô téż ób czas grzëmòtu i ògnia. Sw. Barbara je patrónką Akademie Górniczo-Hutniczi w Krakòwie ë czilë kòscołów m.jin. w [[Swòrnégace| Swòrach]]. Czilë lëdzy na całim swiece mòdli sã do sw. Barbarë i wëprôszô wiele łasków. == Kùlt == Wiôldżim òrãdownikã sw. Barbarë béł papiéż [[Grzegòrz I]]. Mãczelnica Barbara uznôwanô je za swiãtą, a ji miono wëmieniané je w Kanonie Rzimsczim. Ta swiãtô je m.jin. namalowónô w môłim triptikù Mscëwòja I (80 x 58 cm) z 1515 rokù w kòscele po sostrach z zôkònu sw. Norberta w [[Żukòwò|Żukòwie]]. Liturgiczny wspòmink sw. Barbarë òbchôdë sã w katolëcczim Kòscele [[4 gòdnika]], w prawosławnym kòscele [[17 gòdnika]]. Ks. [[Frãcëszk Grëcza]] napisôł: „A bëła to głowa patronczi Pòmòrsczi, swiãti Barbarë, ...” . Stronama wedle zwëków w swiãto sw. Barbarë wkłôdô sã wietewczi [[Wisznia|wisznie]] abò [[Krzesznia|krzesnie]] do wòdë, chtërné mają zakwitnąc na [[Gòdé|Gòdë]]. To sã wietewczi sw. Barbarë. == Lëteratura == * E. Pryczkowski: Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy, Banino 2008, s. 138 * ks. Stanisław Sierla : Św. Barbara wzorem dla współczesnych (''Sw. Barbara wzorã dla dzysdniowych'') == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.barbarachorzow.katowice.opoka.org.pl/?page_id=406 Mòdlëtwa za wstawienim swiãti] * [http://www.brewiarz.katolik.pl/czytelnia/swieci/12-04b.php3 Brewiarz (pl)] * [http://www.jura-pilica.com/?kaplica-na-barbarze-,183 www.jura-pilica.com] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti|B]] [[Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti|B]] 2wqupt5xufubvyii8jbcjxc4awernvq 0 9393 198864 194209 2026-05-14T17:08:54Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} 198864 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana rugosa by OpenCage.jpg|mały|Glandirana rugosa]] '''''Glandirana''''' – ôrt [[Płazy bezogonowe|płazów bezògònowëch]] z rodzëznë [[Żabowate|żabòwatëch]], òbjimającé [[Gatunek (biologia)|gatënczi]] wëstãpùjącé w [[Azja|Azjë]]. Gatënk ''G. rugosa'' òstôł [[Introdukcja|introdukowóné]] na [[Hawaje|Hawajach]]. == Gatunczi == *''[[Glandirana emeljanovi]]'' *''[[Glandirana minima]]'' *''[[Glandirana rugosa]]'' *''[[Glandirana tientaiensis]]'' == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/names.php?taxon=&family=&subfamily=&genus=Glandirana&commname=&authority=&year=&geo=0&dist=&comment= == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] hvtm8xiismyak6st2wns43o953bdd60 0 9397 198867 194211 2026-05-14T17:10:02Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} 198867 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rana dalmatina near Botevgrad, Bulgaria 06.jpg|mały|Rana dalmatina]] '''Żaba dalmatińskô, żaba zwinka''' (''Rana dalmatina'') – gatënk [[płazy|płaza]] z rodzëznë [[Żabowate|żabòwatëch]]. Mô szpicowati pësk, baro dłudżé kòńczënë tëlné, leżący w niwie zdrzelnice òczë, wiôldżé błonë bãbenkòwé. Skóra mô z wiérzchu bruną farwã, na łbie so cymné plamë skarniowé, za łbem na grzbiece plama kątowô w sztôłce lëtrë "V". Brzusznô starna je ùfarwionô biôło, bez plam. Na tëlnëch kòńczënach znajdują sã pòprzeczné plamë w cymny farwie. Wëstãpùje w Eùropie, a téż w Pòlsce, gdze przebiegô nordowo-wschòdniô grańca jegò [[zasięg (biogeografia)|òbjimaniô]], ale blós le na czilenastu stanowiskach w pôłniowi ji czãsce (przede wszëtczim na pôłniowi Kòtlinie Sandomiersczé i na Pògórzu Karpacczim). Żëwi sã òwadama. Nôleżi do grëpë [[Żaby brunatne|żab brunatnëch]]. Juwerno jak jinszi gatënczi żab òbjãta je w Pòlsce [[gatunkowa ochrona zwierząt|scësłą òchroną]]. Długòsc tegò płaza wënôszi kòl 9&nbsp;cm. Jasné, jednolité ùfarwienié. Mô cemną plamã skarniową. Samce mnijszi òd samic. Na zymkù pòjôwiô sã czãsto ju w strëmiannikù. Gòdë òdbiwają w niewiôldżich zbiornikach wòdnëch ò glëniastim dnie i z nié za baro bùjną roscënizną. Żaba ta lubi òkali pòdgórsczé i pagórkòwaté, żëje czãsto na skraju lasów lëscastëch westrzód wësoczich trôw. Pòluje ò zmiérzchù, wieczorama abò w pochmùrné dnie ale w miéjscach zacëmnionëch téż òb dziéń. Płaz ten doskònale skôcze, długòsc skòków tegò zwierzãca dochôdô do 2 metrów. {{Przëpisë|przëpisë= <ref name=herpnotes>{{Cytuj pismo |autor=Maciej Bonk, Stanisław Bury, Sebastian Hofman, Jacek M. Szymura, Maciej Pabijan |tytuł=A reassessment of the northeastern distribution of </em>Rana dalmatina<em> (Bonaparte, 1840) |czasopismo=Herpetology Notes |wolumin=5 |strony=345–354 |rok=2012 |url=http://www.herpetologynotes.seh-herpetology.org/Volume5_PDFs/Bonk_Herpetology_Notes_Volume5_pages345-354.pdf |język=en}}</ref> }} == Morfologiô i anatomiô == Òczë so złocësté abò miedziané i mają leżący w niwie zdrzelnice. Parotydë ni wëstãpiwają. Bëlno widoczné so wiôldżé błoné bãbenkòwé ò strzédnicë pòrównywalné ze strzédnicą òczu. Na spòdniéj strónie stopë wëstãpiwają wiôldżé mòdzele. Brak rezonatorów ù samców. Wzdłuż fałdów grzbietowëch mògą wëstãpiwac cymné linie. Samce òb czas gòdów mają cymné mòdzele gòdowé na palcach przédnich kòńczyn. == Rozrôdzanié == Òkres gòdowi rozpòczinô sã w łżëkwace. Żaba dalmatińskô rozmnôżô sã w zbiornikach stojący lub płënący wòdë. Samice skłôdają skrzek, chterën ma pòstacejô kùlistëch, galaretowatëch brił. Samica znôszi òd 400 do 1800 jaj ò strzednicë 1,5-2 mm, z galaretowatą òsłonką 9-12 mm. Po 3 tédzeniach wëkluwają sã czijanczi. Czijanczi dorôstają do 6 cm długòscë, a òsobniczi pò przeòbrażeniu mają kòl 2 cm. Czijanczi so bruné, mają cało wëdłużoné, ògòn je smùkłi. == Òchrona i zagrożenia == W Pòlsce żaba dalmatińskô je pòd całkowitą òchroną. W Pòlsce je baro rzôdka i wëstãpùje na môłim òbszarze. Ni je rôwnak zarëchòwônô do zwierząt zagrożonëch wëmarcym. == Òsoblewòscë == Żaba dalmatińskô pòtrafi skôkac na òdległosc 2 m i wësokòsc 1 m. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Żabòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == # Marian Młynarski, ''Płazy i Gady Polski'', Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1966 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.herpetologia.waw.pl/herpetologia/plazy/gatunki/Rana%20dalmatina.htm|tytuł=żaba dalmatyńska ''Rana dalmatina'' Bonaparte, 1840|opublikowany=Płazy i Gady Europy|autor=Joanna Mazgajska|data dostępu=17 września 2010 * http://www.medianauka.pl/zaba-dalmatynska {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Żabòwaté]] [[Kategòrëjô:Płazë Eùropë]] 5j9cekcvhno8oitn09e0yiabk84f1sr 0 9405 198892 192449 2026-05-14T18:18:29Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198892 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacëji}} '''Martwé Mòrze''' MM w j. Hebrajsczim ''Yam HaMelah'' je ok. 65 km dłudżé i do 18 km szeroczi. Wòdë kòżdégò rokù je ò métr mnié, chòc każdégò dnia wpłëwô do niegò kòl 4 mln ton słodczi wòdë. [[Òbrôzk:Dead Sea Panorama.jpg|mały|330px|Mòrze Martwé – panorama.]] == Pòdôwczi == * wiéchrzëzna 1027 km² * głãbòkòsc max. 377 m * òbjãtosc 111 km³ * wëmiarë 75,95 × 4,5-16 km == Geografiô == Je to jezoro jaczé nalôżô sã na grańcë [[Izrael|Izraela]] i [[Jordania|Jordanii]]. Leżi tak niskò (wiãcy jak 400 m niżi rówiznë mòrza, a w nôgłãbszim placu òbniżô sã ò nastãpné 400 m). == Fauna i flora == Zasolenié je tak wiôldżé, że òkróm niejednëch bakteriów ni ma w nim zëcégò. Jednak ùczałi òdkrëlë 11 gatënkòw baktrié, jaczim je belno w słonym strzodowiskù. W wòdze je 20 razy wiãcy bromù, 15 razy wiãcy magnézu i 10 razy wiãcy jodu niż wòda mòrskô. Dlôte, że mómë tam depresjã, lëft mô 10% wiãcy tlenu i je czëstszi òd jinëch [[môl|môlów]], bò ni mô tam miast i przerobinów. == Zastosowônié == Wódë Miartwégò Mòrza są téż znóné z tegò, że lékùją rozmajité chòroscë skórë. Na [[pielgrzimka|pielgrzimkòwëch]] stegnach je to czãsto môl òdetchnieniô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mòrza]] 5rhkimvxd6kscb5a5h5b2preq8o4i8i 0 9458 198801 187593 2026-05-14T16:02:42Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198801 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Murgas2.jpg|mały|Jozef Murgaš]] '''Jozef Murgaš''' (''Joseph Murgas''; ùr. 1864 rokù w Słowacce – ùm. 1929 rokù w [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajach Americzi]]) – to béł słowacczi ksądz, fizyk i wënalôzôrz w òbrëmie m.jin. bezdrótny telegrafie. Òn miôł wiele patentów na wënalôzczi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.mat.savba.sk/MATEMATICI/matematici.php?cislo=150] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi]] [[Kategòrëjô:Słowackô]] 8enthnl4n90n1kat4ki9f8rj4b0bte2 198807 198801 2026-05-14T16:08:44Z Iketsi 3254 [] 198807 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Murgas2.jpg|mały|Jozef Murgaš]] '''Jozef Murgaš''' (''Joseph Murgas''; ùr. 1864 rokù w Słowacce – ùm. 1929 rokù w [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajach Americzi]]) – to béł słowacczi ksądz, fizyk i wënalôzôrz w òbrëmie m.jin. bezdrótny telegrafie. Òn miôł wiele patentów na wënalôzczi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.mat.savba.sk/MATEMATICI/matematici.php?cislo=150 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi]] [[Kategòrëjô:Słowackô]] qsb8uunkvmppsm3ssxsjnhgeepbpz1h 0 9465 198800 169034 2026-05-14T16:02:26Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198800 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Władysławowo - Lunapark Sowiński.jpg|mały|Latowiszcze - [[Wiôlgô Wies]]]] '''Latowiszcze''' – to je wëpòczinkòwi môl, chtëren je atrakcjowi turistno. Wiele razy òno je nad mòrzã, w lese abò nad jeziorã. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://kaszuby.tvc.pl/kaszuby/ {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Turistika]] tcgth3k9b2jf0din9bfbpyjylrxfrwg 0 9471 198906 169316 2026-05-14T18:29:49Z Iketsi 3254 {{Commons}}; ' - to '→' – to ' 198906 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:2006-12-19 Tubaria furfuracea.jpg|mały|Zëmòwô trąbka]] '''Zëmòwô trąbka''' (''Tubaria furfuracea'' (Pers.) Gillet) – to je ôrt grzëba z rodzëznë ''Inocybaceae''. Ten [[Pòtrusë|pòtrus]] rosce téż w [[gòdnik]]ù. Òn mòże rosc m.jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.kp.org.pl/pp/pdf2/pp-3-4%282008%29_WILGA_1.pdf {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Grzëbë]] adle2xuh8bhefg8cqxu9fyxtiap17nb 0 9484 198907 194576 2026-05-14T18:31:24Z Iketsi 3254 {{YouTube}} 198907 wikitext text/x-wiki '''Gòdë''' abò '''Swiãta Bòżégò Narodzeniô''' – w tradicji chrzescëjańszczi to swiãto upamiãtniwô narodzenié Jezësa w Betlejem. To je liturgiczné swiãto, przëpôdającé na 25 [[gòdnik]]a. Przed Gòdama je kòl trzëtidzéniowi czas czekaniô - sztërë [[Niedzela|niedzelë]], jinaczi [[Adwańt|adwent]]. == Symbolë Gòdów == '''Gòdowé drzéwkò''' [[Gòdowé drzéwkò]] abò danka to je przëstrojoné drzéwkò [[Dana|danë]] pòstawioné we [[Wilëjô Gòdów|Wilëjã Gòdów]], a wëniosłé colemało na [[Matczi Bòsczi Gromiczny|Gromiczną]]. Zwëk strojeniô danczi przëwãdrowôł na pòlsczé zemie w XIX stolecym z [[Miemieckô|Miemców]]. Wszëtczi òbstrojënczi na tim drzëwkù bëłë czedës do jedzeniô: kùszczi, jabka, òrzechë i wiele jinszich. Dzysô to drzewkò stroji sã w kùgle, pazłotka, lińcuchë i swiécczi, a pòd nim kładze sã rozmajité darënczi<ref>Najô domôcëzna, [[Banino]]-Pelplin 2005, ISBN 83-7380-231-2</ref>. [[Òbrôzk:Christmas tree-choinka.jpg|mały]] '''Òpłôtk''' [[Òpłôtk]] béł ju znóny np. [[Inkòwie|Inkóm]]. Òn je znóny w Pòlsce òd XVIII stolecégò. Je to znanka jednotë i miru, òsoblëwie w rodzëznie. Òn je ǜżiwóny w òbrządkach i znóny we wiele religiach swiata. Je to pòdługòwati lëst wëpiekłégò, pszénégò casta, chtëren je wëzwëskiwóny we wiliowëch òbrządkach (dzelenié sã òpłatkã). Do 1920 rokù nen zwëk nie béł na Kaszëbach znóny<ref>Danuta Pioch, Żëcé codniowé na [[Kaszëbë|Kaszëbach]], [[Gduńsk]] 2008, ISBN 978-83-87258-11-3</ref>. [[Òbrôzk:Gerard van Honthorst 001.jpg|miniatyr|mały|Narodzénié [[Jezës]]a, malôrz - [[Gerrit van Honthorst]] (1592–1656)]] == Òbaczë téż == * [[Kòlãda (Bernata Zëchtë)]] * [[Skłôdanié żëczbów]] * [[Wilëjô Gòdów]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{YouTube|COsPeV0AVYE|Czej snôżô Panna}} * {{YouTube|0aku90FhB0c|Królowie jadą}} * {{YouTube|WrU5iNQINH4|Gwiôzdka}} * [https://web.archive.org/web/20061101030716/http://www.kaszubia.com/de/texte/kasch_weihnachtslied/weih_kasch.htm Kòlãdë] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religijô]] 8zd3m2h8jtkopk2e3f688yt865a6sew 0 9492 198799 187623 2026-05-14T16:01:52Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198799 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Vakuumroehrenkollektor 01.jpg|mały|Słuńcowi kòlektor]] '''Słuńcowi kòlektor''' – to je ùrządzenié, chtërno pòzwôlô wëzwëskac energiã słuńcowégò parminieniô – przemiénic ją w cepło. Z pòmòcą ùnijny dotacji mòże ùdëtkòwic dzél wëdatków kùpieniô i mòntażu zestawù kòlektorów. [[Kaszëbi]] na ògle mają jich mało. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20150106152208/http://www.proekologia.pl/e107_plugins/content/content.php (pl)] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Fizyka]] s0k8kc7saucl69mgup4dxwaps2u2q4m 0 9546 198798 183621 2026-05-14T16:01:26Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198798 wikitext text/x-wiki '''Paweł Miotk''' (ùrodzony [[25 séwnika]] [[1887]] rokù kòl [[Bãdargòwò|Bãdargòwa]], ùm. [[11 lëstopadnika]] [[1933]] rokù) – lëdowi kaszëbsczi ùtwórca, [[wójt]] [[Lëzëno|Lëzëna]] (1933). Dzél czasu zajimôł mù kaszëbsczi lëdowi [[téater]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://skarbnicakaszubska.pl/wp-content/uploads/2015/02/Stegna_wrzesie%C5%84_04.09._do_druku.pdf Paweł Miotk – zabôczony pòeta kaszëbsczi] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze|Miotk Paweł]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi|Miotk Paweł]] qqbuilgkjp9yo24rs9izy8ov5xf7wyw 0 9548 198797 183836 2026-05-14T16:01:13Z Iketsi 3254 {{Commons}} 198797 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Latarnia Przyladek Rozewie.jpg|mały|Bliza w Rozewiu]] '''Rozewié''' (pòl. ''Rozewie'', miem. ''Rixhöft'') – je wsą nad sztrądã [[Bôłt]]u w [[Pùcczi kréz|pùcczimù krézu]], w gminie [[Wiôlgô Wies]] na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Tu są dwie [[Bliza|blizë]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/834 ''Rozewie'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] * [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20140001832 Rozewie] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Wiôlgô Wies]] 2ke6bj5q5nruqz5m61q3kikrfdrac9e 0 9566 198737 187549 2026-05-14T12:33:11Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Epòka żelazła]] 198737 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Bronze age weapons Romania.jpg|mały|Rzeczë z epòczi bronzë]] [[Òbrôzk:KulturaLuzycka 1.png|mały|Òbjim łużicczi kùlturë (zelono zamalowónô na kôrce)]] '''Epòka bronzë''' – je pò [[Epòka kaminia|epòce kaminia]], a bëła na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] w latach 1700–700 r. przed Chr. W tich latach lëdze robile np. seczerã ze stoplënë kòpru i cënë to je bronzë - w propòrcji 9:1. W ti epòce bëła [[łużickô kùltura]]. Ti lëdze żëlë z gbùrzeniô, ale téż rëbaczëlë, jachtowelë a zbiérelë, co jima dôwa nôtëra. Czej chto ùmarł, jegò cało pôlëlë. To, co pò nim òstało, kłedlë razã z darënkama zrëchtowónyma z metalu i keramiczi do grobów. == Òbaczë téż == * [[Epòka żelazła]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archeòlogijô]] 17gmaibgf1n9dxzsghzq7if0z5kew7e 0 9567 198738 198259 2026-05-14T12:33:27Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Epòka bronzë]] 198738 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Gesichtsurnen.jpg|mały|Pòpielnicowé ùrnë mògą miec prosto naznaczoné lëdzczé twôrze]] [[Òbrôzk:ArcheologicalCulturesOfCentralEuropeAtEarlyPreRomanIronAge.png|mały|Òbjim kùlturë kaszëbsczi (pòmòrsczi) je zamalowóny òliwkòwą farbą na kôrce]] '''Epòka żelazła''' - zaczinô sã na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] kòl 700 [[rok]]ù przed Chr., w ti epòce bëła np. kùltura, chtërną archeòlodzë pòzwelë kaszëbską (pòmòrską, wschòdnopòmòrską). Smãtôrz pòmòrsczi kùlturë je np. w [[Trzebiôtczi|Trzebiôtkach]]. Lëdze ti kùlturë ùmarłëch nôprzód pôlëlë, a tedë chòwelë do glënianëch grónkach (pòpielnicowé ùrnë), jaczé pózni kłedlë do kamiannëch skrzëniowëch grobów. Te glëniané grónczi mògą miec prosto naznaczoné lëdzczé twôrze na se. Ti lëdze żëlë z gbùrzeniô, ale téż miele chòwã. rëbaczëlë, jachtowelë a zbiérelë, co jima dôwa nôtëra. Czej chto ùmarł, jegò cało pôlëlë. To, co pò nim òstało, kłedlë razã z darënkama zrëchtowónyma z metalu (żelazła abò bronzë) i keramiczi do grobù. == Òbaczë téż == * [[Epòka bronzë]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160305192946/http://www.powiatbytowski.pl/articles/148/n/40 (pl)] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archeòlogijô]] rg5xa36d7d22fs2fv41knblwlk5lmo6 0 9580 198905 186992 2026-05-14T18:29:17Z Iketsi 3254 {{Commons}}; ' - je '→' – je ' 198905 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Nseamap.gif|mały|Nordowé Mòrzé]] '''Nordowé Mòrzé''' ([[anielsczi jãzëk|an.]] ''North Sea'') – je [[mòrzé|mòrzã]] kòl brzegów [[Eùropa|Eùropë]] - dzél [[Atlanticczi Òcean|Atlanticczégò Òceanu]]. Òno je kòl: [[Dëńskô|Dëńsczi]],[[Szwedzkô|Szwedzczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanije]], [[Miemieckô|Miemiecczi]], [[Belgijskô|Belgijsczi]], [[Néderlandzkô|Néderlandzczi]] i [[Francëjô|Francje]]. Nordowé Mòrzé sã łączi z [[Bôłt]]ã. Òno mô wiéchrzëznã kòl 750 000 km² i strzédną głãbòkòsc 95 m. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20080602103541/http://www.mumm.ac.be/EN/NorthSea/facts.php] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mòrza]] c3n2xuh44w1q5yl7wt86cg322v8ts5l 0 9586 198796 182036 2026-05-14T16:00:30Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198796 wikitext text/x-wiki '''Masłowice''' są [[Kaszëbë|kaszëbską]] [[wies|wsą]] w [[Gmina Tëchómié|gminie Tëchómié]], w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]] [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/165 Masłowice w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Tëchómié]] 222tuqsr6ydgfef7brxe7tom22i967q 0 9607 198904 183914 2026-05-14T18:28:51Z Iketsi 3254 ' - to '→' – to ' 198904 wikitext text/x-wiki '''Płaszéwkò''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Płaszewko'') – to je wies w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[stôłpsczi kréz|stołpsczim krézu]], w [[gmina Stołpskò|gminie Stołpskò]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/272 2.) ''Płaczewo Niemieckie'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Stołpskò]] dc0bt41b6xtrzq3bv3q6f2tp5zlt5w9 0 9641 198745 170984 2026-05-14T12:36:34Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - je '→' – je ' 198745 wikitext text/x-wiki '''Wòjewòda''' (''wojewoda'') – je w [[Pòlskô|Pòlsce]] òrganã państwòwi administracje. Òn zajimô sã m.jin. prawama lëdzy, chtërni gôdają pò [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbskù]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlitologijô]] hvhjuh0zm8z07xojiedqhyl6lr3g8bp 0 9651 198877 171383 2026-05-14T17:24:49Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198877 wikitext text/x-wiki '''Szkòłowi rok''' – je w [[Pòlskô|Pòlsce]] ùmòwno òd [[1 séwnika]] do [[31 zélnika]] przińdnégò [[rok]]ù. Direktor mòże ùcznióm w nim kąsk zmieniac. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20101861245 Dz.U. 2010 nr 186 poz. 1245] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòùczëna]] 1ufbsvxh5vdftx41yefhjfzalwxqdz0 0 9660 198878 171378 2026-05-14T17:26:28Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198878 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Navatas.JPEG|mały|Spłôw]] '''Spłôw''' – to bëło pùszczanie np. drewna z wòdą. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/356 [[Brda]]] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gòspòdarzënk]] 4vko8sxbrs6z1x02q7q4xcbcixs0qhf 198879 198878 2026-05-14T17:26:49Z Iketsi 3254 Bùtnowé lënczi: -1 198879 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Navatas.JPEG|mały|Spłôw]] '''Spłôw''' – to bëło pùszczanie np. drewna z wòdą. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gòspòdarzënk]] f98qcgrh1mr8mgltlz9xvouftu5jdoe 0 9864 198781 171380 2026-05-14T15:52:21Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198781 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Infection of the pulp space of the thumb.jpg|mały|Strzélón]] '''Strzélón''' (łac. ''panaritium'') – to je zariwnô chòrosc pôlca. Jak napisôł [[Bernard Zëchta]] [[Kaszëbi]] nibë tã chòrosc lékarzą przez krzôsanié kamã ò kam nad chòrim pôlcą, tak że skrë strzélają prosto na renã. === Lëteratura === * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 185 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Medicyna]] 5bgg8fgn9t83r1867iwl5yst1etavfz 0 10075 198773 171813 2026-05-14T15:50:11Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198773 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Infectionofcutical.JPG|mały|Zanokczëca]] '''Zanokczëca''' (łac. ''paronychia'') – to je zariwnô chòrosc kòl [[paznokc]]a. Òna biwô baro bòlesnô. == Lëteratura == [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, tom VI, s. 181 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Medicyna]] p5z9ejgwxlpc79yhu46wuejbybc6gc5 0 10161 198788 176409 2026-05-14T15:55:58Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198788 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Wdzydze skansen dom 2.jpg|mały|Òdnëczk na gbùrsczi chëczi z [[Mùzeùm - Kaszëbsczi Etnograficzny Park miona Téòdorë i Izydora Gùlgòwsczich we Wdzydzach]]]] '''Òdnëczk''' – to je knôdnô, drzewnianô òzdoba nad [[Dach|dachã]]. To mòże bëc wëkrajóny [[Kaszëbi|kaszëbsczi]] znak na stôri chëczi. == Lëteratura == * Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, ss. 57-58. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://heklowanazapaska.blogspot.com/2013/05/formy-budownictwa-kaszubskiego-w.html dane Bożeny Stelmachowskiej] * [https://books.google.pl/books?id=NoARAwAAQBAJ&pg=PA401&lpg=PA401&dq=cassubische+von+Dreger&source=bl&ots=hLvHfI1LhG&sig=riBcmG8fRWhu5c5FGCM8-72HHCE&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwjco8edx5LMAhVMkCwKHeibCakQ6AEIQjAD#v=onepage&q=Kaschuben&f=true 1902 r.] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bùdowizna]] 6t3b3530anyp6fh7qcm2fxeoyzlx7tb 0 10186 198787 187215 2026-05-14T15:55:32Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198787 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Sedum telephium ssp maximum.jpg|mały|Wiôldżi niesmiertelnik]] '''Wiôldżi niesmiertelnik''' (''Sedum maximum'') – to je ôrt roscënë z rodzëznë grëbòszowatëch (''Crassulaceae''). Òn rosce m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] 1chyu2a4oxj1of5ikgfwffagteuus6l 0 10194 198789 179041 2026-05-14T15:56:34Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198789 wikitext text/x-wiki '''Augùstin Westphal''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Augustyn Westphal'' ùr. 1884 r. - ùm [[27 séwnika]] 1946 r.) – to béł òstatny kòmańdant [[Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif"|Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacëje "Pòmòrsczi Grif"]]. Pò II swiatowi wòjnie nie dôwelë mù pòkù i òbskarżiwelë ò zmòwã z Miemcama, a zamãczało gò wierã ÙB w 1946 rokù. == Lëteratura == * G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016.[https://books.google.pl/books?redir_esc=y&hl=pl&id=ImQmCwAAQBAJ&q=+Kashubs#v=onepage&q=westphal&f=false] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://wejherowo.naszemiasto.pl/artykul/wejherowskie-powazki-tak-czesto-nazywany-jest-starty,1144833,artgal,t,id,tm.html Augustyn Westphal] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota]] 7uomhhr19n7brumbveogfp8cgww99kp 0 10211 198705 177038 2026-05-14T12:17:11Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198705 wikitext text/x-wiki '''Telewizjô''' (z [[grecczi jãzëk|grecczégò]] ''τήλε'' — ‘dalek’ i [[łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''video'' — ‘widzã’, stąd ùżiwónô je téż kaszëbskô pòzwa '''dalekzdrzelëzna''') – obrëmiô telekomunikacje, jaczégò zadanim je przekôzywanié rësznëch òbrôzów a téż zwãkù na wiôlgą òdległosc. W gwësnym môlu za pòmòcą [[kaméra|kamérë]] i [[mikrofón]]a nastãpùje zapisanié sygnału, jaczi dali je przekôzywóny równo w jaczi môl, co je w zôkrãżu transmisje. Sygnał nen òdbiérô [[zdrzélnik]] i przerôbiô gò na òbrôz i [[zwãk]]. Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z [[radio]]foniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Telewizjô| ]] fsck2ef28gx5arqdgoggd1myf7ohvij 198706 198705 2026-05-14T12:17:34Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[CSB TV]] 198706 wikitext text/x-wiki '''Telewizjô''' (z [[grecczi jãzëk|grecczégò]] ''τήλε'' — ‘dalek’ i [[łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''video'' — ‘widzã’, stąd ùżiwónô je téż kaszëbskô pòzwa '''dalekzdrzelëzna''') – obrëmiô telekomunikacje, jaczégò zadanim je przekôzywanié rësznëch òbrôzów a téż zwãkù na wiôlgą òdległosc. W gwësnym môlu za pòmòcą [[kaméra|kamérë]] i [[mikrofón]]a nastãpùje zapisanié sygnału, jaczi dali je przekôzywóny równo w jaczi môl, co je w zôkrãżu transmisje. Sygnał nen òdbiérô [[zdrzélnik]] i przerôbiô gò na òbrôz i [[zwãk]]. Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z [[radio]]foniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë. == Òbaczë téż == * [[CSB TV]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Telewizjô| ]] qsn3mvahd3nwqpnw3hwzhj11k6hq9ja 198707 198706 2026-05-14T12:18:01Z Iketsi 3254 /* Òbaczë téż */ +1 198707 wikitext text/x-wiki '''Telewizjô''' (z [[grecczi jãzëk|grecczégò]] ''τήλε'' — ‘dalek’ i [[łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''video'' — ‘widzã’, stąd ùżiwónô je téż kaszëbskô pòzwa '''dalekzdrzelëzna''') – obrëmiô telekomunikacje, jaczégò zadanim je przekôzywanié rësznëch òbrôzów a téż zwãkù na wiôlgą òdległosc. W gwësnym môlu za pòmòcą [[kaméra|kamérë]] i [[mikrofón]]a nastãpùje zapisanié sygnału, jaczi dali je przekôzywóny równo w jaczi môl, co je w zôkrãżu transmisje. Sygnał nen òdbiérô [[zdrzélnik]] i przerôbiô gò na òbrôz i [[zwãk]]. Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z [[radio]]foniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë. == Òbaczë téż == * [[CSB TV]] * [[Rodnô Zemia (telewizyjny program)]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Telewizjô| ]] jd48o1k5230kkpcufzzeou24iaf4n29 198708 198707 2026-05-14T12:18:13Z Iketsi 3254 -' ' 198708 wikitext text/x-wiki '''Telewizjô''' (z [[grecczi jãzëk|grecczégò]] ''τήλε'' — ‘dalek’ i [[łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''video'' — ‘widzã’, stąd ùżiwónô je téż kaszëbskô pòzwa '''dalekzdrzelëzna''') – obrëmiô telekomunikacje, jaczégò zadanim je przekôzywanié rësznëch òbrôzów a téż zwãkù na wiôlgą òdległosc. W gwësnym môlu za pòmòcą [[kaméra|kamérë]] i [[mikrofón]]a nastãpùje zapisanié sygnału, jaczi dali je przekôzywóny równo w jaczi môl, co je w zôkrãżu transmisje. Sygnał nen òdbiérô [[zdrzélnik]] i przerôbiô gò na òbrôz i [[zwãk]]. Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z [[radio]]foniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë. == Òbaczë téż == * [[CSB TV]] * [[Rodnô Zemia (telewizyjny program)]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Telewizjô| ]] fmqtluda9vgb3ilb8gibrxxi6v6n066 0 10218 198794 173938 2026-05-14T15:58:22Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 198794 wikitext text/x-wiki '''Ùmòrzenié dłëgù''' – to je dobrowòlné anulowanié caloscë abò dzélu dłëgù w òbrëmieniach ùgòdë midzë wierzëcelã (pieniãżnikã) a dłëżnikiem (pòżëcznikiem). M. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] dzél lëdztwa miéwô dłëdżi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:02012R0555-20130701&from=PL EÙ 5.2.3.1] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Ekònomijô]] nnavkh7lph6ny85mo19u9gb152rgiey 0 10269 198711 195246 2026-05-14T12:19:39Z Iketsi 3254 * [[Telewizjô]] 198711 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Radio_Kaszëbë.png|mały|Radio Kaszëbë]] '''Radio Kaszëbë''' – priwatnô regionalnô radiowô rozsélnica, chtërnô bëła zapùszczenô 18 gòdnika 2004 rokù. Kòncesjonariuszã i załóżcą rozsélnicë je Stowôra „Pùckô Zemia”<ref>[https://archive.is/1sPYN Wykaz koncesji – Radiofonia naziemna]</ref>. Programa Radia Kaszëbë dochôdô do 800 tës. słëchińców na [[Pòmòrskô|Pòmòrzim]] (w [[Trzëgard]]ze, krézach: [[Pùcczi kréz|pùcczim]], [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim]], [[Kartësczi kréz|kartësczim]], [[Kòscérsczi kréz|kòscersczim]], [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczim]], niechtërnëch dzélach [[Chònicczi kréz|chònicczégò]], [[Gduńsczi kréz|gduńsczégò]], [[Starogardzczi kréz|starogardzczégò]] i [[Tczewsczi kréz|tczewsczégò krézu]])<ref>[http://www.krrit.gov.pl/KoncesjeSync/Mapy/168k2012-r/Mapa_168K2012R.pdf Kôrta w serwisu KRRiT]</ref><ref name="Pomerania">''10-lecé Radia Kaszëbë'', „Pomerania” 2014, nr 12, s. 30.</ref>. Dzél programù radio nadôwô w [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim jãzëkù]]. 60% całownotë programù zajimô mùzyka (w tim i kaszëbskô). Co gòdzënã radio nadôwô lokalné infòrmacje, jaczich mòże słëchac w programie „Klëka”<ref name="Pomerania"/>. Radia Kaszëbë mòżna słëchac na czãstotlëwòscach<ref>[https://web.archive.org/web/20160508090803/http://radiokaszebe.pl/1061-fm-to-nasza-kolejna-czestotliwosc/ 106,1 FM to czwarta częstotliwość Radia Kaszëbë]</ref>: * 98,9 FM (wejrowsczi pòwiôt, dzél pùcczégò pòwiatu i Trzëgardu); * 92,3 FM (kartësczi pòwiôt); * 90,1 FM (kòscersczi pòwiôt); * 106,1 FM (nordowé Kaszëbë); * 94,9 FM (lãbòrsczi pòwiôt). == Òbaczë téż == * [[Radio Kaszëbë]] * [[Telewizjô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] 4rfu6jcfjxm8t54d8pc4y39vzztzybd 198712 198711 2026-05-14T12:19:50Z Iketsi 3254 /* Òbaczë téż */ * [[Radio]] 198712 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Radio_Kaszëbë.png|mały|Radio Kaszëbë]] '''Radio Kaszëbë''' – priwatnô regionalnô radiowô rozsélnica, chtërnô bëła zapùszczenô 18 gòdnika 2004 rokù. Kòncesjonariuszã i załóżcą rozsélnicë je Stowôra „Pùckô Zemia”<ref>[https://archive.is/1sPYN Wykaz koncesji – Radiofonia naziemna]</ref>. Programa Radia Kaszëbë dochôdô do 800 tës. słëchińców na [[Pòmòrskô|Pòmòrzim]] (w [[Trzëgard]]ze, krézach: [[Pùcczi kréz|pùcczim]], [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczim]], [[Kartësczi kréz|kartësczim]], [[Kòscérsczi kréz|kòscersczim]], [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczim]], niechtërnëch dzélach [[Chònicczi kréz|chònicczégò]], [[Gduńsczi kréz|gduńsczégò]], [[Starogardzczi kréz|starogardzczégò]] i [[Tczewsczi kréz|tczewsczégò krézu]])<ref>[http://www.krrit.gov.pl/KoncesjeSync/Mapy/168k2012-r/Mapa_168K2012R.pdf Kôrta w serwisu KRRiT]</ref><ref name="Pomerania">''10-lecé Radia Kaszëbë'', „Pomerania” 2014, nr 12, s. 30.</ref>. Dzél programù radio nadôwô w [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim jãzëkù]]. 60% całownotë programù zajimô mùzyka (w tim i kaszëbskô). Co gòdzënã radio nadôwô lokalné infòrmacje, jaczich mòże słëchac w programie „Klëka”<ref name="Pomerania"/>. Radia Kaszëbë mòżna słëchac na czãstotlëwòscach<ref>[https://web.archive.org/web/20160508090803/http://radiokaszebe.pl/1061-fm-to-nasza-kolejna-czestotliwosc/ 106,1 FM to czwarta częstotliwość Radia Kaszëbë]</ref>: * 98,9 FM (wejrowsczi pòwiôt, dzél pùcczégò pòwiatu i Trzëgardu); * 92,3 FM (kartësczi pòwiôt); * 90,1 FM (kòscersczi pòwiôt); * 106,1 FM (nordowé Kaszëbë); * 94,9 FM (lãbòrsczi pòwiôt). == Òbaczë téż == * [[Radio]] * [[Telewizjô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] r5gt77npzi44aybnld4aidv95gnjj9l 0 10366 198762 191694 2026-05-14T15:43:35Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198762 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Берёзовый сок- правила сбора целебного напитка. Проверено на себе.webm|mały|Ò biôłorusczim skòwëczkù]] '''Skòwëczk''' – to je sok, chtëren na [[zymk]]ù mòże zbiérac z np. [[Bardówkòwatô brzózka|bardówkòwati brzózczi]]. [[Kaszëbi]] gôdelë, że piją gò pasterze. == Lëteratura == * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 58 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://prawdaxlxpl.wordpress.com/2012/03/01/oskola-czyli-sok-z-brzozy-wlasciwosci-i-dzialanie/ ''Oskoła czyli sok z brzozy ...''] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Brzózkòwaté]] qzk8ecgkzm3pdlgxd2cihxogq9ta49a 0 10376 198683 172871 2026-05-14T12:01:55Z Iketsi 3254 {{Commons}} 198683 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Henbane2.jpg|mały|Czôrnô kadzelnica]] '''Czôrnô kadzelnica''' (''Hyoscyamus niger'' L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë lilkòwatëch (''Solanaceae'' L.). Òna je trëjącô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.erowid.org/plants/henbane/henbane.shtml] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] llu1d4e5px9r2016775g0jrgpi0dyfp 198684 198683 2026-05-14T12:02:14Z Iketsi 3254 -[] 198684 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Henbane2.jpg|mały|Czôrnô kadzelnica]] '''Czôrnô kadzelnica''' (''Hyoscyamus niger'' L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë lilkòwatëch (''Solanaceae'' L.). Òna je trëjącô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.erowid.org/plants/henbane/henbane.shtml {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] q1f45srs78yowbkq8ph2ep0wply4g9y 0 10400 198686 189169 2026-05-14T12:05:02Z Iketsi 3254 == Òbaczë téż == * [[Bernat Sëchta]] 198686 wikitext text/x-wiki '''''Hanka sę żeni''''' – to je titel znónégò dokôzu òbëczajnégò ks. doktora [[Bernard Zëchta|Bernata Zëchtë]]. To je jegò wôżny dokôz, chtëren zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë. ''Hanka sę żeni : wesele kaszubskie : w pięciu aktach z muzyką i śpiewem'' - Wejherowo : skład główny, Dom Książ̨ki Polskiej w Warszawie - w stôrim pisënkù ùkôzało sã w 1937 rokù. Tu je m.jin. napisóńé: "Do smiercë nie zabôczta, że wa jesta [[Kaszëbi]]! Nie wstidzta sã nigdë swego pòchòdzeniô, swich strón, starosjecczich strojów ji zwëkow, a ju nigdë, przenigdë nie wstidzta sã pò kaszëbskù gadac, chòcbë za to z waju smiôc sã ji weszczerzac miele." == Òbaczë téż == * [[Bernat Sëchta]] == Lëteratura == * F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991, s. 223, ISBN 3876904889. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160810222218/http://www.luzino.diecezja.gda.pl/index.php/2014-11-17-19-05-35/kibeho/63-sample-blog-post-3] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô lëteratura]] q2osqtpt3lkln77l8xejqpae28xww4l 0 10402 198681 189936 2026-05-14T12:01:21Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198681 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:BH LMC.png|mały|Czôrnô dzura]] '''Czôrnô dzura''' – je to twór [[grawitacjô|grawitacje]], chtërny pòdlegają cząstczi ò môłich i wiôldżich masach, a nawetka wid. Nôwiãkszé i nôjasniészé cała mògą bëc niewidoczné, bò przëcyganié jasny gwiôzdë ò ti sami gãstoscë co [[Zemia]] i strzédnicë 250 razë wiãkszi jak Słuńce nie pòzwòlëłobë żódnemù parmieniowi do naju dotrzec. Prãdkòsc ùcekaniégò dlô Zemi je 11,2 km/s, a zanôlégô òna òd wiôlgòscë i masë òbiektu, chtërny cało chce òpùscëc<ref name=":0">[https://books.google.pl/books?id=9S-hzg6-moYC&hl=pl Wald] 1984 ↓, s. 299–300.</ref>. Jak prãdkòsc ùcekaniégò przekrôczëłabë prãdkòsc widu, wid taczi gwiôzdë nie bëłbë w stanie do naju dotrzec. == Historiô == [[Òbrôzk:Supermassive black hole at the heart of NGC 5548.jpg|mały|]] Pòdług teòrie [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]], w mòcnym pòlu grawitacyjnym czas płënie wòlni jak w słabszim. W tim pòlu wszëtczé procesë ùlegają spòmalnieniu (dylatacjô czasu) z pùnktu widzeniô òbserwatora, a mòcné pòle grawitacyjné zmieniwô geòmetriczné własnoscë przestrzenië, cò òznôczô, że np. suma nórtów w trzënórce nie je rôwnô 180 gradóm. Czas i przestrzéń twòrzą zakrziwiającą sã czterowëmiôrową „Czasoprzestrzéń”. Sëłë grawitacje na pòwierzchni gwiôzdë sygają nieskùńczonëch wôrtnoscë, a czedë rozmiarë cała zbliżają sã do grawitacyjnégò parmienia, grawitacja zmiérzô do nieskùńczonoscë. W ti sytuacji ni mòźë bëc zrównoważonô przez skòńczoné cësnienié i cało nieùchronnie mùszi zapadnąc sã do wëstrzódka, co prowadzy do pòwstaniô czôrny dzurë. W ji òkòlim czas płënie corôz pòmalni. Materiô, z jaczi zbùdowónô je gwiôzda, pòdobnô do naszégò [[Słuńce|Słuńca]], pòdlégò dzałaniu dwóch procëmstawnëch sëłów: grawitacji, chtërnô chce scësnąc materiã do centralnégò pùnktu, i cësnieniégò gòrącégò gazu, próbùjącégò rozepchnąc gwiôzdã. [[Gwiôzda]] je stabilnô, czej te dwie sëłë sã równowôżą. Pòwierzchniô gòrący gwiôzdë wcyg emitëje energiã. Czej wëczerpie sã jądrowé paliwò, gwiôzda wiedno wëpromieniwùje energiã i stopniowò sã kùrczi. Jak masa gwiôzdë nie przewiższô masë Słuńca 1,2 razë, to kùrczenié kòńczi sã, jak ji parmień skùrczi sã do czile tesąców kilometrów. Taczé gwiôzdë naziwómë biôłima karłama. Mòżlëwé je parłãczenié czôrnich dzurów, pòlégającé na czołowim zderzeniu dwóch czôrnich dzurów i sparłączeniu sã w jedną. Pòwierzchniô horizontu pòwstałi w ten sposób czôrny dzurë je tedë wiãkszô jak łącznô pòwierzchniô horizontów zderzających sã dzurów. [[Òbrôzk:Artist’s impression of the black hole inside NGC 300 X-1 (ESO 1004a).jpg|mały|280x280px]] Czôrnô pòwinna ùdżënac przechôdającé w ji òkòlim słuńcowi parmienie. Czôrné durë mają taczé samé masë jak wiôldżé gwiôzdë, a różnią sã blós tim, że nie swiecą. W 1964 rokù dwaj radzecczi astrofizycë O. H. Gusejnow i [[Jakow Zeldowicz|J. Zeldowicz]] ^{[[:pl:Jakow Zeldowicz|(pl)]]} zaproponowelë pòszukiwanié czôrnëch dzurów w ùkładach pòdwójnëch gwiôzdów. Założëlë, że mògą jistniec układë, w chtërnëch jednym składnikã je normalnô gwiôzda, a drëdżim czôrnô dzura. Te dwa cała krążą wkół pòspólnégò strzódka masë, a że czôrnô dzura je niewidocznô, wëdôwô sã, że jasny składnik òbrôcô sã wkół niczegò. Jednak czãsto wëjasnienié je taczé, że drëgô gwiôzda swiécy, ale słabi jak na pierwszô i ji wid dżinie w promieniowaniu jasniészégò składnika. Czôrné dzurë nie są wieczné, bò mògą wëparowac w wynikù procesów kwantowich zachôdającëch w mòcnich pòlach grawitacyjnëch. W próżni przestrzéń je wëpëłnionô nienarodzonyma, wirtualnyma cząstkama i anticząstkama. Żlë nie je jima przekazywónô niżôdnô energia, nie mògą sã òne zamieniac w realné cząstczi. Pò skùrczenim sã naładowónégò elektricznie cała i pòwstaniu czôrny dzurë, elektriczné pòlé ùlégô taczémù wzmòcnieniu, że zaczinają pòwstawac pôrë elektron – pòzyton. Kreacjô pôrów przez [[elektriczné pòlé]]&nbsp;^{[[:pl:Pole elektryczne|(pl)]]} ^{[[:en:Electric field|(en)]]} je téż mòżlëwô bez ùdzélu czôrny dzurë. W taczim przëtrôfkù pòlé mùszi bëc równak wzmòcnioné. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * M. Demiański: ''Astrofizyka relatywistyczna''. Warszawa: 1978. * Robert M. Wald: ''General Relativity''. 1984. ISBN 978-0-226-87033-5. * Piero Madau i inni: Massive Black Holes as population III Remnants (ang.). arXiv, 2001.  == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/19980118051503/http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwp.html Schwarzschild Geometry] (ang.) * [http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/active/smblack.html Supermassive Black Holes] (ang.) * [http://www.personal.soton.ac.uk/dij/GR-Explorer/singularities/singtheorems.htm Singularity Theorems] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] 26995nvitwl21z6dx4286njpc597bsq 198682 198681 2026-05-14T12:01:42Z Iketsi 3254 -' ' 198682 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:BH LMC.png|mały|Czôrnô dzura]] '''Czôrnô dzura''' – je to twór [[grawitacjô|grawitacje]], chtërny pòdlegają cząstczi ò môłich i wiôldżich masach, a nawetka wid. Nôwiãkszé i nôjasniészé cała mògą bëc niewidoczné, bò przëcyganié jasny gwiôzdë ò ti sami gãstoscë co [[Zemia]] i strzédnicë 250 razë wiãkszi jak Słuńce nie pòzwòlëłobë żódnemù parmieniowi do naju dotrzec. Prãdkòsc ùcekaniégò dlô Zemi je 11,2 km/s, a zanôlégô òna òd wiôlgòscë i masë òbiektu, chtërny cało chce òpùscëc<ref name=":0">[https://books.google.pl/books?id=9S-hzg6-moYC&hl=pl Wald] 1984 ↓, s. 299–300.</ref>. Jak prãdkòsc ùcekaniégò przekrôczëłabë prãdkòsc widu, wid taczi gwiôzdë nie bëłbë w stanie do naju dotrzec. == Historiô == [[Òbrôzk:Supermassive black hole at the heart of NGC 5548.jpg|mały|]] Pòdług teòrie [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]], w mòcnym pòlu grawitacyjnym czas płënie wòlni jak w słabszim. W tim pòlu wszëtczé procesë ùlegają spòmalnieniu (dylatacjô czasu) z pùnktu widzeniô òbserwatora, a mòcné pòle grawitacyjné zmieniwô geòmetriczné własnoscë przestrzenië, cò òznôczô, że np. suma nórtów w trzënórce nie je rôwnô 180 gradóm. Czas i przestrzéń twòrzą zakrziwiającą sã czterowëmiôrową „Czasoprzestrzéń”. Sëłë grawitacje na pòwierzchni gwiôzdë sygają nieskùńczonëch wôrtnoscë, a czedë rozmiarë cała zbliżają sã do grawitacyjnégò parmienia, grawitacja zmiérzô do nieskùńczonoscë. W ti sytuacji ni mòźë bëc zrównoważonô przez skòńczoné cësnienié i cało nieùchronnie mùszi zapadnąc sã do wëstrzódka, co prowadzy do pòwstaniô czôrny dzurë. W ji òkòlim czas płënie corôz pòmalni. Materiô, z jaczi zbùdowónô je gwiôzda, pòdobnô do naszégò [[Słuńce|Słuńca]], pòdlégò dzałaniu dwóch procëmstawnëch sëłów: grawitacji, chtërnô chce scësnąc materiã do centralnégò pùnktu, i cësnieniégò gòrącégò gazu, próbùjącégò rozepchnąc gwiôzdã. [[Gwiôzda]] je stabilnô, czej te dwie sëłë sã równowôżą. Pòwierzchniô gòrący gwiôzdë wcyg emitëje energiã. Czej wëczerpie sã jądrowé paliwò, gwiôzda wiedno wëpromieniwùje energiã i stopniowò sã kùrczi. Jak masa gwiôzdë nie przewiższô masë Słuńca 1,2 razë, to kùrczenié kòńczi sã, jak ji parmień skùrczi sã do czile tesąców kilometrów. Taczé gwiôzdë naziwómë biôłima karłama. Mòżlëwé je parłãczenié czôrnich dzurów, pòlégającé na czołowim zderzeniu dwóch czôrnich dzurów i sparłączeniu sã w jedną. Pòwierzchniô horizontu pòwstałi w ten sposób czôrny dzurë je tedë wiãkszô jak łącznô pòwierzchniô horizontów zderzających sã dzurów. [[Òbrôzk:Artist’s impression of the black hole inside NGC 300 X-1 (ESO 1004a).jpg|mały|280x280px]] Czôrnô pòwinna ùdżënac przechôdającé w ji òkòlim słuńcowi parmienie. Czôrné durë mają taczé samé masë jak wiôldżé gwiôzdë, a różnią sã blós tim, że nie swiecą. W 1964 rokù dwaj radzecczi astrofizycë O. H. Gusejnow i [[Jakow Zeldowicz|J. Zeldowicz]] ^{[[:pl:Jakow Zeldowicz|(pl)]]} zaproponowelë pòszukiwanié czôrnëch dzurów w ùkładach pòdwójnëch gwiôzdów. Założëlë, że mògą jistniec układë, w chtërnëch jednym składnikã je normalnô gwiôzda, a drëdżim czôrnô dzura. Te dwa cała krążą wkół pòspólnégò strzódka masë, a że czôrnô dzura je niewidocznô, wëdôwô sã, że jasny składnik òbrôcô sã wkół niczegò. Jednak czãsto wëjasnienié je taczé, że drëgô gwiôzda swiécy, ale słabi jak na pierwszô i ji wid dżinie w promieniowaniu jasniészégò składnika. Czôrné dzurë nie są wieczné, bò mògą wëparowac w wynikù procesów kwantowich zachôdającëch w mòcnich pòlach grawitacyjnëch. W próżni przestrzéń je wëpëłnionô nienarodzonyma, wirtualnyma cząstkama i anticząstkama. Żlë nie je jima przekazywónô niżôdnô energia, nie mògą sã òne zamieniac w realné cząstczi. Pò skùrczenim sã naładowónégò elektricznie cała i pòwstaniu czôrny dzurë, elektriczné pòlé ùlégô taczémù wzmòcnieniu, że zaczinają pòwstawac pôrë elektron – pòzyton. Kreacjô pôrów przez [[elektriczné pòlé]]&nbsp;^{[[:pl:Pole elektryczne|(pl)]]} ^{[[:en:Electric field|(en)]]} je téż mòżlëwô bez ùdzélu czôrny dzurë. W taczim przëtrôfkù pòlé mùszi bëc równak wzmòcnioné. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * M. Demiański: ''Astrofizyka relatywistyczna''. Warszawa: 1978. * Robert M. Wald: ''General Relativity''. 1984. ISBN 978-0-226-87033-5. * Piero Madau i inni: Massive Black Holes as population III Remnants (ang.). arXiv, 2001.  == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/19980118051503/http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwp.html Schwarzschild Geometry] (ang.) * [http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/active/smblack.html Supermassive Black Holes] (ang.) * [http://www.personal.soton.ac.uk/dij/GR-Explorer/singularities/singtheorems.htm Singularity Theorems] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] 0enh921xbc14sjzywx0dpv6n6dhdurk 0 10403 198680 188749 2026-05-14T12:00:14Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198680 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Chandra-crab.jpg|mały]] '''Neùtronowô gwiôzda''' – pòwstaje w wënikù wëbùchù gwiôzdë tzw. supernowi w póznym stadium ewòlucji gwiôzdów. [[Gwiôzda]] ò mase wiãkszi jak 10 masów [[Słuńce|Słuńca]], wëtwôrzô ù kresu swòji ewòlucji żelôzny dërżéń wielkòscë Zemi, w chtërnym nie mògą ju zachôdac reakcje jądrowi syntezë. [[Elektron|Elektronë]] ^{[[:pl:Elektron|(pl)]]} pãdzą tedë z prãdkòscą równą bezlëcha [[Prãdkòsc widu|prãdkòscë widu]] ^{[[:pl:Prędkość światła|(pl)]]}. Cësnienié rozpãdzonëch elektronów równoważi grawitacyjną sëłã przëcyganiégò gãsti materie. Ale przë dostateczno wiôldżi energii elektronów (temperatura wënôszô tedë kòl 10 miliardów Kelwinów), parłãczą sã òne z protonama, twòrzącë neùtronë. Cësnienié maleje, grawitacyjné òddzałiwanié bierze górã i w niecałą sekùndã dërżéń sã zapôdô i zamiéniô w neùtronową gwiôzdã. Dzél wëzwòlony przi tim energii je przekôzóny materii òtaczający dërżéń, chtërna z prãdkòscą czilenôscë tesący kilometrów na sekùndã rozbiégô sã w kòsmiczny przestrzeni. Całé zjawiskò, widoczné z daleka jakno gwôłtowny rozbłisk, nosy pòzwã supernowi II tipù<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20160115044412/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/casa2011.html NASA'S Chandra Finds Superfluid in Neutron Star's Core (ang.). NASA, 2011-02-24. [dostęp 2011-02-24].]</ref>. == Fizyka == Gãstosc neùtronowi gwiôzdë przekrôczô 10¹² g/cm³ i w centrum je wiãkszô jak w atomòwim jądrze, a strzédnice neutronowych gwiôzdów są w grańcach òd 10 do 100 km. Jich masa mòże bëc nôwëżi kòl 2,8 raza wiãkszô òd masë Słuńca. Żlë cząstczi wëbùchù są masywniészé to pòwstôwô [[czôrnô dzura]]. Neùtronowi gwiôzdë są dlô nas òstatnim zdrzódłã jinfòrmacjëji ò nôbarżi skrajnym, a jesz dostãpnym òbserwacji stanie materii we [[Wszechswiat|Wszechswiece]]. Szacëje sã, że co tësãcznô gwiôzda w naszi Galaktice to neùtronowô gwiôzda<ref>[http://www.fuw.edu.pl/~ajduk/zjazd/haens.htm Paweł Haensel, ''Jądra atomowe we wnętrzu gwiazd neutronowych'', Centrum Astronomiczne PAN im. Mikołaja Kopernika, dostęp 2016-01-30]</ref>. [[Òbrôzk:PIA18848-PSRB1509-58-ChandraXRay-WiseIR-20141023.jpg|mały|250x250px]] W 2004 rokù ùczałi ùszacowelë parametrë neùtronowi gwiôzdë w ùkładze pòdwójnym EXO 0748-677. Strzédnica ti gwiôzdë mô kòl 23 km (plus minus 6km) a masa 1,8 Mas Słuńca (plus minus 0,5). Je to pierwszi tak dokładny szacënk paramétrów neùtronowi gwiôzdë<ref>Mòżna ò tim przëczëtac w nr. 11/2004 „Swiata Nôùczi”. </ref>. Òbczas twòrzeniô sã neùtronowi gwiôzdë, parmiéń maleje. Z zasadë zachòwaniô mòmentu pãdu wënikô, że nastãpùje tedë zwiãkszenié prãdkòscë wirowaniô gwiôzdë. Czas òbkrãceniô mòże wënaszac òd ùłamka sekùndë do pôra sekùndów. Òbkrãcenié pùlsarów twòrzi mòcné radiowé promieniowanié. Je to spòwòdowóné ruchã plazmë i zmianë magnetycznégò pòla, ale dokładnégò mòdelu pòwstôwaniô tëch impùlsów jesz nie znajemë. Neùtronowé gwiôzdë òkróm pùlsëjącégò radiowégò promieniowaniô emitëją téż pulsującé promieniowanié widzalné i rentgenowsczé. Te òkresë pùlsacji zdrzeszoné są z òkresã òbkrãceniô gwiôzdë, a mòdel emisje radiowégò promieniowaniô przëpòminô përznã blizã. Radiowé promieniowanié pùlsara je emitowóné jakno wiązka i jak na Zemi je òno òdbieróné, òznôczô to, że Zemia je w strëdzë tegò promieniowaniô. [[Òbrôzk:Vela Pulsar jet.jpg|mały|263x263px]] Nôbarżi znónym pùlsarã je pùlsar w Dôczëznie Kraba. W centrum ti dôczëzny znajdëje sã ùltragãstô neùtronowô gwiôzda, chërna krący sã 30 razy na sekùndã. Gwiôzda ta zwôlniającë wëdzélô energiã, chtërna òdpòwiôdô energii wësélóny bez Dôczëznã Kraba. Wëbùch supernowi, chtërën utworził tã dôczëznã i pùlsar, béł òdkrëti w 1054 rokù, co òdnotowùją liczné kroniczi. Niebò w nocë bëło jasné bez pôrã pòstãpnych dniów. == Czekawòstczi == Neùtronowi gwiôzdë mają baro wiôlgą gãstosc, chtërna przekrôczô 10¹² g/cm³. Żóden człowiek nigdë na neùtronową gwiôzdã nie dolécy. Chcemë sã jednak wëòbrażëc, że jednak człowiek na taką gwiôzdã dolecôł i stanął na ji pòwierzchni trzimającë w rãce łëżeczkã. Jakbë nabrôł na tã łëżeczkã materie neùtronowi gwiôzdë, to ta materia na łëżeczce wôżëłabë teli, co wszëtczé autółë na Zemi. == Bibliografijô == * Paweł Haensel: Jądra atomowe we wnętrzu gwiazd neutronowych. Centrum Astronomiczne PAN im. Mikołaja Kopernika. [dostęp 2013-04-18] * Kaaret; Prieskorn; in 't Zand; Brandt; et al. (2006). "Evidence for 1122 Hz X-Ray Burst Oscillations from the Neutron-Star X-Ray Transient XTE J1739-285". ''The Astrophysical Journal'' 657 (2): L97.arXiv:astro-ph/0611716. Bibcode:2007ApJ...657L..97K. doi:10.1086/513270 * J. M. Lattimer and M. Prakash, "Neutron Star Structure and the Equation of State"  == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [[arxiv:astro-ph/0409348|C.B. Jackson, J. Taruna, S.L. Pouliot, B.W. Ellison, D.D. Lee, J. Piekarewicz, Compact Objects for Everyone]]: A Real Experiment (eng) * [http://www.astro.umd.edu/~miller/nstar.html Introduction to neutron stars] (eng) {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astronomijô]] qorjcrzhl12u9z2qt7zkzs8fzcpgci9 0 10404 198679 185899 2026-05-14T11:59:20Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198679 wikitext text/x-wiki '''Kaszuby''' – to je wies w [[Lubelsczé wòjewództwò|lubelsczim wòjewództwie]]. To są Kuszaby z XIX stalata, ale ò tim môlu bëło pisóné ju 1484 rokù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.parafiaplonka.ns48.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=15 Kuszaby] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/952 Kuszaby] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò]] 04sax6fqxg0fg6oafhwodtbmozd9ve7 0 10411 198811 192038 2026-05-14T16:22:33Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Pòlitejizm]] 198811 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacëji}} [[Òbrôzk:Otricoli Zeus - 1889 drawing.jpg|mały|Zeùs]] '''Zeùs''' – abò '''Dzeùs''', bóg nieba, łiskawic i piorunów, nômłodszi sën [[Kronosa]] i [[Rei]], brat [[Pòsejdona]], [[Hadesa]], [[Hestii]], [[Demeter]] i [[Herë]]. Miôł wiele białek, co drażniło jégò żonã, Herã. Dlô Greków bëł głównym Bodziem, ùważano gò za jidealnégò władcã i nôpòtãżniejszégò  bogô. Jégò atributama władzë są piorën, chtërnym rzucôł w smiertelników. Je òpiekunem prôw, przëbëszë proszącëch ò pòmòc, pòsłów i heroldów. Swiãtym zwierzãciem Zeùsa  béł orzeł. == Historiô Zeùsa == Zeùs   ùrodzył  sã  jakò sën Kronosa i Rei. Kronos béł  królem tytanów,  chtëren  kôżdé dzëckò  pòłikôł,  żebë  ni òdebrało mù władzë. Tak przepòwiedzôła mù czedës  wëroczniô.  Zeùs béł jégò  szóstim  dzëckã,  a trzecym sënã. Rea ni  mògòłô sã  pògòdzic ze stratą kòlejnégò dzëcka òd razu pò narodzinach òstawiła gò na Krecie w grocie jidyjsczej. Tôm òpiekòwałô  są nim  [[Amaltea]] (wedle różnëch pòdań bëła to kòza, a innëch nimfa). Timczasã Rea dała mężulkowi kam òwiniãti w pielëszkã. Kronos mësląc, że pòłika swòje dzëckò spôł spòkòjno Pewnégò razã złamôł sã róg kòzë Amaltei, wtedë Zeùs pòbłogòsławił gò tak, że òd tamtégò czasã  z rogù dòstac mòżna bëło wszëtkò czégò sã chciałô - pòwstôł tak róg òbfitoscë. Zeùs béł chroniony przed òjcã, żebë ten ni  ùsłiszôł jégò smiechów i zabaw, dlôtégò kapłanié Rei wëkonywelë nad nim baro głosné tuńce wòjenné. Czej Zeùs dorósł wëdôł tytanom wòjnã. Rea pòdała swémù chłopòwi lékarstwò na wracanié, a òn zwracôł dojrzałëch bògów: Herã, Pòsejdona, Hestiã, Demeter oraz Hadesa. Òni dorôstôlë oni w żołądkù Kronosa, a ni mòglë zgdzinąc - bògòwie bëlë niesmiertelni. Czedë skònała kòza Amaltea. Zeùs z ji skórë zrobił sobie tarczã, znónô jakò Egidę. Braciô i sostrë pomogłë Zeùsowi wëgrac walkã z dwùnastoma tytanami  i wrzucëc ich do Tartaru lub ùkarac (Atlôs dzwigôł za karã  sklepienié  niebiesczé)  po dzesiãciu latach walk. Ni béł to jednak kùnc walk. Wtedë  nastała gigantomachia, w chtërne bògóm pòmagôł héros Herakles. Pò ucemiãga gigantów na zemã wstąpił Tyfon, chtëren  pò  bitwie Zeùs przëwalił wëspą Sycylią. Pò Kronosie władcą zostôł Zeùs. Pòsejdon zostôł bògã mórz i oceanów, a Hades bògã  ùmarłëch. == Przëdomczi Zeùsa == 1.Horkios - prawé, sprawiedlëwé 2.Ksenios - gòscinny 3.Herkejos - patrón òsad, czuwa nad prawã własnosce  i nierozerwalnoscią rodu lub gminë 4.Hellenios - bóstwo nôrodowé, chtërne  spaja różné, skłóconé ze sobą greccze szczepë == Związczi z białkoma i narodzoné dzecë == [[Òbrôzk:Zeus with Hera.jpg|mały|Zeùs z Herã]] {| class="MsoNormalTable" | '''Białkô''' | '''Dzecë''' |- | Alkmena | Herakles |- | Antiopa | Amfion, Zetos |- | Boetis | Aigipan |- | Danae | Perseusz |- | Demeter | Persefona |- | Dia | Peirithous |- | Dione | Afrodyta |- | Egina | Ajakos |- | Elara | Tytios |- | Elektra | Harmonia, Dardanos, Jazjon |- | Eùropa | Minos, Radamantys, Sarpedon |- | Eurymedousa | Myrmidon |- | Eurynome | Charyty, Asopos |- | Gaja | Agdistis |- | Himalia | Spartaios, Kronios, Kytos |- | Hera | Hefajstos, Ares, Hebe, Ejlejtyja, Enyo |- | Hybris | Pan |- | Io | Epafos |- | Kalliope | Kabirowie |- | Kallisto | Arkas |- | Kasjopeja | Atymnius |- | Karme | Britomarsis |- | Lamia | Achelois |- | Leda | Kastor, Polideukes, Helena |- | Leto | Apollo, Artemida |- | Maja | Hermes |- | Metyda | Atena |- | Mnemosyne | Muzy |- | Niobe | Argos |- | Otreis | Meliteus |- | Pandora II | Graekus |- | Persefona | Zagreus, Melinoe |- | Pluto | Tantal |- | Pyrrha | Hellen |- | Selene | Pandeja, Ersa, Nemea |- | Semele | Dionizos |- | Tajgete | Lakedajmon |- | Taleja | Palikowie |- | Temida | Mojry, Hory, Nymfai |- | Thyia | Magnes, Makedon |} == Główné mesca kùltu == 1. Olimpia – to je mesce rozgrëwania starożëtnëch igrzësk olimpijsczich na cześć Zeùsa. Znajduje sã tam téż swiątënia tégó bòga, terô w ruinach. W strzôdkù znajdowôł sã czedes 13-metrowi złoti pòsąg Zeùsa trzëmającégò w rãkù Nike. Zrobił gò Fidiôsz. 2. Atenë - swiątënia bëła w momencie ukończenia przez cesôrza Hadriana nôwiãkszą w Grecji, znajdowôł sã tam ògromny pòsąg Zeùsa, kòpia tégò z Òlimpii, óbecnie z bùdinków zachòwało sã 15 kòlumn. 3. Dodona - òsrodek kùltu Zeùsa i Dione, 4. Nemea - mesce rozgrëwania igrzysk nemejczich rok pò igrzyskach òlimpijczich, znajduje sã tam (òbecnie w ruinach) swiątënia Zeùsa Nemeios. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlitejizm]] 4su0lmrlicsuur5c13q02ik5jv8cpsb 0 10415 198702 193297 2026-05-14T12:15:45Z Iketsi 3254 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} 198702 wikitext text/x-wiki '''Rãcznô bala''' (zwëczajno pòl. szczipiorniôk, ang. handball) — zdrëszënowô wietew spòrtu (zdrëszënowô gra), graje sã w niã na całim swiece – jistno przez białczi, jak i przez chłopów – w chtërny biorą ùdzél dwa karna pò 7 miónkarzów kòżdô. Célã grë je wrzucenié – le za pòmòcą rãków – balë do brómczi procëmnika. [[Bala]] mòże bëc cëskónô, pòpichónô, łapanô, ùderzónô i zatrzimiwónô. Miónkarze, òkróm brómkôrzów, ni mają prawa zrobic wiãcy jak 3 kroczi z balą w rãkach, co wëmùszô bieganié z kòzłowanim i wiele pòdaniów. Brómkôrz wëchòdzącë z brómkòwégò pòla, stôwô sã zwëczajnym miónkôrzã i òbòwiązują gò tedë taczé samé prawa jak pòòstałëch miónkarzów. == Historiô == Zdrzódła rãczny balë mùszi szëkac w daleczi przeszłoscë. Grë taczé jak: urania w stôrożëtny Grecji, herpastum w stôrożëtnym Rzëmie czë fangballspiel w strzédnowiecznëch Miemcach, szlachòwałë za terôczasną rãczną balą. Są téż swiadectwa jistnieniô szlachùjącëch grów w strzédniowieczu: we Francji a téż westrzód grenlandzczich Inuitów. W XIX wiekù, bëłë téż wnetka taczé samé grë: haandbold w Danii, hazena w Czechach i na Słowacji, gandbol na Ùkrajinie, torball w Miemcach i lokalné wersje w Irlandii i Ùrugwaju. Terôczasnô rãcznô bala ùfòrmòwała sã pòd kùńc XIX wiekù w nordowi Eùropie, przede wszëtczim w Danii, Miemcach, Norwegii i Szwecji. Duńczik Holger Nielsen spisôł pierszé zasadë i regùłë terôczasny rãczny balë (håndbold) w 1898 rokù (òpùblikòwôł je w rokù 1906) – m.jin. 3 sekùndë na przetrzëmanié balë czë zakôz bieganiô z balą. Pòstãpny zbiér zasadów grë òstôł òpùblikòwóny 29 rujana 1917 rokù przez Maxa Heisera. Wedle niegò miała to bëc gra dlô białków, barżi dlô nich przëjaznô jak dopiérze pòwstała wnenczas "chłopskô" nożnô bala. Ną datã ùznôwô sã za narodzënë rãczny balë. W rokù 1919 zasadë grë òstałë rozszérzwioné przez Carla Schelenza, chtërny wprowadzył przepisë barżi czekawszé dlô chłopsczi discëplinë. Pierszi mecz midzëpaństwòwi béł rozegróny 13 séwnika 1925 rokù w Halle: Miemcë – Aùstriô 6:3. Òb czas òlimpijsczich jigrzësków w Amsterdamie w 1928 rokù, pòwstała pierszô Midzënôrodnô Federacjô Amatorsczi Rãczny Balë (IAHF). Pierszé mésterstwa swiata chłopsczich karnów 7- (tzw. duńskô wersja) i 11-òsobòwëch (tzw. miemieckô wersja) bëłë rozegróné w 1938 rokù w Miemcach. W òbadwùch kategòriach dobëlë gòspòdarze. Mésterstwa swiata białków rozgriwóné są równak òd 1957 rokù. Przez pôranôsce lat òba dwa fòrmë rãczny balë istniałë kòl sebie, równak gra z ùdzélã 11 miónkarzów pòmalinkù zanikała, a wersja rozgriwónô przez 7 miónkarzów stôwała sã corôz barżi pòpùlarnô. Òb czas Latnëch Òlimpijsczich Jigrzësków w Berlënie w 1936 rokù, na żëczba Adolfa Hitlera, przeprowadzono pierszi i jediny rôz miónczi rãczny balë na òdemkłim stadionie. Rozgriwóné òne bëłë bùtën, na bòjiszczu ò wëmiarach 90-100 x 55-65 metrów, nen ôrt rãczny balë nazéwôł sã Feldhandball. Òstatny mecz reprezentacji Miemców zgromadzył 100 tës. òbzérôczów, co je do dzys rekòrdã frekwencji na meczu rãczny balë. Òstatné mésterstwa w Feldhandballu òdbëłë sã w rokù 1976. W Pòlsce [[spòrt]] w wersji miemiecczi (11-òsobòwi) zaczął bëc gróny w 1917 w Szczipiornie (dzysészi dzelnicë Kalësza) przez òficerów I i III brigadë Legionów Pòlsczich internowónëch pò krizysu przësãgòwim, stądka tej pòchòdzy pòzwa szczipiorniôk (pòzwa ta je mni stosowónô do terôczasny, wersji 7-òsobòwi – jiné zasadë grë, bòjiszcze itp.). Wersja nôbarżi rozkòscérzonô gôdô, że legioniscë naùczëlë sã grac òd miemiecczich wachtôrzów – ale ni ma na nią dowòdów we wspòminkach, mòżna za to przeczëtac, że "leguny wykombinowali nową grę". Rãcznô bala pòkôzała sã na przełómanim XIX i XX w. w Miemcach i w Danii. Je mòżlëwé, że jaczis z legionistów pòdzérôł jã prawie tam. We wspòminkach pòjawia sã nôzwëskò majora Grzmòta-Skòtnicczégò, chtërny miôł zòrganizowac grã w Szczipiornie, ale téż kaprala Antoniégò Jarząbka. Gra rozkòscérzëła sã pòtemù westrzód żołnierzë Batalionu Pògrańcznégò, chtërny w 1918 r. dobëlë kòszarë w Szczipiornie i tam stacjonowalë[1]. Za rok narodzën rãczny balë w Pòlsce ùznôwô sã rok 1918. Reprezentantã pòlsczi rãczny balë je òd 1928 rokù Zrzesz Rãczny Balë w Pòlsce. W 1946 rokù pòwstało [[International Handball Federation (IHF)]], chtërna czerëje terôczasno rozwijã discëplinë. Rãcznô bala (7-òsobòwô) wrócyła nazôt do programù òb czas Òlimpijsczich Jigrzësków w [[Mònachium]] w 1972 rokù, białczi startëją na òlimpijsczich jigrzëskach òd 1976 rokù. == Òglowé zasadë grë == W grze biorą ùdzél dwie zdrëszënë pò 14 miónkarzów (7 na bòjiszczu i 7 rezerwòwëch). Miónkarze wëstãpiwùją na môlach: * brómkôrz * òbrotowi (kòło) * rozgriwający: lewé pół, prawé pół, westrzódk (przed òbrotowim) * skrzidłowi: lewé skrzidło, prawé skrzidło Célã grë je ùdostanié wiãkszi lëczbë brómków jak procëmstawnô zdrëszëna. Gòl je tedë, czej bala przeńdze brómkòwą lëniã całim òbwòdã i mdze bënë brómczi. Mecz dzeli sã na pòłowë pò 30 minut z 15-minutową przerwą. Bala mòże bëc cëskónô, pòpichónô, łapanô, ùderzanô, zatrzëmiwónô. Miónkarze mògą dotikac balã wszëtczima dzélama cała òkróm pòdudza i stóp. Jeżlë miónkôrz nie kòzłuje balë, mòże jã trzëmac le 3 sekùndë. Leno brómkôrz znajdëjący sã w brómkòwim pòlu (w òbrëmienim lënii 6 metrów) je zwòlniony z przestrzeganiô nëch zasad. Mecz zaczinô zdrëszëna, chtërna dobëła balã pò cësniãcym mònetą. Miónkôrz ti zdrëszënë wëkònëje pòdanié do partnera z karna, trzimającë jedną stopã na westrzódkòwi lënii bòjiszcza do chwilë, czej bala òpùscy jegò dłonie. Miónkarze òb czas pòczątkù i wznowieniô grë mùszą przebëwac na swòjich pòłowach bòjiszcza. [[Miónkôrz]] mający balã mòże ją pòdac, kòzłowac abò trzëmac nie dłëżi jaż 3 sekùndë. Ni mòże téż wëkònac wiãcy jak trzech kroków trzëmającë balã. Pò dobëcym brómczi przez jedną ze zdrëszënów, karno chtërne ją stracëło zaczinô zôs grã rzutã z westrzodka bòjiszcza. Czedë miónkôrz jednégò z karnów wëkònëje rzut do brómczi, mùszi ùwôżac bë nie przekroczëc lënii znajdëjący sã 6 metrów òd brómczi. Czej równak jã przekroczi, je rzut wòlny dlô procëmstawny zdrëszënë. W przëtrôfkù czej òbrońca naléze sã na swòjim pòlu brómkòwim òb czas òbronë, sãdzowie diktëją rzut karny. Je òn wëkònywóny z òdległoscë 7 metrów òd brómczi. Miónkôrz wëkònëjący rzut karny znajdëje sã sóm na sóm z brómkôrzã. * Bala skłôdô sã z gùmòwi dãtczi pòkrëti zszëtima szteczkama skórë abò synteticznégò twòrzëwa, chtërne ni mògą bëc błiszczącé i slësczé. Òbwód balë ùżëwóny przez chłopów: òd 58 do 60 cm, cãżkòsc: òd 425 do 475 g. Za to ù białków òbwód wënosy òd 54 do 56 cm, cãżkòsc òd 325 do 400 g. * Ruchna miónkarzów mùszą bëc jednégò ôrtu dlô wszëtczich nôleżników karna (nie tikô sã to brómkôrzów); strój skłôdô sã z bùksków i kòszulków, namalowónëma numrama; numrë na krziżach mùszałë bë miec nômni 20 cm, a z przódkù przënômni 10 cm; ni mòżna ùżëwac kasków ani masków òchronnëch, zakôzané je téż noszenié biżuterii i òkùlôrów w cwiardëch òprôwkach a téż jinëch przedmiotów co mògą przëniesc miónkôrzóm niebezpiek. * Bòjiszcze mô wëmiarë 40 na 20 metrów; dłëgszi bòk zwóny je bòczną lënią, a krótszi kùńcową lënią; dzél kùńcowi lënii znajdëjący sã midzë stołpkama brómczi nosy pòzwã brómkòwi lënii; wedle jedny z bòcznëch lëniów, pò 4,5 metra pò òbù stronach strzódkòwi lënii wëznôczonô je lënia zjinaczeniów; na bòjiszczu wëznôczoné są dwa brómkòwé pòla ògrańczoné czwiercòkrãgama ò parmiéniu 6 metrów, ze strzodkã w pónktach ùstawieniô stołpków brómczi, a téż lënią równoległą do kùńcowi lënii mdący w òdległoscë 6 metrów. W brómkòwim pòlu zdrëszënë mòże bëc leno ji [[brómkôrz]]; brómka mô 2 metrë wësokòscë i 3 szerokòscë. [[Òbrôzk:Boisko do piłki ręcznej.JPG|mały|Bòjiszcze do rãczny balë]] * Sãdzowie to dwùch bòjiszczowëch (sãdzowie òglowi), chtërny mają bôczënk na grã i rozstrzëgają wszëtczé jiwrë a téż stolikòwi: sãdza mierzący czas (òbchôdanié sã z tôflą wëników), sãdza sekretôrz (prowadzenié protokòłu). Przë sãdzowsczim stolikù mòże téż sedzec 1 abò wiãcy delegatów (òbserwatorów, kòmisarzów – pòzwa stanowiszcza zanôlégô òd bënowëch przepisów federacji prowadzący ne miónczi) Òbaczë téż: 2 minutë karë. == Wiekòwé kategòrie rozgriwków == [[Òbrôzk:Piłka Ręczna Reprezentacja Polski 2009.JPG|mały|Rãcznô bala]] Spòdlé rãczny balë dzecë mògą zacząc sã ùczëc ju w pierszi abò drëdżi klase spòdleczny szkòłë. W midzëszkòłowëëch miónkach a téż miónkach òrganizowónëch przez [[Òkrãgòwé Związczi Rãczny Balë]] mògą ju brac ùdzél dzecë z III i IV klasë spidleczny szkòłë. Wiekòwô kategòria wëznôczô górny limit wiekù miónkôrza. W kategòriach: * „młodzyka młodszégò” mògą brac ùdzél miónkôrze, chtërny mielë do 12 lat w mòmence rozpòczãcô miónków (Vklasa spòdleczny szkòłë) * „młodzyk” to kategoria wiekòwô dlô miónkôrzów do 14. rokù żëcégò (I abò II klasa gimnazjum) * „junior młodszi” to miónkôrze do 17. rokù żëcô (I klasa strzédny szkòłë) * „junior starszi” do 19 lat (III klasa strzédny szkòłë). Pò ùkòńczenim wiekù juniora starszégò miónkôrze stôwają sã seniorama, gdze nie òbòwiązywają ju ògrańczenia wiekòwé. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Szpòrt]] lxieljon1xuu45dznfw9zwwxp0d0ogx 198703 198702 2026-05-14T12:16:13Z Iketsi 3254 Òbrôzk 198703 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Handball 07.jpg|mały]] '''Rãcznô bala''' (zwëczajno pòl. szczipiorniôk, ang. handball) — zdrëszënowô wietew spòrtu (zdrëszënowô gra), graje sã w niã na całim swiece – jistno przez białczi, jak i przez chłopów – w chtërny biorą ùdzél dwa karna pò 7 miónkarzów kòżdô. Célã grë je wrzucenié – le za pòmòcą rãków – balë do brómczi procëmnika. [[Bala]] mòże bëc cëskónô, pòpichónô, łapanô, ùderzónô i zatrzimiwónô. Miónkarze, òkróm brómkôrzów, ni mają prawa zrobic wiãcy jak 3 kroczi z balą w rãkach, co wëmùszô bieganié z kòzłowanim i wiele pòdaniów. Brómkôrz wëchòdzącë z brómkòwégò pòla, stôwô sã zwëczajnym miónkôrzã i òbòwiązują gò tedë taczé samé prawa jak pòòstałëch miónkarzów. == Historiô == Zdrzódła rãczny balë mùszi szëkac w daleczi przeszłoscë. Grë taczé jak: urania w stôrożëtny Grecji, herpastum w stôrożëtnym Rzëmie czë fangballspiel w strzédnowiecznëch Miemcach, szlachòwałë za terôczasną rãczną balą. Są téż swiadectwa jistnieniô szlachùjącëch grów w strzédniowieczu: we Francji a téż westrzód grenlandzczich Inuitów. W XIX wiekù, bëłë téż wnetka taczé samé grë: haandbold w Danii, hazena w Czechach i na Słowacji, gandbol na Ùkrajinie, torball w Miemcach i lokalné wersje w Irlandii i Ùrugwaju. Terôczasnô rãcznô bala ùfòrmòwała sã pòd kùńc XIX wiekù w nordowi Eùropie, przede wszëtczim w Danii, Miemcach, Norwegii i Szwecji. Duńczik Holger Nielsen spisôł pierszé zasadë i regùłë terôczasny rãczny balë (håndbold) w 1898 rokù (òpùblikòwôł je w rokù 1906) – m.jin. 3 sekùndë na przetrzëmanié balë czë zakôz bieganiô z balą. Pòstãpny zbiér zasadów grë òstôł òpùblikòwóny 29 rujana 1917 rokù przez Maxa Heisera. Wedle niegò miała to bëc gra dlô białków, barżi dlô nich przëjaznô jak dopiérze pòwstała wnenczas "chłopskô" nożnô bala. Ną datã ùznôwô sã za narodzënë rãczny balë. W rokù 1919 zasadë grë òstałë rozszérzwioné przez Carla Schelenza, chtërny wprowadzył przepisë barżi czekawszé dlô chłopsczi discëplinë. Pierszi mecz midzëpaństwòwi béł rozegróny 13 séwnika 1925 rokù w Halle: Miemcë – Aùstriô 6:3. Òb czas òlimpijsczich jigrzësków w Amsterdamie w 1928 rokù, pòwstała pierszô Midzënôrodnô Federacjô Amatorsczi Rãczny Balë (IAHF). Pierszé mésterstwa swiata chłopsczich karnów 7- (tzw. duńskô wersja) i 11-òsobòwëch (tzw. miemieckô wersja) bëłë rozegróné w 1938 rokù w Miemcach. W òbadwùch kategòriach dobëlë gòspòdarze. Mésterstwa swiata białków rozgriwóné są równak òd 1957 rokù. Przez pôranôsce lat òba dwa fòrmë rãczny balë istniałë kòl sebie, równak gra z ùdzélã 11 miónkarzów pòmalinkù zanikała, a wersja rozgriwónô przez 7 miónkarzów stôwała sã corôz barżi pòpùlarnô. Òb czas Latnëch Òlimpijsczich Jigrzësków w Berlënie w 1936 rokù, na żëczba Adolfa Hitlera, przeprowadzono pierszi i jediny rôz miónczi rãczny balë na òdemkłim stadionie. Rozgriwóné òne bëłë bùtën, na bòjiszczu ò wëmiarach 90-100 x 55-65 metrów, nen ôrt rãczny balë nazéwôł sã Feldhandball. Òstatny mecz reprezentacji Miemców zgromadzył 100 tës. òbzérôczów, co je do dzys rekòrdã frekwencji na meczu rãczny balë. Òstatné mésterstwa w Feldhandballu òdbëłë sã w rokù 1976. W Pòlsce [[spòrt]] w wersji miemiecczi (11-òsobòwi) zaczął bëc gróny w 1917 w Szczipiornie (dzysészi dzelnicë Kalësza) przez òficerów I i III brigadë Legionów Pòlsczich internowónëch pò krizysu przësãgòwim, stądka tej pòchòdzy pòzwa szczipiorniôk (pòzwa ta je mni stosowónô do terôczasny, wersji 7-òsobòwi – jiné zasadë grë, bòjiszcze itp.). Wersja nôbarżi rozkòscérzonô gôdô, że legioniscë naùczëlë sã grac òd miemiecczich wachtôrzów – ale ni ma na nią dowòdów we wspòminkach, mòżna za to przeczëtac, że "leguny wykombinowali nową grę". Rãcznô bala pòkôzała sã na przełómanim XIX i XX w. w Miemcach i w Danii. Je mòżlëwé, że jaczis z legionistów pòdzérôł jã prawie tam. We wspòminkach pòjawia sã nôzwëskò majora Grzmòta-Skòtnicczégò, chtërny miôł zòrganizowac grã w Szczipiornie, ale téż kaprala Antoniégò Jarząbka. Gra rozkòscérzëła sã pòtemù westrzód żołnierzë Batalionu Pògrańcznégò, chtërny w 1918 r. dobëlë kòszarë w Szczipiornie i tam stacjonowalë[1]. Za rok narodzën rãczny balë w Pòlsce ùznôwô sã rok 1918. Reprezentantã pòlsczi rãczny balë je òd 1928 rokù Zrzesz Rãczny Balë w Pòlsce. W 1946 rokù pòwstało [[International Handball Federation (IHF)]], chtërna czerëje terôczasno rozwijã discëplinë. Rãcznô bala (7-òsobòwô) wrócyła nazôt do programù òb czas Òlimpijsczich Jigrzësków w [[Mònachium]] w 1972 rokù, białczi startëją na òlimpijsczich jigrzëskach òd 1976 rokù. == Òglowé zasadë grë == W grze biorą ùdzél dwie zdrëszënë pò 14 miónkarzów (7 na bòjiszczu i 7 rezerwòwëch). Miónkarze wëstãpiwùją na môlach: * brómkôrz * òbrotowi (kòło) * rozgriwający: lewé pół, prawé pół, westrzódk (przed òbrotowim) * skrzidłowi: lewé skrzidło, prawé skrzidło Célã grë je ùdostanié wiãkszi lëczbë brómków jak procëmstawnô zdrëszëna. Gòl je tedë, czej bala przeńdze brómkòwą lëniã całim òbwòdã i mdze bënë brómczi. Mecz dzeli sã na pòłowë pò 30 minut z 15-minutową przerwą. Bala mòże bëc cëskónô, pòpichónô, łapanô, ùderzanô, zatrzëmiwónô. Miónkarze mògą dotikac balã wszëtczima dzélama cała òkróm pòdudza i stóp. Jeżlë miónkôrz nie kòzłuje balë, mòże jã trzëmac le 3 sekùndë. Leno brómkôrz znajdëjący sã w brómkòwim pòlu (w òbrëmienim lënii 6 metrów) je zwòlniony z przestrzeganiô nëch zasad. Mecz zaczinô zdrëszëna, chtërna dobëła balã pò cësniãcym mònetą. Miónkôrz ti zdrëszënë wëkònëje pòdanié do partnera z karna, trzimającë jedną stopã na westrzódkòwi lënii bòjiszcza do chwilë, czej bala òpùscy jegò dłonie. Miónkarze òb czas pòczątkù i wznowieniô grë mùszą przebëwac na swòjich pòłowach bòjiszcza. [[Miónkôrz]] mający balã mòże ją pòdac, kòzłowac abò trzëmac nie dłëżi jaż 3 sekùndë. Ni mòże téż wëkònac wiãcy jak trzech kroków trzëmającë balã. Pò dobëcym brómczi przez jedną ze zdrëszënów, karno chtërne ją stracëło zaczinô zôs grã rzutã z westrzodka bòjiszcza. Czedë miónkôrz jednégò z karnów wëkònëje rzut do brómczi, mùszi ùwôżac bë nie przekroczëc lënii znajdëjący sã 6 metrów òd brómczi. Czej równak jã przekroczi, je rzut wòlny dlô procëmstawny zdrëszënë. W przëtrôfkù czej òbrońca naléze sã na swòjim pòlu brómkòwim òb czas òbronë, sãdzowie diktëją rzut karny. Je òn wëkònywóny z òdległoscë 7 metrów òd brómczi. Miónkôrz wëkònëjący rzut karny znajdëje sã sóm na sóm z brómkôrzã. * Bala skłôdô sã z gùmòwi dãtczi pòkrëti zszëtima szteczkama skórë abò synteticznégò twòrzëwa, chtërne ni mògą bëc błiszczącé i slësczé. Òbwód balë ùżëwóny przez chłopów: òd 58 do 60 cm, cãżkòsc: òd 425 do 475 g. Za to ù białków òbwód wënosy òd 54 do 56 cm, cãżkòsc òd 325 do 400 g. * Ruchna miónkarzów mùszą bëc jednégò ôrtu dlô wszëtczich nôleżników karna (nie tikô sã to brómkôrzów); strój skłôdô sã z bùksków i kòszulków, namalowónëma numrama; numrë na krziżach mùszałë bë miec nômni 20 cm, a z przódkù przënômni 10 cm; ni mòżna ùżëwac kasków ani masków òchronnëch, zakôzané je téż noszenié biżuterii i òkùlôrów w cwiardëch òprôwkach a téż jinëch przedmiotów co mògą przëniesc miónkôrzóm niebezpiek. * Bòjiszcze mô wëmiarë 40 na 20 metrów; dłëgszi bòk zwóny je bòczną lënią, a krótszi kùńcową lënią; dzél kùńcowi lënii znajdëjący sã midzë stołpkama brómczi nosy pòzwã brómkòwi lënii; wedle jedny z bòcznëch lëniów, pò 4,5 metra pò òbù stronach strzódkòwi lënii wëznôczonô je lënia zjinaczeniów; na bòjiszczu wëznôczoné są dwa brómkòwé pòla ògrańczoné czwiercòkrãgama ò parmiéniu 6 metrów, ze strzodkã w pónktach ùstawieniô stołpków brómczi, a téż lënią równoległą do kùńcowi lënii mdący w òdległoscë 6 metrów. W brómkòwim pòlu zdrëszënë mòże bëc leno ji [[brómkôrz]]; brómka mô 2 metrë wësokòscë i 3 szerokòscë. [[Òbrôzk:Boisko do piłki ręcznej.JPG|mały|Bòjiszcze do rãczny balë]] * Sãdzowie to dwùch bòjiszczowëch (sãdzowie òglowi), chtërny mają bôczënk na grã i rozstrzëgają wszëtczé jiwrë a téż stolikòwi: sãdza mierzący czas (òbchôdanié sã z tôflą wëników), sãdza sekretôrz (prowadzenié protokòłu). Przë sãdzowsczim stolikù mòże téż sedzec 1 abò wiãcy delegatów (òbserwatorów, kòmisarzów – pòzwa stanowiszcza zanôlégô òd bënowëch przepisów federacji prowadzący ne miónczi) Òbaczë téż: 2 minutë karë. == Wiekòwé kategòrie rozgriwków == [[Òbrôzk:Piłka Ręczna Reprezentacja Polski 2009.JPG|mały|Rãcznô bala]] Spòdlé rãczny balë dzecë mògą zacząc sã ùczëc ju w pierszi abò drëdżi klase spòdleczny szkòłë. W midzëszkòłowëëch miónkach a téż miónkach òrganizowónëch przez [[Òkrãgòwé Związczi Rãczny Balë]] mògą ju brac ùdzél dzecë z III i IV klasë spidleczny szkòłë. Wiekòwô kategòria wëznôczô górny limit wiekù miónkôrza. W kategòriach: * „młodzyka młodszégò” mògą brac ùdzél miónkôrze, chtërny mielë do 12 lat w mòmence rozpòczãcô miónków (Vklasa spòdleczny szkòłë) * „młodzyk” to kategoria wiekòwô dlô miónkôrzów do 14. rokù żëcégò (I abò II klasa gimnazjum) * „junior młodszi” to miónkôrze do 17. rokù żëcô (I klasa strzédny szkòłë) * „junior starszi” do 19 lat (III klasa strzédny szkòłë). Pò ùkòńczenim wiekù juniora starszégò miónkôrze stôwają sã seniorama, gdze nie òbòwiązywają ju ògrańczenia wiekòwé. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Szpòrt]] n65bphplrp8r9c0we5gk0kl4j6fb70i 0 10435 198893 187248 2026-05-14T18:20:18Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198893 wikitext text/x-wiki ‎{{Do werifikacëji}} '''Mòdlëtwa''' – czinnosc kùltowô, wystãpującô w wielu religijach. Pòlegô na sczerowaniu swòjich mësli do istotë abò istot, mògącëch bëc abò bãdącëch przedmiotem kùltu ([[Bóg|bògòwie]], [[Swiãti|swiãté]], [[Janiół|janiołë]]). [[Òbrôzk:Zukowo Kosciol Norbertanek 032.jpg|mały|Dzel wôłtôrza w pòklôsztornym kòscele w [[Żukòwò|Żukòwie]]]] [[Òbrôzk:Tadeusz_Ajdukiewicz_Modlitwa_na_pustyni.jpg|Mòdlëtwa na pùstini|mały]] [[Òbrôzk:Ramsowo, kościół, modlitwa.jpg|Mòdlëtwa w kòscele|mały]] == Charakteristika mòdlëtwë == Mòdlëtwa je czinnoscią kùltową, charakteristiczną dlô wiele religijów, pòlegającą na wëznôwanié do bóstwa. Pòchòdzącô z praktik magicznëch i pòczątkòwò miała fòrmã zôklãcia, chtërne wedle wiérzeń pòsiadało mòc òddziałiwaniégò na rzeczëwistosc za pòmòcą słów. Za skùteczny dzél zaklãcia-mòdlëtwë ùchòdzëłò wëmawianié miona wzëwanégò bóstwa. Pòtemù pòwstałë jinszi ôrtë mòdlëtwë (np. dziãkczënné). Dzysô nôczãsczi mòdlëtwa łączy w sobie wszelejaczi cechë wezwanégò: prosbã, podziãkòwanié, hołd itd. == Mòdlëtwa w pòszczególnych religijach == [[Òbrôzk:Nicolaus Haberschrack - Prayer in Gethsemane - MNK I-595 (432952).jpg|Mòdlëtwa w Ògrójcu|mały]] Aktë mòdlëtewne są pòwszechné we wszëtczich religijach. Chòc mòdlëtwa mòże przëjmòwac fòrmã personowé gôdczi z istotą bòską, to w wiele religjiach ùształtowôł sã pewien kanón mòdlëtw, chtërnëch spisënk je dokładné òpisónô i przekazywónô w taczé fòrmie wëznôwcóm. W chrzescëjaństwie mòdlëtwa je kôrbiónką z Bògiem personowim, przez zwróceni sã do niégò w prosbie, dzãkòwnoce czë adoracëje. Chrzescëjónie ùczą sã mòdlëtwë ód proroków, swiãtëch, a przede wszëtczim òd Jezusa, chtërne wg Ewanielie za żëcé wiele razy zwrôcôł sã do Bòga i przekazywôł słowa mòdlëtwë swòjim ùcznióm. Mòdlëtwa je rozmòwą duchòwą, w chtërné chrzescëjónie mòdlą sã téż ( w kòscele rzymskòkatolëcczim) do swiãtëch ò wstawiennictwò ù Bòga. == Definicjô mòdlëtwë == * [[Swiãtô Teresa]] z Lisieux: Mòdlëtwa je dlô mnie wznieseniém serca, prostim spòjrzenim kù Niebù, òkrzëkiem wdziãcznoscë i miłotë zarówno w cierpieni, jak i rôdoscë. * [[Swiãti Jan Damasceńsczi]]: "Mòdlëtwa je wzniesieniém dëszë do Bòga abò prosbą sczerowóną do Niegò ò stosowné dobra. *Chto sã nie mòdli, òtrzimuje mało łask. Mòdlëtwa uspòsabia rozum i wòlã, abë żëc bliskò Bòga. == W Pismie Swiãtim == W [[Pismo Swiãti|Pismie Swiãtim]] je wpisónëch baro wiele wëjimków, gdze lëdze zwrôcalë sã na mòdlëtwie do Bòga. Nôwôżnieszy dlô chrześcëjón je przikład Jezësa, chtëren sã nie mòdlił blós mòdlrtwama liturgicznyma Sënagòdzi; Ewanielie ùkazują nôm, jak wëpòwiadôł głośno swòją mòdlëtwã òsobistą, òd wzniosłégò błogòsławieństwa Òjca (Por. [[Ewanieliô Swiãtégò Mateùsza|Mt]] 11, 25-26) aż do trwodzi w Getsemani (Por. [[Ewanieliô Swiãtégò Marka|Mk]] 14, 36). == Ôrtë mòdlëtwë == Mòdlëtwa wespólnô Mòdlëtwa personowô Mòdlëtwa, w chtërné dzãkùjemë Mòdlëtwa, w chtërné przeprôszómë Mòdlëtwa, w chtërné proszimë ò wëbaczenié Mòdlëtwa, w chtërné tcëmë Bòga '''Rozważanie''' Meditacjô, zwónô téż rozważiwaniém czë rozmëslaniém, to ôrt mòdlëtwë pòlegający na czerowaniu do Bòga swòich mësli, zwrôcani sã do Niegò w cëszi, bez użëwóni wëùczonëch fòrmùł. Różańc cëkl mòdlëtw òdmôwianëch w òkresloné kòlejnoscë, nabòżeństwò, òdprawioné nôczãsci w rujanie, òbczas chtërnégò òdmôwiô sã wspólnie różańc. Je to sznur z pôcórkama, do rechòwaniô òdmawiónëch mòdlëtw. '''Mòdlëtwë gãbnë''' Nôbarzi znóné to: ''[[Òjcze nasz]]'', ''[[Zdrowas Mario]]'', ''[[Chwała Òjcu]]'', ''[[Pòd Twòjã òbronã]]'', ''Wierzã w Bòga Òjca]]'', ''[[Loretańskô lëtaniô]]'', ''[[Liturgiô gòdzënów]]'', ''[[Akt wiarë]]'', ''[[Janiół Pańsczi]]'', ''[[Kòrunka do Bòżégò Miłoserdza]]'', ''Mòdlëtwë do swiãtëch np. [[Swiãtô Katarzëna|do swiãté Katarzënë]]'', ''[[Różańc]]''. == Cechë dobré mòdlëtwë == Abë mòdlëtwa bëła skùtecznô i miłô Bògù, pòwinna zdaniem wielu swiãtëch spełniać pewné spodleczné cechë: * Pòwinna bëc czerowonô "w miono Jezësa". * Pòwinna bëc pełnô skrëchë. * Pòwinna bëc pełnô pòkòrë. * Pòwinna bëc pełnô szacënkù do Bòga. * Pòwinna bëc pełnô ufnoscë. * Pòwinna bëc nôbòżnô. == Bibliografijô == * Zarys dziejów religii, red. J. Keller, Warszawa 1986. ISBN 83-207-0849-4. * Św. Teresa od Dzieciątka Jezus, Rękopisy autobiograficzne, C 25 r. cyt. za: KKK, 2558 * Św. Jan Damasceński, De fide orthodoxa, 3, 24: PG 94, 1089 D. cyt. za: KKK, 2559 * KKK, 2701 * Józef Sebastian Pelczar, Życie duchowe czyli doskonałość chrześcijańska, tom 1. Wydawnictwo św. Stanisława BM, Kraków 2003. s. 82–98 * Jacques Philippe, Czas dla Boga. Wydawnictwo M, 1993. * http://adonai.pl/modlitwy/?id=209 * https://web.archive.org/web/20130819210041/http://bosi.org.pl/Modlitwa,13,0.html * http://adonai.pl/modlitwy/?id=208 * Jacques Gauthier * https://web.archive.org/web/20130511203819/http://dominikanie.pl/polecamy_x/polecamy/news_id,2734,gdzie_sie_modlic.html * Jacques Philippe, Czas dla Boga. Wydawnictwo M, 1993. s. 58 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religijô|Mòdlëtwë chrzescëjónsczé]] 6h69xbf2nphl4ffg5xzu4yebaf1ussc 198894 198893 2026-05-14T18:20:42Z Iketsi 3254 ' '→' ' 198894 wikitext text/x-wiki ‎{{Do werifikacëji}} '''Mòdlëtwa''' – czinnosc kùltowô, wystãpującô w wielu religijach. Pòlegô na sczerowaniu swòjich mësli do istotë abò istot, mògącëch bëc abò bãdącëch przedmiotem kùltu ([[Bóg|bògòwie]], [[Swiãti|swiãté]], [[Janiół|janiołë]]). [[Òbrôzk:Zukowo Kosciol Norbertanek 032.jpg|mały|Dzel wôłtôrza w pòklôsztornym kòscele w [[Żukòwò|Żukòwie]]]] [[Òbrôzk:Tadeusz_Ajdukiewicz_Modlitwa_na_pustyni.jpg|Mòdlëtwa na pùstini|mały]] [[Òbrôzk:Ramsowo, kościół, modlitwa.jpg|Mòdlëtwa w kòscele|mały]] == Charakteristika mòdlëtwë == Mòdlëtwa je czinnoscią kùltową, charakteristiczną dlô wiele religijów, pòlegającą na wëznôwanié do bóstwa. Pòchòdzącô z praktik magicznëch i pòczątkòwò miała fòrmã zôklãcia, chtërne wedle wiérzeń pòsiadało mòc òddziałiwaniégò na rzeczëwistosc za pòmòcą słów. Za skùteczny dzél zaklãcia-mòdlëtwë ùchòdzëłò wëmawianié miona wzëwanégò bóstwa. Pòtemù pòwstałë jinszi ôrtë mòdlëtwë (np. dziãkczënné). Dzysô nôczãsczi mòdlëtwa łączy w sobie wszelejaczi cechë wezwanégò: prosbã, podziãkòwanié, hołd itd. == Mòdlëtwa w pòszczególnych religijach == [[Òbrôzk:Nicolaus Haberschrack - Prayer in Gethsemane - MNK I-595 (432952).jpg|Mòdlëtwa w Ògrójcu|mały]] Aktë mòdlëtewne są pòwszechné we wszëtczich religijach. Chòc mòdlëtwa mòże przëjmòwac fòrmã personowé gôdczi z istotą bòską, to w wiele religjiach ùształtowôł sã pewien kanón mòdlëtw, chtërnëch spisënk je dokładné òpisónô i przekazywónô w taczé fòrmie wëznôwcóm. W chrzescëjaństwie mòdlëtwa je kôrbiónką z Bògiem personowim, przez zwróceni sã do niégò w prosbie, dzãkòwnoce czë adoracëje. Chrzescëjónie ùczą sã mòdlëtwë ód proroków, swiãtëch, a przede wszëtczim òd Jezusa, chtërne wg Ewanielie za żëcé wiele razy zwrôcôł sã do Bòga i przekazywôł słowa mòdlëtwë swòjim ùcznióm. Mòdlëtwa je rozmòwą duchòwą, w chtërné chrzescëjónie mòdlą sã téż ( w kòscele rzymskòkatolëcczim) do swiãtëch ò wstawiennictwò ù Bòga. == Definicjô mòdlëtwë == * [[Swiãtô Teresa]] z Lisieux: Mòdlëtwa je dlô mnie wznieseniém serca, prostim spòjrzenim kù Niebù, òkrzëkiem wdziãcznoscë i miłotë zarówno w cierpieni, jak i rôdoscë. * [[Swiãti Jan Damasceńsczi]]: "Mòdlëtwa je wzniesieniém dëszë do Bòga abò prosbą sczerowóną do Niegò ò stosowné dobra. *Chto sã nie mòdli, òtrzimuje mało łask. Mòdlëtwa uspòsabia rozum i wòlã, abë żëc bliskò Bòga. == W Pismie Swiãtim == W [[Pismo Swiãti|Pismie Swiãtim]] je wpisónëch baro wiele wëjimków, gdze lëdze zwrôcalë sã na mòdlëtwie do Bòga. Nôwôżnieszy dlô chrześcëjón je przikład Jezësa, chtëren sã nie mòdlił blós mòdlrtwama liturgicznyma Sënagòdzi; Ewanielie ùkazują nôm, jak wëpòwiadôł głośno swòją mòdlëtwã òsobistą, òd wzniosłégò błogòsławieństwa Òjca (Por. [[Ewanieliô Swiãtégò Mateùsza|Mt]] 11, 25-26) aż do trwodzi w Getsemani (Por. [[Ewanieliô Swiãtégò Marka|Mk]] 14, 36). == Ôrtë mòdlëtwë == Mòdlëtwa wespólnô Mòdlëtwa personowô Mòdlëtwa, w chtërné dzãkùjemë Mòdlëtwa, w chtërné przeprôszómë Mòdlëtwa, w chtërné proszimë ò wëbaczenié Mòdlëtwa, w chtërné tcëmë Bòga '''Rozważanie''' Meditacjô, zwónô téż rozważiwaniém czë rozmëslaniém, to ôrt mòdlëtwë pòlegający na czerowaniu do Bòga swòich mësli, zwrôcani sã do Niegò w cëszi, bez użëwóni wëùczonëch fòrmùł. Różańc cëkl mòdlëtw òdmôwianëch w òkresloné kòlejnoscë, nabòżeństwò, òdprawioné nôczãsci w rujanie, òbczas chtërnégò òdmôwiô sã wspólnie różańc. Je to sznur z pôcórkama, do rechòwaniô òdmawiónëch mòdlëtw. '''Mòdlëtwë gãbnë''' Nôbarzi znóné to: ''[[Òjcze nasz]]'', ''[[Zdrowas Mario]]'', ''[[Chwała Òjcu]]'', ''[[Pòd Twòjã òbronã]]'', ''Wierzã w Bòga Òjca]]'', ''[[Loretańskô lëtaniô]]'', ''[[Liturgiô gòdzënów]]'', ''[[Akt wiarë]]'', ''[[Janiół Pańsczi]]'', ''[[Kòrunka do Bòżégò Miłoserdza]]'', ''Mòdlëtwë do swiãtëch np. [[Swiãtô Katarzëna|do swiãté Katarzënë]]'', ''[[Różańc]]''. == Cechë dobré mòdlëtwë == Abë mòdlëtwa bëła skùtecznô i miłô Bògù, pòwinna zdaniem wielu swiãtëch spełniać pewné spodleczné cechë: * Pòwinna bëc czerowonô "w miono Jezësa". * Pòwinna bëc pełnô skrëchë. * Pòwinna bëc pełnô pòkòrë. * Pòwinna bëc pełnô szacënkù do Bòga. * Pòwinna bëc pełnô ufnoscë. * Pòwinna bëc nôbòżnô. == Bibliografijô == * Zarys dziejów religii, red. J. Keller, Warszawa 1986. ISBN 83-207-0849-4. * Św. Teresa od Dzieciątka Jezus, Rękopisy autobiograficzne, C 25 r. cyt. za: KKK, 2558 * Św. Jan Damasceński, De fide orthodoxa, 3, 24: PG 94, 1089 D. cyt. za: KKK, 2559 * KKK, 2701 * Józef Sebastian Pelczar, Życie duchowe czyli doskonałość chrześcijańska, tom 1. Wydawnictwo św. Stanisława BM, Kraków 2003. s. 82–98 * Jacques Philippe, Czas dla Boga. Wydawnictwo M, 1993. * http://adonai.pl/modlitwy/?id=209 * https://web.archive.org/web/20130819210041/http://bosi.org.pl/Modlitwa,13,0.html * http://adonai.pl/modlitwy/?id=208 * Jacques Gauthier * https://web.archive.org/web/20130511203819/http://dominikanie.pl/polecamy_x/polecamy/news_id,2734,gdzie_sie_modlic.html * Jacques Philippe, Czas dla Boga. Wydawnictwo M, 1993. s. 58 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religijô|Mòdlëtwë chrzescëjónsczé]] ovhpf30h4qmh2v9cz4tvr7o1gnnktj1 0 10438 198795 186944 2026-05-14T15:59:20Z Iketsi 3254 {{Commons}}*; {{Ùzémk artikla}}{{Kòntrola}} 198795 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Jericho cityscape from wall ruins.jpg|mały|Jerichò]] [[Òbrôzk:PikiWiki Israel 1539 The market of Jericho השוק ביריחו.jpg|mały|Jerichò - tôrg 1967 r.]] '''Jerichò''' – to je gard w dolëznie [[Jordan (rzéka)|Jordanu]]. Òn je wicy jak 1000 m niżi [[Jerozolëma|Jerozolëmë]], kòl 10 km na nordã òd Martwégò Mòrza. == Lëteratura == * Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na [[kaszëbsczi jãzëk]] ò [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora]].: Nowi Testameńt : ewanielie pò kaszëbskù / z greczi na kaszëbsczi jãzëk przeł. Adam Ryszard Sikora., Gduńsk : Polskapresse. Oddział Prasa Bałtycka, 2014, s. 188 ISBN 9788360203248 978-83-87258-39-9[http://alpha.bn.org.pl/search~S5*pol/?searchtype=i&searcharg=9788360203248&searchscope=5&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Szukaj&searchlimits=&searchorigarg=i8391280934] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20140809143020/http://www.jericho-city.org/etemplate.php?id=19] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Azëjô]] nj2bbtiflagwsoshk8np9u5s89k1uzv 0 10474 198885 188472 2026-05-14T18:15:12Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198885 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Władysław Łokietek.jpg|thumb]] '''Władysław'''<ref>Dôwnô fòrma brëkòwónegò przez ksãca miona to téż ''Włodzisław''. K. Jasiński, ''Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich'', Poznań – Wrocław 2001, s. 116.</ref> '''I Łokietek''' (1260<ref>O. Balzer, ''Genealogia Piastów'', Kraków 2005, s. 340. Podobnie K. Jasiński, ''op.cit.'', s. 117-118, choć skłania się on do datowania urodzin tylko na rok 1260, pomijając pierwsze 19 dni stycznia roku następnego.</ref> – 1333) – ksãca brzeskò – kùjawsczi, król [[Pòlskô|Pòlsczi]] w latach 1320 – 33. Béł sénã kaca kùjawsczégò Kadzmiérza i jegò trzecy białczi Eùfrozynë, córci kaca òpòlskò – racybòrsczégò. Pò tim, jad stôł sã dozdrzelałi Łoczetk razã z bratã Kadzmiérzã òbjął rządë na Kùjawach i [[Zemia|zemi]] łãczicczi, a pò smiercy Leszka Czôrnégò (jegò brata) przejął téż zemiã sieradzką (1288r.). == Nabitczi teritorialné == W gromicznikù 1289 r razã z Bòlesławã II płocczim i bratã Kadzmiérzã dobéł na Henrikù IV Probùsã (ksiqca wrocławsczim) pòd Sewirzém i na pół rokù zajął Karków. Òstôł stąd jednak wëgnóny przez Henrika IV, chërnëmùmieszkańcowie miasta sprzijalë barżi. Łoczek ùtrzimôł jednak zemiã sandomierskã i pòzëskôł sobie pòpiarcé tamtészégò możnowładztwa i mieszczaństwa. Zawôrł téż pòrozumienié z królã Wągrów Andrzejã III, chtërny òżenił sã z bratanicą Łoczetka. Sojusz ten ókôzôł sã dlô Łoczetka barô wôżny, bò w 1291 r. do Môłopòlsczi wkroczëłë wòjska czesczé Wacława II (Andrzéj III przësłôł tedë wòjska). Czedë Wacłôw II ùmòcnił sã w [[Krakòwò|Krakòwie]] i zëskôł pòpiarcé môłopòlsczégò ,możnowładztwa i duchowieństwa, wëpôrł Łoczetka z Sandomierza, a dali zmusił gò do zrzeczeniô sã roszczeniów dlô Môłopòlsczi i złożenia hołdu lennégò. W 1293 r. w Kaliszu Przemisł II (kaca wiôlgòpòlsczi), Władisłôw Łoczetk i jegò brat Kadzmiérz zawarlë razã z arcybiskùpã gnieznieńsczim Jakùbã Swinką tajny układ procem Wacławòwi II. Òstôł òn przëpieczãtowóny zdënkã Łoczetka z Jadwigą (córką Bòlesława Pòbòżnégò kalësczégò, półostrą Przemisła II. Nie wiadomò, jaczé pòstanowienia zawierôł ten ùkłôd, ale prôwdobòdobnie dzãka niemù doszło do kòronacjë Przemisła II (1295r.), chtërna nie widzała sã branderbùrczikóm – z jich inspiracjë w gromniczniku 1296 r. Przemisł II òstôł zamordowany. Tedë Łoczetk wëstąpił ò spôdk pò Przemislu II, ale to samò uczynił téż Henrik Głogòwsczi. W kùńcu òbaji zdecydowelë sã pòdzelëc spôdkã. Łoczietkòwi przëpadło ksãstwò kalisczé i strzódkòwô czãsc Wiôlgòpòlsczi z Gnieznã i Pòznaniã. W tim samim rokù zajął téż Pòmòrzé Pòrénkòwé, co znacząco wzmocniło jegò pòzycjã. Jegò nieùdolnô pòlitika bënowô w Wiôlgòpòlsce sprawiła, że tamtészé mòżnowładztwò zôs poparło Henrika głogòwsczégò, chtërny cesził sã sympatią dëchùwieństwa. Bezmòcny Łoczetk, na chtërnégò biskùp pòznańsczi Andrzéj Zaremba rzucył w 1298r. klątwã, chcôł Retowa swòją pòzycjã i zawôrł układ z Wacławã II. Òdstąpił mù swòje prawa do Môłopòlsczi i zemi sandomiersczi, co doprowadzëło do bùntu rycerstwa procem Łoczetkòwi. Kòrzistającë z òkazjë Wacłôw II zajął Wiôlgòòlskã i w 1300 r. kòronowół sã na króla [[Pòlskô|Pòlsczi]]. Łoczetk wëjachôł z kraju, ale òstawił na Kùjawach białkã, córkã i dwóch sënów, chtërnëma opiekował sã mieszczanin Gerka. Timczasã Łoczetk ùdôł sã do [[Rzim|Rzimù]], gdze zabiegôł ò protekcjã papieża Bònifacégò VIII niechętno nastawionégò do cesarza i pòpierającégò gò Wacłôwa II. Pózni Łoczetk wëjachôł na [[Madżarskô|Wãgrë]], gdze związôł sã z Andegawenama walczącyma procem Wacławòwi II ò kòrónã. Czej Andegawenowie (Karól Robert) dobéł w ti rozgrywce, udzielił Łoczetkòwi pòmòcë i w 1305 r. kaca wrócył do kraju. Òpanowôł zemiã sandomierską, a pò śmierć Wacława III zniechãconé do czeszczich rządów mòżnowładztwò môłopòlsczé poparło Łoczetka, chtërny ju rëchli zdobił Wawel. Pòdobno zachowek sã mieszkeńce [[Kùjawë|Kùjawów]], zemi łãczicczi i seradzczi a téż Pòmòrzégò Gdùńsczégò. Skòmplikòwała sã sytuacja w Wiôlgòpòlsce, gdze Łoczetk mus ził rëwalizowac ò wpłiwë z Henrikã głogòwsczim. Czedë Łoczetk walcził na Pòmòrzu procëm Swiãcom (mòżnowładcóm związanym z Branderbùrczikama), niemieccy mieszczaństwò Krakòwa pòd wòdzą wójta Alberta i biskùpa Jana Mùskatë rozpòczãło bùnt (1311-12 r.). Arcybiskùp gnieznieńsczi Jakùb Swinka (pòpierający Łoczetka)) wëtocził tedë Mùskace proces kanoniczny i zwiesył gò w czinoscach. Czedë Łoczetkwalcził w Môłopòlsce, Branderbùrczicë zaatakòwelë [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòmòrzé Gdùńsczé]]. Łoczetk, nie mògącë sóm interweniowac, zwrócił sã ò pòmòc do Krziżôków. Òni pòpiarlë Branderbùrczików, ale sami zagarnął te zemie. Łoczetk próbował pertraktowac, ale bezskùteczno. Pòza władanim Łoczetka òstôwała dali Wiôlgòpòlska, gdze nieùdolné rządë sprawòwało piãc sënów Henrika głogòwsczégò. Doszło tam do bùntu ricerstwa, chtërny wëbrało władcą Łoczetka, a Jakùb Swinka zagrozył młodim Głogòwczikóm. W 1314r. Łoczetk przëjachôł do Wiôlgòpòlsczi, pòkònôł bùnt mieszczanów pòznańsczich (na czele z wójtã Przemkã) i òbjął rządë nad tą dzelnicą. == Kòrónacja na króla Pòlsczi == 20 I 1320 r. Arcybiskùp gnieznieńsczi Janisłôw kòrónowôł Łoczetka na króla Pòlsczi (nowima insigniama, bò stôré wëwiózł Wacłôw III) – bëło to ùwieńczenié dzeła zjednoczenia państwa pòlsczégò. Pòza państwã òstalë jednak Szląsk i Mazowszé a téż Pòmòrzé. W latach 1329 – 1331 Łoczetk tracy na rzecz Krziżôków zemiã dibrzińską i Kùjawë. Łoczetk ùmarł 2 strëmiannika 1333 rokù na Wawelu, gdze òstôwô ôòchòwóny. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * H. Samsonowicz, Historia Polski do 1795 roku * Baszkiewicz J., Polska czasów Łokietka, Warszawa 1968. * Długopolski E., Władysław Łokietek na tle swoich czasów, [[Wrocław]] 1951. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Włodarze Pòlsczi]] ehiogc9f3xgbpm8eotq5i8q1ivnya6s 198886 198885 2026-05-14T18:15:26Z Iketsi 3254 -' ' 198886 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Władysław Łokietek.jpg|thumb]] '''Władysław'''<ref>Dôwnô fòrma brëkòwónegò przez ksãca miona to téż ''Włodzisław''. K. Jasiński, ''Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich'', Poznań – Wrocław 2001, s. 116.</ref> '''I Łokietek''' (1260<ref>O. Balzer, ''Genealogia Piastów'', Kraków 2005, s. 340. Podobnie K. Jasiński, ''op.cit.'', s. 117-118, choć skłania się on do datowania urodzin tylko na rok 1260, pomijając pierwsze 19 dni stycznia roku następnego.</ref> – 1333) – ksãca brzeskò – kùjawsczi, król [[Pòlskô|Pòlsczi]] w latach 1320 – 33. Béł sénã kaca kùjawsczégò Kadzmiérza i jegò trzecy białczi Eùfrozynë, córci kaca òpòlskò – racybòrsczégò. Pò tim, jad stôł sã dozdrzelałi Łoczetk razã z bratã Kadzmiérzã òbjął rządë na Kùjawach i [[Zemia|zemi]] łãczicczi, a pò smiercy Leszka Czôrnégò (jegò brata) przejął téż zemiã sieradzką (1288r.). == Nabitczi teritorialné == W gromicznikù 1289 r razã z Bòlesławã II płocczim i bratã Kadzmiérzã dobéł na Henrikù IV Probùsã (ksiqca wrocławsczim) pòd Sewirzém i na pół rokù zajął Karków. Òstôł stąd jednak wëgnóny przez Henrika IV, chërnëmùmieszkańcowie miasta sprzijalë barżi. Łoczek ùtrzimôł jednak zemiã sandomierskã i pòzëskôł sobie pòpiarcé tamtészégò możnowładztwa i mieszczaństwa. Zawôrł téż pòrozumienié z królã Wągrów Andrzejã III, chtërny òżenił sã z bratanicą Łoczetka. Sojusz ten ókôzôł sã dlô Łoczetka barô wôżny, bò w 1291 r. do Môłopòlsczi wkroczëłë wòjska czesczé Wacława II (Andrzéj III przësłôł tedë wòjska). Czedë Wacłôw II ùmòcnił sã w [[Krakòwò|Krakòwie]] i zëskôł pòpiarcé môłopòlsczégò ,możnowładztwa i duchowieństwa, wëpôrł Łoczetka z Sandomierza, a dali zmusił gò do zrzeczeniô sã roszczeniów dlô Môłopòlsczi i złożenia hołdu lennégò. W 1293 r. w Kaliszu Przemisł II (kaca wiôlgòpòlsczi), Władisłôw Łoczetk i jegò brat Kadzmiérz zawarlë razã z arcybiskùpã gnieznieńsczim Jakùbã Swinką tajny układ procem Wacławòwi II. Òstôł òn przëpieczãtowóny zdënkã Łoczetka z Jadwigą (córką Bòlesława Pòbòżnégò kalësczégò, półostrą Przemisła II. Nie wiadomò, jaczé pòstanowienia zawierôł ten ùkłôd, ale prôwdobòdobnie dzãka niemù doszło do kòronacjë Przemisła II (1295r.), chtërna nie widzała sã branderbùrczikóm – z jich inspiracjë w gromniczniku 1296 r. Przemisł II òstôł zamordowany. Tedë Łoczetk wëstąpił ò spôdk pò Przemislu II, ale to samò uczynił téż Henrik Głogòwsczi. W kùńcu òbaji zdecydowelë sã pòdzelëc spôdkã. Łoczietkòwi przëpadło ksãstwò kalisczé i strzódkòwô czãsc Wiôlgòpòlsczi z Gnieznã i Pòznaniã. W tim samim rokù zajął téż Pòmòrzé Pòrénkòwé, co znacząco wzmocniło jegò pòzycjã. Jegò nieùdolnô pòlitika bënowô w Wiôlgòpòlsce sprawiła, że tamtészé mòżnowładztwò zôs poparło Henrika głogòwsczégò, chtërny cesził sã sympatią dëchùwieństwa. Bezmòcny Łoczetk, na chtërnégò biskùp pòznańsczi Andrzéj Zaremba rzucył w 1298r. klątwã, chcôł Retowa swòją pòzycjã i zawôrł układ z Wacławã II. Òdstąpił mù swòje prawa do Môłopòlsczi i zemi sandomiersczi, co doprowadzëło do bùntu rycerstwa procem Łoczetkòwi. Kòrzistającë z òkazjë Wacłôw II zajął Wiôlgòòlskã i w 1300 r. kòronowół sã na króla [[Pòlskô|Pòlsczi]]. Łoczetk wëjachôł z kraju, ale òstawił na Kùjawach białkã, córkã i dwóch sënów, chtërnëma opiekował sã mieszczanin Gerka. Timczasã Łoczetk ùdôł sã do [[Rzim|Rzimù]], gdze zabiegôł ò protekcjã papieża Bònifacégò VIII niechętno nastawionégò do cesarza i pòpierającégò gò Wacłôwa II. Pózni Łoczetk wëjachôł na [[Madżarskô|Wãgrë]], gdze związôł sã z Andegawenama walczącyma procem Wacławòwi II ò kòrónã. Czej Andegawenowie (Karól Robert) dobéł w ti rozgrywce, udzielił Łoczetkòwi pòmòcë i w 1305 r. kaca wrócył do kraju. Òpanowôł zemiã sandomierską, a pò śmierć Wacława III zniechãconé do czeszczich rządów mòżnowładztwò môłopòlsczé poparło Łoczetka, chtërny ju rëchli zdobił Wawel. Pòdobno zachowek sã mieszkeńce [[Kùjawë|Kùjawów]], zemi łãczicczi i seradzczi a téż Pòmòrzégò Gdùńsczégò. Skòmplikòwała sã sytuacja w Wiôlgòpòlsce, gdze Łoczetk mus ził rëwalizowac ò wpłiwë z Henrikã głogòwsczim. Czedë Łoczetk walcził na Pòmòrzu procëm Swiãcom (mòżnowładcóm związanym z Branderbùrczikama), niemieccy mieszczaństwò Krakòwa pòd wòdzą wójta Alberta i biskùpa Jana Mùskatë rozpòczãło bùnt (1311-12 r.). Arcybiskùp gnieznieńsczi Jakùb Swinka (pòpierający Łoczetka)) wëtocził tedë Mùskace proces kanoniczny i zwiesył gò w czinoscach. Czedë Łoczetkwalcził w Môłopòlsce, Branderbùrczicë zaatakòwelë [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòmòrzé Gdùńsczé]]. Łoczetk, nie mògącë sóm interweniowac, zwrócił sã ò pòmòc do Krziżôków. Òni pòpiarlë Branderbùrczików, ale sami zagarnął te zemie. Łoczetk próbował pertraktowac, ale bezskùteczno. Pòza władanim Łoczetka òstôwała dali Wiôlgòpòlska, gdze nieùdolné rządë sprawòwało piãc sënów Henrika głogòwsczégò. Doszło tam do bùntu ricerstwa, chtërny wëbrało władcą Łoczetka, a Jakùb Swinka zagrozył młodim Głogòwczikóm. W 1314r. Łoczetk przëjachôł do Wiôlgòpòlsczi, pòkònôł bùnt mieszczanów pòznańsczich (na czele z wójtã Przemkã) i òbjął rządë nad tą dzelnicą. == Kòrónacja na króla Pòlsczi == 20 I 1320 r. Arcybiskùp gnieznieńsczi Janisłôw kòrónowôł Łoczetka na króla Pòlsczi (nowima insigniama, bò stôré wëwiózł Wacłôw III) – bëło to ùwieńczenié dzeła zjednoczenia państwa pòlsczégò. Pòza państwã òstalë jednak Szląsk i Mazowszé a téż Pòmòrzé. W latach 1329 – 1331 Łoczetk tracy na rzecz Krziżôków zemiã dibrzińską i Kùjawë. Łoczetk ùmarł 2 strëmiannika 1333 rokù na Wawelu, gdze òstôwô ôòchòwóny. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * H. Samsonowicz, Historia Polski do 1795 roku * Baszkiewicz J., Polska czasów Łokietka, Warszawa 1968. * Długopolski E., Władysław Łokietek na tle swoich czasów, [[Wrocław]] 1951. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Włodarze Pòlsczi]] cjtqi1w9lli03b045pr0avhf155x2oy 0 10603 198935 198210 2026-05-14T19:10:21Z Iketsi 3254 https://biersztuba.wordpress.com/2021/01/18/droga-wolnech-ledzy-wejimk/ 198935 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Adóm Hébel''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòlsczi]] pisënk: '''Adam Hebel'''; ùr. 1 rujana 1992 rokù w [[Wejrowò|Wejrowie]]) – kaszëbsczi pisôrz, dzénnikôrz, youtuber i satirik. Współprôcowôł z niejistniejącą ju telewizją [[CSB TV]] jakno autor kaszëbsczégò tłómaczeniô bôjczi Krôsniã Dawid i lektór (razã z Magdą Kropidłowską) kaszëbsczi głosowy stegnë serialu „Skazani na miłość”<ref>[https://web.archive.org/web/20151231173743/http://www.fopke.pl/pl/aktualnosci/news,1005/dubbing-nagrany-serial-po-kaszubsku ''Dubbing nagrany. Serial po kaszubsku'']</ref>. Przez piãc lat béł redaktorã programù „[[Gôdómë pò kaszëbskù]]” na kanale [[TTM|Twòja Telewizjô Mòrskô]], w jaczim w hùmòristiczny spòsób przëblëżôł krëjamnotë kaszëbsczégò jãzëka. Jakno „doktór Jeżik Trëker” prowadzëł tuwò téż specjalny nórcëk, w chtërnym ùcził, jak czëtac i pisac pò kaszëbskù, a téż kaszëbsczi gramaticzi<ref>M. Bùlmann, [[Róman Drzéżdżón|R. Drzéżdżón]], ''Nôùka kaszëbsczégò w XXI stalatim'', „Pomerania” 2013, nr 1, s. 10-11.</ref>. Òkróm tegò w TTM prowadzył program „Kaszuby Dotąd Nieznane”, w chtërnym prezentowôł cekawé place na [[Norda|nordowëch Kaszëbach]]<ref name="nadmorski24">[https://web.archive.org/web/20160409162446/http://www.nadmorski24.pl/aktualnosci/12995-adam-hebel-zdobyl-stypendium-im-izabeli-trojanowskiej.html ''Adam Hebel zdobył stypendium im. Izabeli Trojanowskiej'']</ref>. Prowadzy audicje w [[Radio Kaszëbë]], w òsëblëwòscë „Na widnikù Kaszëbë” i „Lëteracką Aùdicjã Radia Kaszëbë” (drëdżi prowadzący – [[Mateùsz Titës Meyer|Mateùsz Meyer]])<ref>[https://web.archive.org/web/20160409160756/http://radiokaszebe.pl/lark-to-je-nowo-leteracko-audicjo-radia-kaszebe/ ''LARK – nowô Lëterackô Aùdicjô Radia Kaszëbë'']</ref>. Je jednym z nôleżników [[Zéńdzenié Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich|Zéńdzeniô Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich]]. Jegò wiérztë drëkòwóny bëłë m.jin. w „[[Pomerania|Pomeranii]]”. Je autorã felietónów w „Nordze” (rubrika „Kaszebsczi felietón”). W 2013 zdobéł stipendium miona Izabellë Trojanowsczi<ref name="nadmorski24"></ref>. W 2015 wëgrôł plebiscët na òsobòwòsc rokù [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczégò krezu]], òrganizatorã chtërnégò béł „Dziennik Bałtycki”<ref>[https://web.archive.org/web/20160213092356/http://www.dziennikbaltycki.pl/aktualnosci/a/plebiscyt-osobowosc-roku-2015-zwyciezcy-nagrodzeni,9394099/ ''Plebiscyt Osobowość Roku 2015: zwycięzcy nagrodzeni'']</ref>. Adóm Hébel je przedstôwcã wejrowsczégò „Teatru Zymk” i artistã kaszëbsczégò „Kabaretu Kùńda” (òkróm Adama Hébla tworzi gò téż Patrik Mùdlaw). Wespółòrganizatór przezérkù stand up comedy „Szpòrt na żokach”<ref>[https://web.archive.org/web/20160409194422/http://radiokaszebe.pl/skarpeta-z-pieniedzmi-dla-zwyciezcy-szportu-na-zokach/ ''Skarpeta z pieniędzmi dla zwycięzcy „Szpòrtu na żokach”'']</ref>. Òd 28 stëcznika 2017 je nôleżnikã zarządu [[Klub Młodëch Kaszëbów „Òska”|Klubù Młodëch Kaszëbów „Òska”]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170130125807/http://www.kaszubi.pl/o/luzino/artykulmenu?id=704 ''Klub Młodëch Kaszëbów „Òska” z Lëzëna'']</ref>. W 2021 wëdôł ksążkã fantasy „Droga wòlnëch lëdzy”, jakô òpòwiôdô ò ''swiece bòrówców, dãplach zamieszkónëch przez trzãsëwidów i biôtkach procëm władzë czarzbónów Gòrzana''<ref>[https://web.archive.org/web/20210827215008/https://biersztuba.com/leteratura/ ''Droga Wòlnëch Lëdzy'']</ref>. W 2022 zdobéł za nią wëróżnienié na Targach Kaszëbsczi i Pòmòrsczi Ksążczi Costerina 2022 w [[Kòscérzna|Kòscérznie]], w kategòrie piãkna [[lëteratura]]<ref>https://www.bibliotekakoscierzyna.pl/xxii-targi-ksiazki-aktualizacja/</ref>. W [[4 séwnika]] 2024 r. ùsôdzëł projekt, w jaczim dôwómë do wiédzë nié leno ò kaszëbsczich sprawach, ale téż ò zmieniwającym sã swiece nazwónym "[[Kaszëbë i swiat]]". To pierszi taczi karnôl ò sprawach w kaszëbsczim jãzëkù. Dzysô Kaszëbë i swiat jidze mają pònad 1007 subskribwónów (stón w 07.04.2026 r.), ë òstôł nôlepszim subskripwónym kaszëbskojãzëkòwym youtuberem pò [[Mateùsz Titës Meyer|Mateùszu Titës Meyer]], w jaczim miał pònad 752 subskribùtrów. Żeniałi. Mieszkô w [[Lëzëno|Lëzënie]]. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{YouTube|typ=c|id=@Kaszebeiswiat|tituł=Òficjalny karnôl z wiadłama}} * {{YouTube|typ=c|id=@procsbadamhebel5378|tituł=Stôri karnôl}} * https://biersztuba.wordpress.com/2021/01/18/droga-wolnech-ledzy-wejimk/ [[Kategòrëjô:Kaszëbi|H]] 8t8jqx3e4zy6sserw1ca32mddqoutj0 0 10653 198934 174493 2026-05-14T19:00:44Z Iketsi 3254 == Przëpisczi→== Przëpisë 198934 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Emilija Kokić.jpg|mały|Emilija Kokić]] '''Emilija Kokić''' (ùr. [[10 maja]] [[1968]]) – [[Chòrwackô|chòrwackô]] spiéwôrka. Bëła wòkalistką karna Riva, jaczé w 1989 (z piosenką „Rock Me”) wëgrało dlô [[Jugòsławiô|Jugòsławii]] Kònkùrs Piosenczi Eùrowizje<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/year/participant-profile/?song=20758 ''About Riva'']</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Kokić, Emilija}} [[Kategòrëjô:Mùzycë]] 6ps662jevt1y1n46s60amqqvqmrl2o8 0 10764 198729 183176 2026-05-14T12:29:00Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198729 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Phenol 2 grams.jpg|mały|2 gramë karbòlu]] '''Karból''' - (C6H5OH) to je chemiczny związk. Brëkòwelë gò np. hitlerówcë do zabijaniô lëdzy. == Lëteratura == * [[Jan Trepczik]] : ''Słownik polsko-kaszubski'' [[Gduńsk]] [[1994]], t. 1, s. 229 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemijô]] 9n9r4h90s43ebkpaz0madxtct5a385m 0 10882 198728 193036 2026-05-14T12:28:32Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198728 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:LizzieVanZyl.jpg|mały|Brzëszny tifùs ù dzecka]] '''Brzëszny tifùs''' (''Typhus abdominalis'') – je chòroscą ù lëdzy. Jegò lékarzenié je mòżlëwi. Do chòroscë doprowôdzy ''Salmonella typhi'', ale wôżny mòże bëc wiselnô wòda. Przë ti chòroscë zwiksza je gòrączka. Z brzësznym tifùsã m.jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] béł jiwer. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Medicyna]] ja9m8xydd1c4o320mkxabg7qlls92ni 0 11047 198782 179563 2026-05-14T15:53:26Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ' - to '→' – to ' 198782 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Fish and Wildlife Service worker on boat checking gill net full of fish.jpg|mały|Drgùba z rëbama]] '''Drgùba''' – to je séc do łowieniô wikszëch rëbów, ją mògł wstawic na noc. == Lëteratura == * Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95. * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 241 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=wObhAAAAMAAJ&dq=kaszuby&focus=searchwithinvolume&q=Drguba [[Bernard Zëchta]]] * [https://pl.wikisource.org/wiki/Kaszubi_na_tle_etnografji_Polski/Rozdzia%C5%82_I] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] 6lfg2fr01i1grr2wb1g78r9t8c100ce 0 11052 198783 184964 2026-05-14T15:53:53Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198783 wikitext text/x-wiki '''Klepce''' abò '''klepc''' — bëłë sydłem na ptôchë. [[Kaszëbi]] kòl Bôłtë zakłôdalë klepce na [[Warna|warnë]] ë méwë. == Lëteratura == * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 166 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://zbiory.nmm.pl/node/69] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Nôrzãda]] 3moev3ri4y3dfmympgd7ddjnqsf7hnv 198784 198783 2026-05-14T15:54:09Z Iketsi 3254 -[]; — 198784 wikitext text/x-wiki '''Klepce''' abò '''klepc''' – bëłë sydłem na ptôchë. [[Kaszëbi]] kòl Bôłtë zakłôdalë klepce na [[Warna|warnë]] ë méwë. == Lëteratura == * [[Bernard Zëchta]]. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 166 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://zbiory.nmm.pl/node/69 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Nôrzãda]] iipvy6nsmrslxfk6ipzbmpvrezpq82h 0 11094 198785 186964 2026-05-14T15:54:42Z Iketsi 3254 {{Ùzémk artikla}}{{Kòntrola}} 198785 wikitext text/x-wiki '''Leszczinczi''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] '''Leszczynki''') – są [[Kaszëbë|kaszëbską]] wsą w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[Gmina Serakòjce|gminie Serakòjce]]. W 2011 we wsë mieszkało 371 lëdzy<ref>[http://www.polskawliczbach.pl/wies_Leszczynki ''Wieś Leszczynki – podstawowe informacje.'']</ref>. Krótkò leżą wsë [[Kamiéńca Szlacheckô]] (2,5 km) i [[Dłudżi Czerz]] (2,5 km). Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Leszczinczi” òsta wprowadzónô 1 gòdnika 2009<ref>[https://web.archive.org/web/20160427004859/http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/download/86/19883/ListagminwpisanychdoRejestrugmin-stanna5IV16.pdf ''Lista gmin wpisanych do Rejestru gmin, na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości'']</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/174 ''Leszczynki'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Serakòjce]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] ec3n80u3cbkxuh0q9xdvpv0kyqlhm09 198786 198785 2026-05-14T15:54:56Z Iketsi 3254 -' ' 198786 wikitext text/x-wiki '''Leszczinczi''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] '''Leszczynki''') – są [[Kaszëbë|kaszëbską]] wsą w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[Gmina Serakòjce|gminie Serakòjce]]. W 2011 we wsë mieszkało 371 lëdzy<ref>[http://www.polskawliczbach.pl/wies_Leszczynki ''Wieś Leszczynki – podstawowe informacje.'']</ref>. Krótkò leżą wsë [[Kamiéńca Szlacheckô]] (2,5 km) i [[Dłudżi Czerz]] (2,5 km). Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Leszczinczi” òsta wprowadzónô 1 gòdnika 2009<ref>[https://web.archive.org/web/20160427004859/http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/download/86/19883/ListagminwpisanychdoRejestrugmin-stanna5IV16.pdf ''Lista gmin wpisanych do Rejestru gmin, na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości'']</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/174 ''Leszczynki'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Serakòjce]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] sagy3r1r6shv6z3ypy561xz33vd2gti 0 11188 198790 178175 2026-05-14T15:57:31Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198790 wikitext text/x-wiki '''Czôrnô Dąbrowa''' – to je [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[wejrowsczi kréz|wejrowsczim krézu]], w [[Gmina Szëmôłd|gminie Szëmôłd]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/738 Czarna dąbrowa w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] qb57kfywgi3by839cg1tog5mbl09cj1 0 11200 198791 181960 2026-05-14T15:57:42Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 198791 wikitext text/x-wiki '''Stanisławë''' (pòl. ''Stanisławy'') - są dzélã kaszëbsczi wsë [[Szarlota]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Przedkòwò|gminie Przedkòwò]]. Stanisławë to je [[rodowô pòzwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/188 4.) ''Stanisławie'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] f4lrzz2sip0cdymflbmi1ncplq0n9zr 198792 198791 2026-05-14T15:57:53Z Iketsi 3254 -' ' 198792 wikitext text/x-wiki '''Stanisławë''' (pòl. ''Stanisławy'') - są dzélã kaszëbsczi wsë [[Szarlota]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Przedkòwò|gminie Przedkòwò]]. Stanisławë to je [[rodowô pòzwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/188 4.) ''Stanisławie'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] nmzjgl8rwujsuqdm2y2rag1v11c5gxo 198793 198792 2026-05-14T15:58:05Z Iketsi 3254 – 198793 wikitext text/x-wiki '''Stanisławë''' (pòl. ''Stanisławy'') – są dzélã kaszëbsczi wsë [[Szarlota]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Przedkòwò|gminie Przedkòwò]]. Stanisławë to je [[rodowô pòzwa]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/188 4.) ''Stanisławie'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] tb19i2r8q025lhmfl0h94etegvh85qd 0 11266 198881 178459 2026-05-14T18:12:33Z Iketsi 3254 {{stub}}→{{Ùzémk artikla}}; ' - to '→' – to ' 198881 wikitext text/x-wiki ''' Łubno''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] '' Łubno'') – to je [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[Gmina Kôłczëgłowë|gminie Kôłczëgłowë]]. W 2008 rokù tu mieszkało 186 lëdzy. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë]] 0mi6d7d26fd9rqigm7si764nu9y9hhu 198882 198881 2026-05-14T18:12:45Z Iketsi 3254 -''' 198882 wikitext text/x-wiki '''Łubno''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] '' Łubno'') – to je [[wies]] w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]], w [[Gmina Kôłczëgłowë|gminie Kôłczëgłowë]]. W 2008 rokù tu mieszkało 186 lëdzy. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë]] 0oen6ayg491y4gusznrrh0tbs65d58y 2 12315 198946 198349 2026-05-15T11:49:23Z Orbitminis 18250 198946 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !<div align="center" class="usermessage">'''[[Òbrôzk:Kashubian board on shop, Hel, Poland.jpg|bezramki|205x205px]]''' ----Ju pò dwùdniòwi paùzë w kaszëbsczi Wikipedie a téż òd kòmpùtra ë wëlecënczi z môlëznë Rogôlëna ë Pùszczëkòwa w [[Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò|wiôlgòpòlsczim wòjewództwie]], mògã kùreszce wernąc nazôd do mòjégò kònta. Dzãkùjemë baro za waji bôczënk!</div>{{#babel:pl|en-2|de-1|csb-0,5}} == CSB [[Òbrôzk:Icons-flag-csb.png|bezramki]] == [[Òbrôzk:Kashubiaball.PNG|lewo|bezramki|94x94px]]Mójn! Nazéwóm sã Adóm. Jô nie ùmiã bëlno gadac pò kaszëbskù :( Ga robiã edicje w górnosorbsczi Wikipedii, pòstrzegł, że w kaszëbsczi Wikipedie mô mni articzlów, za bëlno krótczich articzlów ë zacht jinszëch. Wiãc pòstanowił ju robic, ùlepszëc ë zbògacëc kaszëbską Wikipedią. Òd 26 gromicznika 2026 r. jem dolmôczã interfejsu w kaszëbsczim jãzëkù w TranslateWiki. [https://translatewiki.net/wiki/User:Orbitminis] Nieraza pòprawiã edicje lëdzy z mniészą znajemnotë kaszëbsczégò jãzëka (jô téż móm, le piszã bezzmiłkòwò) bezzmiłkòwò pò kaszëbskù. Jem Pòlôchã, ni Kaszëbã. == PL [[Òbrôzk:Icons-flag-pl.png|bezramki|24x24px]] == Cześć! Nazywam się Adam. Ja nie umiem dobrze gadać po kaszubsku :( Gdy robię edycje w górnołużyckiej Wikipedii, zauważyłem, że w kaszubskiej Wikipedii ma mniej artykułów, za dużo krótkich artykułów i wiele innych. Więc postanowiłem już pracować, ulepszyć i wzbogacić kaszubską Wikipedię. Od 26 lutego 2026 r. jestem tłumaczem języka kaszubskiego w TranslateWiki. Nieraz poprawię edycje ludzi z mniejszą znajomością kaszubskiego (ja też mam, ale piszę poprawnie) poprawnie po kaszubsku. Jestem Polakiem, nie Kaszubą. Kòżdi je geniuszã, ale jeżlë òbsądzôsz rëbã pò ji mòcë wdrapëwaniô sã na bómie, sprôwi nédżã żëcô wierzący, że je głëpô. – [[Albert Einstein]] [[Òbrôzk:HILLBLU lente.png|bezramki|26x26px]] UserScan''':''' <span class="plainlinks"> [https://xtools.wmflabs.org/pages/csb.wikipedia.org/Orbitminis ùsôdzoné] • [https://xtools.wmflabs.org/ec/?user=Orbitminis&project=csbwiki lëcznik] • [{{fullurl:Specjalna:Rejestr|type=block&page=Wikipedysta:{{urlencode:{{{1}}}}}}} blokadë] • [https://guc.toolforge.org/?user={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}}|globalny wkłôd] • [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ALog&type=upload&user={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}}&hide_thanks_log=1 wësłané lopczi]</span> ----'''<big>Artikle: 12 (csb) 100+ (swiat)</big>''' ----[[Zrzesznica Samòstójnëch Państw]], [[Wełtawa]], [[NATO]], [[Sedzëba]], [[Rzéka]], [[Bòsniacczi jãzëk]], [[II swiatowô wòjna]], [[Prezydeńt]], [[Kòsowò je serbsczé]], [[Friderik Chòpin]], [[United Artists]], [[Kaszëbskô Szwajcariô]] ----'''<big>Kategòrie: 2 (csb) 10+ (swiat)</big>''' ----[[:Kategòrëjô:Rzéczi|Rzéczi]], [[:Kategòrëjô:Historiô|Historiô]] ----'''<big>Szablónë: 2 (csb) 10+ (swiat)</big>''' ----[[Szablóna:User ru-3]], [[Szablóna:Gduńsczi kréz]] ----'''<big>Pòdzãkòwaniô: 20 (csb) 50+ (swiat)</big>''' ----[[Brëkòwnik:Iketsi|Iketsi]] (11), [[Brëkòwnik:DawnyTest|DawnyTest]] (9) ----[[Brëkòwnik:Orbitminis/Zapisownik|Mój Zapisownik]] [[Òbrôzk:Traditional kashubian design example.png|bezramki|212x212px]] == Mòje brëkòkôstczë == {{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:Firefox logo, 2019.svg|35px]]|Hewòtny brëkòwnik kòrzëstô z [[Mozilla Firefox|Firefoxa]].|tło1=#2584A1|tło2=#F58E27}}{{Brëkòkôstka|{{NUMBEROFARTICLES}}|Hewòtny brëkòwnik mëslë, że w kaszëbsczi Wikipedie mómë za mało articzlów.|tło1=#7E7CF2|tło2=#4CEB3F}}{{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:Adminmop-no.gif|35px]]|Hewòtny brëkòwnik nie je sprôwnikã kaszëbsczi Wikipedie, le czejbë chcesz, zalecóm ti dòmòcë.}}{{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:No barnstars.png]]|Hewòtny brëkòwnik ni przejmujã gwiôzdek dlô mie.|tło1=#FF7670|tło2=#70A0FF}}[[Òbrôzk:Wikipedia-logo-transparent-cropped.png|lewo|bezramki]]{{Brëkòkôstka|[[Image:Herb Polski.svg|41px]]|Nen brëkòwnik je [[Pòlskô|Pòlôch]].|tło1=#942929|tło2=#942929|ramka=#000000}} |} orkz7cvaj3ahkqq7s8h1v2ypvpwf6l8 14 12963 198896 2026-05-14T18:22:59Z Iketsi 3254 N 198896 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Mùzyka]] [[Kategòrëjô:Pòlôszë]] 3g7got8r2a88xj1omeyezjslr3gt3x7 198897 198896 2026-05-14T18:23:25Z Iketsi 3254 kat. 198897 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Mùzyczné karna]] [[Kategòrëjô:Pòlôszë]] 6v9bb3q7jo4xion2ab56skgbheer2mj 14 12964 198898 2026-05-14T18:23:51Z Iketsi 3254 N 198898 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Mùzyka|Karna]] 6pfjov5wdchfwwyipfau6il3fq2342s 0 12965 198937 2026-05-14T20:17:12Z ~2026-29076-50 19612 pisanie artykułu 198937 wikitext text/x-wiki <nowiki>'''Fòtosynteza'''</nowiki> – biochemiczny proces zachòdzący w roscënach, algach ë niechtërnëch bakteriach, w chtërnym energia słunecznegò swiatła je zamieniwónô na energiã chemiczną. Dzãka fòtosynteze organizmë mògą wëtwôrzac zwiónczi organiczné z prostëch substancji nieorganicznëch, głównie z dwùtlenkù wãgla ë wòdë. Produktã tegò procesu są przedewszystczim cukrë, chtërne służą jakno zdrój energii ë materiał do dalszegò wzrostu roscënë. W czasie fòtosyntezë do atmosferë wëdzelóny je téż tlen.<ref name=":0">https://chatgpt.com/c/6a062cac-ad40-83eb-af74-61854a9975bb</ref> Fòtosynteza zachòdzy głównie w lëstach roscën, a dokładni w chloroplastach, chtërne zamëkają zielony barwnik – chlorofil. Chlorofil pòchłaniô energiã swiatła słunecznegò ë przë tim ùmòżebniô zajiscé całégò procesu. Roscënë pòbierają dwùtlenk wãgla z pòwietrza bez aparatë szparkòwé, a wòdã z zemi bez korzenie. Proces fòtosyntezë mòże bëc zapisóny równanim: <nowiki>:</nowiki>6CO₂ + 6H₂O + energia swiatła → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ Znaczenié fòtosyntezë dlô żëcô na Zemi je baro wiôldżé. Proces nen dostôwô pòkarmu prawie wszëtczim organizmóm heterotroficznym, a téż je głównym zdrójã tlenu w atmosferze. Bez fòtosyntezë ni mògłobë jistniec wikszosc form żëcô.<ref name=":1">https://chatgpt.com/c/6a062cac-ad40-83eb-af74-61854a9975bb</ref> W fòtosynteze wëróżniwô sã dwa główne etape: fazã jasną ë fazã cemną. Faza jasnô zachòdzy przë ùdzélë swiatła ë prowadzy do wëtwòrzeniô energii chemiczny. Faza cemnô, zwónô téż cyklã Calvina, służi do wiązaniô dwùtlenkù wãgla ë syntezë glukòzë.<ref name=":1" /> Fòtosynteza je jednym z nôwôżniészëch procesów biologicznëch na Zemi ë òd grëpë milionów lat mô wëpłiw na skład atmosferë, klimat ë rozwój żëcô.<ref name=":0" /> 6mqglsahkkus998mrc3kp31t6mfwfwe 198942 198937 2026-05-14T20:43:49Z Iketsi 3254 {{ADR}} 198942 wikitext text/x-wiki {{ADR}} <nowiki>'''Fòtosynteza'''</nowiki> – biochemiczny proces zachòdzący w roscënach, algach ë niechtërnëch bakteriach, w chtërnym energia słunecznegò swiatła je zamieniwónô na energiã chemiczną. Dzãka fòtosynteze organizmë mògą wëtwôrzac zwiónczi organiczné z prostëch substancji nieorganicznëch, głównie z dwùtlenkù wãgla ë wòdë. Produktã tegò procesu są przedewszystczim cukrë, chtërne służą jakno zdrój energii ë materiał do dalszegò wzrostu roscënë. W czasie fòtosyntezë do atmosferë wëdzelóny je téż tlen.<ref name=":0">https://chatgpt.com/c/6a062cac-ad40-83eb-af74-61854a9975bb</ref> Fòtosynteza zachòdzy głównie w lëstach roscën, a dokładni w chloroplastach, chtërne zamëkają zielony barwnik – chlorofil. Chlorofil pòchłaniô energiã swiatła słunecznegò ë przë tim ùmòżebniô zajiscé całégò procesu. Roscënë pòbierają dwùtlenk wãgla z pòwietrza bez aparatë szparkòwé, a wòdã z zemi bez korzenie. Proces fòtosyntezë mòże bëc zapisóny równanim: <nowiki>:</nowiki>6CO₂ + 6H₂O + energia swiatła → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ Znaczenié fòtosyntezë dlô żëcô na Zemi je baro wiôldżé. Proces nen dostôwô pòkarmu prawie wszëtczim organizmóm heterotroficznym, a téż je głównym zdrójã tlenu w atmosferze. Bez fòtosyntezë ni mògłobë jistniec wikszosc form żëcô.<ref name=":1">https://chatgpt.com/c/6a062cac-ad40-83eb-af74-61854a9975bb</ref> W fòtosynteze wëróżniwô sã dwa główne etape: fazã jasną ë fazã cemną. Faza jasnô zachòdzy przë ùdzélë swiatła ë prowadzy do wëtwòrzeniô energii chemiczny. Faza cemnô, zwónô téż cyklã Calvina, służi do wiązaniô dwùtlenkù wãgla ë syntezë glukòzë.<ref name=":1" /> Fòtosynteza je jednym z nôwôżniészëch procesów biologicznëch na Zemi ë òd grëpë milionów lat mô wëpłiw na skład atmosferë, klimat ë rozwój żëcô.<ref name=":0" /> bdwzofmphdr8n0a1ow83pob6a0nvrws 0 12966 198938 2026-05-14T20:20:50Z ~2026-29076-50 19612 pisania art. 198938 wikitext text/x-wiki Atom je nômniészą czãstką pierwiastka chemicznégò, chtërna zachòwùje jegò swòje swòjiznë. Wszëtczé rzecze na swiece, taczé jak kamienie, wòda, pówietrzé, roslënë, zwierzãta ë lëdze, są zrobioné z atomów. Atom skłôdô sã z jądra atomòwégò ë elektronów krążącëch wkół niegò. W jądrze znajdują sã protonë ë neutronë. Protonë mają dodôtny ładënk elektryczny, neutronë ni mają żódnégò ładënkù, a elektronë mają ùjémny ładënk.<ref name=":0">chatGPT.com</ref> Atomy mògą łączëc sã ze sobą ë twòrzëc cząsteczki oraz związki chemiczné. Nauka ò atomach je baro ważnô dlô chemii, fizëczi ë biologii. Dzysdniô wëkorzëstiwô sã wiedza ò atomach midzë jinszima w medycynie, energetice ë elektronice.<ref name=":0" /> a8xoftwdk6e5w83z8z4gcrgd29yl883 198943 198938 2026-05-14T20:43:53Z Iketsi 3254 {{ADR}} 198943 wikitext text/x-wiki {{ADR}} Atom je nômniészą czãstką pierwiastka chemicznégò, chtërna zachòwùje jegò swòje swòjiznë. Wszëtczé rzecze na swiece, taczé jak kamienie, wòda, pówietrzé, roslënë, zwierzãta ë lëdze, są zrobioné z atomów. Atom skłôdô sã z jądra atomòwégò ë elektronów krążącëch wkół niegò. W jądrze znajdują sã protonë ë neutronë. Protonë mają dodôtny ładënk elektryczny, neutronë ni mają żódnégò ładënkù, a elektronë mają ùjémny ładënk.<ref name=":0">chatGPT.com</ref> Atomy mògą łączëc sã ze sobą ë twòrzëc cząsteczki oraz związki chemiczné. Nauka ò atomach je baro ważnô dlô chemii, fizëczi ë biologii. Dzysdniô wëkorzëstiwô sã wiedza ò atomach midzë jinszima w medycynie, energetice ë elektronice.<ref name=":0" /> 974qimft98ed39da2pe3n1py3jkhy2u 0 12967 198939 2026-05-14T20:22:28Z ~2026-29076-50 19612 pisanie artykułu 198939 wikitext text/x-wiki Wòda je związkiem chemicznym zrobionym z wodoru ë tlenu. Je jednã z nôważniészich substancji na Zemi, bò bez niéj ni mòże żëc żóden organizm. Wòda wëstãpùje w mòrzach, jezorach, rzekach, lodowcach ë téż w pówietrzu w postacë parë wodny.<ref name=":0">chatGPT.com</ref> Człowiek brëkùje wòdë do picégò, warzeniô, mycégò, rolnictwa ë przemësłu. Wiãkszosc cãła człowieka skłôdô sã z wòdë. Wòda mòże wëstãpòwac w trzech stanach: kòmù w lodze, ceczë ë gazu. W przërodze stale zachòdzy òbrôt wòdë, w chtërnym wòda parëje, twòrzi chmùrë ë wrôcô na Zemiã jakno deszcz abò snieg.<ref name=":0" /> g66tokcbpo4j4z5dr2ceea3hnfyv9qm 198944 198939 2026-05-14T20:43:58Z Iketsi 3254 {{ADR}} 198944 wikitext text/x-wiki {{ADR}} Wòda je związkiem chemicznym zrobionym z wodoru ë tlenu. Je jednã z nôważniészich substancji na Zemi, bò bez niéj ni mòże żëc żóden organizm. Wòda wëstãpùje w mòrzach, jezorach, rzekach, lodowcach ë téż w pówietrzu w postacë parë wodny.<ref name=":0">chatGPT.com</ref> Człowiek brëkùje wòdë do picégò, warzeniô, mycégò, rolnictwa ë przemësłu. Wiãkszosc cãła człowieka skłôdô sã z wòdë. Wòda mòże wëstãpòwac w trzech stanach: kòmù w lodze, ceczë ë gazu. W przërodze stale zachòdzy òbrôt wòdë, w chtërnym wòda parëje, twòrzi chmùrë ë wrôcô na Zemiã jakno deszcz abò snieg.<ref name=":0" /> qxojn0xq6twxitmvjp63f6ybeyj5499 0 12968 198940 2026-05-14T20:25:36Z ~2026-29076-50 19612 pisanie artykułu 198940 wikitext text/x-wiki Serce je miãsniowim narządã, chtërnë pùmpùje krew pò całim organizmie. Znajduje sã w klôtce piersowi i robi bez przerwi przez całé żëcé człowieka. Serce człowieka je zrobioné z czterech jamów: dwùch przedsérców ë dwùch kòmór.<ref name=":0" group="chatGPT.com">chatGPT.com</ref> Głównym zadanim serca je doprôwianié krwi do wszëtczich czãsców cãła. Krew przënôszi tlen ë substancje òdżiwczé do komórek oraz zabierô dwutlenk wãgla ë jinszé niepotrzébné substancje. Zdrowé serce je baro ważné dlô dobrégò funkcjonowaniô organizmù.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Ù człowieka serce leżi w klatce piersowi, midzë płucama, nieco bardzy z lewi stronë ciała. Je òtoczoné òsierdzém, czedë warstwą ochronną. Serce dorosłégò człowieka mô zwëczajno wielgòsc zbliżoną do zaciśniãti piãscë ë ważi òd 250 do 350 gramów.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Budowa serca dzeli sã na sztërë jamë: dwa przedsérdka ë dwie kòmorë. Prawô strona serca òdpòwiôdô za tłoczenié krwi do płuc, dze zachòdzy wëmiana gazowô, a lewô strona tłoczi utlenioną krew do całégò organizmù. Midzë jamama znajdują sã zastawczi, chtërne nie dopùszczają do cofania sã krwi. Do nôwôżniészëch zastawków należą zastawka dwudzelnô, trójdzelnô, aortalnô ë płucnô.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Miãsniowô scana serca skłôdô sã głównie z miãśnia sercowégò. Tkanka ta robi automatyczno ë je òdpòrnô na zmãczenié. Robòtą serca kierëje ùkład bodźcotwórczo-przewòdzący, chtërny wëtwôrzô ë przewòdzy impulsy elektryczné. Nôwôżniészim jegò elementã je wãzeł zatokòwi, zwóny naturalnym rozrusznikã serca.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Cykl robòtë serca skłôdô sã ze skùrczu ë rozkùrczu. W czasie skùrczu krew je wëpichanô do tãtnic, a w czasie rozkùrczu jamë serca znowa napełniają sã krwią. U dorosłégò człowieka serce bije zwëczajno òd 60 do 100 razów na minutã, chòc czãstotlëwòsc ta mòże sã zmieniwac zależno òd wiekù, zdrowiô, wëskù fizycznégò abò stresu.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Robòta serca je blós związónô z ùkładã krwionośnym. Krew transportowónô je bez tãtnice, żëłë ë naczénia włosowaté. Tãtnice òdprowadzają krew z serca, a żëłë doprowadzają ją nazôd. Naczénia włosowaté ùmòżebniają wëmianã gazów ë substancji midzë krwią a tkankama.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Chòrë serca są jednyma z nôczãstszëch przëczin smiercë na swiece. Do nôbarżi znónëch należą zawał serca, niewëdolnosc serca, nadcësnienié tãtniczé ë arytmie. Czynnikama zwikszającëma ryzyko chòrób serca są m.jin. palenié papierosów, brak ruchù, niezdrowô dieta, òtłuszczenié ë stres.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Dlô ùtrzimaniô zdrowégò serca zalécô sã regularny ruch, zdrówą dietã, ògraniczenié tłuszczów nasyconëch ë soli, a téż unikanié ùżëwkòw. Wôżné są téż regularné badania lekarsczé, chtërne mògą pòmòc wczesno wëkriwac chòrëbë ùkładu krążeniô.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Serce òd wieków mô téż znaczenié symbolicznë. W wielu kulturach je ùznôwóné za znak miłotë, żëcô, òdwagi ë ùczuców. W sztuce, literaturze ë religii serce czãsto wëstãpùje jakno jeden z nôwôżniészëch symbolów człowieka.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> fm7iw8wcu60ent7qsad89mq93jzkc42 198945 198940 2026-05-14T20:44:02Z Iketsi 3254 {{ADR}} 198945 wikitext text/x-wiki {{ADR}} Serce je miãsniowim narządã, chtërnë pùmpùje krew pò całim organizmie. Znajduje sã w klôtce piersowi i robi bez przerwi przez całé żëcé człowieka. Serce człowieka je zrobioné z czterech jamów: dwùch przedsérców ë dwùch kòmór.<ref name=":0" group="chatGPT.com">chatGPT.com</ref> Głównym zadanim serca je doprôwianié krwi do wszëtczich czãsców cãła. Krew przënôszi tlen ë substancje òdżiwczé do komórek oraz zabierô dwutlenk wãgla ë jinszé niepotrzébné substancje. Zdrowé serce je baro ważné dlô dobrégò funkcjonowaniô organizmù.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Ù człowieka serce leżi w klatce piersowi, midzë płucama, nieco bardzy z lewi stronë ciała. Je òtoczoné òsierdzém, czedë warstwą ochronną. Serce dorosłégò człowieka mô zwëczajno wielgòsc zbliżoną do zaciśniãti piãscë ë ważi òd 250 do 350 gramów.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Budowa serca dzeli sã na sztërë jamë: dwa przedsérdka ë dwie kòmorë. Prawô strona serca òdpòwiôdô za tłoczenié krwi do płuc, dze zachòdzy wëmiana gazowô, a lewô strona tłoczi utlenioną krew do całégò organizmù. Midzë jamama znajdują sã zastawczi, chtërne nie dopùszczają do cofania sã krwi. Do nôwôżniészëch zastawków należą zastawka dwudzelnô, trójdzelnô, aortalnô ë płucnô.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Miãsniowô scana serca skłôdô sã głównie z miãśnia sercowégò. Tkanka ta robi automatyczno ë je òdpòrnô na zmãczenié. Robòtą serca kierëje ùkład bodźcotwórczo-przewòdzący, chtërny wëtwôrzô ë przewòdzy impulsy elektryczné. Nôwôżniészim jegò elementã je wãzeł zatokòwi, zwóny naturalnym rozrusznikã serca.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Cykl robòtë serca skłôdô sã ze skùrczu ë rozkùrczu. W czasie skùrczu krew je wëpichanô do tãtnic, a w czasie rozkùrczu jamë serca znowa napełniają sã krwią. U dorosłégò człowieka serce bije zwëczajno òd 60 do 100 razów na minutã, chòc czãstotlëwòsc ta mòże sã zmieniwac zależno òd wiekù, zdrowiô, wëskù fizycznégò abò stresu.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Robòta serca je blós związónô z ùkładã krwionośnym. Krew transportowónô je bez tãtnice, żëłë ë naczénia włosowaté. Tãtnice òdprowadzają krew z serca, a żëłë doprowadzają ją nazôd. Naczénia włosowaté ùmòżebniają wëmianã gazów ë substancji midzë krwią a tkankama.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Chòrë serca są jednyma z nôczãstszëch przëczin smiercë na swiece. Do nôbarżi znónëch należą zawał serca, niewëdolnosc serca, nadcësnienié tãtniczé ë arytmie. Czynnikama zwikszającëma ryzyko chòrób serca są m.jin. palenié papierosów, brak ruchù, niezdrowô dieta, òtłuszczenié ë stres.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Dlô ùtrzimaniô zdrowégò serca zalécô sã regularny ruch, zdrówą dietã, ògraniczenié tłuszczów nasyconëch ë soli, a téż unikanié ùżëwkòw. Wôżné są téż regularné badania lekarsczé, chtërne mògą pòmòc wczesno wëkriwac chòrëbë ùkładu krążeniô.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> Serce òd wieków mô téż znaczenié symbolicznë. W wielu kulturach je ùznôwóné za znak miłotë, żëcô, òdwagi ë ùczuców. W sztuce, literaturze ë religii serce czãsto wëstãpùje jakno jeden z nôwôżniészëch symbolów człowieka.<ref name=":0" group="chatGPT.com" /> q7ef0w7f21j6i3cik4bgdarrdh1ir8x