Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1192 874599 860882 2026-06-14T06:30:31Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874599 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |OfNm1 = ⠀⠀Пушкăрт Республики⠀⠀ |OfNm2 = Башҡортостан Республикаһы |FSFlag = Flag of Bashkortostan.svg |FSCoA = Coat_of_Arms_of_Bashkortostan.svg |FlagLnk = Пушкăрт Республикин ялавĕ |CoALnk = Пушкăрт Республикин гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Bashkortostan.svg |FSCtrWhat = [[Тĕп хула|Тĕп хули]] |FSCtrNm = [[Ӗпхӳ]] |AreaRnk = 27 |TotArea = 142 947 |WaterPrcnt = 0,3% |PopRnk = 7 |PopQty = 4 077 600<ref name ='haloh2023'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)]</ref> |PopCtDate = 2023 |PopDens = 28.53 |FedDistrNm = [[Атăлçи федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Урал экономика районĕ]] |CadNo = 02 |LangLangs = |OfLangs = [[пушкăрт чĕлхи|пушкăрт]], [[вырăс чĕлхи|вырăс]]<ref name = 'chelhe'>[http://constitution.garant.ru/region/cons_bashkor/chapter/4b16257c478539d02689e6381119d7b3/ Конституция Республики Башкортостан от 24 декабря 1993 г. N ВС-22/15 / Статья 1. Государственными языками Республики Башкортостан являются башкирский и русский языки]</ref> |HeadTtl = Республика Пуçлăхĕ |HeadNm = [[Хабиров Радий Фаритович|Радий Хабиров]] |ViceTtl = Премьер-министр |ViceNm = [[Назаров Андрей Геннадьевич|Андрей Назаров]] |LegislTtl = Патшалăх Канашĕн — Курултай председателĕ |LegislNm = [[Толкачёв Константин Борисович|Константин Толкачёв]] |FSAnthem = [[Пушкăрт Республики гимнĕ]] |FSUTC = [[Екатеринбург вăхăчĕ]], [[UTC+5|UTC+5]] }} [[Ӳкерчĕк:Bashkir03.png|thumb|250px|right]] '''Пушкӑртстан''' ({{lang-ba|Башҡортостан}}, вырăсла тата официаллă мар '''Башкирия'''<ref>{{кĕнеке |автор= Поспелов Е. М. |ят= Географические названия России. Топонимический словарь |издание= 2-е изд., |вырăн= М. |издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель]] |çул= 2008 |страниц= 528 |isbn=978-5-17-054966-5, 978-5-271-20728-0|страницы=98}} — «Башкирия, Республика Башкортостан в составе Российской Федерации. Русск. название республики образовано от русск. названия башк. народа башкиры. В основу офиц. нац. названия республики положено самоназвание башкир ''башҡорт''; элемент ''стан'' перс. „страна, земля“.»</ref><ref name="БРЭ-ТОМ-3">{{кĕнеке|автор=Шарце М. Г., Петрушина М. Н. и др |ят=Башкортоста́н |каçă= https://old.bigenc.ru/geography/text/1857907 |яваплă=председ. [[Осипов Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|кăларăм=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|вырăн=Мускав|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |çул=2005 |том=3. «Банкетная кампания» 1904 - Большой Иргиз |страницы=139—146 |страниц= 766 |isbn=5-85270-331-1|тираж=65000|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|author={{автор|Минибаева Аделина|Минибаева А.}}|url=http://ufatime.ru/news/2017/08/21/mozhno-li-govorit-bashkiriya-i-opravdan-li-gnev-chasti-zhitelej-respubliki-po-etomu-povodu|title=Можно ли говорить «Башкирия», и оправдан ли гнев части жителей республики по этому поводу?|website=UfaTime.ru|language=ru|date=2017-08-21|accessdate=2023-05-19|archive-date=2023-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411074750/https://ufatime.ru/news/2017/08/21/mozhno-li-govorit-bashkiriya-i-opravdan-li-gnev-chasti-zhitelej-respubliki-po-etomu-povodu/|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bfmufa.ru/news/day/bashkortostan-ili-bashkiriya-kak-i-pri.html|title=Башкортостан или Башкирия: как и при каких условиях можно называть республику? - Business FM - 107.5 Уфа|website=Business FM 107.5 Уфа|accessdate=2019-12-29|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905043001/http://bfmufa.ru/news/day/bashkortostan-ili-bashkiriya-kak-i-pri.html|deadlink=no}}</ref>), ун тĕлне чăваш чĕлхинче '''Башкири''' пулать, çавăн пекех '''Пушкăрт Республики''' (Пушкăртстан Республики, {{lang-ba|Башҡортостан Республикаһы}}<ref name = 'Konst'>Пушкăрт Республикин конституципе, «Пушкăртстан Республики» тата «Пушкăртстан» пĕр тан пĕлтерĕшпе сăмахсем</ref>, кĕске РБ) — [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Раççейĕн федераци тытăмлăхĕ|субъекчĕ]], унăн йышĕнчи<ref name="const2">{{cite web|url=http://constitution.garant.ru/region/cons_bashkor/chapter/f533d167513979e2d229fe32a1897b73/|title=Конституция Республики Башкортостан от 24 декабря 1993 г. № ВС-22/15 / Глава 1. Основы конституционного строя Республики Башкортостан (ст.ст. 1-16)|website=constitution.garant.ru|accessdate=2019-12-29|archive-date=2020-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120140559/http://constitution.garant.ru/region/cons_bashkor/chapter/f533d167513979e2d229fe32a1897b73/|deadlink=no}}</ref> республика (патшалăх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенче, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref><ref name = 'Dmitriev'>Ю. А. Дмитриев. Конституция Российской Федерации: Доктринальный комментарий. — М.: Деловой двор, 2009.</ref>. [[Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атăлçи федераци округне]] кĕрет<ref>Указ Президента РФ от 13 мая 2000 г. N 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе»</ref>, [[Урал экономика районĕ]]н пайĕ. Пушкăрт Республикипе юнашар [[Тутарстан]], [[Удмурти Республики|Удмурти]] республикисем, [[Перĕм Ен]], [[Свердловск облаçĕ|Свердловск]], [[Ăренпур облаçĕ|Ăренпур]], тата [[Челепи облаçĕ|Челепи]] облаçĕсем вырнаçнă. [[Тĕп хула|Тĕп хули]] — '''[[Ӗпхӳ]]'''. Республикăн патшалăх чĕлхисем: [[пушкăрт чĕлхи|пушкăртла]], [[вырăс чĕлхи|вырăсла]]<ref name = 'chelhe'/>. {{Full Date|1917|11|28}} Пушкăрт вăта шурин (канашĕн) йышăнăвĕпе Башкурдистан автономийĕ пекех йышăннă. {{Full Date|1919|03|20}} Пушкăрт Совет Автономийĕ çинчен Совет влаçĕпе Пушкăрт правительстви килĕшӳпе [[Пушкăрт АССР|Пушкăрт Автономиллĕ Совет Социализм Республики]] Раççей тытăмĕнче пекех. Ку чи пĕрремĕш автономи Раççей тытăмĕнче тата пĕрремĕш те пĕрреллĕ автономи килĕшӳпе йышăннă<ref name="РБ">[http://bashenc.online/ru/articles/80048/ Республика Башкортостан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref><ref>[http://bashenc.online/ru/articles/52031/ Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref><ref>[http://bashenc.online/ru/articles/51346/ Автономная Советская Башкирская Республика // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref><ref>[http://bashenc.online/ru/articles/51479/ Башкурдистан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref><ref>[http://bashenc.online/ru/articles/12/ ГОСУДАРСТВЕННОЕ УСТРОЙСТВО // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref><ref>Соглашение Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии // Известия Всероссийского центрального исполнительного комитета Советов — 23 марта 1919 года. — № 63/615.</ref>. == Тавралӑхӗ == Республика Кăнтăр [[Урал]]ăн хăяккинче тата [[Уралумĕ]]нче вырнаçнă. Пушкăртстанăн чи çӳллĕ вырăнĕ — [[Ямантау]] (1640 метр) тăвĕ. Республика çурçĕртен кăнтăралла — 550 км, анăçран тухăçалла — 430 км тăсăлать. Пысăк юханшывсем: [[Шур Атăл)]] (1430 км) тата унăн юпписем [[Нугуш (юханшыв)|Нугуш]] (235 км), [[Сим (юханшыв)|Сим]] (239 км), [[Ӗпхӳ (юханшыв)|Ӗпхӳ)]] (918 км), [[Дёма (юханшыв)|Дёма]] (556 км), çаплах [[Сакмара (юханшыв)|Сакмара]] (760 км), [[Урал (юханшыв)|Урал]] тата [[Ик (юханшыв)|Ик]] (571 км). == Истори == {{Çырмалла}} == Ҫутҫанталӑк == === Усӑллӑ минералсем === Республикăра [[нефть]] управĕсем ([[Арлан нефть усравĕ|Арлан]] тата [[Чекмагуш усравĕ|Чекмагуш]], [[Ишимбай нефть усравĕ|Ишимбай]], [[Туймаçи нефть усравĕ|Туймаçи]], [[Шкап нефть усравĕ|Шкап]] тата ур.), [[çутçанталăк газĕ]] ([[Кумертау]], [[Янаул]] тата ур., хакласа хунă янтти 300 млрд м³ ытла). === Климат === === Ӳсентăран тĕнчи === [[Ӳкерчĕк:IMG 0145.jpg|thumb|right|[[Инзер (юханшыв)|Инзер]] юханшывăн айлăмĕ.]] === Чĕрчун тĕнчи === == Пурӑнан халӑх == 2001 çулхи халăх çыравĕпе Пушкăрт Республикинче пурĕпе 4102.9 пин çын пурăнать. Вĕсенчен 36 % — [[вырăссем]], 30 % — [[пушкăртсем]], 24 % — [[тутарсем]], 2,8 % — [[чăвашсем]], 2,6 % — [[марисем]], 1,3 % — [[украинсем]], [[нимĕçсем]]. Пĕтĕм çынсем [[вырăс чĕлхи|вырăсла]] пĕлеççĕ, 30% - [[тутар чĕлхи|тутарла]], [[пушкăрт чĕлхи|пушкăртла]] çав енченех илсессĕн 20% анчах пĕлеççĕ. === Халӑх йышӗ === Пĕтĕм Раççейре халăха çырнипе ([[2002]]), республикăра пурăнакан халăх çакăн пек вырнаçнă: {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ [[2002]] çулта, % |- |[[Вырăссем]]|| 36,3 % |- |[[Пушкăртсем]]|| 29,76 % |- |[[Тутарсем]]|| 24,14 % |- |[[Чăвашсем]]|| 2,86 % |- |[[Марисем]]|| 2,6 % |- |[[Украинсем]]|| 1,3 % |- |[[Мордвасем]]|| 0,6 % |- |[[Удмуртсем]]|| 0,6 % |- |[[Беларуссем]]|| 0,4 % |- |} Пушкăртăстанра пурĕ 100 ытла наци пурăнать . 96,4 % халăхĕ [[вырăс чĕлхи|вырăсла]] калаçать, [[Пушкăрт чĕлхи|пушкăртла]] 25,8 %, [[Тутар чĕлхи|тутарла]] 34,0 % пуплеме пултарать. {|class="standard" |+Халăх йышĕн улшăнăвĕ |- |+(çын, [[1939]]—[[2002]] çç. çырав тĕлне çав çулсенчи çĕр чикисемпе килĕшӳллĕ, [[1897]] ç. – хальхи чикĕре, [[1897]]—[[1926]] çç. пулнă халăх хыпарĕсене кăтартнă, [[1939]]—[[2002]] çç. — пĕрмай пурăнан халăха çырнă) !Çулсем !Пурĕпе ![[Пушкăртсем]] ![[Вырăссем]] ![[Тутарсем]] ![[Чăвашсем]] ![[Марисем]] ![[Украинсем]] ![[Мордвасем]] ![[Удмуртсем]] ![[Белоруссем]] |- |[[1897]] ç. (нарăс, 9) |1 991 438 | | | | | | | | | |- |[[1926]] ç. (раштав, 17) |2 665 836 |625 845 |1 064 707 |621 121 |84 886 |79 298 |76 710 |49 813 |23 256 |18 281 |- |[[1939]] ç. (кăрлач, 17) |3 158 969 |671 188 |1 281 347 |777 230 |106 892 |90 163 |92 289 |57 826 |25 103 |23 761 |- |[[1959]] ç. (кăрлач, 15) |3 336 289 |737 711 |1 418 147 |768 566 |109 970 |93 902 |83 594 |43 582 |25 388 |20 792 |- |[[1970]] ç. (кăрлач, 15) |3 814 926 |892 248 |1 546 304 |944 505 |126 638 |109 638 |76 005 |40 745 |27 918 |17 985 |- |[[1979]] ç. (кăрлач , 17) |3 844 280 |935 880 |1 547 893 |940 436 |122 344 |106 793 |75 571 |35 900 |25 906 |17 393 |- |[[1989]] г. (кăрлач, 12) |3 943 113 |863 808 |1 548 291 |1 120 702 |118 509 |105 768 |74 990 |31 923 |23 696 |17 038 |- |[[2002]] ç. (юпа, 9) |4 104 336 |1 221 302 |1 490 715 |990 702 |117 317 |105 829 |55 249 |26 020 |22 625 |17 117 |- |} [[File:Этническая карта Башкортостана по городским и сельским поселениям в 2002 и 2010 годах.png|500px]] === Пурăнан вырансем === <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''10 пин çын ытла йышлă пурăну вырăнĕсем'''<br /> 2008 çулхи кăрлач, 1 тĕлне |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ӗпхӳ]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">1021,5</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Янаул]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">27,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Çтерлĕ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">268,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Давлеканово]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">24,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Салават]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">155,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Чишмă]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">21,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Нефтекамск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">118,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Приютово]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">20,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Октябрьский (хула)|Октябрьский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">108,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Раевский (Пушкăртăстан)|Раевский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">19,4 (2006)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Белорецк]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">68,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Агидель (хула)|Агидель]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">19,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ишимпай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">68,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Паймак]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Туймаçи]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">65,7</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Межгорье (Пушкăртăстан)|Межгорье]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Сипай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">65,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Иглино]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,9 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Кумертау]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">62,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Кандры]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,1 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Мелеуз]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">61,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Красноусольский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">11,8 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Пелепей]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">61,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Чекмакăш]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">11,2 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Бирск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">41,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Кушнаренково]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,6 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Учала]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">39,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Серафимовский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,3 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Благовещенск (Пушкăртăстан)|Благовещенск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">33,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Тăлпаçи]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,2 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Тертӳли]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">31,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> </tr> </table> |} </div> === Пушкăрт республикинчи чăвашсем === [[2002 çулхи Раççей халăх çыравĕ]]пе Пушкăртстанра 117 317 чăваш пурăнать. 4 чăваш этеплĕх пĕрлешĕвĕ ĕçлет. Чăвшла виçĕ хаçат тухать: [[Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ|Пелепей районĕнчи]] «[[Урал сасси]]», [[Пушкăрт Республикин Пишпӳлек районĕ|Пишпӳлек районĕнчи]] «[[Çутă çул]]», [[Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ|Авăркас районĕнчи]] «[[Çĕршыв çулĕ]]» хаçатсем. Инçекуравра икĕ чăвашла кăларăмĕ пур: Пушкăртстанăн 1-мĕш радиоканалĕнчи çирĕм минутлă «Аван-и» тата Пушкăртстанăн 2-мĕш телеканалĕнчи Ентешсем çирĕм пилĕк минутлă кăларăмĕсем. Иккĕшĕ уйăхра икĕ хут тухаççĕ. 38 шкулта чăваш чĕлхипе вĕренме май пур. 77 шкулта чăваш чĕлхи предмет пек вĕрентеççĕ. Пелепей хулинче чăваш гимназийĕ, Ӗпхӳре чăваш вырсарни шкулĕ ĕçлет<ref>[http://chuvash.org/news/7451.html Ĕпхӳри чăвашсен вырсарни шкулĕ Раççейре çĕнтернĕ]</ref>. == Транспорт == Чукун çулпа [[Ӗпхӳ]] [[Самар]]па, [[Челепи]]пе тата ытти хуласемпе çыхăннă. Карапсем ишме юрăхлă юханшывсем: [[Шур Атăл]] тата [[Ӗпхӳ (юханшыв)|Ӗпхӳ]]. Çавăн пекех распублика тăрăх пăрăх транспортне вырнаçтарнă. == Паллӑ ҫынсем == * [[Савкилта]], — XVIII ĕмĕрти чаплă чăваш паттăрĕ. * [[Иванов Константин Васильевич]] (1890-1915) — чăваш сăвăçĕ, [[Нарспи (поэма)|"Нарспи" поэма]] авторĕ, чăваш литературин классикĕ. * [[Яков Ухсай]] (1911-1986) — чăваш сăвăçи. * [[Павлов Николай Спиридонович]] (1922-1978) — Совет Союзĕн Паттăрĕ. == Ҫав. пекех == * [[Ӗпхӳ кĕпĕрни]] * [[Ăренпур кĕпĕрни]] * [[Кĕçĕн Пушкăртстан]] * [[Пушкăрт АССР]] * [[Пушкăртстан конституцийĕ]] * [[Пушкăртстан Республикин курултайĕ]] == Вуламалли == * Асфандияров А. З. Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина [[XVI]] — первая половина [[XIX]] в). — [[Уфа]]: Китап, [[2006]]. – 504 с. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./2167/2173/2175/2881 Пушкăртстан чăвашĕсем] cap.ru порталĕнчи хыпарлăхĕ, вырăсла. * [http://vatan.yeshlek.ru/untchuv.php Пушкăртстан чăвашĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220213156/http://vatan.yeshlek.ru/untchuv.php |date=2007-12-20 }} Йешлек порталĕнчи хыпарĕсем. * [http://www.bashkortostan.ru/ Пушкăртстан Республикин официаллă хыпар порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722013910/http://www.bashkortostan.ru/ |date=2011-07-22 }} * [http://www.bashkortostan.org/ Официальный справочник "Кто есть кто в Республике Башкортостан" с картой и руководством всех районов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211104800/http://www.bashkortostan.org/ |date=2008-12-11 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=3 Пушкăртстан "Вся Россия" хыпар-каталогĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302172131/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=3 |date=2008-03-02 }} * [http://www.bashedu.ru/encikl/oglav.htm Пушкăртстан кĕске энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007135132/http://www.bashedu.ru/encikl/oglav.htm |date=2007-10-07 }} * [http://www.redbook.ru/articletopic-4.html Пушкăртсан Республикин Хĕрлĕ Кĕнеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112122558/http://www.redbook.ru/articletopic-4.html |date=2016-11-12 }} * [http://www.rb450.ru Официальный сайт празднования 450-летия добровольного вхождения Башкортостана в состав России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602235659/http://rb450.ru/ |date=2009-06-02 }} * [http://www.ufagub.com/news/whatever/227/ Вырăссем Пушкăртстанра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219051325/http://ufagub.com/news/whatever/227/ |date=2009-02-19 }} {{Пушкăрт Республикин районĕсем}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} {{Атăл федераци тăрăхĕ}} {{Bashkir-geo-stub}} [[Категори:Пушкăртстан| ]] [[Категори:Пушкăртстан историйĕ]] [[Категори:Ленин орденĕпе чысланă регионсем]] [[Категори:Октябрь революцин орденĕпе чысланă орденсем]] [[Категори:Халăхсен туслăхĕ орденĕпе чысланă орденсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:1917 çулта килнисем]] mpehzea2hqs44jogvrealfdr93yxmaz 0 2769 874601 805546 2026-06-14T06:33:30Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874601 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Сĕнтĕрвăрри районĕ |Тăван ячĕ = |Герб = Coat of arms of the Mariinsko-Posadsky Municipal District.gif |Ялав = Flag of Mariinsko-Posadsky rayon (Chuvashia).png |Ялава ăнлантарни = Шупашкар районĕн ялавĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = {{Flagicon|Chuvashia}}[[Чăваш Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|12 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Сĕнтĕрвăрри]] хула |Вăхăт = [[1927]], [[авăн, 5]] |Пуçлăх = Моисеев Юрий Федорович (19.11.2010-па) |Пуçлăх тĕсĕ = Район администрацин пуçлăхĕ |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = чăваш, вырăс |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 22 710 |Çырав çулĕ = 2016 |Пурăнан халăх проценчĕ = 1,84 |Пурăнан халăх вырăнĕ = 11 |Йышлăх = 33,1 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[чăвашсем]] - 79,4%, [[вырăссем]] - 19% |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = 686,06<ref name='97_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst97/DBInet.cgi?pl=8006001 Чувашская Республика. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 14 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Chuvashia_Mariinsko-Posadskiy_rayon.png |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 300px |ВăхăтТăрăхĕ = {{s|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = 83542 |Почтă индексĕсем = 429240 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = http://gov.cap.ru/main.asp?govid=70 |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} [[Ӳкерчĕк:Marposad.png|thumb|200px|Сĕнтĕрвăрри районĕн картти]] '''Сĕнтĕрвăрри районĕ''', — [[Чăваш Республики]]н (РФ) [[Чăваш Енĕн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ#Администрациллĕ-территориллĕ тытăмлăхĕ|администрациллĕ-территориллĕ виçи]] тата [[муниципаллă йĕркеленĕвĕ]] ([[муниципаллă район]]). [[Чăваш Ен]] çурçĕр енче вырнаçнă. [[1927]] çулхи [[авăн, 5|авăнăн 5]] туса хунă. Çурçĕрпе хĕвелтухăç чикки Атăл юханшывĕ тăрăх иртет. Хĕвеланăç енче [[Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ|Шупашкарпа]] [[Çĕрпӳ районĕ|Çĕрпӳ]] районĕсемпе, кăнтăр енче [[Чăваш Енĕн Куславкка районĕ|Куславкка районĕпе]] юнашар вырнаçнă. Хĕвеланăçпа хĕвелтухăç енелле 27 çухрăма, çурçĕртен кăнтăралла 36 çухрăма сарăлнă. Лаптăкĕ 686,1 км² танлашать. Район пуçлăхĕсем [[Шупашкар]]тан 36 çухрăмра ларакан [[Сĕнтĕрвăрри]] хулинче вырнаçнă. == Халăх йышĕ == 1999 çул пуçламăшĕ валли районта пĕтĕмпе 28,2 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 11,1 пин(39%) — хула çыннисем, 17,1 пин(61%) — ял çыннисем шутланнă. хула çыннисем Сĕнтĕрвăрри хулинче пурăнаççĕ, ял çыннисем — 78 ялта. Ялсенче вăтамран 243 çын пурăнать. Ытларах пайĕпе чăвашсем (79,4%) пурăнаççĕ. == Администрациллĕ пайлану == * [[Аксарин ял тăрăхĕ]] — [[Аксарин]] ялӗ. * [[Атăлçум ял тăрăхĕ]] – [[Нерядово]] сали. * [[Карапаш ял тăрăхĕ]] — [[Карапаш]] ялӗ. * [[Кукашни ял тăрăхĕ]] — [[Кукашни]] ялӗ. * [[Октябрьски ял тăрăхĕ]] — [[Октябрьски]] ялӗ. * [[Сĕнтĕрпуç ял тăрăхĕ]] — [[Сĕнтĕрпуç|Сӗнтӗрпуҫ]] ялӗ. * [[Урхас Кушкă ял тăрăхĕ]] — [[Урхас Кушкă|Урхас Кушкӑ]] ялӗ. * [[Хуракасси ял тăрăхĕ]] — [[Хуракасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)|Хуракасси]] ялӗ. * [[Шĕнерпуç ял тăрăхĕ (Сĕнтĕрвăрри районĕ)|Шĕнерпуç ял тăрăхĕ]] — [[Шĕнерпуç (Сĕнтĕрвăрри районĕ)|Шӗнерпуҫ]] ялӗ. * [[Шуршăл ял тăрăхĕ]] — [[Шуршăл]] ялӗ. * [[Чăнкасси ял тăрăхĕ]] — [[Чăнкасси|Чӑнкасси]] ялӗ. == Çул-йĕр == Района юханшыв тата автомобиль транспортчĕсем аталаннă. Автомобиль çулĕсен тăршшĕ 129 çухрăмпа танлашать. Юханшыв çулĕсем — 45 çухрăм. Атăл çинче Сĕнтĕрвăрри пристанĕ вырнаçнă. Ун урлă строительство тата ытти таварсене туртараççĕ. Çыранĕсем çинче ни епле те сооружени туса хуман, тултарас-пушатас ĕçсене хăй тĕллĕн пулнă çыран çинчех иртереççĕ. Автомобиль транспорчĕ çинче пĕтĕм калăпăшран тавар туртарăвĕсен калăпăшĕ 47%, пассажир туртарăвĕсен калăпăшĕ 87% çитет. Автомобиль транспорчĕ çине районти туртарас ĕçсен ытларах пайĕ килет. == Паллă çынсем == * [[Александров Николай Александрович]], — паллă вĕрентӳçĕ тата мусăкçă. * [[Васильев Константин Михайлович]], — живописец, архитектор, театр ӳкерçи. * [[Вдовина Ираида Григорьевна]], — чăваш халăх юррисене пухаканĕ, вĕсене юрлаканĕ. * [[Вдовичева Евгения Аркадьевна]], — живописец. * [[Григорьева Ольга Виссарионовна]], — спортсмен. * [[Ефремов Георгий Осипович]], — прозăç. * [[Зайцев Юрий Антонович]], — живописец. * [[Золотницкий Николай Иванович]], — чăваш чĕлхи тĕпчевçи, энтограф. * [[Иванов Пётр Иванович]], — актёр. * [[Исаев Геннадий Ильич]], — живописец. * [[Канаш Альберт Георгиевич]], — сăвăç, публицист. * [[Константинов Геннадий Николаевич]], — йывăçа касса кăларакан. * [[Мадеева Галина Тимофеевна]], — актриса. * [[Мартьянова Любовь Васильевна]], — сăвăç, прозăç. * [[Николаев Андриян Григорьевич]], — космонавт. * [[Николаев Яков Николаевич]], — чăваш Паттăрĕ. * [[Николаева Елена Николаевна]], — спортсмен. * [[Овчинников Николай Васильевич]], — живописец, график. * [[Осипов Фёдор Прокофьевич]], — живописец. * [[Родионов Виктор Иосифович]], — актёр. * [[Рыбкин Анатолий Петрович]], — живописец. * [[Салампек Иван Яковлевич]], — чăваш прозăçи, драматургĕ. * [[Сироткин Михаил Яковлевич]], — литература тĕпчевçи, тишкерӳçи, фольклор пухаканĕ. * [[Тихонова-Стасенко Мария Матвеевна]], — актриса. * [[Усли Василий Михайлович]], — чăваш сăвăçи, куçаруçи. * [[Фёдоров Михаил Фёдорович]], — сăвăç, этнограф. * [[Фёдоров Николай Васильевич]], — Чăваш Республикин пĕрремĕш президенчĕ. * [[Филлипов Орест Иванович]], — живописец, график. * [[Хирпю Григорий Яковлевич]], — композитор. * [[:ru:Хлебников, Геннадий Яковлевич|Хлебников-Шанар Геннадий Яковлевич]], — литература тĕпчевçи, тишкерӳçи. * [[Шарабрин Иван Георгиевич]] - ăсчах. == Литература == * Дмитриев С. К. «Мариинский Посад: Исторический очерк.» — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990 — 173с. * «Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района.» — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149с. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=70 Сĕнтĕрвăрри районĕн официаллă сайчĕ] * [http://www.lasius.narod.ru/images/gerb/marpos-r.htm Сĕнтĕрвăрри районĕн гербĕ] * [http://wshipunov.ucoz.ru/index/gerb_i_flag_mariinsko_posadskogo_rajona/0-6 Сĕнтĕрвăрри районĕн гербĕ тата ялавĕ] * {{Культурное наследие РФ список|Чувашия/Мариинско-Посадский район|Мариинско-Посадского района}} * [https://www.youtube.com/watch?v=1hVUfF7wZdc Сĕнтĕрвăрринчи Акатуй-2017] {{Chuvash-geo-stub}} {{Сĕнтĕрвăрри районĕ}} {{Чăваш Ен}} [[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]] [[Категори:2022 çулта пăрахăçланă муниципаллă районсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] n582slfb7drxz29vr983wqvfwymtrqi 0 4397 874604 811685 2026-06-14T06:34:57Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874604 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Самар облаçĕ |OfNm1 = {{lang-ru|Самарская область}} |OfNm2 = |FSFlag = Flag of Samara Oblast.svg |FSCoA = Coat of Arms of Samara oblast.png |FlagLnk = Самар облаçĕн ялавĕ |CoALnk = Самар облаçĕн гербĕ |FSMap = Samara_in_Russia.svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Самар]] |AreaRnk = 50 |TotArea = 53 565 |WaterPrcnt = |PopRnk = 12 |PopQty = 3 142 683 |PopCtDate = 2023 |PopDens = 58,67 çын |FedDistrNm = [[Атăлçи Федераллă Округĕ]] |EcRegNm = [[Атăлçи экономика районĕ]] |CadNo = 63,163 |LangLangs = s |OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]] |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = [[Азаров Дмитрий Игоревич]] |ViceTtl = Кĕпĕрне думин председателĕ |ViceNm = [[Котельников Геннадий Петрович]] |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = [[Самар облаçĕн гимнĕ]] |FSUTC = UTC+4, [[Самар вăхăчĕ|MSK+1]] }} '''Самар облаçĕ''' ({{lang-ru|Самарская область}}) — [[Раççей]]ĕн Европа енчи пайĕн кăнтăр-тухăçĕ енче, [[Атăл]]ăн вăтам юхăмĕнче, вырнаçнă [[облаç]]. Тĕп хула — [[Самар]]. [[Атăл федераци тăрăхĕ]]нче, [[Атăл экономика районĕ]]нче кĕрет. Область çурçĕртен кăнтăралла 335 çухрăма, анăç енчен тухăç енелле 315 çухрăма сарăлнă. Самар облаçĕ [[Сарăту облаçĕ|Сарăту]], [[Ăренпур облаçĕ|Ăренпур]] тата [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр]] облаçĕсемпе те [[Тутарстан|Тутарстан Республикипе]] [[Раççейĕн федераци тытăмлăхĕ|Раççей Федерацийĕн субъекчĕсемпе]], тата [[Казахстан|Казахстанăн]] [[Анăç-Казахстан облаçĕ|Анăç-Казахстан облаçĕпе]] чикĕленет. == Истори == {{main|Самар облаçĕн историйĕ}} Самар облаçĕн историйĕ ĕлĕк-авалтан тухать, çакăн пирки археологсем тунă ĕçсем çирĕплетеççĕ. Палеолит эпохинчех кунта малтанхи çынсем тăнă вырăнсене тупнă. Бронза тата тимĕр ĕмĕрĕсенче тăнă вырăнсен шучĕ ӳссе пынă, нурăнан халăх выльăх-чĕрлĕх ĕрчетнĕ, çĕр çинче тар юхтарнă тата ремесло ĕç-тăвăмĕпе тăрмашнă<ref name="ReferenceA">dt.samregion.ru История Самарского края.</ref>. [[Тури палеолит]] тапхăрĕнче вутчулĕнчен тунă япаласене ([[Нуклеус (археологи)|нуклеусы]], çĕçĕ евĕрлĕ пластинăсем, хырмаллисем) Самар территоринчи [[Постник çырми]]нче тупнă. Чаллăпуç районĕнчи [[Сиделькино]] ялĕ çумĕнчи Маяк сăрчĕ çинче тупнă палеоантропологие кирлĕ япаласене 11,55 пин çул маларах тунă теççĕ. Çаплах, çак сăрт çинче [[мезолит]] тапхăрĕнчи сийри япаласене те тупнă. [[Елша культури|елша археологи культурин]] (Елшанка, Хĕрлĕ Çыр, Сиделькино) çынсем пурăннă вырăн [[неолит]] тапхăрĕнче пулнине палăртнă<ref>{{cite web |url = http://www.alabin.ru/alabina/exposure/expositions/archaeology_hall/ |title = Археологическая экспозиция «Бесценная россыпь эпох» // Музей им. П. В. Алабина |archiveurl = https://web.archive.org/web/20151120223558/http://www.alabin.ru/alabina/exposure/expositions/archaeology_hall/ |archivedate = 2015-11-20 }}</ref>. Кайранхи пăхăр — ирхи бронза ĕмĕрĕнче (5300 — 4700 çул каярах) Самар çумĕнче [[Яма культури|яма археологи культурин]] [[R1b гаплогруппă (Y-ДНК)|R1b гаплогруппăн Y-хромосомăллă]] çыннисем пулаççĕ<ref>[http://biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433 Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe]</ref>. III тата VII ĕмĕрсем хушшинчи тапхăрта [[именьково культури]]н хулашĕсемпе пурăнан вырăнсене тупнă. [[VII ĕмĕр]]те Вăтам Атăл çине [[пăлхарсем]] килсен, именьковсен палăкĕсем пĕтеççĕ. Именьковсен пайĕ пăлхарсемпе хутăшса кайнă, теççĕ, тепĕр пайĕ анăç еннелле, [[Тăнăвар]]па [[Тан]] хушшине куçса кайнă, унта вĕсем вара [[волынцево культури]]не туса хунă<ref>''Седов В. В.'' Очерки по археологии славян. {{М.}}, 1994. С. 59-63.</ref>, çак вырăнта пурăннă [[Колочино археологи культури|колочино]] тата [[Пеньково культури|пеньково]] культурсемпе пĕрлешсе кайнă, вĕсем Киев Руçĕн никĕсне хывакансем шутланаççĕ. IX ĕмĕрĕн вĕçĕнче — X ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Самар Кукри [[Атăлçи Пăлхар]] йышне кĕнĕ. Х ĕмерте çак патшалăхăн айăккинче алăсталăхне аталантарса тата юркăн халăхсемпе сутă-илӳ туса пынă [[Мурăм хули]] никĕсленсе ларать. Çак йăла-йĕрке монголсем тапăнса килнипе пăчланаççĕ.<ref name="ReferenceA"/> Самар никĕсленсе ларнă вырăн пирки пĕрремĕш калани 1357 çулта [[Алексий (Бяконт)|Сăваплă Алексий]], Мускав тата Мĕнпур Руçĕн митрополичĕ, Уртаран таврăннă чухне, Самар шывĕ вăрринчен инçех мар пĕчченех пурăнакан ырă чыслă çын патне кĕнĕ те, таврашĕнчи капăр вырăнсене пăхса, мăн хула пуррине пĕлтернĕ<ref name="ReferenceB">Департамент туризма Самарской области.</ref>. Самар Кукри таврашĕнчиепурăнан вырăнсене, çав шутра Самар юханшыв Атăла кĕнĕ çĕрти пристань патĕнчисене те, вырăссен çулçырăвĕсенче 1361 çулта асăнни пур, Samar пристань-вырăна пĕрремĕш Пицигано венеци купсисем 1367 çулта палăртнă<ref name="dt.samregion.ru">dt.samregion.ru</ref>. Самара 1586 çулта Фёдор Иоаннович патша хутайĕпе юханшыв çинчи карапсене хӳтĕлекен тата чикĕсене сыхлакан карман туса никĕсленĕ. Çурт-йĕре тăвакансене Г. О. Засекин кнеç вăйпут ертсе пынă<ref name="ReferenceB"/>. XVII—XVIII ĕм. Самар Ен çĕр ĕçлевçисен икĕ вăрçин эпицентрĕнче пулнă. 1670 çулта Самара Степан Разин çарĕсем ярса илнĕ, 1773 çулта халăх Емельян Пугачёва хула хапхине уçса панă<ref name="История Самарского края">История Самарского края.</ref>. Хальхи Самар облаçĕн территорине Раççей йышне [[XVI ĕмĕр]]ĕн варринче, [[Хусан ханлăхĕ|Хусанпа]] [[Аçтăрхан ханлăхĕ]]сене [[Мускав патшалăхĕ]] çумне хушсан, кĕртнĕ. XVII—XVIII ĕмерсенче [[Вăтам Атăлçи]] çĕрĕнче çĕршыври урăх районсенчен тата ютçĕр çыннисем (сăмахран, [[Атăл нимĕçĕсем]]) килсе вырнаçнă. 1688 çулта Самара уес хули статуса панă<ref name="dt.samregion.ru"/>. [[XIX ĕмĕр]]ĕн варринченпе Самар енре экономика енĕпе аталанса кайнă, [[Самар]] Раççейри тырă пасарĕн паллă центрĕ пулса тăнă, çакна пула хулара сутă-илӳ тата промăçлăх ӳснĕ. 1850 раштавăн 6-мĕшĕнче I Николай император Тытăмлакан Сената Самар кĕпĕрнине 20 пин çынлă Самар хулинче центрне тăвас хутай çырса панă<ref name="ReferenceB"/>. 1851 çултанпа Самар — [[Самар кĕпĕрни|пĕр ятлă кĕпĕрнен]] центрĕ Самар пулса тăнă. 1856 çул тĕлне хулара 3,19 %, ялсенче — 96,81 % çын пурăннă<ref name="История Самарского края"/>. Крепость тивĕç-ирĕкне пăрахăçласан вырăнти экономика аталанса каять, халăх пурнăçĕ лайăхланать. Чукун çул туни тата Атăл çинчи юханшыв транспортне аталантарни сутă-илӳпе промăçлăха хăпартса ярать. Самар патшалăха Çĕпĕрпе тата Вăтам Азипе çыхăнтаракан мăн транспорт çыххи пулса тăрать.<ref name="dt.samregion.ru"/> XIX ĕмĕрĕн вĕçнелле Самарта 46 савутпа хапрăк шутланнă, вĕсенче 2,5 пин çын ĕçленĕ. Архитектура енĕпе чи пахи сăра тăвакан савут пулнă. 1880 çулта Атăл урлă Сызрань тĕлĕнче халĕ те тĕрĕс-тĕкел Александр чукун çулне туса лартнă. 1890 çулта пĕрремĕш электростанцине хута янă. 1917 çулта Самарта 90 промăçлăх предприятийĕ, механизациленĕ çăкăр савучĕ, 3,5 млн пăт тырă калăпăшлă элеватор ĕçленĕ. Хулара пурăнан халăх 150 пине çитнĕ<ref>История САмарского края.</ref>. [[Вырăс революцийĕ]]пе [[Раççейри граждан вăрçи|Граждан вăрçи]] хыççăн [[Самар кĕпĕрни]]нче влаç алран ала куçнипе çыхăннă хаяр ĕçсем пулса иртнĕ. Юпан 25-мĕшĕнче (кивĕ стильпе) Самарта [[Совет влаçĕ|совет влаçĕ]] çĕнсе илнĕ, 1918 çулхи çĕртме уйăхĕнче [[Чехословак корпусĕ пăлханăвĕ]], çĕртмен 8-мĕшĕнче, чехословаксен хӳттипе, Самарти [[Пĕтĕм Раççейри йĕркелев пухăвĕ|Йĕркелев пухăвĕн]] пайташĕсен пайĕ [[Йĕркелев пухавĕн пайташĕсен комитечĕ|КОМУЧăн]] Вăхăтлă правительствине туса хунă, вăл Самарта совет влаçне юпан 6-мĕшĕче тавăриччен ĕçленĕ. [[Ăренпур касакĕсем|Ăренпур]] тата [[Урал касакĕсем|урал касакĕсем]] кĕпĕрнен кăнтăрĕпе рейдсем ирттернĕ, [[РХХÇ Тухăç фрончĕ|Тухăç фрончĕ]] хăйĕн вăйĕсене [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчака]] хирĕç тăма хатĕрленĕ. Самар кĕпĕрнинче пурăнан халăх та тĕрлĕ еннелле куçнă. Промăçлăх центрĕсен ĕçлевçисем тата çĕр ĕçлевçисен пайĕ совет влаçне майлă тăнă пулсан, хăшпĕр ялсенчи çынсем [[Большевиксем|большевиксен]] [[вăрçă коммунизмĕ]] политикине хирĕç тăнă ([[Чаппан вăрçи]]). 1928 çулта, [[РСФСР администрациллĕ-территориллĕ пайланăвен историйĕ|администрациллĕ-территориллĕ реформăсене тунă хыççăн]], Самар [[Вăта Атăл Ен]]ĕн центрĕ пулса тăнă. 1935 çулта Самара '''Куйбышев''' ята (1990 çулчен), Вăта Атăл Ене — [[Куйбышев Ен]] ята куçарнă. 1936 çул тĕлне Куйбышев енĕнче каллех реформа тунă хыççăн [[Ăренпур облаçĕ|Ăренпур]], [[Пенза облаçĕ]]сем тата [[Мордва АССР]] уйрăлса кайнă. 1943 çулта [[Куйбышев облаçĕ]]нче [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр облаçне]] кăларнă. Çак самантран Куйбышев облаçĕ хальхи чикĕсенче майлашăннă. Пĕрремĕш [[ССРП пиллĕкçуллăхĕсем|пиллĕкçуллăхсенчи]] [[индустриализаци]]ре Куйбышев облаçĕнче [[Чапаевск]] хулинчи революцичченхи вăрçă савучĕ базинче [[Сирпĕнтерекен япалалăхсем|сирпĕнтерекен]] тата [[наркăмăшлантаракан япалалăхсем]] тата [[вăрçă хатĕрĕсем]] тăвакан савутсене хута кĕртнĕ, çаплах облаçре урăх [[РФ хӳтĕлев-промăçлăх комплексĕ|хӳтĕлев предприятисене]] ĕçе янă. 1930-çулсен вĕçĕнче [[ГУЛАГ]]а хупса лартнă çынсене Куйбышев гидроçыхăва тума пуçтарнă, анчах нефть тупнине пула ĕçе чарса лартнă. == Облаç тытамлăхĕ == [[File:Samara-Region-Adm-Map.gif|right|400 px|thumb|Самар облаçĕн администрациллĕ тытăмлăхĕ]] Облаç йышне 10 хула тăрăхĕпе 27 [[район]] кĕрет<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/945014938 |title=Устав Самарской области |access-date=2016-11-30 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921202647/http://docs.cntd.ru/document/945014938 |deadlink=no }}</ref>. Облаçре пурĕпе 161 чăваш ялĕ. ; '''Хуласем облаç пĕлтерешпе (хула тăрăхĕ):''' # [[Самар]] # [[Шукăль]] # [[Кинель]] # [[Новокуйбышевск]] # [[Октябрьск (Самар облаçĕ)|Октябрьск]] # [[Отрадный]] # [[Похвиçнĕ]] # [[Сызрань]] # [[Тольятти]] # [[Чапаевск]] ;'''Районсем (муниципаллă районсем):''' # [[Алексеевка районĕ (Самар облаçĕ)|Алексеевка районĕ]] # [[Пиçенчĕк районĕ]] # [[Пăхат районĕ]] # [[Мăн Чăтлăх районĕ]] # [[Мăн Чернигов районĕ]] # [[Пайрак районĕ]] # [[Атăл районĕ (Самар облаçĕ)|Атăл районĕ]] # [[Йăлхав районĕ]] # [[Исаклă районĕ]] # [[Хăмăшлă районĕ]] # [[Кинел Черкас районĕ]] # [[Кинел районĕ]] # [[Клевлĕ районĕ]] # [[Кушкă районĕ]] # [[Красноармейское районĕ]] # [[Хĕрлĕ Яр районĕ (Самар облаçĕ)|Хĕрлĕ Яр районĕ]] # [[Нефтегорск районĕ]] # [[Пестравка районĕ]] # [[Похвиçнĕ районĕ]] # [[Атăлçум районĕ (Самар облаçĕ)|Атăлçум районĕ]] # [[Серкĕски районĕ]] # [[Ставропăль районĕ]] # [[Сызрань районĕ]] # [[Хворостянка районĕ]] # [[Чаллăпуç районĕ]] # [[Шунтал районĕ]] # [[Шикун районĕ]] === Тĕрлĕ халăх йышĕ === {| border=1 ! !1989 ç.<ref>http://www.ssu.samara.ru/~povolzje/Nacion.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703154507/http://www.ssu.samara.ru/~povolzje/Nacion.htm |date=2007-07-03 }}</ref> !2002 ç. |- |[[Вырăссем]] |2.720.171 |2.708.549 |- |[[Тутарсем]] |115.280 |127.931 |- |[[Чăвашсем]] |117.914 |101.358 |- |[[Мордвасем]] |116.475 | 86.000 |- |[[Украинсем]] |81.720 |60.727 |- |[[Эрменсем]] |4.162 |21.566 |- |[[Азербайджансем]] |6.320 |15.046 |- |[[Казахсем]] |14.233 |14.918 |- |[[Белоруссем]] |19.914 |14.082 |- |[[Нимĕçсем]] |10.381 |9.569 |- |[[Пушкăртсем]] |7.495 |7.885 |- |[[Еврейсем]] |13.572 |6.384 |- |[[Узбексем]] |3.831 |5.483 |- |[[Чикансем]] |4.981 |5.244 |- |[[Таджиксем]] |1.398 |4.624 |- |[[Марисем]] |4.433 |3.889 |- |[[Грузинсем]] |1.973 |3.518 |- |[[Молдавансем]] |2.509 |2.364 |- |[[Удмуртсем]] |1.758 |1.608 |- |[[Корейсем]] |564 |1.462 |- |[[Поляксем]] |1.400 |1.263 |- |[[Чеченсем]] |474 |1.193 |- |[[Лезгинсем]] |674 |1.126 |- |Харпăр халăхне кăтартманнисем |1.758 |22.489 |} == Экономика == === Промăçлăх === === Транспорт === == Паллă ентешсем == {{main|Самар облаçĕн чыслă гражданĕсем}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * ''[[Алексушин Г.В.]]'' Самарские губернаторы. — [[Самара]]: Самарский дом печати, [[1996]]. * {{статья|автор=И. В. Носков|пуçелĕк=Оценка состояния транспортной инфраструктуры Самарской области|каçă=http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2006/2006_3_925_936.pdf|кăларăм=[[Известия Самарского научного центра Российской академии наук]]|тĕс=журнал|вырăн=Самара|год=2006|том=8|выпуск=3|страницы=925-935}} * Географическое краеведение Самарской области: учебное пособие для студентов и учителей: в 2-х частях. Часть I: История и природа / М. Н. Баранова, О. В. Воробьёва, С. А. Ибрагимова, Г. С. Калёнов, Л. Ф. Ляховская, Ф. А. Никитин, С. А. Журавлёва, И. П. Шиманчик. — Самара: СГПУ, 2009. * Атлас Самарской области / Сост.: В. В. Шнырёв, В. Н. Гнатишин, Г. С. Калёнов, В. И. Матвеев, С. В. Савина, Ю. В. Симонов, А. В. Виноградов, Л. Ф. Ляховская, Д. В. Магдеев, Н. Л. Небритов, В. П. Ясюк. — М.: Роскарто-графия, 1999. * Физическая карта Самарской области / Отв. ред. В. В. Шнырёв. — Сама-ра: Роскартография, 1999. == Каçăсем == '''Влаç органĕсем''' * [http://www.adm.samara.ru/ Самар облаçĕн праительстви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050212081734/http://www.adm.samara.ru/ |date=2005-02-12 }} * [http://samara.news-city.info/docs/ Самар облаçĕн саккун тăваслăхĕ] * [http://www.samsport.ru/ Самар облаçĕн физкультурăпа спорт департаменчĕ] * [http://www.samgd.ru Самар Кĕперни Думи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203022802/http://www.samgd.ru/ |date=2010-12-03 }} * [http://www.samarastat.ru/ Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Самарской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224055640/http://samarastat.ru/ |date=2015-12-24 }} * [http://samregistr.ru/ Управление Федеральной регистрационной службы по Самарской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505221847/http://www.samregistr.ru/ |date=2009-05-05 }} * [http://www.classbase.ru/okato/index/parent/10134 Состав Самарской области по ОКАТО] '''Тĕрлĕ''' * [http://www.samaratrans.info/ Самар облаçĕн мĕнпур этем пĕрлĕх транспорчĕ] * [http://www.politsamara.ru/ Политика Самар облаçĕнче] * [http://www.samara163.ru/ Самар хыпарĕсен порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620231730/http://www.samara163.ru/ |date=2010-06-20 }} {{Самар облаçĕ}} {{Атăл федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федерацин субъекчĕсем}} [[Категори:Самар облаçĕ]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] 5wgm6m59no6fi2v09qsbfpb3a761t2b 0 8716 874605 874187 2026-06-14T06:35:27Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874605 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Сарăту облаçĕ <br /> |OfNm1 = {{lang-ru|Саратовская область}} <br> [[File:-_panoramio_-_Road_Sign_Series_(8).jpg|250px]] |OfNm2 = &nbsp; |FSFlag = Flag_of_Saratov_Oblast.svg |FSCoA = Coat_of_Arms_of_Saratov_oblast.svg |FlagLnk = Сарăту облаçĕн ялавĕ |CoALnk = Сарăту облаçĕн гербĕ |FSMap = Map_of_Russia_-_Saratov_Oblast_(2008-03).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Сарăту]] |AreaRnk = 32 |TotArea = 101&nbsp;240 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 20 |PopQty = 2 404 944 osy |PopCtDate = 2023 |PopDens = 23,75 osy |FedDistrNm = [[Атăлçи федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Атăлçи экономика районĕ]] |CadNo = 64 |LangLangs = s |OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăсkf]] |HeadTtl = [[Сарăту облаçĕн Пуçлăхĕ|Пуçлăх]] |HeadNm = [[Бусаргин Роман Викторович]] |ViceTtl = [[Сарăту облаçĕн Министрсен кабинечĕ|Министрсен кабинечĕн]] [[Сарăту облаçĕн Министрсен кабинечĕн председателĕ|председателĕ]] |ViceNm = |LegislTtl = [[Сарăту облаçĕн думи|Облаç думин]] [[Сарăту облаçĕн думин Председателĕ|председателĕ]] |LegislNm = [[Исаев Михаил Александрович]] |FSAnthem = [[Сарăту облаçĕн гимнĕ]] |FSUTC = [[Самар вăхăчĕ]] }} [[Ӳкерчĕк:Outline_Map_of_Saratov_Oblast.svg|right|300px]] '''Сарăту облаçĕ''' ({{lang-ru|Саратовская Область}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Европа]] пайĕн кăнтăр-тухăçĕнче, Анат [[Атăлçи]]н çурçĕрĕнче вырнаçнă субъекчĕ. Лаптăкĕ 100,2 пин тв.çм. Çĕрĕсем анăçран тухăмалла çити 575 çухрăм, çурçĕртен кăнтăра — 330 çухрăм сарăлса выртаççĕ. [[Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атӑлҫи Федераци тӑрӑхӗнче]] йышне кӗртет. Облаçе [[1936]] çулхи [[раштав, 5]] [[Сарăту Ен]]не улăштарса туса хунă. == Тавралăхĕ == Сарăту облаçĕ Раççей Федерацин Евроăри кăнтăр-тухăç çĕрĕнче, Анат Атăлçин çурçĕрĕнче, вырнаçнă. Анăçран тухăçалла 575 çм, çурçĕртен кăнтăралла — 330 çм территори. Чикĕ вăрăммăшĕ 3500 çухрăмран чылай. Хĕвелтухăçĕнче [[Казахстан]]па, кăнтăрта — [[Волгоград облаçĕ|Волгоград]] облаçĕпе, хĕвеланăçĕнче [[Воронеж облаçĕ|Воронеж]]па [[Тамбов облаçĕ|Тамбов]] облаçĕсемпе, çурçĕрте- [[Пенза облаçĕ|Пенза]], [[Самар облаçĕ|Самар]], [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр]] тата [[Ăренпур облаçĕ|Ăренпур]] çĕрĕсемпе юнашар. Сарăту çĕрĕсем витĕр мăн [[Атăл]] юхать. вăл облаçе иккĕне пайлать: ''Сулахай çыран ен'' тата ''Сылтăм çыран ен''. == Кун-çулĕ == [[1780]] çулта [[Сарăту енпуçлăхĕ|Сарăту енпуçлăхне]] тăххăр уесе (Сарăту, Хвалынь, Воль, Кузнец, Сердоб, Аткар, Петĕр, Балашов тата Камышин) пуçтарса йĕркеленĕ, [[1797]] çулта вăл — [[Сарăту кĕперни]] пулса тăрать, [[1934]] çулхи [[кăрлач, 10|кăрлачăн 10-мĕшĕнче]] — [[Сарăту Ен]]не куçарнă, [[1936]] çулхи [[раштав, 5|раштавăн 5-мĕшĕнче]] — облаç шайне çитернĕ. Хальхи чикĕсене [[1957]] çулта çирĕплетнĕ. == Облаçри влаç == [[2005]] çулхи [[пуш, 3]] Сарăту облаç думи кĕпернеттĕр ĕç вырăнне [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Президент|Президенчĕ]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] сĕннипе [[Балаково АЭС-ĕ]]н директорне [[Ипатов Павел Леонидович|Павел Ипатова]] лартнă. Ӗçе вăл официаллă [[2005]] çулхи [[ака, 3]] кĕнĕ. Маларах Сарăту облаçĕн кĕпернеттĕр ĕç вырăнне йышăннисем: * [[1992]]—[[1996]] — [[Белых Юрий Васильевич|Юрий Белых]] * [[1996]]—[[2005]] — [[Аяцков Дмитрий Фёдорович|Дмитрий Аяцков]] Облаç думин ертӳçи — [[Радаев Валерий Васильевич|Валерий Радаев]] ([[Пĕрлĕ Раççей]], [[2007]] çулхи раштавăн 12-мĕшĕнче суйланă). Сарăту облаçĕнчен [[Федераци Канашĕ]]н пайташĕ — [[Шувалов Сергей Алексеевич|Сергей Шувалов]] (малтан облаç думин ертӳçи, [[2005]] çулхи , [[ака, 5]]). Маларах çак ĕç вырăнĕнче [[Абдулатипов Рамазан Гаджимурадович|Рамазан Абдулатипов]] ([[2000]] çулхи [[раштав, 19]] — [[2005]] çулхи [[ака]]) пулнă. === Çут çанталăк пурлăхĕ === Облаç гидроэнергопотенциалне [[Сарăту ГЭСĕ]] çулсерен вăтамран 5,4 млрд [[киловатт-сехет|кВт·с]] электроэнерги тупăçлать. Ял хуçалăхра уйрăмах ахаль тата кăнтăрти [[хура тăпра]]ллă, анлă саралнă [[каштан тăпри]]ллĕ çĕрсем хаклă шутланаççĕ. Облаç тĕплĕнех тенĕ пекех шывпа тулăх, Атăлпа чылай юханшывсăр пуçне çăлкуçсемпе çĕрай минерал шывĕ нумай. ==== Усăллă çĕрай управĕсем ==== Облаçре тупса тĕпченĕ 40 ытла пĕчĕк нефть тата газ (Степновское тата Урицкое уйрăмах калăплă) çĕрай управĕсем, ытти нумай пуян пуласлăхлă районсене тишкермен. Шыраса тĕпченĕ Озинкское пысăк [[çунăк сланец]] çĕрай управĕ, паха цемент чĕр таварĕ, фосфорит, çурт-йĕр тăвас, балласт тата кантăк хăйăрĕ, çурт-йĕр тумалли тăм тата чул управĕ нумай. === Климат === [[Климат]] облаçре вăтам континентлă: типĕ вăрăм [[çулла|çу]], ''Сулахайçырĕнче'' 30&nbsp;°C температурăллă кун чылай, сивĕ [[Хĕлле|хĕлсем]], нӳрĕклĕ кунсем уйăхне 12—15, тĕтреллисем уйăхне 4—10 кун, уйăхра 4 — 10 кун çил-тăвăл вĕçтерет. [[Çуркунне]] кĕске иртет. [[Пуш]] уйăхĕнче те çилсем вĕркеççĕ, çул çине юр тултарать – вăтамран уйăхра 5—7 кун. Пуш уйăхĕнче тĕтреллĕ кунсем, вăтамран, 5—9 кун. [[Кĕркунне]] пĕрпек çанталăк килмест. Тăнăç юр витĕмĕ çĕре çурçĕр районĕсенче чӳкĕн 25-мĕшĕ тĕлне, вар тата кăнтăр районĕсенче — чӳкĕн 29-мĕшĕ — раштавăн 8-мĕшĕсенче хупăрлать. == Халăх == Облаçре 2 млн 625,7 пин çын (2005) пурăнать. Халăх-çын тăвăрлăхĕ: 26,2 çын/тв.çм. [[2006]] çулхи хыпарпа облаç халăх йышĕ 2608,3 пин çын (2625,7 — [[2005]]). [[Хула халăхĕ]] ытларах: 73,7 %, ялти халăх 26,3 % çеç. === Наци йышĕ === {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ [[2002]] çулта, пин ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}) |- |[[Вырăссем]] |2293,1 (85,9 %) |- |[[Казахсем]] |78,3 (2,9 %) |- |[[Украинсем]] |67,3 (2,5 %) |- |[[Тутарсем]] |57,6 (2,2 %) |- |[[Эрменсем]] |25,0 |- |[[Мордвасем]] |16,5 |- |[[Азербайджансем]] |16,4 |- |[[Чăвашсем]] |16,0 |- |[[Белоруссем]] |12,7 |- |[[Нимĕçсем]] |12,1 |- |[[Чеченсем]] |8,5 |- |[[Лезгинсем]] |5,3 |- |[[Пушкăртсем]] |4,0 |- |[[Çармăссем]] |4,0 |- |[[Молдавансем]] |3,8 |- |[[Еврейсем]] |3,4 |- |[[Чикансем]] |2,7 |- |[[Корейсем]] |2,5 |- |<small> 2500 çын ытла йышлă халăха кăтартнă </small> |} === Украинсем === Украин ялĕсем Сарăту облаçĕн çĕрĕнче [[XVIII ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче çирĕпленеççĕ. В. Даль çырнипе Сарăту кĕпернин виççĕмĕш пайне украинсем йышăннă пулнă. Çаплах пурăну вырăнĕсен виççĕмĕш пайне украинсем никĕслесе ят панă, тĕслĕхрен, район тĕпĕсем: [[Калининск]] хули (малтан - Баланда), [[Хĕрлĕ Кут]] хули, хеп [[Екатериновка (Сарăту облаçĕ|Екатериновка]], пос.[[Дергачи]], чиркӳллĕ ялсем [[Самойловка]], [[Романовка]], урăх нумай пурăну вырăнĕсем. Сарăту облаçĕнче тăвар промăçласси Кĕçĕн Раççей хетьмăнлăхĕн [[Полтава облаçĕ|Полтавăпа]] [[Харьков облаçĕ|Харьков]] çĕрĕсенчен куçса килнĕ чумаксем аталантарса янă, вĕсемех çĕнĕ вырăнсенче, çав шутра Пукрав слободи (кайран Покровск хули, халĕ Атăлăн сулахай çыранĕнчи Сарăтăва хирĕç [[Энгельс (хула)|Энгельс]] хули), пурнăç никĕсне хунă. [[1989]] çулхи çыравпа облаçре 100 пинрен кăшт ытларах украин çынни пурăннă. 2002 çулта вара — 67,3 пин кăна. Çакă вара украинсем вырăссемпе хутăшса кайса хăйсен украинлăхне çухатнине кăтартать. Украинсем [[Польша|Польшăра]], [[Словаки|Словакире]] тата [[Канада|Канадара]] çеç вырăссемпе хутăшса каймаççĕ. Хальхи самантра [[Фёдоров районĕ|Фёдоровпа]] [[Самойлов районĕ]]сенче украинсем халĕ те нумайрахăш шутланасçĕ. Сарăту облаçĕн 30% халăхăн украин кăк хушамачĕсем. === Тутарсем === {{main|Тутарсем Раççейре вырнаçăнни}} [[Тутарсем]] пĕрçуммăн Сарӑту облаҫӗн [[Пасарлă Карабулак районĕ|Пасарлӑ Карабулак]], [[Дергачи районĕ|Дергачи]], [[Ершов районĕ|Ершов]], [[Петровск районӗ|Петровск]], [[Сарăту районĕ|Сарӑту]] 10 [[тутарсем|тутар]], 19 хутăш ялĕсенче пурăнаççĕ. Тутар гимназийĕ ([[Сарăту|Сарӑтура]], 1992), тутар ача-пăча сачĕ ([[Сарăту]]). Тутарсен наци-культура автономийĕ (1997 çултанпа), Тутар культура центрĕ, Атăлçи ислам центрĕ «Дава», культура-çутĕç пĕрлĕхĕ «Ислам йыхравĕ», облаçри тутар-пушкăрт культура-çутĕç пĕрлĕхĕ «Идель» ĕçлет. «Мăсăльман хыпарçи» (Сарăту), телекăларăм «Аллаху акбар» тухаççĕ. Пултарулăх ансамблĕ ([[Сафаровка (Сарăту облаçĕ)|Сафаровка]], [[Дергачи районĕ]]) пур. === Пушкăртсем === [[Пушкăртсем|Пушкӑрт]] ялĕсем Сарăту çĕрĕнче XVIII ĕмĕртенпе пулни паллă. Вĕсем [[Камелик (юханшыв)|Камелик]] юханшыв айлăмĕнче вырнаçнă, çаванпа та кунти пушкăртсене камелик пушкăрчĕсем теççĕ. Çак пурăну вырăнĕсем каярах [[Самар кĕперни|Самар кĕпернин]] Куçапай вулăсне кĕреççĕ. Халĕ самар пушкăрчĕсем ытларах Перелюба тата Пугачев районĕсенче пурăнаççĕ. Сарăту пушкăрчĕсен мăн асаттисем, самар пушкăрчĕсем пекех, [[Пушкăрт Республики|Пушкăртăстанăн]] кăнтăр-тухăçĕнчен куçса килнĕ. Тăван чĕлхи — [[пушкăрт чĕлхи]]. === Чӑвашсем === Чӑвашсем Сарӑту ҫӗрӗнче [[XVIII]] ӗмӗртен пурӑнаҫҫӗ. Сарӑту облаҫӗнче икӗ чӑваш ялӗ пур: [[Ĕшнеуй]] тата [[Шурту]], вӗсем [[Пасарлă Карабулак районĕ|Пасарлӑ Карапулак районӗнче]] вырнаҫнӑ. == Администрациллӗ пайлани == [[File:Admin-map-Saratov-region.gif|thumb|right|300px|Сарăту облаçĕн [[Район|район]]ĕсем]] Облаç 38 района пайланать, вĕсенчен 20 - ''Сылтăм çыран енче'', 18 — ''Сулахай çыран енче''. Облаçре 1805 ял, посёлок, 18 хула ([[2005]]), 4 хула тӑрӑхӗсем<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/977400114 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Саратовской области» |access-date=2016-11-30 |archive-date=2020-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105040713/http://docs.cntd.ru/document/977400114 |deadlink=no }}</ref><ref name="реестр">[http://docs.cntd.ru/document/467707743 Реестр административно-территориального деления Саратовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113004522/http://docs.cntd.ru/document/467707743 |date=2020-11-13 }} // Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года N 545-П «Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области» (с изменениями на 5 августа 2016 года)</ref>. [[2020]] ҫулта Сарӑту облаҫӗнче ҫӗнӗ Администрацилӗ пайлани йышӑннӑ. Киввӗ [[Сарăту районĕ]] [[Сарăту]] хулипе ҫӗнӗ [[Гагарин районĕ|Гагарин администрациллĕ районӗ]] хушшинче пайланӑ. * 1 облаҫ пĕлтерешпе хула ([[Сарăту]]), * 1 ХАТЙ<ref>(ХАТЙ, хупнӑ администрациллӗ-территориллĕ йӗркеленӳ, вырӑсла ''ЗАТО, закрытое административно-территориальное образование'')</ref>([[Светлый (Сарӑту облаҫӗ)|Светлый]] посёлокӗ), * 38 район, ** 1 администрациллĕ район ([[Гагарин районӗ]]), * 2 административлӑ округ — [[Шиханы|Шӑхан]]<ref>вырӑсла ''Шиханы''</ref> хули те [[Михайловский]] — вӗсем ХАТЙ пулнӑ<ref name="реестр"/>. === Хула тӑрӑхӗсем тата районсем === ==== Хула тӑрӑхӗсем ==== * [[Сарăту]] хули * [[Шиханы|Шӑхан]] хули * [[Михайловский]] ялӗ * [[Светлый (ХАТЙ)]] посёлокӗ ==== Районсем ==== {{Div col|cols=2}} * [[Александров Гай районӗ]] * [[Аркадак районӗ]] * [[Аткарск районӗ]] * [[Балаково районӗ]] * [[Балашов районӗ]] * [[Балтай районӗ]] * [[Вольск районӗ]] * [[Воскресенское районӗ]] * [[Дергачи районӗ]] * [[Духовницкое районӗ]] * [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗ]] (администрациллӗ район)<ref>Администраци центрӗ — Сарӑту (района кӗмест) хулинче вырнаҫнӑ</ref> * [[Екатериновка районӗ]] * [[Ершов районӗ]] * [[Ивантеевка районӗ]] * [[Калининск районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Калининск районӗ]] * [[Красноармейск районӗ]] * [[Лысые Горы районӗ]] * [[Маркс районӗ]] * [[Озинки районӗ]] * [[Пасарлӑ Карабулак районӗ]] * [[Перелюб районӗ]] * [[Петровск районӗ]] * [[Питерка районӗ]] * [[Пугачёв районӗ]] * [[Ровное районӗ]] * [[Романовка районӗ]] * [[Ртищево районӗ]] * [[Самойловка районӗ]] * [[Советское районӗ]]<ref>Администраци центрӗ — [[Степное (Советское районӗ, Сарӑту облаҫӗ)|Степнойӗре]] вырнаҫнӑ</ref> * [[Ҫӗнӗ Пурас районӗ]] * [[Новоузенск районӗ]] * [[Татищево районӗ]] * [[Турки районӗ]] * [[Фёдоровка районӗ]] * [[Хвалынск районӗ]] * [[Хӗрлӗ Кут районӗ]] * [[Хӗрлӗ Партизан районӗ]]<ref>Администраци центрӗ — Горныйра вырнаҫнӑ</ref> * [[Энгельс районӗ]] {{Div col end}} === Пурăнан вырăнсем === {{main|Сарăту облаçĕн ял-хули}} <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''10 пин ытла çынлă пурăну вырăнĕсем'''<br /> [[2007]] çулăн кăрлач, 1 тĕлне |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Сарăту]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">841,4</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Красноармейск (Сарăту облаçĕ)|Красноармейск]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">24,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Энгельс (хула)|Энгельс]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">200,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ершов (хула)|Ершов]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">23,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Балаково]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">200,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Калининск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">18,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Балашов (хула)|Балашов]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">93,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Новоузенск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Вольск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">68,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Красный Кут]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">14,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ртищево]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">43,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Аркадак]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Пугачёв (хула)|Пугачёв]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">42,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Хвалынск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Приволжский (Сарăту облаçĕ)|Приволжский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">33,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Степное (Сарăту облаçĕ)|Степное]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,4</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Маркс (хула)|Маркс]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">32,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Светлый (Сарăту облаçĕ)|Светлый]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Петровск (Сарăту облаçĕ)|Петровск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">32,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Базарный Карабулак]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,3</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Аткарск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">27,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Озинки]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,2</td> </tr> </table> |} </div> == Культура == Сарăту облаçĕнчи музейсем: [[Сарăту облаçĕн тăван ен тĕпчев музейĕ]], [[Сарăту А. Н. Радищев ячĕллĕ ӳнер музейĕ]], [[Н.Г. Чернышевский музей-пӳрчĕ]], [[К. Федин музей-пӳрчĕ]], [[Балашов]], [[Вольск]], [[Петровск]], [[Хвалынск]], [[Энгельс (хула)|Энгельс]] тăван ен тĕпчев музейĕсем, [[Пугачёв (хула)|Пугачёври]] [[В. И. Чапаев астăвăм музей-пӳрчĕ]]<ref name="bse22">Большая Cоветская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 22. Ремень — Сафи. 1975. 628 стр., илл.; 37 л. илл. и карт.</ref>. Облаçри театрсем: [[Балаков драма Е.А. Лебедев ячĕллĕ театрĕ]], [[Балашов драма театрĕ]], [[Вольск драма театрĕ]], [[Сарăту академи драма И. А. Слонов ячĕллĕ театрĕ]], [[Сарăту академи оперăпа балет театрĕ]], [[Сарату академи çамрăк куравçă театрĕ]], [[Сарăту пуканетеатрĕ «Теремок»|Пукане театрĕ «Теремок»]], [[Сарăту муниципаллă çĕнĕ драма театрĕ «Версия»]], [[Сарăту муниципаллă драма театрĕ «АТХ»]], [[Сарăту облаç оперетта театрĕ]], [[Сарăту пластика драма театрĕ]], [[Сарăту вырăс камит театрĕ]]<ref name="bse22" /> == Экономика == === Промăçлăхĕ === Сарăту облаçĕ промăçлăхĕ тупăшласси [[Атăлçи экономика регионĕ]]нче малта пыраканни шутланать. Облаçĕн [[промăçлăхĕ]]н шутĕнче 2000 ытла пысăк тата вăтам йĕркеленӳлĕх. Кунта [[троллейбус]]сем ([[Тролза]]), чукун çул техникине ([[Энгельс транспорт машинăтавакан завочĕ]]) чĕртекен çуртасем, тĕп-тĕрĕс приборсем, [[холодильник]]сем тата [[морозильник]]сем, шĕвек çунăк япала тата нефтехими япалисене ([[Сарăту НТЗ]] хăвачĕ 10 млн т. нефть/çул, «Сарăтунефтеоргсинтез»), [[минерал имçамĕ]], [[пăхăр прокачĕ]], çурт-йĕр [[кантăк]]ĕ, [[цемент]] кăлараççĕ. Промăçлăх структуринче чи нумай пайли — хăват-çунăк япала комплексĕ (45,5 %), çаплах машинăтăваслăх (19,1 %), хими тата нефтехими (15,6 %), апат-çимĕç (9,2 %) промăçлăхĕ палăрать. Облаçре пысăк [[электростанци]]сем — [[Балаково АЭСĕ]] тата [[Сарăту ГЭСĕ]] — электрохăват тупăшлаççĕ, вĕсен суммă хăвачĕ 4000 МВт тата 1360 МВт. Çак электростанцисем Атăлçи регионĕн чĕрĕк пайне тата Раççейĕн 3 % электрохăватне тăваççĕ. Унсăр пуçне, хăватçăсен хулинче [[Балаково|Балаковăра]] [[Балаково ТЭЦ-4|ТЭЦ-4]] (465 МВт, 1532 Гкал/сех), [[Сарăту]]ра [[Сарăту ТЭЦ-5|ТЭЦ-5]] (440 МВт, 1260 Гкал/сех), [[Сарăту ТЭЦ-2|ТЭЦ-2]] (296 МВт, 1077 ГКал/сех), [[Сарăту ГРЭСĕ|ГРЭС]] (54 МВт, 506 Гкал/сех) тата [[Сарăту ТЭЦ-1|ТЭЦ-1]] (22 МВт, 255 Гкал/сех), [[Энгельс (хула)|Энгельсре]] [[Энгельс ТЭЦĕ|ТЭЦ-3]] (202 МВт, 844 Гкал/сех) хăват парать. === Транспорт === Облаçре тĕрлĕ тĕслĕ транспорт ĕçлет. Автомобиль çулĕсен тăсăлăвĕ — 9940 км, хытă витĕмли — 9540 км (çав шутра 741 км федерации шайĕнчи автотрасса) ([[2000]]). Транспорт инфраструктуринче паллă вырăн [[чукун çул]] йышăнать, унăн пайне 90 % ытла япала- тата 40 % яхăн пассажир турттаракан транспорт. Облаç территорипе пыракан [[чукун çул]] тăсăлăвĕ 2326 çм. Вĕсенчен чылайăшĕ [[Атăлçи чукун çулĕ]]н ([[Атăлçи чукун çулĕн Сарăту уйрăмĕ|Сарăту уйрăмĕ]]) тата пĕчĕкреххи, облаçĕн анăçĕнчи [[Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕ]] ([[Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕн Ртищево уйрăмĕ|Ртищево уйрăмĕ]]). Облаçре [[ансăр чукун çул]] пур — [[Красноармейски керамика завочĕн ансăр чукун çулĕ]]. Юханшыв транспорчĕ аталаннă, [[Сарăту]] хули Атăл çинчи пысăк порт шутланать. Атăл урлă каçма виççĕ автомобиль кĕперĕ ( [[Сарăту]], [[Балаково]] тата [[Сарăту кĕперĕ (çĕнĕ)|Сарăтуран çурçĕрелле]], виççĕмĕшĕ çăмăл тата маршрут хула транспорче валли çеç). == Çар объекчĕсем == * Виççĕ авиаци бази: [[Авиабаза Балашов|Балашов]], [[Авиабаза Сенная|Сенная]] тата [[Авиабаза Энгельс|Энгельс]] * [[Тамань ракета дивизийĕ]] [[РВСН]] [[Светлый (Сарату облаçĕ)| Светлый]] ХАТЙ<ref>(ХАТЙ, хупнӑ администрациллӗ территориаллӑ йӗркеленӳ, вырӑсла ''ЗАТО, закрытое административно-территориальное образование)</ref> * [[Хими тата биологи радиаци хӳтĕлев ĂТИ]], 1 ХБРХ мобиллĕ бригади, асăрхав тата разведка полкĕ тата [[Шăхан]] хули таврашĕнчи хими полигонĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://saratov.gov.ru/ Сарăту облаç ертӳçлĕхĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721225807/http://saratov.gov.ru/ |date=2016-07-21 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=64 Сарату облаçĕ «Вся Россия» хыпар кĕнеке-каталогра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610073422/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=64 |date=2009-06-10 }} * [http://www.sarat.ru/ Сарăту облаç хулисем çинчен хыпарсем] * [http://saratov-kultura.ru/ Сарăтун культурăллă пурнăçĕ] {{Сарăту облаçĕ}} {{Атăл федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} [[Категори:Сарăту облаçĕ| ]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Администрациллĕ виçесем]] ktvlt87wc5days67zfqekuj7rd1gg25 874630 874605 2026-06-14T06:51:57Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874630 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Сарăту облаçĕ <br /> |OfNm1 = {{lang-ru|Саратовская область}} <br> [[File:-_panoramio_-_Road_Sign_Series_(8).jpg|250px]] |OfNm2 = &nbsp; |FSFlag = Flag_of_Saratov_Oblast.svg |FSCoA = Coat_of_Arms_of_Saratov_oblast.svg |FlagLnk = Сарăту облаçĕн ялавĕ |CoALnk = Сарăту облаçĕн гербĕ |FSMap = Map_of_Russia_-_Saratov_Oblast_(2008-03).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Сарăту]] |AreaRnk = 32 |TotArea = 101&nbsp;240 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 20 |PopQty = 2 404 944 osy |PopCtDate = 2023 |PopDens = 23,75 osy |FedDistrNm = [[Атăлçи федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Атăлçи экономика районĕ]] |CadNo = 64 |LangLangs = s |OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăсkf]] |HeadTtl = [[Сарăту облаçĕн Пуçлăхĕ|Пуçлăх]] |HeadNm = [[Бусаргин Роман Викторович]] |ViceTtl = [[Сарăту облаçĕн Министрсен кабинечĕ|Министрсен кабинечĕн]] [[Сарăту облаçĕн Министрсен кабинечĕн председателĕ|председателĕ]] |ViceNm = |LegislTtl = [[Сарăту облаçĕн думи|Облаç думин]] [[Сарăту облаçĕн думин Председателĕ|председателĕ]] |LegislNm = [[Исаев Михаил Александрович]] |FSAnthem = [[Сарăту облаçĕн гимнĕ]] |FSUTC = [[Самар вăхăчĕ]] }} [[Ӳкерчĕк:Outline_Map_of_Saratov_Oblast.svg|right|300px]] '''Сарăту облаçĕ''' ({{lang-ru|Саратовская Область}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Европа]] пайĕн кăнтăр-тухăçĕнче, Анат [[Атăлçи]]н çурçĕрĕнче вырнаçнă субъекчĕ. Лаптăкĕ 100,2 пин тв.çм. Çĕрĕсем анăçран тухăмалла çити 575 çухрăм, çурçĕртен кăнтăра — 330 çухрăм сарăлса выртаççĕ. [[Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атӑлҫи Федераци тӑрӑхӗнче]] йышне кӗртет. Облаçе [[1936]] çулхи [[раштав, 5]] [[Сарăту Ен]]не улăштарса туса хунă. == Тавралăхĕ == Сарăту облаçĕ Раççей Федерацин Евроăри кăнтăр-тухăç çĕрĕнче, Анат Атăлçин çурçĕрĕнче, вырнаçнă. Анăçран тухăçалла 575 çм, çурçĕртен кăнтăралла — 330 çм территори. Чикĕ вăрăммăшĕ 3500 çухрăмран чылай. Хĕвелтухăçĕнче [[Казахстан]]па, кăнтăрта — [[Волгоград облаçĕ|Волгоград]] облаçĕпе, хĕвеланăçĕнче [[Воронеж облаçĕ|Воронеж]]па [[Тамбов облаçĕ|Тамбов]] облаçĕсемпе, çурçĕрте- [[Пенза облаçĕ|Пенза]], [[Самар облаçĕ|Самар]], [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр]] тата [[Ăренпур облаçĕ|Ăренпур]] çĕрĕсемпе юнашар. Сарăту çĕрĕсем витĕр мăн [[Атăл]] юхать. вăл облаçе иккĕне пайлать: ''Сулахай çыран ен'' тата ''Сылтăм çыран ен''. == Кун-çулĕ == [[1780]] çулта [[Сарăту енпуçлăхĕ|Сарăту енпуçлăхне]] тăххăр уесе (Сарăту, Хвалынь, Воль, Кузнец, Сердоб, Аткар, Петĕр, Балашов тата Камышин) пуçтарса йĕркеленĕ, [[1797]] çулта вăл — [[Сарăту кĕперни]] пулса тăрать, [[1934]] çулхи [[кăрлач, 10|кăрлачăн 10-мĕшĕнче]] — [[Сарăту Ен]]не куçарнă, [[1936]] çулхи [[раштав, 5|раштавăн 5-мĕшĕнче]] — облаç шайне çитернĕ. Хальхи чикĕсене [[1957]] çулта çирĕплетнĕ. == Облаçри влаç == [[2005]] çулхи [[пуш, 3]] Сарăту облаç думи кĕпернеттĕр ĕç вырăнне [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Президент|Президенчĕ]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] сĕннипе [[Балаково АЭС-ĕ]]н директорне [[Ипатов Павел Леонидович|Павел Ипатова]] лартнă. Ӗçе вăл официаллă [[2005]] çулхи [[ака, 3]] кĕнĕ. Маларах Сарăту облаçĕн кĕпернеттĕр ĕç вырăнне йышăннисем: * [[1992]]—[[1996]] — [[Белых Юрий Васильевич|Юрий Белых]] * [[1996]]—[[2005]] — [[Аяцков Дмитрий Фёдорович|Дмитрий Аяцков]] Облаç думин ертӳçи — [[Радаев Валерий Васильевич|Валерий Радаев]] ([[Пĕрлĕ Раççей]], [[2007]] çулхи раштавăн 12-мĕшĕнче суйланă). Сарăту облаçĕнчен [[Федераци Канашĕ]]н пайташĕ — [[Шувалов Сергей Алексеевич|Сергей Шувалов]] (малтан облаç думин ертӳçи, [[2005]] çулхи , [[ака, 5]]). Маларах çак ĕç вырăнĕнче [[Абдулатипов Рамазан Гаджимурадович|Рамазан Абдулатипов]] ([[2000]] çулхи [[раштав, 19]] — [[2005]] çулхи [[ака]]) пулнă. === Çут çанталăк пурлăхĕ === Облаç гидроэнергопотенциалне [[Сарăту ГЭСĕ]] çулсерен вăтамран 5,4 млрд [[киловатт-сехет|кВт·с]] электроэнерги тупăçлать. Ял хуçалăхра уйрăмах ахаль тата кăнтăрти [[хура тăпра]]ллă, анлă саралнă [[каштан тăпри]]ллĕ çĕрсем хаклă шутланаççĕ. Облаç тĕплĕнех тенĕ пекех шывпа тулăх, Атăлпа чылай юханшывсăр пуçне çăлкуçсемпе çĕрай минерал шывĕ нумай. ==== Усăллă çĕрай управĕсем ==== Облаçре тупса тĕпченĕ 40 ытла пĕчĕк нефть тата газ (Степновское тата Урицкое уйрăмах калăплă) çĕрай управĕсем, ытти нумай пуян пуласлăхлă районсене тишкермен. Шыраса тĕпченĕ Озинкское пысăк [[çунăк сланец]] çĕрай управĕ, паха цемент чĕр таварĕ, фосфорит, çурт-йĕр тăвас, балласт тата кантăк хăйăрĕ, çурт-йĕр тумалли тăм тата чул управĕ нумай. === Климат === [[Климат]] облаçре вăтам континентлă: типĕ вăрăм [[çулла|çу]], ''Сулахайçырĕнче'' 30&nbsp;°C температурăллă кун чылай, сивĕ [[Хĕлле|хĕлсем]], нӳрĕклĕ кунсем уйăхне 12—15, тĕтреллисем уйăхне 4—10 кун, уйăхра 4 — 10 кун çил-тăвăл вĕçтерет. [[Çуркунне]] кĕске иртет. [[Пуш]] уйăхĕнче те çилсем вĕркеççĕ, çул çине юр тултарать – вăтамран уйăхра 5—7 кун. Пуш уйăхĕнче тĕтреллĕ кунсем, вăтамран, 5—9 кун. [[Кĕркунне]] пĕрпек çанталăк килмест. Тăнăç юр витĕмĕ çĕре çурçĕр районĕсенче чӳкĕн 25-мĕшĕ тĕлне, вар тата кăнтăр районĕсенче — чӳкĕн 29-мĕшĕ — раштавăн 8-мĕшĕсенче хупăрлать. == Халăх == Облаçре 2 млн 625,7 пин çын (2005) пурăнать. Халăх-çын тăвăрлăхĕ: 26,2 çын/тв.çм. [[2006]] çулхи хыпарпа облаç халăх йышĕ 2608,3 пин çын (2625,7 — [[2005]]). [[Хула халăхĕ]] ытларах: 73,7 %, ялти халăх 26,3 % çеç. === Наци йышĕ === {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ [[2002]] çулта, пин ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}) |- |[[Вырăссем]] |2293,1 (85,9 %) |- |[[Казахсем]] |78,3 (2,9 %) |- |[[Украинсем]] |67,3 (2,5 %) |- |[[Тутарсем]] |57,6 (2,2 %) |- |[[Эрменсем]] |25,0 |- |[[Мордвасем]] |16,5 |- |[[Азербайджансем]] |16,4 |- |[[Чăвашсем]] |16,0 |- |[[Белоруссем]] |12,7 |- |[[Нимĕçсем]] |12,1 |- |[[Чеченсем]] |8,5 |- |[[Лезгинсем]] |5,3 |- |[[Пушкăртсем]] |4,0 |- |[[Çармăссем]] |4,0 |- |[[Молдавансем]] |3,8 |- |[[Еврейсем]] |3,4 |- |[[Чикансем]] |2,7 |- |[[Корейсем]] |2,5 |- |<small> 2500 çын ытла йышлă халăха кăтартнă </small> |} === Украинсем === Украин ялĕсем Сарăту облаçĕн çĕрĕнче [[XVIII ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче çирĕпленеççĕ. В. Даль çырнипе Сарăту кĕпернин виççĕмĕш пайне украинсем йышăннă пулнă. Çаплах пурăну вырăнĕсен виççĕмĕш пайне украинсем никĕслесе ят панă, тĕслĕхрен, район тĕпĕсем: [[Калининск]] хули (малтан - Баланда), [[Хĕрлĕ Кут]] хули, хеп [[Екатериновка (Сарăту облаçĕ|Екатериновка]], пос.[[Дергачи]], чиркӳллĕ ялсем [[Самойловка]], [[Романовка]], урăх нумай пурăну вырăнĕсем. Сарăту облаçĕнче тăвар промăçласси Кĕçĕн Раççей хетьмăнлăхĕн [[Полтава облаçĕ|Полтавăпа]] [[Харьков облаçĕ|Харьков]] çĕрĕсенчен куçса килнĕ чумаксем аталантарса янă, вĕсемех çĕнĕ вырăнсенче, çав шутра Пукрав слободи (кайран Покровск хули, халĕ Атăлăн сулахай çыранĕнчи Сарăтăва хирĕç [[Энгельс (хула)|Энгельс]] хули), пурнăç никĕсне хунă. [[1989]] çулхи çыравпа облаçре 100 пинрен кăшт ытларах украин çынни пурăннă. 2002 çулта вара — 67,3 пин кăна. Çакă вара украинсем вырăссемпе хутăшса кайса хăйсен украинлăхне çухатнине кăтартать. Украинсем [[Польша|Польшăра]], [[Словаки|Словакире]] тата [[Канада|Канадара]] çеç вырăссемпе хутăшса каймаççĕ. Хальхи самантра [[Фёдоров районĕ|Фёдоровпа]] [[Самойлов районĕ]]сенче украинсем халĕ те нумайрахăш шутланасçĕ. Сарăту облаçĕн 30% халăхăн украин кăк хушамачĕсем. === Тутарсем === {{main|Тутарсем Раççейре вырнаçăнни}} [[Тутарсем]] пĕрçуммăн Сарӑту облаҫӗн [[Пасарлă Карабулак районĕ|Пасарлӑ Карабулак]], [[Дергачи районĕ|Дергачи]], [[Ершов районĕ|Ершов]], [[Петровск районӗ|Петровск]], [[Сарăту районĕ|Сарӑту]] 10 [[тутарсем|тутар]], 19 хутăш ялĕсенче пурăнаççĕ. Тутар гимназийĕ ([[Сарăту|Сарӑтура]], 1992), тутар ача-пăча сачĕ ([[Сарăту]]). Тутарсен наци-культура автономийĕ (1997 çултанпа), Тутар культура центрĕ, Атăлçи ислам центрĕ «Дава», культура-çутĕç пĕрлĕхĕ «Ислам йыхравĕ», облаçри тутар-пушкăрт культура-çутĕç пĕрлĕхĕ «Идель» ĕçлет. «Мăсăльман хыпарçи» (Сарăту), телекăларăм «Аллаху акбар» тухаççĕ. Пултарулăх ансамблĕ ([[Сафаровка (Сарăту облаçĕ)|Сафаровка]], [[Дергачи районĕ]]) пур. === Пушкăртсем === [[Пушкăртсем|Пушкӑрт]] ялĕсем Сарăту çĕрĕнче XVIII ĕмĕртенпе пулни паллă. Вĕсем [[Камелик (юханшыв)|Камелик]] юханшыв айлăмĕнче вырнаçнă, çаванпа та кунти пушкăртсене камелик пушкăрчĕсем теççĕ. Çак пурăну вырăнĕсем каярах [[Самар кĕперни|Самар кĕпернин]] Куçапай вулăсне кĕреççĕ. Халĕ самар пушкăрчĕсем ытларах Перелюба тата Пугачев районĕсенче пурăнаççĕ. Сарăту пушкăрчĕсен мăн асаттисем, самар пушкăрчĕсем пекех, [[Пушкăрт Республики|Пушкăртăстанăн]] кăнтăр-тухăçĕнчен куçса килнĕ. Тăван чĕлхи — [[пушкăрт чĕлхи]]. === Чӑвашсем === Чӑвашсем Сарӑту ҫӗрӗнче [[XVIII]] ӗмӗртен пурӑнаҫҫӗ. Сарӑту облаҫӗнче икӗ чӑваш ялӗ пур: [[Ĕшнеуй]] тата [[Шурту]], вӗсем [[Пасарлă Карабулак районĕ|Пасарлӑ Карапулак районӗнче]] вырнаҫнӑ. == Администрациллӗ пайлани == [[File:Admin-map-Saratov-region.gif|thumb|right|300px|Сарăту облаçĕн [[Район|район]]ĕсем]] Облаç 38 района пайланать, вĕсенчен 20 - ''Сылтăм çыран енче'', 18 — ''Сулахай çыран енче''. Облаçре 1805 ял, посёлок, 18 хула ([[2005]]), 4 хула тӑрӑхӗсем<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/977400114 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Саратовской области» |access-date=2016-11-30 |archive-date=2020-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105040713/http://docs.cntd.ru/document/977400114 |deadlink=no }}</ref><ref name="реестр">[http://docs.cntd.ru/document/467707743 Реестр административно-территориального деления Саратовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113004522/http://docs.cntd.ru/document/467707743 |date=2020-11-13 }} // Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года N 545-П «Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области» (с изменениями на 5 августа 2016 года)</ref>. [[2020]] ҫулта Сарӑту облаҫӗнче ҫӗнӗ Администрацилӗ пайлани йышӑннӑ. Киввӗ [[Сарăту районĕ]] [[Сарăту]] хулипе ҫӗнӗ [[Гагарин районĕ|Гагарин администрациллĕ районӗ]] хушшинче пайланӑ. * 1 облаҫ пĕлтерешпе хула ([[Сарăту]]), * 1 ХАТЙ<ref>(ХАТЙ, хупнӑ администрациллӗ-территориллĕ йӗркеленӳ, вырӑсла ''ЗАТО, закрытое административно-территориальное образование'')</ref>([[Светлый (Сарӑту облаҫӗ)|Светлый]] посёлокӗ), * 38 район, ** 1 администрациллĕ район ([[Гагарин районӗ]]), * 2 административлӑ округ — [[Шиханы|Шӑхан]]<ref>вырӑсла ''Шиханы''</ref> хули те [[Михайловский]] — вӗсем ХАТЙ пулнӑ<ref name="реестр"/>. === Хула тӑрӑхӗсем тата районсем === ==== Хула тӑрӑхӗсем ==== * [[Сарăту]] хули * [[Шиханы|Шӑхан]] хули * [[Михайловский]] ялӗ * [[Светлый (ХАТЙ)]] посёлокӗ ==== Районсем ==== {{Div col|cols=2}} * [[Александров Гай районӗ]] * [[Аркадак районӗ]] * [[Аткарск районӗ]] * [[Балаково районӗ]] * [[Балашов районӗ]] * [[Балтай районӗ]] * [[Вольск районӗ]] * [[Воскресенское районӗ]] * [[Дергачи районӗ]] * [[Духовницкое районӗ]] * [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗ]] (администрациллӗ район)<ref>Администраци центрӗ — Сарӑту (района кӗмест) хулинче вырнаҫнӑ</ref> * [[Екатериновка районӗ]] * [[Ершов районӗ]] * [[Ивантеевка районӗ]] * [[Калининск районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Калининск районӗ]] * [[Красноармейск районӗ]] * [[Лысые Горы районӗ]] * [[Маркс районӗ]] * [[Озинки районӗ]] * [[Пасарлӑ Карабулак районӗ]] * [[Перелюб районӗ]] * [[Петровск районӗ]] * [[Питерка районӗ]] * [[Пугачёв районӗ]] * [[Ровное районӗ]] * [[Романовка районӗ]] * [[Ртищево районӗ]] * [[Самойловка районӗ]] * [[Советское районӗ]]<ref>Администраци центрӗ — [[Степное (Советское районӗ, Сарӑту облаҫӗ)|Степнойӗре]] вырнаҫнӑ</ref> * [[Ҫӗнӗ Пурас районӗ]] * [[Новоузенск районӗ]] * [[Татищево районӗ]] * [[Турки районӗ]] * [[Фёдоровка районӗ]] * [[Хвалынск районӗ]] * [[Хӗрлӗ Кут районӗ]] * [[Хӗрлӗ Партизан районӗ]]<ref>Администраци центрӗ — Горныйра вырнаҫнӑ</ref> * [[Энгельс районӗ]] {{Div col end}} === Пурăнан вырăнсем === {{main|Сарăту облаçĕн ял-хули}} <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''10 пин ытла çынлă пурăну вырăнĕсем'''<br /> [[2007]] çулăн кăрлач, 1 тĕлне |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Сарăту]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">841,4</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Красноармейск (Сарăту облаçĕ)|Красноармейск]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">24,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Энгельс (хула)|Энгельс]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">200,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ершов (хула)|Ершов]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">23,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Балаково]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">200,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Калининск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">18,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Балашов (хула)|Балашов]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">93,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Новоузенск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Вольск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">68,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Красный Кут]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">14,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ртищево]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">43,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Аркадак]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Пугачёв (хула)|Пугачёв]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">42,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Хвалынск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,7</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Приволжский (Сарăту облаçĕ)|Приволжский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">33,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Степное (Сарăту облаçĕ)|Степное]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,4</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Маркс (хула)|Маркс]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">32,8</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Светлый (Сарăту облаçĕ)|Светлый]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Петровск (Сарăту облаçĕ)|Петровск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">32,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Базарный Карабулак]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,3</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Аткарск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">27,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Озинки]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,2</td> </tr> </table> |} </div> == Культура == Сарăту облаçĕнчи музейсем: [[Сарăту облаçĕн тăван ен тĕпчев музейĕ]], [[Сарăту А. Н. Радищев ячĕллĕ ӳнер музейĕ]], [[Н.Г. Чернышевский музей-пӳрчĕ]], [[К. Федин музей-пӳрчĕ]], [[Балашов]], [[Вольск]], [[Петровск]], [[Хвалынск]], [[Энгельс (хула)|Энгельс]] тăван ен тĕпчев музейĕсем, [[Пугачёв (хула)|Пугачёври]] [[В. И. Чапаев астăвăм музей-пӳрчĕ]]<ref name="bse22">Большая Cоветская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 22. Ремень — Сафи. 1975. 628 стр., илл.; 37 л. илл. и карт.</ref>. Облаçри театрсем: [[Балаков драма Е.А. Лебедев ячĕллĕ театрĕ]], [[Балашов драма театрĕ]], [[Вольск драма театрĕ]], [[Сарăту академи драма И. А. Слонов ячĕллĕ театрĕ]], [[Сарăту академи оперăпа балет театрĕ]], [[Сарату академи çамрăк куравçă театрĕ]], [[Сарăту пуканетеатрĕ «Теремок»|Пукане театрĕ «Теремок»]], [[Сарăту муниципаллă çĕнĕ драма театрĕ «Версия»]], [[Сарăту муниципаллă драма театрĕ «АТХ»]], [[Сарăту облаç оперетта театрĕ]], [[Сарăту пластика драма театрĕ]], [[Сарăту вырăс камит театрĕ]]<ref name="bse22" /> == Экономика == === Промăçлăхĕ === Сарăту облаçĕ промăçлăхĕ тупăшласси [[Атăлçи экономика регионĕ]]нче малта пыраканни шутланать. Облаçĕн [[промăçлăхĕ]]н шутĕнче 2000 ытла пысăк тата вăтам йĕркеленӳлĕх. Кунта [[троллейбус]]сем ([[Тролза]]), чукун çул техникине ([[Энгельс транспорт машинăтавакан завочĕ]]) чĕртекен çуртасем, тĕп-тĕрĕс приборсем, [[холодильник]]сем тата [[морозильник]]сем, шĕвек çунăк япала тата нефтехими япалисене ([[Сарăту НТЗ]] хăвачĕ 10 млн т. нефть/çул, «Сарăтунефтеоргсинтез»), [[минерал имçамĕ]], [[пăхăр прокачĕ]], çурт-йĕр [[кантăк]]ĕ, [[цемент]] кăлараççĕ. Промăçлăх структуринче чи нумай пайли — хăват-çунăк япала комплексĕ (45,5 %), çаплах машинăтăваслăх (19,1 %), хими тата нефтехими (15,6 %), апат-çимĕç (9,2 %) промăçлăхĕ палăрать. Облаçре пысăк [[электростанци]]сем — [[Балаково АЭСĕ]] тата [[Сарăту ГЭСĕ]] — электрохăват тупăшлаççĕ, вĕсен суммă хăвачĕ 4000 МВт тата 1360 МВт. Çак электростанцисем Атăлçи регионĕн чĕрĕк пайне тата Раççейĕн 3 % электрохăватне тăваççĕ. Унсăр пуçне, хăватçăсен хулинче [[Балаково|Балаковăра]] [[Балаково ТЭЦ-4|ТЭЦ-4]] (465 МВт, 1532 Гкал/сех), [[Сарăту]]ра [[Сарăту ТЭЦ-5|ТЭЦ-5]] (440 МВт, 1260 Гкал/сех), [[Сарăту ТЭЦ-2|ТЭЦ-2]] (296 МВт, 1077 ГКал/сех), [[Сарăту ГРЭСĕ|ГРЭС]] (54 МВт, 506 Гкал/сех) тата [[Сарăту ТЭЦ-1|ТЭЦ-1]] (22 МВт, 255 Гкал/сех), [[Энгельс (хула)|Энгельсре]] [[Энгельс ТЭЦĕ|ТЭЦ-3]] (202 МВт, 844 Гкал/сех) хăват парать. === Транспорт === Облаçре тĕрлĕ тĕслĕ транспорт ĕçлет. Автомобиль çулĕсен тăсăлăвĕ — 9940 км, хытă витĕмли — 9540 км (çав шутра 741 км федерации шайĕнчи автотрасса) ([[2000]]). Транспорт инфраструктуринче паллă вырăн [[чукун çул]] йышăнать, унăн пайне 90 % ытла япала- тата 40 % яхăн пассажир турттаракан транспорт. Облаç территорипе пыракан [[чукун çул]] тăсăлăвĕ 2326 çм. Вĕсенчен чылайăшĕ [[Атăлçи чукун çулĕ]]н ([[Атăлçи чукун çулĕн Сарăту уйрăмĕ|Сарăту уйрăмĕ]]) тата пĕчĕкреххи, облаçĕн анăçĕнчи [[Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕ]] ([[Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕн Ртищево уйрăмĕ|Ртищево уйрăмĕ]]). Облаçре [[ансăр чукун çул]] пур — [[Красноармейски керамика завочĕн ансăр чукун çулĕ]]. Юханшыв транспорчĕ аталаннă, [[Сарăту]] хули Атăл çинчи пысăк порт шутланать. Атăл урлă каçма виççĕ автомобиль кĕперĕ ( [[Сарăту]], [[Балаково]] тата [[Сарăту кĕперĕ (çĕнĕ)|Сарăтуран çурçĕрелле]], виççĕмĕшĕ çăмăл тата маршрут хула транспорче валли çеç). == Çар объекчĕсем == * Виççĕ авиаци бази: [[Авиабаза Балашов|Балашов]], [[Авиабаза Сенная|Сенная]] тата [[Авиабаза Энгельс|Энгельс]] * [[Тамань ракета дивизийĕ]] [[РВСН]] [[Светлый (Сарату облаçĕ)| Светлый]] ХАТЙ<ref>(ХАТЙ, хупнӑ администрациллӗ территориаллӑ йӗркеленӳ, вырӑсла ''ЗАТО, закрытое административно-территориальное образование)</ref> * [[Хими тата биологи радиаци хӳтĕлев ĂТИ]], 1 ХБРХ мобиллĕ бригади, асăрхав тата разведка полкĕ тата [[Шăхан]] хули таврашĕнчи хими полигонĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://saratov.gov.ru/ Сарăту облаç ертӳçлĕхĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721225807/http://saratov.gov.ru/ |date=2016-07-21 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=64 Сарату облаçĕ «Вся Россия» хыпар кĕнеке-каталогра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610073422/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=64 |date=2009-06-10 }} * [http://www.sarat.ru/ Сарăту облаç хулисем çинчен хыпарсем] * [http://saratov-kultura.ru/ Сарăтун культурăллă пурнăçĕ] {{Сарăту облаçĕ}} {{Атăл федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} [[Категори:Сарăту облаçĕ| ]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] 5752fhvjqvbnth2x27ko8mc3whxqehx 0 9458 874557 699983 2026-06-14T06:03:33Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874557 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Ĕпхӳ районĕ |Тăван ячĕ = Өфө районы |Герб = Coat of Arms of Ufimskiy rayon (Bashkortostan).png |Ялав = Flag of Ufimsky rayon.svg |Ялава ăнлантарни = Ĕпхӳ районĕн ялавĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 46 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 56 |lon_min = 01 |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Пушкăртстан]] |Тытăмĕ = {{nobr|19 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Ĕпхӳ]] хула |Вăхăт = 1930 |Пуçлăх = Вилорий Угаров<ref>[http://www.unrb.ru/?new=729 Глава района – Вилорий Угаров]</ref> |Пуçлăх тĕсĕ = Район администрацин пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = Район пуçлăхĕ/Район депутачĕсен Пухавĕн председателĕ |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = пушкăрт, вырăс |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]], [[тутарсем]], [[пушкăртсем]], [[чавашсем]], |Конфесси йышĕ = мăсăльмансем, христиансем |Лаптăк = 1598,77<ref name='80_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst80/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Башкортостан. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 51 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location of Ufimskiy rayon (Bashkortostan).svg |Администрациллĕ виçен картти = Outline_map_of_Ufimsky_district_(with_position_on_the_map_of_Bashkortostan).svg |АВ карттин пысăккăшĕ = 300px |ВăхăтТăрăхĕ = {{s|{{MSK+2}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = 347 |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 02, 102 |Сайт = https://ufim.bashkortostan.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Ĕпхӳ районĕ''' ({{lang-ba|Өфө районы}}, {{lang-ru|Уфимский район Башкортостана}}) — [[Пушкăрт Республики]]н тĕп хули çумĕнчи [[район]]ĕ. == Географи == Ĕпхӳ районне [[1930]] çулта йĕркеленĕ. Район тĕпĕ — [[Ĕпхӳ]]. Пĕтĕм лаптăкĕ — {{твçм|1513}} == Пурăнан халăх == [[File:Этническая карта Уфы и Уфимского района.png|thumb|400px|Этническая карта Уфы и Уфимского района]] Наци йышĕ [[Пĕтĕм Раççейре халăха çырни (2010)|Пĕтĕм Раççейре 2010 çулта халăха çырнипе]]: [[вырăссем]] — 45,2 %, [[тутарсем]] — 33,9 %, [[пушкăртсем]] — 14 %, [[чăвашсем]] — 2 %, [[украинсем]] — 1,2 %, урăх наци çыннисем — 1,6 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archivedate=2013-03-09}}</ref>. == Хуçалăх ĕçĕсем == Ялхуçалăх çĕрĕсен лапăкĕ — 68,5%. Ĕпхӳ районĕн хуçалăхĕсенче пахча-çимĕç, сĕт-çу, аш-какай, çăмарта туса кăлараççĕ. Кунта 9 патшалăх тата муниципаллă ялхуçалăх предприятисем, 2 чăх фабрики, 2 агрофирма, вĕренмелле-пăхмалла хуçалăх «Миловское», пăхмалла хуçалăх «Уфимское», агрохуçалăх «Энергетик», 58 хресчен фермер хуçалăхĕсем. Районра 700 яхăн хуçалăх. Пысăккисем: совхоз «Алексеевский», совхоз-завод «Дмитриевский», совхоз «Шемяк», чăх фабрики «Башкирская» и «Уфимская». == Çутĕç, культура == Районра 40 анлăпĕлӳ шкул, Юматоври аграри техникумĕ, Михайловри професси училищи. == Халăх йышĕ, район тытăмĕ == Район шутне 90 хуласем-ялсем кĕреççĕ. Пысăккисем: [[Авдон]], [[Дмитриевка]], [[Михайловка]], [[Алексеевка]], [[Булгаково]]. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20120510135820/http://www.ufimadm.ru/ Официальный сайт района] {{Пушкăртстан}} {{Ĕпхӳ районĕ}} {{Bashkir-geo-stub}} <!--Categories--> [[Категори:Ĕпхӳ районĕ|*]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] q2l11txwxv9jvr0egan8trzkdtomw6z 0 12143 874625 799480 2026-06-14T06:48:51Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874625 wikitext text/x-wiki [[File:VolgaBulgaria1200.png|thumb|400px|<big><big>Ылттăн Уртан Атăлçи Пăлхар улусĕ</big></big>]] [[File:GoldenHorde1300.png|thumb|400px|<big><big>Ылттăн Урта</big></big>]] [[File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 03.jpg|thumb|Bolghar gravestone]] [[File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 04.jpg|thumb|Bolghar gravestone]] [[File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 05.jpg|thumb|Bolghar gravestone]] '''Ылтăн Уртан Пăлхар улусĕ''', ('''Пăлхар çĕршывĕ''') — Атăлçи Пăлхарăн, ăна [[1236]]-мĕш çул хыççăн аркатнă хыççăн, [[XIII ĕмĕр|XIII]] - [[XIV ĕмĕр|XIV]] - [[XV ĕмĕр]]сенчи тăрăмĕ. Çав вăхăтра вăл [[Ылтăн Урта]] пайĕ пек шутланнă. == Истори == [[1222]]—[[1236]] çулсенче [[Атăлçи Пăлхар]] çине монгол çарĕсем тапăнса кĕнĕ (вĕсен хĕвел анăç экспансинче ку пĕрремĕш патшалăх пулнă), пăлхарсен патшалăхне аркатнă, çаратнă, тĕп хулипе шĕкĕр хуласене çĕмĕрсе çунтарнă, çĕр-шывăн чылай (70 % çити) халăхне пĕтернĕ. [[1240]] çулта çĕр-шыв [[Ылтăн Урта]]на кĕрет, халăхĕ [[ислам]] тĕнне йышăнать. === Ылтăн Уртара пĕр-пĕринпе кĕрешни === === 1340—1380 çулсем === [[XIV ĕмĕр]]ĕн 40-мĕш çулĕсен вĕçĕнче [[Ылтăн Урта]]ра амак сарăлнипе ял-хулара çын сахалланса юлать. [[1357]] - [[1379]] çулсенчи тапхăра историксем «мăн пăлхав», «мăн кĕрешӳ» тесе палăртаççĕ. 20 çул хушшинче астулра 25 хан улшăннă пулнă. Эмирсем, пиксем, нойонсем хана пăхăнасшăн пулман, хăйсене ирĕклĕ тытнă. Эмирсем хăйсен çарĕсемпе тустару харçисемпе вырăнти халăхсен çĕрĕсене çӳренĕ, хăш чухне куçса çӳрекен улуссем çине тапăннă, халăха çаратнă, çынсене чуралăха сутма тытса кайнă, пурăнан вырăнĕсене вут-кăвар тĕртнĕ. Пăлхар çĕрне те пĕрмаях тапăннă. [[1360]] çулта новгород [[шыв аскăнчăкĕ]]сем Пăлхар çĕрне кĕрсе каяççĕ, кун чух вĕсене, вырăс кнеçĕсен пулăшăвĕпе, ярса тытаççĕ те Сарайра айăпласа вĕлереççĕ. 1361 çулта урта кнеçĕ [[Булат-Тимур]] мĕнпур Пăлхар çĕрне туртса илет те хăй ирĕклĕ кнеçлĕх тесе палăртать. Ăна вара хан çарĕсем тустарма тытăнаççĕ. [[Археологи]] ĕçĕсем çак çулсенче пăлхар хулисемпе ялĕсене аркатнине пĕлтереççĕ. [[1361]] - 1366 çулсенче [[Атăлçи]]ре выçлăх çулĕсем пулнă, чир мурĕ сарăлнă, халăх питĕ пĕтнĕ. [[1366]] çулта новгород вăрă-хурахĕсем, тури вырăс хулисене çаратса, каллех Атăлçи Пăлхар çĕрĕсене çитсе тустару ĕçĕсемпе алхаснă. [[1367]] çулта Пăлат Тимур хăйĕн çарĕпе Суздаль-Чулхула çĕрне хушса хурас шутпа харçăна тухнă, анчах унăн çак ĕç-пуçра ăнăç тухман, вăл вара [[Сарай]]а тарать, унта унăн пуçне касаççĕ. [[1369]] çулта [[Шурă Атăл]] тăрăх пынă шыв аскăнчăкĕсене [[Аслă Пăлхар]] патĕнче çапса çĕмĕрнĕ. 1370 çулта Пăлхар çĕрĕнче пăлхар кнеçĕ Хусан (чăваш ăратĕнчен тухнăскер) тăрăмра пулнă, вăл Ылтăн Уртаран уйрăлать. [[Егоров|В. Л. Егоров]] тĕпчесе кăтартнă тăрăх, çак чăваш кнеçĕ [[Хусан]] хулин никĕсне хывать. Мамай [[тĕмен]] хушăвĕпе Ачи-Ходжи элчĕ, суздаль-чулхула кнеçĕ [[Дмитрий Суздальский|Дмитрий Константинович]] 1370 çулта Хусана хирĕç çарсемпе каяççĕ, анчах та чăваш кнеçĕ вĕсене парнесемпе кĕтсе илет те эткерсем çапăçăва пуçламасăрах Чулхулана таврăнаççĕ. Чулхула вырăсĕсем Пăлхар çине [[Мамай]] хушнипе [[1376]] çулта тепĕр хут тапăнса пынă, анчах та Мамайăн элчи Махмат-Салтан тата пăлхар кнеçĕ Хасан пĕр чĕлхеллĕ пулса килĕшӳ тунă, иккĕшĕ малашнелле те тăрăмра юлнă. Мамай тĕмен [[XIV ĕмĕр]]ĕн 60-мĕш çулĕсенчех Ылтăн Уртан пайне (Мамай Уртине) хăй тытăмне илнĕ, унăн тĕп хули [[Крым]]ра пулнă. Ылтăн Уртан Атăлтан тухăçалла çĕрĕсем [[1380]] çулта Сарай Уртинче шутланнă. Мамай Пăлхар çĕрне Сарай Уртине парасшăн пулман. 1374 тата 1375 çулĕсенче новгород шыв аскăнчăкĕсем Пăлхар çĕрĕсене харçăпа пыраççĕ, Пăлхар хулинче тыткăна лекнĕ вырăссене сутаççĕ. Мамай та, вырăс кнеçлĕхĕсене пăхăнтарса ясак пуçтарас шутпа, пăлхарсем çине пĕрмаях тапăннă. Пăлхар çĕрне Мамай лартнă Махмат-Салтан тытса тăнă, çакăнпа, пулас, пĕрлешĕннĕ вырăс çарĕсем 1376 çулта Атăлçи Палхар çине тапăнаççĕ. Пăлхарсем вăйлă хĕçпăшалланнă пулнă, вырăссене хирĕç хастар çапăçнă, анчах та вырăссем çĕнтерĕве туяннă. Вырăссем пăлхарсенчен пысăк парăм илнĕ, таврăну çулĕнче пăлхарсен, çармăссен ялĕсене тустарнă. 1377 çулта сарайри Урус-хан, хула-яла тустарса, Пăлхар çĕрне Ылтăн Уртари Сарай пайне пăхăнтарать. Çапла, Пăлхар çĕрĕ, Ылтăн Урта пăхăнăвĕнчен тухассишĕн кĕрешӳре тустару тӳсет, чылай халăха çухатать. == 1380—1399 çулсем == 1380 çулсенче Мамай Уртин тĕменĕ Мамай тутар кнеçĕ, хăйĕн çĕрĕсенче çар пуçтарса Руç çине тапăнса кĕрет, анчах та [[Кулик уйĕ]]нчи çапăçура намăс тӳсет, çапăçăва князем [[Дмитрий Донской|Дмитрий Иванович]] Мускав кнеçĕ ертсе пынă пĕрлехи вырăс çарĕсене выляса ярать. Мамайăн начарлăхĕпе [[1380]] çулта Сарай астулне йышăннă [[Тăхтамăш]] хан усă курать. Вăл Мамайăн Танран чакса пыракан эткерĕсене [[Тăнăвар]] шарлакĕсем патĕнче тапăнать, çаратса пухнă пурлăхне хăй алне илет. Тутар кнеçĕсемпе мăрсисем Тăхтамăш енне куçаççĕ. 1380 çулхи кĕр вăхăтĕнче Тăхтамăшăн тăрăмĕ Ылтăн Уртан пур çĕрĕсене çитнĕ, çав шутра Мамай Уртине те, Атăлçи Пăлхар çĕрĕсене те. Хăш историксем çырнипе, Мамай çарĕнче пăлхарсем (пĕçĕрменсем) те пулнă. XIV—XV ĕмĕрсенчи авалхи вырăс çырăвĕсенче пĕçĕрменсем Мамай çарĕнче тăнине кăтартман, XV—XVI ĕмĕрсен вĕçĕнче пăлхарсене палăртнă. Тепĕр историксем шухăшĕпе, çак тапхăрта çыру хучĕсене ултав кĕнĕ, мĕншĕн тесен Атăлçи Пăлхара 1377 çулта Сарай Уртине тавăрнă (вăл Мамая пăхăнма пăрахнă), çапла ĕнтĕ пăлхарсем Мамай хĕсметĕнче тăма пултарайман. Тепĕр енчен, вĕсен хушшинче тăмар хутшăнăвĕсем пулма пултарнă. 1382 çулта Тăхтамăш <blockquote> «посла Татаръ своих в Булгары… и повеле торговци Рускые избити и гости грабити, и суды их с товаромъ отъимати и попровадати к себе на перевозъ». </blockquote> Пысăк çар пуçтарса (çарта пăлхарсем те пулнă) Тăхтамăш [[Мускав Руçĕ]] çĕрĕсене кĕрсе каять, [[Мускав]]а, урăх вырăс хулисене туртса илсе çунтарса ярать. Вырăс кнеçлĕхĕсем Ылтăн Уртана парăм 1480 çулчен тӳленĕ. [[1387]] çулта [[Тăхтамăш]] [[Вăтам Ази]]не хăйĕн çарне кĕртсе янă. Анчах та [[Уксах-Тимур]] ăна çĕнтернĕ, Ылтăн Уртана кĕрекен [[Хорезм]] хулине ярса илнĕ, аркатнă. [[1388]] çулхи кĕркунне Уксах-Тимура хирĕç тухнă чух Тăхтамăш, монгол-тутарĕсем пуçсăр, «пĕтĕм Улусри вырăссенчен, черкессенченв, пăлхарсенчен, кăпчаксенчен, алансенчен, [[Крым]], Кафа, Азака çыннисенчен, пушкăртсенчен тата мăкшăсенчен пысăк çар пуçтарнă». [[1387]] çулта Тăхтамăш Вăтам Азине хăйĕн çарне кĕртсе янă, анчах та [[Уксах-Тимур]] ăна çĕнтернĕ, Ылтăн Уртана кĕрекен [[Хоресăм]] хулине ярса илнĕ, аркатнă. [[1388]] çулхи кĕркунне Уксах-Тимура хирĕç тухнă чух Тăхтамăш, монгол-тутарĕсем пуçсăр, «мĕнпур Улусри вырăс, черкес, пăлхар, кăпчак, алан çыннисенчен, [[Крым]], [[Кафа]], Азака çыннисенчен, пушкăртсенчен тата мăкшăсенчен пысăк çар пуçтарнă». Харçăра Ылтăн Урта çарĕпе Тăхтамăшран ярлык илнĕ Чулхула кнеçĕ Борис Константинович пынă. 1389 çулта çуркунне Уксах-Тимур Тăхтамăша Сыр-Дарья çинче аркатать. Çапах та Ылтăн Урта ханĕ Хоресăма тавăраймасть. Тăхтамăша 1387 çулта сутнăскер, чее те икĕпитлĕ [[Етикей]] кнеç, Уксах Тимура хăй майлă çавăрса Етикее хирĕç харçăна чĕнет. 1391 çул пуçламăшĕнче Уксах Тимур 200-пин эткер çарĕпе çурçĕр-тухăçалла, Тобол шыв патне пырать, унта вăл анăçалла пăрăнать те пушкăртсен çĕрĕсем урлă Пăлхар çĕрне алхасма кĕрсе каять, ялсене çунтарать, лăпкă халăха пĕтерет. Тăхтамăш çак харçă пулса иртнине ака уйăхĕнче çеç пĕлет, хăйĕн çарне пуçтарма ĕлкĕреймест. 1391 çулхи [[çĕртме, 18]] Пăлхар çĕрĕнчи Кондурча шывĕ çинче (халĕ Самар облаçĕ), Уксах Тимур Тăхтамăш çарне çапса аркатать. <blockquote> «Потери Тохтамыша, </blockquote> — çырать М. Г. Сафаргалиев, — <blockquote>огромны: поле битвы на протяжении 40 [[ферсах]]ов было усеяно трупами; по данным Шармау, число погибших воинов доходило до 100 тысяч человек». </blockquote> Тимур çарĕ Пăлхарта 26 кун тăнă. Çав вăхăтра унăн текĕрçисем вырăнти халăха тустарнă, хăйсем тăнă вырăна «темĕн чуль тупăç — лаша, тĕве, вăкăр, така — хăваласа пуçтарнă, урапасемпе хĕрсемпе каччăсене турттарса килнĕ. Атăл çинчи утравсенче пытаннă çынсене те тыткăна илнĕ». Уксах Тимурпа пынă çыравçăсем çырнипе, çарпуç аллине чылай тупăç лекнĕ. «У отдельных людей скопилось столько лошадей и баранов, что во время возвращения, идя назад, они не были в силах гнать их… Тимур лагерĕнче хури евĕр хитре хĕрсем тата яш кĕрĕмсем çав тери нумай пулнă, Тимур вали уйăрнисен шучĕ 5000 çын ытла пулнă». Мукадшим-Паши асăннипе, çак хулара Тимур аллине тăватă миллион сурăх, 40 пин мăйракаллă выльăх, 500 пин лаша тата 500 пин çын лекнĕ. Çак мăн çарату ĕнтĕ тĕппипех Пăлхар çĕрĕнче пулса иртнĕ. Хăй тăнă вырăнтан, Уртан варрине çитмесĕрех, Тимур таврăну çулне тухать. Тăхтамăш 1391 çулхи харçăран анчах хăтăлса тухса сывлăш çавăрма та ĕлкĕреймест, 1395 çулхи çуркунне Уксах Тимур йышлă çарĕсемпе [[Кавказ]] урлă каçса Ылтăн Уртан кăнтăр чиккине çитет: Тăхтамăш [[Терек (юханшыв)|Терек]] шывĕ çинче хӳтĕленме хатĕрленет. Ака уйăхĕнчи 14-16 кунĕсенчи хаяр та юнлă çапăçусенче, Тăхтамăш чылай çухату тӳссе тарать. М. Г. Сафаргалиев çырать: "Тăшманăн çарне хăваласа, Тимур [[Куру (юханшыв)|Куру]] шывĕ урлă каçса «тăшман йĕрĕпе» Укеке çитет те «нумайăшне вĕлерет». Тăхтамăш енлисен чылайăшне тыткăна илнĕ; хан тата унăн хăш çум çыннисем «сулăсене шыва антарса Атăлăн тепĕр çыранне каçрĕç». Тимур çарĕ, Атăлăн сулахай енне куçса, Тăхтамăшăн арканнă çарĕсене хăваланă. «Тахтамăш-хан ханлăхне пăрахнă, — çырать Шериф-ад-дин Иезди, — килне, мĕнпур, курăннине те, вăртăннине те, хăйĕн пуçне çăлас тесе, темиçе çынпа Пăлхар еннелле, вăрманлăха, тарать… Тимурăн çĕнтерӳллĕ çарĕ юханшывăн çак енчи тĕле çитнĕ те Дешт çине кайнă пĕрремĕш харçинчи пекех (тĕрĕсрех Ылтăн Урта çине 1391 çулта — В. Д.) юханшывăн тепĕр енчен çитсе пĕтĕмпех çаратнă. Çак вырăн „тĕттĕм çĕр-шывĕнчен“ инçе мар пулать[Тизенгаузен В. Г. Сборник. Т.II. С. 178]. Çапла, Тимур çарĕсем иккĕмĕш харçинче те, пĕрремĕшĕнчи пекех, Пăлхара çитсе (монголсен чухне тепĕр хут тунăскерне) пĕтĕмпех тустараççĕ… Пăлхар, Çукатин, Кĕрменчӳк тата урăх хулине те, паллах, 1395 çулта çаратнă. Çакна хусан тутарĕсен чылай чăнлавĕ çирĕплетет, ăна „Повести о нашествии Тимура булгарам“ вулама пулать… „Повеçре“ Тимур пăлхар хулисене аркатни факта кăтартнине хирĕç шухăш çук. Пăлхар хулине, кунчен 1024 кил-çуртлăскерне, „кĕл-тусана, нимĕнлĕхе куçарнă; çут тĕнчере ячĕ çеç юлнă“. „Повеçĕн“ малтанхи кăларăмĕнче, çавăн пекки Британи музейĕн çырăвĕнче (XVII ĕмĕр) пур, унта çапла пĕлтернĕ: Тимур, Палхар çине кайиччен, „çапăçу хыççăн Асидрахана (Аçтăрхан хули) туртса илет те çурçĕрелле, Палхарсем çине, çул тытать“. Çак ĕç-пуç иккĕмĕш харçă вăхăтĕнче, 1395 çулта, пулса иртет». Чăваш тата тутар историллĕ халапĕсенче Уксах-Тимур çарĕ Пӳлер хулине туртса илсе аркатнине кăтартаççĕ. Малалла М. Г. Сафаргалиев (ăна археолог А. П. Смирнов çирĕплетет) Пăлхара Уксах Тимур XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнче аркатни пирки çырать, анчах хулана вырăссем 1396 ç. харçи вăхăтĕнче çунтарса яма пултарнă. М. Г. Сафаргалиев, 1396 çулта вырăс çарĕсем Пăлхар хули çине харçăпа пыманнине тĕрĕс кăтартать. Харçă 1399 çулта пулса иртнĕ, анчах та çырусенче ун чух пăлхар хулисене ишĕлтернĕ пирки çырман. «Тимур çарĕ, — малалла тăсать М. Г. Сафаргалиев, — пăлхар хулисене (Пăлхар, Çукатин, Керменчӳк тата урăх.) аркатса, Сарай патнелле куçать, Укек хулана çĕмĕрет, Ылтăн Урта тĕп хулинче чарăнса тăрать». Малалла М. Г. Сафаргалиев Уксах Тимур Ылтăн Уртан Тан, Тăнавар таврашĕнчи, Крымри анăç улусĕсене пăхăнтарнине çырать, унтан вăл Кисан кнеçлĕхĕ енне çаврăнать, Ельца çитет, ăна тустарать те Çурçĕр Кавказа таврăнать. Кунтан Тимур Ылтăн Уртан нумай хулине çаратма хушса ярать. Тĕслĕхрен, унăн тĕп хулине — Çĕнĕ Сарая çунтарса янă, çĕрпе танлаштарнă. Çакăн пек хаяр тустару шăпи Ватă Сарай, Бальджимен, Маджар, Азак (Тана), Солхат, Дедяков тата урăх хулана лекет. Тимур çарĕ çуркунне пуçлансан, 1396 çулта «хыпалансах Ирана хăй тусарнă çулпах, хăйĕн тĕллевне — Ылтăн Уртана пăхăнтармасăрах — пурнăçламасăр тухса каять». М. Г. Сафагалиев хăйĕн çак çирĕплетĕвĕсене хĕвел тухăç çăл куçĕсенчен илнĕ. 1395 çулта Тăхтамăш Пăлхар çĕрĕнче çирĕпленсе юласшăн тăрмашнă, тустарнă, вырăнти халăхран «ылтăн, кĕмĕл тата урăх куланай» пуçтарнă, «тутарсене хăй патне пухасшăн пулнă», Чулман Атăлăн анат юхăмĕн çурçĕрелле çĕрĕсене харçăпа çӳренĕ. Кайран, тутар çарне пухса Крыма тухса каять. 1399 çулта Мускав аслă кнеçĕ Василий Дмитриевич, чылай ăратран çар пухса, Юрий Дмитриевич шăллĕне Атăлçи Пăлхар çине харçăпа ярать. Тăванĕ Пăлхар, Çукаттин, Кашан хулисене йышăнать, кунта сахал мар [[сăварсем]]пе [[Пăлхарсем|пăлхарсене]] çапса аркатса виçĕ уйăхран çаратнă пурлăхпа, тыткăн çынсемпе Мускава таврăнать. Çак тапăнăва суздаль кнеçĕ Семен Дмитриевич Ылтăн Урта енне куçнăшăн тавăрас тĕллевпе йĕркеленĕ. Семен Дмитриевич мускав аслă кнеçне Василий Дмитриевича хирĕç Чулхула кнеçлĕхне 1393 çулта Мускав çумне хушнăшăн кĕрешнĕ, Суздаль-Чулхула çĕрĕпе Мускавран уйрăлса тухасшăн пулнипе тутарсенчен пулăшу ыйтнă. Çулçӳрăвĕсенче çапла каланă:{{Цитата пуçламăшĕ}}«Тое же осени князь Семенъ Дмитриевичь Суздальскыи прииде ратью к Новугороду Нижнему, а с ним царевич Ентякъ с тысячью Татаръ. Людие же затворишася в городе, а воеводы у них бяху Володимеръ Даниловичь, Григореи Володимеровичь, Иван Лихорь, и бысть имъ бои с ними. Татарове же отступиша от города и пакы приступиша, и тако по три дни бьяхуся и много людеи от стрелъ паде, и по семъ миръ взяша. Христиане крестъ целоваша, а Татарове по своеи вере даша правду, што им никоторого зла христьяномъ не творити. И на том Татарове створиша лесть (то есть обман. — В. Д.) и роту (то есть клятву, обещание. — В. Д.) свою измениша и пограбивъше всех христьянъ, нагых попущаша. А князь Семенъ глаголаше: „Не яз створих лесть, но Татарове, а яз не поволенъ в них, а с них не могу“. И тако взяша град октовриа въ 25 и быша ту две недели, донде же услышаша, что хочетъ на них князь великы ити ратью, и побегоша к Орде. А князь великы слышав се и събра рати многы посла своего князя Юрья Дмитреевича, а с ним воевод и старейших бояръ и силу многу»{{Цитата вĕçĕ}}. Тутарсемпе пĕрле Уртана Семен Дмитриевич кнеç те хăйĕн ăрачĕпе тарнă. Юрий Дмитриевич харçăпа Семен Дмитриевича шыраса Пăлхар çĕрне пынă. Никон çулçырăвĕнче 1399 çулта, кĕркунне »{{Цитата пуçламăшĕ}} «князь велики Василей Дмитриевичь Московский посылалъ за княземъ за Семеномъ за Дмитриевичемъ за Суждалскимъ погонею до Казани и не угнаша». »{{Цитата вĕçĕ}} Суздаль кнеçне тата унăн çемйине 1401 çулта ылтăн урта çĕрĕнче шыраса тупнă. М. Г. Сафаргалиев тĕрĕс çырать: »{{Цитата пуçламăшĕ}} «Приведённый отрывок (о походе Юрия Дмитриевича. — В. Д.) из русской летописи ещё не даёт права делать вывод о разрушении городов, здесь говорится лишь о взятии булгарских городов русскими без какого-либо сопротивления со стороны местного населения, ещё не оправившегося от похода Тимура». »{{Цитата вĕçĕ}} Чăнах, Уксах Тимур аркатнипе, çаратнипе хавшакланнă пăлхар халăхне çĕнтерме нумай вăй кирлĕ мар. Çак пĕлтерӳ XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнче Пăлхар çĕрĕнчи халăх пĕтсе çитнине кăтартать: хăшĕ тыткăна лекнĕ, хăшĕ çурçĕр-анăç, çурçĕр тата çурçĕр-тухăç вăрман çĕрĕсене тарнă. 1396 çулта Ылтăн Урта территоринче никама пăханман, пĕр-пĕринпе кĕрешнĕ тăватă хан урта йĕркеленĕ: 1) хан Кăрчак Сарай çывăхĕнче; 2) хан Тимур-Кутлук [[Аçтăрхан (хула)|Аçтăрханра]]; 3) хан Тăхтамăш [[Крым]]ра; 4) Мангитский Юртра — кнеç Етикей. Çак юрт 1391 çулта пулса тăрать, вăл чи пысăкки, чи вăйли шутланнă, 200-пин таран çара пухма пултарнă. Юртăн тĕпĕ — Сарайчик хули. Етикей, хăй вăхăтĕнче Мамай пекех, хансене пĕрмаях улăштарнă. Хансем час-часах вăрçăпа пурăннă. 1406 çулта Еикей хăйĕн çарĕпе Хорезм çине каять, ăна çĕнтерсе илет (Уксах-Тимур 1405 çулта вилет). 1407 ç. Тăхтамăш ывăлĕ Джалал-ад-дин Пăлхар çĕрне хупăрласа хурать те хăйне хан тесе пĕлтерет. Етикей Хоресăмран таврăнсан хăйĕн çарĕпе Пăлхар çĕрне кĕрсе каять, çулĕпе яланхилле çĕмĕрет, аркатать. Джалал-ад-дин 40-пин тутар çарĕпе Руçе, унтан — Литвана тарать. Етикей Сарая таврăнса Пулат хана астула лартать. [[Мускав Руçĕ]] [[1395]] çулта Уртана ясак тӳлемен пулнă, çавăнпа Етикей [[1408]] çулти ĕçĕсенче пысăк çарпа Руç çĕрне кĕрсе каять, чылай хулана тустарать, Мускава хупăрлать. Мускавран 3000 тенкĕ парăма туянса, Уртана таврăнать. Çав хушăра Пăлхар çĕрне пĕтĕмпех тустарса пĕтермен пулнă, кунтан эмирсен йыхравĕпе тутар çарне нукер пуçтарма хал çитнĕ. Çак уйăхсенче (ун чухне Етикей Мускав тулашне çаратнă) темле пĕр тутар ханĕ (эмирĕ) тата «с нимъ мнози Татарове, и Булгарская сила, и Мордва, взяша Новградъ Нижний и пожгоша весь, монастыри и святыя церкви все те огневи предаша, а люди старыа и сущаа младенци иссекоша, а молодиа въ полонъ поведоша». Çакнашкаллинех тутар çарĕ Городецра, Курмăшра, [[Сăр (юханшыв)|Сăр]] çинчи ялсенче те тăвать. Паллах, çак харçăна пăлхарсене ирĕксĕр илсе кайнă. 1409 çулта [[Чулман Атăл]] çине новгород çынни Анфил алхассене вăрă-хурах ĕçĕпе пынă, вĕсене çукотин тата пăлхар кнеçĕсем çĕмĕрсе тăкаççĕ. Юлашки хут пăлхар? çукотин кнеçĕсене вырăс çул çырăвĕсенче 1411 çулхи кăрлач уйăхĕнче асăннă. Вĕсем хăйсен текĕрçисемпе [[Лысково]] патĕнчи çапăçура Суздаль-новгород кнеçĕ Данила Борисович енче [[Мускав]]а хирĕç вăрçнă. Икĕ кĕрешекенĕ те нумай çухату тӳснĕ. XIV ĕмĕр вĕçĕнче — XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Пăлхар халăхĕшĕн асаплă тапхăр пулнă. Едиrейĕн тата унăн еткерçисен Мангит Юрчĕ (1420 çулчен) тухăçра, кăнтăрта Пăлхар çĕрĕн сулахай тата сылтăм çыранĕнчи пайĕсемпе чикĕленнĕ. Мангитсем çар ушкăнĕсем, куçса çӳренĕ чух çӳркунне- кĕр кунĕсенче Пăлхар çĕрне çывăх пырса, пĕрмаях пăлхарсен ял-хулине аркатнă, халăха пĕтернĕ. Майĕпен Пăлхар çĕрĕн Атăлăн сулахай çыранĕнчи Чулман Атăлăн анат юхăмĕн пĕтĕм кăнтăр çĕрĕ, Атăлăн сылтăм çыранĕнчи — хальхи Красновидово (Атăл çинче) — Вăта Биябаш — Чутеево-Кошелей (Комсомольское), Сăр çинче — Парăш слободинчен кăнтăралла, тискер уй (пушуй) — мангитсен (XV ĕмĕртен вĕсене ногайсем теççĕ) куçса çӳренĕ вырăнĕ — пулса тăрать. Вара Мускав аслă кнеçĕ Василий II {{Цитата пуçламăшĕ}}«посылал ратью на Булгары Волъжкые князя едора Давыдовича Пестрого, онъ же шед взя их, всю землю их плени».{{Цитата вĕçĕ}} Çапăçусем пирки çырман. Хăш çулçырăвĕсенче çапла кăтартнă:{{Цитата пуçламăшĕ}}«Пестрои ходил Блъгар воевати, да и взял».{{Цитата вĕçĕ}} Пăлхар çĕрĕнче пурлăх çаратма та çук, çынна тыткăна илме те çук пулнă. 100 çул хушши тустару тапхăрĕнче Пăлхар çĕрĕнче 32 хулапа 2000 яхăн пурăнан вырăна (ял) пĕтернĕ. Сыхланса юлнă пăлхар-чăвашсемпе пăлхар-тутарсем Анат Шурă Атăл енне, Нухай тăрăхне, Хусан çумне Хусан лешъенне (Чăваш тăрăхĕ), Хусантан хĕвел тухăçалла Чулман Атăла çитичченех, Алат, Галиц тата Ар тăрăхĕ тата Çурçĕр Удмуртири [[Чепца (юханшыв)|Чепца]] юханшыв çинчи (кунта — Пăлхар çĕрĕн сулахай çыран пайĕнчен), çаплах Чăваш енĕн Вăта тата Çурçĕр пайĕн çĕрĕсене (кунта — хальхи [[Пенза]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]]сенчен, [[Тутарстан]]ăн кăнтăр-анăç пайĕнчен, Чăваш республикин кăнтăр-тухăç пайĕнчен, сулахай çыранĕнчен — Чулман Атăл леш енчен, [[Çукаттин]], [[Керменчӳк]], Пăлхар çĕрĕсенчен, [[Самар облаçĕ]]н территоринчен, каярах Хусан çумĕнчен) территоринче пурăннă. [[XVI ĕмĕр]]ĕн иккĕмĕш пайĕнче — [[XVII ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче ирттернĕ халăх-ял çыравĕсем тата урăх хутсем тăрăх çак паллă: Атăлăн сулахай çыранĕнче 200 яхăн чăваш ялĕ, [[Чăваш Ен]] территоринче — çаплах 200 яхăн амăш ялĕсем пулнă. 32 çунтарса ишĕлтернĕ хула вырăнĕнче Хусан ([[1370]] çултанпа) тата [[Ватă-Сувар]] — [[Шупашкар]] ([[XIII ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнчен) çеç пулнă. Пăлхар-тутар тата пăлхар-чăваш халăхне (В. Д. Дмитриев шутланипе — 4/5 халăх шутне) вĕлерсе пĕтернĕ. «Казанский летописец» автăрĕ çырнипе, Хусан çумĕнче тата Хусан лешъенче «чухăн пăлхарсем» пуçтарăннă. Мĕнпур элитине пурĕне тенĕ пекех пĕтернĕ. Халĕ пур шухăш йĕрĕпе, хăшпĕр историксем Пăлхар çĕрне вырăс çарĕсем тустарни тĕрĕсĕх мар шутланать. [[Новгород]] шыв аскăнчăкĕсем Тури Атăлçипе çурçĕр-тухăçри шыв çумĕнчи хуласене хытă тустарнă, Пăлхар çĕрĕн Чулман Атăл хулисене тĕкĕнмен, унта вĕсене пăлхарсем чарнă, çапса çĕмĕрнĕ. Ылтăн Урта аркансан, Хусана Махмутекăн тутар урти куçсан Атăлçи Пăлхар территоринче [[Хусан ханлăхĕ]] йĕркеленет. Историксем халиччен те [[XVI ĕмĕр]]ĕн варринче хăйне палăртман хусан тыткăнĕнче чылай вăхăт тертленнĕ вятка хĕсмет çулçыравçин «Хусан çулçыравĕн» («Казанский летописец») кăтартăвĕсене тĕпчемеççĕ. Пăлхар, Çукатин тата Керменчӳке XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнче çулçыравçи кăтартать: Пăлхар çĕрне ылтăн урта ханĕсемпе ханăчĕсем {{Цитата пуçламăшĕ}}«по суху войско своё посылаше» {{Цитата вĕçĕ}}, вырăс кнеçĕсем {{Цитата пуçламăшĕ}}«Волгою посылаше в лодиях, а з другую сторону, созади, мангиты силныя стужаху, их же беша качевныя на великой реке, на Яике, иеже течет во Хвалимское (Каçпи тинĕсĕ — В. Д.) море… От тех же мангит до конца запусте…»{{Цитата вĕçĕ}} {{Цитата пуçламăшĕ}}«И вселишася в Большой Орде (Мăн Уртана кĕнĕ Пăлхар çĕрĕнче, Мăн Уртан пĕтĕм территоринчи пекех. — В. Д.) нагаи и мангиты, из-за Яика пришедшие, иже и доныне в тех улусах качюют». {{Цитата вĕçĕ}} (Ногайсем XVII ĕмĕр варричченех Пăлхар çĕрĕнче куçса çӳренĕ). Çӳлерех çак çулçыравçиех Хусан çывăхĕнче {{Цитата пуçламăшĕ}}«наведе из-за Камы реки язык (халăх. — В. Д.) люд и поган (кунта ногайсем. — В. Д.) булгарскую чернь со князи их и со старейшинами»,{{Цитата вĕçĕ}} çапла çулçыравçи мангитсем пăлхар халăхне кнеçĕсемпе турханĕсемпе пĕрлех Хусан çумне тата Хусан лешьенне — Хусан облаçне хăваласа яраççĕ. {{Цитата пуçламăшĕ}}«И приложих Казани царь ([хусан ханĕ. — В. Д.) булгарския грады — обладаются царем казанским. То бо бе преже земля булгарець малых за Камою, промеж великая реки Волги и Белыя Воложки до Великия Орды Нагайския. А большия булгары на Дунае. Ту же был на Каме старый град, именем Брягов булгарьский, ныне же градище пусто…».{{Цитата вĕçĕ}} «Хусан çулçыравçи» Пăлхар çĕрне тустарса пушанса юлнине кăтартать, мангитсем çак хура ĕçе вĕçлеççĕ. Пăлхарсем пирки юлашки хут вырăс çулçырăвĕсенче 1431 çулта асăннă. == Вуламалли == * ''Татарский энциклопедический словарь''. — Хусан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, [[1999]]. * Смирнов А. П. Волжские булгары ("Труды ГИМ". Вып. XIX). — М.: Издания гос. ист. музея, 1951. - С.270. * [http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./86/3743/3410 Димитриев В. Д."Мирное присоединение Чувашии к Российскому государству"] * [http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./86/3743/1046 Иванов В. П., Николаев В. В., Димитриев В. Д. «Чуваши: этническая история и традиционная культура»] * [http://www.kitaphane.ru/cgi-bin/ebooks.cgi?book=19&mode=content Марджани Ш.(Багауддинов Шихабуддин, мулла). Очерк истории Болгарского и Казанского царств.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217050122/http://www.kitaphane.ru/cgi-bin/ebooks.cgi?book=19&mode=content |date=2007-12-17 }} * [http://enc.cap.ru/?t=publ&hry=&lnk=1125 Пăлхар çĕршывĕ] == Каçăсем == * [https://zen.yandex.ru/media/istoria_ot_rybaka/etapy-razdeleniia-voljskih-bolgar-s-perioda-zolotoi-ordy-i-do-sovremennosti-6016412117d39f78dfc16b54 Этапы разделения волжских болгар с периода Золотой Орды и до современности] — История от рыбака {{Атăлçи Пăлхар}} {{Чăваш Енĕн историйĕ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар]] [[Категори:Ылтăн Уртан администрациллĕ пайланăвĕ]] 3mz9cdrvmyyuwvgqqsuamfla6fwccfr 0 16162 874562 714908 2026-06-14T06:06:18Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874562 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Арча районĕ |Тăван ячĕ = |Герб = |Ялав = Arsk rayon flag.gif |Ялава ăнлантарни = Арча районĕн ялавĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = {{Flagicon|Tatarstan}}[[Тутарстан]] |Тытăмĕ = {{nobr|16 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Чаллă]] хула |Вăхăт = [[1930]], [[çурла, 10]] |Пуçлăх = Нуриев Ильшат Габдельфартович |Пуçлăх тĕсĕ = Район администрацин пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = Галимуллин Илшат Ахатович |Пуçлăх тĕсĕ2 = Район пуçлăхĕ/Район Ĕçтăвкомĕн председателĕ |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = тутар, вырăс |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 52 617 |Çырав çулĕ = 2016 |Пурăнан халăх проценчĕ = 1,35 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 28,54 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = тутарсем, вырăссем |Конфесси йышĕ = мăсăльмансем, христиансем |Лаптăк = 1744 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = 286 |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = 170 |Карттă = Location of Arsky District (Tatarstan).svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 300px |ВăхăтТăрăхĕ = {{s|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Арча районĕ''' ({{lang-tt|Arça rayonı, Арча районы}}) [[Тутарстан]]ăн çурçĕр-анăçĕнчи районĕ. Район тĕпĕ: [[хула евĕр посёлок]] (хеп) [[Арча]] ({{lang-tt|Arça, Арча}}). Территорийĕ: 1843.7 тв. çм. == Халăхĕ == Йышĕ: 51 607 çын (çав шутра — 23930 арçын, 27677 хĕрарăм. # [[тутарсем]] — 92,7 % , # [[вырăссем]] — 6,3 % # [[марисем]] — 0,5 % # ыттисем — 0,5 % == Хуçалăхĕ == Çирĕп ялхуçалăх районĕ. Сĕт-çу, аш-какай выльăх-чĕрлĕхне çитĕнтереççĕ, тырă (кĕр ырашĕ, çурхи тулă, пăрçа), паранка ӳстереççĕ. Пула ӳстерекен пысăк рыбхоз. == Çавăн пекех == Ялсем: [[Вăрăмçырма]] | [[Именкасси (Арча районĕ)|Именкасси]] | [[Камай]] | [[Кинтер]] | [[Кишмет]] | [[Кулай]] | [[Кушлавăш (Арча районĕ)|Кушлавăш]] | [[Камай (Тутарстан, Арча районĕ)|Камай]] | [[Меметхуçи]] | [[Пăрнаш]] | [[Тăлмач]] | [[Тевлеçер]] [[Хураçырма]] | [[Чăвашли]] | [[Чура (Арча районĕ)|Арча]] | [[Шăхаль (Арча районĕ)|Шăхаль]] | [[Ямпах (Арча районĕ)|Ямпах]] == Вуламалли == == Каçăсем == * [http://info.tatcenter.ru/regions/9.htm Район хыпарĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527012046/http://info.tatcenter.ru/regions/9.htm |date=2009-05-27 }} * [http://www.e-islam.ru/mosque/arsk/ Районри мечетĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201171047/http://e-islam.ru/mosque/arsk/ |date=2009-02-01 }} * [http://arzalar.narod.ru/znamen.htm Районри паллă çыннисем] * [http://tashlar.narod.ru/text/ahmetzanov-arsk.htm Арча районĕн эпиграфиллĕ палăкĕсем] {{Арча районĕ}} {{Тутарстан районĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Арча районĕ]] 04zyb5vh9qooe7ukq8uvcrgb7anb09z 0 16683 874553 766565 2026-06-14T06:01:14Z Max Tenche 25572 кириллетӳ 874553 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Çĕнĕ Торъял районĕ |Тăван ячĕ = У Торъял кундем [[File:Shukshan_pond.JPG|300px]] |Герб = Coat of arms of Novotoryalsky District.gif |Ялав = Flag of Novotoryalsky rayon (Mariy-El).png |Ялава ăнлантарни = Çĕнĕ Торъял районĕн ялавĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 05 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 48 |lon_min = 40 |lon_sec = |Гимн = [https://toryal.ru/toryalsound.html Çĕнĕ Торъял пирки юрă] |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = {{Ялавлани|Мари Эл}} [[Мари Эл]] |Тытăмĕ = {{nobr|5 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Çĕнĕ Торъял]] хеп |Вăхăт = [[1924]] |Пуçлăх = Блинов Василий&nbsp;Васильевич<ref>{{cite web |url = http://gov.mari.ru/main/gov/municipal.phtml |title = Главы администраций муниципальных образований республики Марий Эл |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090414011430/http://gov.mari.ru/main/gov/municipal.phtml |archivedate = 2009-04-14 }}</ref> |Пуçлăх тĕсĕ = Администраци пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = Небогатиков Евгений Викторович<ref>[https://toryal.ru/depytat.html Собрание депутатов МО «Новоторъяльский муниципальный район»].</ref> |Пуçлăх тĕсĕ2 = Район пуçлăхĕ/Район депутачĕсен Пухăвĕн председателĕ |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = мари |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 14 274 |Çырав çулĕ = 2010 |Пурăнан халăх проценчĕ = 2,1 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 15,51 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = марисем — 69,96 %, вырăссем — 28,74 % |Конфесси йышĕ = православсем |Лаптăк = 920,09<ref name="88_8006001">[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst88/DBInet.cgi?pl=8006001 Марий Эл. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 10 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location of Novotoryalsky District.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 300px |ВăхăтТăрăхĕ = {{s|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = 83636 |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = https://toryal.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} [[File:Карта Марий Эл.png|thumb|320px|Мари Эл республики]] '''Çĕнĕ Торъя́л райо́нĕ''' ({{lang-mhr|У Торъял район}}) — [[Мари Эл]]ĕн çурçĕр-тухăç пайĕнче вырнаçнă [[район]]ĕ. == Тавралăхĕ == Çурçĕр енче — [[Киров облаçĕ]]н [[Киров облаçĕн Пишă районĕ|Пишă]] тата [[Киров облаçĕн Совет районĕ|Совет]] районĕсемпе, тухăç енче — [[Мари Эл]]ĕн [[Мари Элĕн Сернур районĕ|Сернур]], кăнтăрпа кăнтăр-тухăç енче — [[Мари Элĕн Совет районĕ|Совет]] тата [[Мари Элĕн Куçенер районĕ|Куçенер]], анăç енче — [[Мари Элĕн Орша районĕ|Орша]] районĕсемпе юнашар пулать. Административлă тĕпĕ — [[хула евĕр посёлок]] [[Çĕнĕ Торъял]]. Районăн çĕр-шыв лаптăке {{çм²|920}} е {{га|92009||В}}. Ял хуçалăх ĕçлĕхĕнчи çĕр лаптăкĕ — {{га|73497}}, вăрман çĕрĕсем — {{га|12230}}. Район çĕр-шывĕнче шывлăх {{га|1043}}, шурлăх — {{га|117}} йышăнать. Район тăрăх [[Немда (юханшыв)|Немда]], [[Толмань (юханшыв)|Толмань]] тата [[Шукшан (юханшыв)|Шукшан]] шывĕсем юхаççĕ. == Район тытăмĕ, халăх йышĕ == [[2005]] çулхи [[кăрлач, 1|кăрлачăн 1-мĕшĕ]] тĕлне Çĕнĕ Торъял районĕнчи 147 [[пурăн вырăн]]ра 181 пин çын пурăннă. == Кун-çулĕ == [[1920]] çулччен Çĕнĕ Торъял район территорийĕ Вятка кĕпернин Уржум тата Яран уесĕсен шутĕнче пулнă. Мари автономи облаçне туса хунипе хальхи Çĕнĕ Торъял районĕн пурăну выранĕсене Çернур кантонĕ шутне кĕртнĕ. [[1924]] çулта Çĕнĕ Торъял кантонне йĕркеленĕ. [[1959]] çулхи от [[пуш, 11|пушăн 11-мĕшĕнче]] РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хушăвĕпе Пектупай районе пĕтернĕ, унăн чылай ялне Çĕнĕ Торъял районне кĕртнĕ. [[1963]] çулхи [[нарăс, 1|нарăсăн 1-мĕшĕнче]] РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хушăвĕпе çĕнĕ административлă йĕркепе [[Мари АССР]]ĕнче 7 ял хуçалах районне туса хунă. Çенĕ Торъял районне пăсса хунă, унăн территорине Совет районĕ çумне хушнă. [[1964]] çулхи [[пуш, 4|пушăн 4-мĕшĕнче]] РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хушăвĕпе каллех Çĕнĕ Торъял районне йĕркелеççĕ. == Ял хуçалăхĕ == Районра 17 ялхуçалăх йĕркелĕх ушкăнĕ, 2 пин çын ĕçлет. Чи пысăккисем: * «Первое Мая» * «Прогресс" == Çутĕç == * 18 шкул * 11 шкул çулне çитмен ача-пăча çурчĕсем * Ача-пăча хевтелĕх çурчĕ * Çамрăк ачасен спорт шкулĕ * Э. Сапаев ячĕллĕ ӳнер шкулĕ. == Сывлăха сиплев çурчĕсем == * Çĕнĕ Торъял тĕп пульници, 200 выртмалăх вырăн * Пектупай врач амбулатори * Масканур врач амбулатори * 29 медицина вырăнĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == * [http://geroi-nt.ru/ Герои Великой Отечественной войны Новоторъяльского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211113930/http://geroi-nt.ru/ |date=2011-12-11 }} * [http://admtor.narod.ru/ Новоторъяльский муниципальный район Официальный сайт администрации] {{Мари Эл районĕсем}} <!--Categories--> [[Категори:1924 çулта килнисем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Çĕнĕ Торъял районĕ]] 35p31tvso9mkw2a1az49cr9jsqwx0fb 10 17963 874519 872069 2026-06-13T16:57:53Z Max Tenche 25572 кириллетӳ 874519 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |ят = |кĕлетке_стилĕ = |ячĕ = {{{Чăвашла ячĕ|}}}{{#if: {{{Тăван ячĕ|}}} | <br />{{{Тăван ячĕ}}} }} |ячĕн_стилĕ = font-size:larger; font-weight:bold; |çӳлте = |стиль_çӳлте = |çӳлте2 = |стиль_çӳлте2 = |ӳкерчĕк = {{#if: {{{Герб|}}}{{{Ялав|}}} | <nowiki></nowiki> {{{!}} style="width:100%; background:transparent;" {{#if: {{{Герб|}}} |{{!}} style="width:50%" {{!}} {{#if: {{{Герба ăнлантарни|}}} | [[{{{Герба ăнлантарни}}}|Герб]] | Герб }}<br />[[File:{{{Герб}}}|{{#if:{{{Герб анлăшĕ|}}}|{{{Герб анлăшĕ|}}}|100}}px|Герб]]}} {{#if: {{{Ялав|}}} |{{!}} style="width:50%" {{!}} {{#if: {{{Ялава ăнлантарни|}}} | [[{{{Ялава ăнлантарни}}}|Ялав]] | Ялав }}<br />[[File:{{{Ялав}}}|{{#if:{{{Ялав анлăшĕ|}}}|{{{Ялав анлăшĕ|}}}|150}}px|border|Ялав]]}} {{!}}} }} |ӳкерчĕк_стилĕ = font-size:smaller; font-weight:bold; border:solid darkgray; border-width:1px 0px; text-align:center; |алпусни = |алпусни_стилĕ = |пуçелĕксен_стилĕ = background:{{{Тĕс1|#C3FFC3}}}; font-weight:bold; |патасен_стилĕ = background:{{{Тĕс1|#C3FFC3}}}; font-weight:bold; text-align:right; |текст_стилĕ = |пата1 = Патшалӑх |текст1 = {{{Патшалăх|}}} |пата2 = Гимн: |текст2 = {{#if: {{{Гимн|}}} | <small>{{{Гимн}}}</small> }} |пата3 = Статус |текст3 = {{{Статус|}}} |пата4 = {{#switch:{{Тахçанхи патшалăх |{{{Патшалăх|}}}|{{{Тĕс1|}}}|Администрациллӗ йӗркеленӳ тĕсĕн ăрачĕ|{{{Статус|}}}}} |=Кĕнĕ|#default=Кӗрет}} |текст4 = {{{Кĕрет|}}} |пата5 = {{#switch:{{Тахçанхи патшалăх |{{{Патшалăх|}}}|{{{Тĕс1|}}}|Администрациллӗ йӗркеленӳ тӗсӗн ӑрачӗ|{{{Статус|}}}}} |Тытӑмлӑхӗ}} |текст5 = {{{Тытăмлăхĕ|}}} |пата6 = Администраци&nbsp;центрӗ |текст6 = {{{Тĕп хула|}}} |пата7 = Чи шӗкӗр хула |текст7 = {{{Шĕкĕр хула|{{{ЧишĕкĕрХула|}}}}}} |пата8 = {{#if: {{{Чи шĕкĕр хула|{{{Шĕкĕр хула|}}}}}} | Урӑх шӗкӗр хуласем | Чи шӗкӗр хуласем}} |текст8 = {{{Шĕкĕр хуласем|{{{Шĕкĕр хуласем|}}}}}} |пата9 = Йӗркеленӗ вӑхӑт |текст9 = {{#if:{{{Вăхăт|}}}|{{{Вăхăт}}}|{{{Йĕркеленĕ|}}}}} |пата10 = Пӑрахӑҫланӑ вӑхӑт |текст10 = {{{Пăрахăçланă|}}} |пата11 = {{{Пуçлăх тĕсĕ|Пуҫлӑх}}} |текст11 = {{{Пуçлăх|}}} |пата12 = {{{Пуçлăх тĕсĕ2|Пуҫлӑх}}} |текст12 = {{{Пуçлăх2|}}} |пата13 = {{{Пуçлăх тĕсĕ3|Пуҫлӑх}}} |текст13 = {{{Пуçлăх3|}}} |пата14 = ШВП {{#if: {{{ШВП çулĕ|}}} | ([[{{{ШВП çулĕ}}}]])}}{{#if: {{{ШВП вырăнĕ|}}}|}}{{#if: {{{ШВП, пурăнан çын|}}} | <br/>ШВП&nbsp;пурăнан&nbsp;çынна}}{{#if: {{{ШВП, пурăнан çынна вырăнĕ|}}} }} |текст14 = {{#if: {{{ШВП|}}} | {{{ШВП}}} {{#if: {{{ШВП вырăнĕ|}}} | &nbsp;({{{ШВП вырăнĕ}}}-мĕш)}}{{#if: {{{ШВП пурăнан кашни çынна|}}}|<br/>{{{ШВП пурăнан кашни çынна}}} }}{{#if: {{{ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ|}}}|&nbsp;({{{ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ|}}}-мĕш)}} }} |пата15 = {{#if: {{{Чĕлхе|}}} | Официаллӑ чӗлхе | Официаллӑ чӗлхесем}} |текст15 = {{{Чĕлхе|}}}{{{Чĕлхесем|}}} |пата16 = Пурӑнан халӑх{{#if: {{{Çырав çулĕ|}}} | &nbsp;([[{{{Çырав çулĕ}}}]])}}{{#if: {{{Пурăнан халăх вырăнĕ|}}} | <br/> | {{#if: {{{Пурăнан халăх проценчĕ|}}} | <br/>}} }} |текст16 = {{#if: {{{Пурăнан халăх|}}} | {{{Пурăнан халăх}}}{{#if: {{{Пурăнан халăх вырăнĕ|}}} | &nbsp;( | {{#if: {{{Пурăнан халăх проценчĕ|}}} | <br />(}} }}{{#if: {{{Пурăнан халăх проценчĕ|}}} | {{{Пурăнан халăх проценчĕ}}}&nbsp;%}}{{#if: {{{Пурăнан халăх вырăнĕ|}}} | {{#if: {{{Пурăнан халăх проценчĕ|}}} | ,&nbsp;}}{{{Пурăнан халăх вырăнĕ}}}-мĕш&nbsp;вырăн}}{{#if: {{{Пурăнан халăх вырăнĕ|}}} | ) | {{#if: {{{Пурăнан халăх проценчĕ|}}} | )}} }} }} |пата17 = Йышлӑх |текст17 = {{#if: {{{Пурăнан халăх|}}} | {{#if: {{{Йышлăх|}}} | {{{Йышлăх}}} ҫын/[[тӑваткал километр|км²]]<!-- -->{{#if: {{{Йышлăх вырăнĕ|}}} | &nbsp;({{{Йышлăх вырăнĕ}}}-мĕш&nbsp;вырăн)<!-- -->}} }} }} |пата18 = Наци&nbsp;йышӗ |текст18 = {{#if: {{{Пурăнан халăх|}}} | {{#if: {{{Наци йышĕ|}}} | {{{Наци йышĕ}}} }} }} |пата19 = Конфесси&nbsp;йышӗ |текст19 = {{#if: {{{Пурăнан халăх|}}} | {{#if: {{{Конфесси йышĕ|}}} | {{{Конфесси йышĕ}}} }} }} |пата21 = Лаптӑк |текст21 = {{#if: {{{Лаптăк|}}} | {{{Лаптăк}}} [[тӑваткал километр|км²]]{{#if: {{{Лаптăк вырăнĕ|}}} | &nbsp;( | {{#if: {{{Лаптăк проценчĕ|}}} | <br />(}} }}{{#if: {{{Лаптăк проценчĕ|}}} | {{{Лаптăк проценчĕ}}}&nbsp;%}}{{#if: {{{Лаптăк вырăнĕ|}}} | {{#if: {{{Лаптăк проценчĕ|}}} | ,&nbsp;}}{{{Лаптăк вырăнĕ}}}-мĕш&nbsp;вырăн}}{{#if: {{{Лаптăк вырăнĕ|}}} | ) | {{#if: {{{Лаптăк проценчĕ|}}} | )}} }} }} |пата22 = Тинĕс<br/>шайĕнчи&nbsp;çӳллĕшĕ{{#if: {{{Максималлă çӳллĕш|}}} | <br/>&nbsp;• Максималлă çӳллĕ вырăн}}{{#if: {{{Вăтам çӳллĕш|}}} | <br/>&nbsp;• Вăтам çӳллĕш}}{{#if: {{{Минималлă çӳллĕш|}}} | <br/>&nbsp;• Чи лутра вырăн}} |текст22 = {{#if: {{{Максималлă çӳллĕш|}}}{{{Вăтам çӳллĕш|}}}{{{Чи лутра çӳллĕшĕ|}}} | <br/>{{#if: {{{Чи пысăк çӳллĕшĕ|}}} | <br/> &nbsp;{{{Чи пысăк çӳллĕшĕ}}} [[метр|м]]}}{{#if: {{{Вăтам çӳллĕшĕ|}}} | <br/> &nbsp;{{{Вăтам çӳллĕшĕ}}} [[метр|м]]}}{{#if: {{{Минималлă çӳллĕш|}}} | <br/> &nbsp;{{{Минималлă çӳллĕш}}} [[метр|м]]}} }} |текст25 = {{#if: {{{Карттă|}}} | [[Ӳкерчĕк:{{{Карттă}}}|{{#if:{{{Карттă пысăкăшĕ|}}}|{{{Карттă пысăкăшĕ|}}}|300}}px|{{{Чăвашла ячĕ}}} карттă çинче]]}} |пата26 = |текст26 = {{#if: {{{Администрациллĕ виçен картти|}}} | [[Ӳкерчĕк:{{{Администрациллĕ виçен картти}}}|{{#if:{{{АВ карттин пысăкăшĕ|}}}|{{{АВ карттин пысăкăшĕ|}}}|300}}px|{{{Чăвашла ячĕ}}}, карттă çинче]]}} |пата27 = Вӑхӑт тӑрӑхӗ |текст27 = {{{Вăхăт тăрăхĕ|{{{ВăхăтТăрăхĕ|}}}}}} |пата28 = Аббревиатура |текст28 = {{{Аббревиатура|}}} |пата29 = [[ISO 3166-2]] кочӗ |текст29 = {{{ISO|}}} |пата31 = [[FIPS]] индексӗ |текст31 = {{{FIPS|}}} |пата32 = Телефон кочӗ |текст32 = {{#if: {{{Телефон кочĕ|}}} | {{Телефон кочĕ|{{{Телефон кочĕ}}}|{{{Патшалăх}}} }} }} |пата33 = Почтӑ индексӗсем |текст33 = {{{Почтă индексĕсем|}}} |пата34 = Тетел доменӗ |текст34 = {{{Тетел доменĕ|}}} |пата35 = Автом. номерӗсен кочӗ |текст35 = {{{Автомобиль номерĕсен кочĕ|}}} |пуçелĕк36 = {{#if: {{{Сайт|}}} | [{{{Сайт}}} Сайчĕ] }} |пуçелĕк37 = {{#if: {{{Commons-ри категри|{{{Commons|}}} }}} |'''{{Commonslink|{{{Commons-ри категори|{{{Commons|}}}}}}|{{{Commons-text|{{{Чăвашла ячĕ}}}}}} }} [[Викиампар]]та'''}} |пата38 = {{{Параметр ячĕ1|}}} |текст38 = {{{Параметр1|}}} |пуçелĕк39 = {{#if: {{{Асăрхавсем|}}} | Асӑрхавсем:&nbsp;{{{Асăрхавсем}}} }} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{type|}}} | {{#if: {{{region|}}} | {{{type}}}_region:{{{region}}} | {{{type}}} }} | {{#if: {{{region|}}} | {{#switch: {{{шай|}}} | 1 = adm1st_region:{{{region}}} | 2 = adm2nd_region:{{{region}}} | 3 = adm3rd_region:{{{region}}} | adm2nd_region:{{{region}}} }} | {{#switch: {{{шай|}}} | 1 = adm1st | 2 = adm2nd | 3 = adm3rd | adm2nd }} }} }} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title}} |{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категори:Википеди:Географи координачĕсене кăтартман администрациллĕ виçесем]]}}}} }} }}{{namespace detect|template=[[Категори:Администрациллĕ виçе шаблонĕпе тунă шаблонсем|{{PAGENAME}}]]}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Категори:Шаблон-карточкисем:Администрациллĕ виçе| ]] </noinclude> pebft1vswmahwtkm12s4jnr52gdnloc 0 19550 874555 804170 2026-06-14T06:02:14Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874555 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Çеçпĕл ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Sespelskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =36 |lat_sec =20 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =17 |lon_sec =48 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Çеçпĕл]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1149 (3,22%) |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Çеçпĕл ял тăрăхĕ''' — [[Чăваш Республики]]н [[Канаш районĕ]]нчи муниципалитет. Тĕп [[ял]]ĕ - [[Çеçпел (ял)|Çеçпĕл]]. Тăрăхра тăватă ял. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Иванова Светлана Леонидовна. == Кун-çулĕ == == Тăрăх географийĕ == == Бюджет == == Çутçанталăкĕ == == Паллă çыннисем == * [[Çеçпĕл Мишши]] — чăваш [[сăвăç]]ĕ, ; * [[Филиппова Лидия Ивановна]] — [[сăвăç]]. == Ялсем == Ял тăрăхне кĕрекен ялсем: {| class="standard sortable" ! Ят !! Ял капĕ !! Халăх шучĕ |- | [[Çеçпĕл (ял)|Çеçпĕл]] ({{lang-ru|Сеспель}}) || Тĕп ял || |- | [[Анаткас (Канаш районĕ)|Анаткас]] ({{lang-ru|Анаткаси}}) || Ял || |- | [[Малтикас Шĕкĕр]] ({{lang-ru|Малтикаси}}) || Ял || |- | [[Матькасси]] ({{lang-ru|Атыково}}) || Ял || |} == Организацисем == Çеçпĕл ял тăрăхĕнче çак организацисем пур: * Çеçпĕл ял тăрăхĕн администрацийĕ; * [[Çеçпĕл пĕтĕмĕшле вăтам пĕлӳ паракан шкул]]; * Ача-пăча сачĕ; * Çеçпĕл ял тăрăхĕнчи модуль-вулавăш; * Çеçпĕл музейĕ; * Çеçпĕл ял тăрăхĕнчи культура çурчĕ; * Çеçпĕл ял тăрăхĕнчи фельдшер пункчĕ; * Çеçпĕл ял тăрăхĕнчи çыхăну пайĕ; * [[мăкаçей]]сем. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=353 Çеçпĕл ял тăрăхĕн официаллă сайчĕ]. {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} {{Çеçпĕл ял тăрăхĕ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] h1lnmltecgu7b475nq7pxg6qigapwo6 0 22374 874568 866255 2026-06-14T06:08:55Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874568 wikitext text/x-wiki '''Буха́ра о́блаçĕ''' ([[Вилояты Узбекистана|вилоя́т]], {{lang-uz|Buxoro viloyati}}) — [[Ӳспекстан]]ăн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă территори, чылайăшĕпе ăна [[Кызылкум]] пушхир хуплать. [[1938]] çулхи [[кăрлач, 15]] никĕсленĕ. [[Туркменистан]]па, [[Навои облаçĕ|Навои]] тата [[Кашкадарья облаçĕ|Кашкадарья]] облаçĕсемпе, çаплах [[Каракалпакстан]] автономи республикипе чикĕ тытать. Облаçĕн лаптăкĕ — 40 300 [[км²]]. Центрĕ — [[Бухара]] хула. == Халăх йышĕ == 2005 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне облаçре 1505,8 пин çын пурăннă, 2004 çулхинчипе танлаштарсан, çак кăтарту 15,7 пин çын ытларах. Ялсенчи халăх шучĕ — 70,2 процент. == Административлă пайĕсем == Бухара облаçĕ 11 ял тăманĕнчен (район) тытăнса тăрать: * Алат ([[Алат]]) * Бухара ([[Галаасия]]) * Вабкент ([[Вабкент]]) * Гиждуван ([[Гиждуван]]) * Джандар ([[Джандар]]) * Каган ([[Каган (хула)|Каган]]) * Каракул ([[Каракул]]) * Караулбазар ([[Караулбазар]]) * Пешкун ([[Янгибазар (Бухарский вилоят)|Янгибазар]]) * Ромитан ([[Ромитан]]) * Шафиркан ([[Шафиркан]]) Облаçĕн административлă тĕпĕ — [[Бухара]], (264 пине яхăн çын). Облаç шутĕнче 10 [[хула]], 3 [[хула евĕр паççулкă]], 107 кишлак. === Хуласем === * [[Бухара]] * [[Вабкент]] * [[Газли]] * [[Галаасия]] * [[Каган (хула)|Каган]] * [[Алат (хула)|Алат]] * [[Ромитан]] * [[Каракуль]] * [[Караулбазар]] * [[Гиждуван]] === Хула евĕр паççулкăсем === * [[Джандар]] * [[Зафарабад]] * [[Шафиркан]] == Тавралăхĕ == [[Ӳкерчĕк:Bukhara poi kalon.jpg|thumb|right|200px|Минарет Калян, [[Бухара]] ([[XII ĕмĕр]]).]] == Экономика == Бухара облаçĕн минерал пурлăхĕн калăпăшĕ {| class="wikitable" |- ! Пурлăх ячĕ ! Виçи ! шучĕ |- | Газ конденсачĕ | млрд. куб м | 293,8 |- | Газ | млрд. куб м | 65,7 |- | Конденсат | млн. куб м | 2,1 |- | Нефть | пин тонна | 9119 |- | Техника тăварĕ | тыс. тонна | 100 |- | Хăйăр-гравий материалĕсем | пин куб м | 265 |- | Гравий | пин куб м | 110 |- | Акшар | млн. тонна | 21,1 |- | Гипс | млн. тонна | 46,3 |- | Графит | пин тонна | 805,9 |- | Кварц | млн. тонн | 35,9 |} == Каҫӑсем == * [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/152 Бухара облаçĕн хокимиячĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011142341/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/152 |date=2009-10-11 }} * [http://www.bukhara.gov.uz/ Хокимият Бухарского Вилоята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523073629/http://bukhara.gov.uz/ |date=2019-05-23 }} {{Ӳспекстан вилоячĕсем}} {{stub}} [[Категори:Бухара вилоячӗ]] [[Категори:Узбекистан облаçĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] hcfskuemxqt2oucv502lqft90xdk32n 0 25065 874627 682031 2026-06-14T06:49:52Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874627 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Янкăлч ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Yanglichskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =26 |lat_sec =19 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =17 |lon_sec =39 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Янкăлч]] |Пуçлăх = Савельева Галина Георгиевна |Пуçлăх ячĕ = Ял тăрăх администрацин пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1484 |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = http://gov.cap.ru/default.aspx?gov_id=365 }} '''Янкăлч ял тăрăхĕ ''' — [[Чăваш Республики]]нчи [[Канаш районĕ]]н ял тăрăхĕ. Администраци адресӗ: [[Янкăлч]], Ленин урамĕ, 88. Телефон: +7(83533)6-17-02. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Савельева Галина Георгиевна. == Тавралăхĕ == == Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ == [[Чăваш]]сем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — 1484 (2017) çын. === Пурăнан вырăнсем === [[Янкăлч]], [[Сивçырма]], [[Çĕнĕ Юнтапа]], [[Янкăлч разъезчĕ]], [[Пукăртан Татмăш]], [[Анат Татмăш]], [[Вăтакас Татмăш]], [[Çĕнĕ Шуртан]] ялĕсенчен тăрать. Пĕтĕмĕшлĕ çĕр лаптăкĕ [[га]]. == Истори == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=365 Ял тăрăхĕн оффициаллă сайчĕ] {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} {{Çеçпĕл ял тăрăхĕ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] 3734ttd3dveu3vpoh9kv3sp8pen4s5c 0 25216 874556 714588 2026-06-14T06:03:10Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874556 wikitext text/x-wiki {{Административлă виçе |Чăвашла ят = Ăвăспӳрт Кипеч ял тăрăхĕ |Патшалăх = {{Ялав|Раççей}} [[Раççей]] |Статус = [[ял тăрăхĕ]] |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Унăн шутĕнче = {{s|2 [[пурăнан вырăн]]}} |Тĕп хула = [[Ăвăспӳрт Кипеч]] сали |Вăхăт тăрăхĕ = [[UTC+3]] |Автомобиль номерĕсем (код) = 21,121 |Сайт = http://www.gov.cap.ru/main.asp?govid=350 }} '''Ăвăспӳрт Кипеч ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - Иванов Владимир Кузьмич. Адресĕ: 429307, Ăвăспӳрт Кипеч сали, Тĕп урам, 2. Телефон: +7-83533 62-1-35 == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == 1620-1630 çулсем патнелле Юнон тата Юсон ятлă чăвашсем «Тăвçи» тĕлĕнче Ăвăспӳрт Кипеч ялне никĕсленĕ. Унăн шутне [[Ăвăспӳрт Кипеч]], [[Хурăнлăх (Канаш районĕ)|Хурăнлăх]] кĕрет. 1220 çын пурăнать. == Тавралăхĕ == == Кун-çулĕ <ref>[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./148850/156846/189662 Ял тăрăхĕн сайчĕ]</ref>== ==Организацисем== *[http://www.mkib-kanash.edu.cap.ru/?t=eduid&eduid=4351 шкул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207002642/http://www.mkib-kanash.edu.cap.ru/?t=eduid&eduid=4351 |date=2012-12-07 }}; == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == *[http://www.gov.cap.ru/main.asp?govid=350 Ăвăспӳрт Кипеч ял тăрăхĕн официаллă сайчĕ] {{Chuvash-geo-stub}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} fgzzsi2e4sbhc49zalen55njp2cfh4y 0 25262 874563 680626 2026-06-14T06:06:35Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874563 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Асхва ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Пикших]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 5591 |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = http://gov.cap.ru/main.asp?govid=553 }} '''Асхва ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - Иванов Сергей Петрович. Адресĕ: 429306, Вырăскас Пикших ялĕ, Ленин урамĕ, 11а. Телефон: +7-83533 60-6-17. == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Унăн шутне [[Вырăскас Пикших]], [[Аслă Асхва Пикшик]], [[Аслă Мами]], [[Уйкас (Канаш районĕ)|Уйкас]] кĕрет. 3695 (2007-мĕш çул) çын пурăнать. *Вăтам шкул; *ял вулавăшĕ; == Тавралăхĕ == Канаш хулинчен анăç тата çурçĕр еннерех вырнаçнă. Ял тăрăхĕ витĕр [[Хусан]]-[[Мускав]], [[Канаш]]-[[Улатăр]] [[чукун çул]]ĕ, А-151 [[Çĕрпӳ]]-[[Сызрань]], [[Канаш]]-[[Йĕпреç]] автоçулсем иртеççĕ. == Кун-çулĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == * [http://www.gov.cap.ru/main.asp?govid=342 Асхва ял тăрăхĕн официаллă сайчĕ] * [http://chuvash.org/news/5971.html Канаш районĕ Акатуйра савăннă] {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] nicp8arvgrj2g3l15j24g7eoo09u8jh 0 29505 874587 873320 2026-06-14T06:21:50Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874587 wikitext text/x-wiki {{Украинӑри облаҫ |ялав = Prapor Kyivskoi oblasti.svg |ялав ҫырни = Кейӳ облаҫӗн ялавӗ |герб = COA of Kyiv Oblast.svg |герб ҫырни = Кейӳ облаҫӗн гербӗ |вырнаҫтару = Kiev (oblast) in Ukraine.svg | ят = Кейӳ | украинле ят = ''Київська область'' | официаллӑ мар ят = Кейӳ тӑрӑхӗ ({{lang-uk|Київщина}}), Варӑ Тӑнӑварҫилӗх (''Середня Наддніпрянщина''), Айлӑмлӑх (''Полісся''), Кнеҫ ҫӗрӗ (''Княжа земля''), Руҫ (''Русь'') | йӗркеленӳ = 1932 ҫул | КАТОТТГ код = UA32000000000030281 | лаптӑк = 28 131 | халӑх = 1 791 604 | халӑх йышлӑхӗ = 63,83 | облаҫ кочӗ = 45 | центр = [[Кейӳ]] (анчах облаҫ йышне кӗмест) | районсем = 7 | громадӑсем = 69 | ОПХ = 12 | РПХ = 14 | карттӑ = Kyiv Oblast 2020 subdivisions.jpg | хеп = 30 | посёлок = 6 | саласем = 1121 | посёлок канашӗ = 30 (2020 ҫулччен) | ял канашӗ = 605 (2020 ҫулччен) | автомобиль нумерӗ =[[Ӳкерчĕк:Non-EU-section-with-UA.svg|13px|]] AI, KI, ТІ, МЕ | домен = kyiv.ua; kv.ua | сайт = [https://koda.gov.ua/ Кейӳ ОПА]<br/>[https://kor.gov.ua/ Кейӳ облканашӗ] | адрес = 01196, Кейӳ-196 х., Леся Украинка лаптӑкӗ, 1 | ОПА пуҫлӑхӗ = [[Калашник Николай Владимирович]]<ref>{{УПУ|176/2025|2025 пушӑн 25|Про призначення М.Калашника головою Київської обласної державної адміністрації}}</ref> | канаш = [[Кейӳ облаҫ канашӗ]] | пуҫлӑх = [[Добрянский Ярослав Викторович]] (ӗ.в.т.) }} '''Кейӳ облаҫӗ''' (''Киев облаҫӗ'', {{lang-ua|Київська область, Київщина}}) — [[Украина]] [[Ҫурҫӗр Украина|ҫурҫӗр]] пайӗнче вырнаҫнӑ [[Украина облаҫӗсем|облаҫ]]. [[Облаҫ центрӗ]] — [[Кейӳ]] хули, анчах администрациллӗ пайлану тӑрӑх вӑл облаҫ йышне кӗмест. Облаҫ лаптӑкӗ — 28 131 ҫм² (Украинӑн лаптӑкӗн 4,66 %, [[Лаптӑкпа Украина облаҫӗсен ят-йышӗ|лаптӑкпа 8-мӗш регион]]). [[2022]] ҫул вӗҫӗнче пӗлӗм тӑрӑх облаҫра 1,8 млн ҫын пурӑнать. Вӑл [[Тӑнӑвар]] юханшывӗн вӑта юхӑмӗнче, нумайрахӑш пайӗ [[Сылтӑм ҫыранти Украина|сылтӑм хӗрринче]] вырнаҫнӑ. Тухӑҫра Украинӑн [[Чернигов облаҫӗ|Черниговпа]] [[Полтава облаҫӗ]]семпе, кӑнтӑр-тухӑҫра [[Черкассы облаҫӗ]]пе, кӑнтӑр-анӑҫра [[Винница облаҫӗ]]пе, анӑҫра [[Житомир облаҫӗ]]пе, ҫурҫӗрте [[Беларуҫ]]ӑн [[Гомель облаҫӗ]]пе чикӗленет. Чи йышлӑ хула — [[Шурӑ Чиркӳ]]. Кейӳ облаҫӗ {{тулли дата|1932|02|27}} йӗркеленӗ. Облаҫра [[Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|7 район]], 69 пӗрлешнӗ территориллӗ громада, 489 [[староста округӗ]], 26 хула, 30 поселок, пӗтӗмпе 1182 пурӑнан вырӑн пур. Облаҫӑн ҫурҫӗр 2 пин ҫм² лаптӑклӑ пайӗнче [[Чернобыль ютшӑну зони]] вырнаҫнӑ. [[Славутич]] хули — Кейӳ облаҫӗн [[Чернигов облаҫӗ]] ҫӗрӗнчи эксклавӗ. [[Коцюбинское]] хула евӗр поселокӗ — Кейӳ облаҫӗн [[Кейӳ]] хули ҫӗрӗнчи эксклавӗ. == Тавралӑх == {{Вырнаҫтару2|nw=|n={{Ялавлани|Беларуҫ}}<br />([[Гомель облаҫӗ]])|ne={{Ялавлани|Чернигов облаҫӗ}}|w={{Ялавлани|Житомир облаҫӗ}}|e={{Ялавлани|Полтава облаҫӗ}}|sw={{Ялавлани|Винница облаҫӗ}}|s={{Ялавлани|Черкассы облаҫӗ}}|se={{Ялавлани|Черкассы облаҫӗ}}}} Облаҫ ҫийӗ — Тӑнӑвар айлӑмне тайӑмпа сӑртлӑ тӳрӗмлӗх. Рельеф тӗсӗпе виҫӗ пайра пайланать. Ҫурҫӗр пайра [[Полесье айлӑмӗ]] (198 метр таран ҫӳллӗш). Сулахай хӗрринчи [[Тӑнӑварҫум айлӑмӗ]] пур, унра нумай юханшыв айлӑмӗсем пур. [[Тӑнӑварҫум сӑртлӑхӗ]] — облаҫӑн кӑнтӑр-анӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ — чи пайлануллӑ тата чи ҫӗкленӳллӗ облаҫ пайӗ, абсолютлӑ ҫӳллӗш — 273 метр таран. === Климат === Климат вӑхӑтлӑ континентлӗ, ҫемҫе, лайӑх нӳрӗ. Вӑтам температура: кӑрлачра −6 °C, утӑра +19,5 °C. Вегетаци тапхӑрӗн вӑрӑмӑшӗ: 198—204 кун. [[Активлӗ температурӑсен сумми|Активлӗ температурӑсен пӗрлешни]] ҫурҫӗртен кӑнтӑра 2500-ран 2700° таран хуллен ӳсӗнет. Ҫуллахи вӑхӑтра облаҫра 500—600 мм нӳрӗк ӳкет. === Ҫӗр айӗнчи усӑллисем === Облаҫра минераллӑ туниллӗ материалӗсем сарӑлнӑ тата кӑларӑнаҫҫӗ: гранит, гнейс, каолин, тӑм, кварц хӑйӑрӗ. Торф сийӗсем пур. Родон шывӗсем пур ([[Мироновка (Кейӳ облаҫӗ)|Мироновка]], [[Шурӑ Чиркӳ]]). [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]н [[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]] салинче [[Пищики иккӗмӗшле родон вырӑнӗ|иккӗмӗшле родон вырӑнӗ]] пур. === Тӑпрасем === Ҫурҫӗрте — [[ҫерем]]лӗ-[[кӗллӗ тӑпрасем|кӗллӗ]], юханшывсен айлӑмӗсенче — ҫеремлӗ-[[глей]]лӗ, [[ҫаран]]лӑ тата [[шурлӑх]]лӑ [[тӑпра]]сем сарӑлнӑ. Вӑтам пайра, [[вӑрман]]сем ҫумӗнче — [[кӗллӗ тӑпрасем|кӗлернӗ хура тӑпра]], [[Сӑрӑ вӑрман тӑприсем|тӗксӗм сӑрӑ тата ҫутӑ сӑрӑ вӑрман тӑприсем]]; кӑнтӑр районӗсенче — тарӑн сахал [[Ҫӗрӗклӗ тӑпрасем|ҫӗрӗклӗ хура тӑпрасем]] пур. Сулахай хӗрринче — ҫаранлӑ хура, ҫаранлӑ [[солонец]]лӗ, [[тӑварак тӑпрасем|тӑварак]] тата [[шурлӑхлӑ тӑпрасем]] тӗл пулӑнаҫҫӗ. Облаҫӑн [[вӑрман фончӗ]]н лаптӑкӗ — 675,6 пин га. Кейӳ облаҫӗн ҫурҫӗрӗнче [[лӑсӑллӑ вӑрман|лӑсӑллӑ]] тата [[хутӑш вӑрман]]сем сарӑлнӑ, нумайрахӑш лаптӑкра — [[тӗрлӗ курӑклӑ-пучахлӑ ҫаран]]семпе [[шурлӑх]]лӑ вырӑнсем. Кӑнтӑрта [[сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрман]]сем ([[юман]], [[граб]], [[каврӑҫ]], [[ҫирӗк]], [[ҫӑка]]), [[тӗмӗ]]сем, ҫарансем пур. Облаҫ икӗ ҫутҫанталӑк зонисенче вырнаҫнӑ: хутӑшнӑ вӑрмансем (Кейӳ [[Полесье|Полесйи]]) тата [[вӑрман]]-[[хир]]сем. Облаҫ ҫурҫӗр пайӗнчи типӗтмен те нумай нӳрлетнӗ тата шурлӑхлӑ, [[айлӑмлӑх|айлӑмлӑхлӑ]] [[юшкӑн]]лӑ-[[зандр]]лӑ тата [[Хыса (ҫӗрӗҫ)|хыса]]ллӑ ҫутҫанталӑклӑ-территориллӗ комплекссем сарӑлнӑ, кӑнтӑрта вара — улӑхлӑ-хирлӗ ҫӳллӗ пайланӑ тата хысаллӑ, вӑрманлӑ-хирлӗ ҫӳллӗ пайланӑ комплекссем вырнаҫнӑ. === Усрав-Ҫутҫанталӑк фончӗ === {{Тулли дата|2016|08|1}} кӑларнӑ пӗлӗм тӑрӑх: Кейӳ облаҫӗнче [[ҫутҫанталӑклӑ-усравлӑ фонд]]ри 196 вырӑнпа объект пур (пӗтӗм лаптӑк 340421,39 га), шутласа [[Тӑнӑвар-Тетерев усравӗ|Тӑнӑвар-Тетерев]] тата [[Залесье (нациллӗ парк)|Залесье]] [[усрав вырӑн|усравлӑ-сунарлӑ хуҫалӑхсем]], 7 [[усравлӑх]] ([[Тӑнӑвар-Десна усравлӑхӗ|Тӑнӑвар-Десна]], [[Дзвонковое усравлӑхӗ|Дзвонковое]], [[Жорновка усравлӑхӗ|Жорновка]], [[Илья усравлӑхӗ|Илья]], [[Усовка усравлӑхӗ|Усовка]]) тата [[Александрия (дендропарк)|«Александрия» дендропарк]] ([[Шурӑ Чиркӳ]]ре). Вӗсенчен 171 вырӑнти пӗлтерӗшлӗ территорипе объект (пӗтӗм лаптӑк 31986,77 га), пӗтӗм патшалӑх пӗлтерӗшлӗ 23 территори (пӗтӗм лаптӑк 308434,62 га). Юлашкисенчен 1 биосферӑллӑ усрав, 2 нациллӗ ҫутҫанталӑклӑ парк, 2 регионлӑ ландшафтлӑ парк, 97 усравлӑх, 61 ҫутҫанталӑк палӑкӗ, сад-парк ӳнерӗн 14 парк-палӑкӗ тата 17 усрав вырӑнӗ. === Юханшывсем === Облаҫра нумай [[юханшывсем]] пур (10 ҫм ылта 177 юханшыв). Чи кирлӗ шывлӑ артери — [[Тӑнӑвар]] (облаҫ чиккинчи унӑн вӑрӑмӑшӗ — 246 ҫм), унӑн тӗп юпписем: сылтӑмра — [[Припять (юханшыв)|Припять]], [[Тетерев]], [[Ирпень (юханшыв)|Ирпень]], [[Рось]]; сулахайра — [[Десна (Тӑнӑвар юппи)|Десна]] тата [[Трубеж (Тӑнӑвар юппи)|Трубеж]]. Облаҫ ҫӗрӗнче [[Кейӳ шыв усравӗ]]пе [[Канев шыв усравӗ|Канев шывусравӗ]]н пайӗ (вӗсем Тӑнӑварта тунӑ). Пӗтӗмпе, облаҫра — 13 шывусравпа 2 пин ытла кӳлӗ. == Кунҫул == {{Тулли дата|1934|02|9}} [[Пӗтӗм Украина Тӗп Ӗҫтӑвакан Комитечӗ]]н 12 пуххин 4 сессийӗ «[[Украина ССР|УССР]] ҫӗрӗнчи облаҫ ӗҫтӑвакан комитечӗсен йӗркелени ҫинчен»<ref>{{lang-ru|«Об образовании областных исполнительных комитетов на территории УССР»}}</ref> йышӑну кӑларнӑ. Ку йышӑну тӑрӑх Украина ҫӗрӗнче 5 облаҫ туса хунӑ, Кейӳ облаҫӗ вӗсенчен пӗри. {{Тулли дата|1932|02|27}} Кейӳ облаҫне 100 территориллӗ виҫесем кӗнӗ: 98 район та 2 хула канашӗ (Кейӳ те Житомир). Ҫав вӑхӑтри Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ чиккисем хальхи чикӗсемпе танлаштарсан — нумайтарах пулнӑ. Кейӳ облаҫӗн йышне хальхи [[Винница облаҫӗ|Винница]], [[Житомир облаҫӗ|Житомир]], [[Полтава облаҫӗ|Полтава]], [[Харьков облаҫӗ|Харьков]], [[Черкассы облаҫӗ|Черкассы]], [[Чернигов облаҫӗ]]сен районӗсем кӗнӗ. {{Тулли дата|1934|06|24}} [[Харьков]]ран Кейӗве УССР-ӑн [[тӗп хула|тӗп хули]] куҫарса кайнӑ. [[1935]]—[[1937]] облаҫ йышӗнчи Коростень тата Новоград-Волынский округӗсем пулнӑ. [[1937]] ҫулта, Житомирпе Полтава облаҫӗсене туса хунӑ чух Кейӳ облаҫӗнчен вӗсене Коростень хули, Новоград-Волынский хули тата Житомир облаҫӗн 28 районӗсем, Полтава облаҫӗн 4 районӗсем уйӑрса панӑ<ref name="eiu">''Верменич Ярослава Володимирівна'' [http://www.history.org.ua/?encyclop&termin=Kyivska_obl Київська область] {{ЕІУ|4||}}</ref><ref name="esu">''В. М. Гудима, Л. В. Кабан, Т. В. Чапаєва, Н. В. Якименко'' {{ЕСУ|том=12|стаття=Київська область|id=11238}}</ref>. Кейӳ, республика пӗлтерӗшлӗ хула пулнӑран ун патӗнчи хула ҫум аталаннӑ ҫӗрӗ пулнӑ. Ҫавӑнпа та облаҫ йышӗнче Кейӳ ял районӗ йӗркеленӗ ([[1943]] ҫултан — [[Кейӳ-Святошин районӗ]]). [[1939]] ҫулта [[Кировоград облаҫӗ]] туса хунипе ун йышне 5 район кӗртнӗ. [[1939]] ҫулта облаҫра 53 район пулнӑ. Тӗрлӗ вӑхӑтра Кейӳ облаҫӗн районӗсен шучӗ нумай хут улшӑннӑ: [[1941]] — 53, 1946 — 53, 1954 — 35, 1960 — 31, 1963 — 13, 1965 — 19, от 1974 — 25<ref name="eiu"/>. [[1954]] ҫулта Черкассы облаҫӗ йӗркеленӗрен ун йышне 19 район кӗртнӗ (Полтава облаҫӗнчен 2 район)<ref name="eiu"/>. {{Тулли дата|2023|03|21}} Кейӳ облаҫ канашӗн саккӑрмӗш пуххи Кейӳ тӑрӑхӗн администрациллӗ-территориллӗ виҫи пек никӗсленӳ вӑхӑчӗ 842 ҫул йышӑннӑ<ref name="842 рік">{{Cite web|url=http://kor.gov.ua/robota_rady/rishennia/pro_vyznachennia_daty_zasnuvannia_kyivshchyny_yak_administratyvno-terytorialnoi_odynytsi.html|title=Про визначення дати заснування Київщини як адміністративно-територіальної одиниці|website=kor.gov.ua|accessdate=2023-03-22|archive-date=2023-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322121405/https://kor.gov.ua/robota_rady/rishennia/pro_vyznachennia_daty_zasnuvannia_kyivshchyny_yak_administratyvno-terytorialnoi_odynytsi.html}}</ref>. Ҫав вӑхӑтра ҫул ҫырӑвӗнче пӗррмӗш хут «Русская земля» (Вырӑс/Руҫ ҫӗрӗ) тени тӗл пулнӑ<ref>{{Cite web|title=842 рік - дата заснування Київської області. Що не так із рішенням Київоблради?|url=https://www.istpravda.com.ua/columns/2023/03/22/162509/|website=Історична правда|accessdate=2023-05-17}}</ref>. == Администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑх == {{main|Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ}} [[Ӳкерчĕк:Kyiv_Oblast_2020_subdivisions.jpg|thumb|300px|[[2020|2020 ҫултан]] Кейӳ облаҫӗн тытӑмлӑхӗн картти]] === Пӗтӗм пӗлӗмсем === Облаҫӑн администрациллӗ центрӗ — Кейӳ хули Облаҫ йышӗнче: * 7 район<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12639.html|title=Нові райони: карти + склад|website=decentralization.gov.ua}}</ref>; * 69 территориллӗ громада, вӗсенче: ** 24 — вырӑн громади ** 23 — посёлок громади ** 22 — ял громади * 2 хуласенчи район; * 1182 пурӑнан вырӑнсем, вӗсенче: ** 56 хула евӗрли, вӗсенче: *** 26 хула, вӗсенче: **** 13 облаҫ пӗлтерӗшлӗ хула; **** 13 район пӗлтерӗшлӗ хула; *** 30 — хула евӗрлӗ посёлок; ** 1126 ял евӗрли, вӗсенче: *** 1121 — ял; *** 5 — посёлок. Хулари хӑй тытӑмлӑх системинче: * 7 — район канашӗ; * 24 — хула канашӗ; * 23 — посёлок канашӗ; * 22 — ял канашӗ. === Районсем === {|class="standard" style="text-align:left" ! align="center" | № ! align="center" | Ят ! align="center" | Адм. центр ! align="center" | Адм. тытӑмлӑх ! align="center" | Халӑх йышӗ<br /><small>(2020.01.01)</small> ! align="center" | Лаптӑк<br /><small>(ҫм²)</small> ! align="center" | Халӑхӑн йышлӑхӗ<br /><small>(ҫын/ҫм²)</small> |- | align="center" | 1 | [[Шурӑ Чиркӳ районӗ|Шурӑ Чиркӳ]] | [[Шурӑ Чиркӳ]] х. | [[Шурӑ Чиркӳ районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 439&nbsp;877 | align="center" | 6514,8 | align="center" | 67,52 |- | align="center" | 2 | [[Борисполь районӗ|Борисполь]] | [[Борисполь]] х. | [[Борисполь районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 203&nbsp;653 | align="center" | 3873,2 | align="center" | 52,58 |- | align="center" | 3 | [[Бровары районӗ|Бровары]] | [[Бровары]] х. | [[Бровары районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 242&nbsp;064 | align="center" | 2881,9 | align="center" | 83,99 |- | align="center" | 4 | [[Буча районӗ|Буча]] | [[Буча]] х. | [[Буча районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 352&nbsp;254 | align="center" | 2558,3 | align="center" | 137,69 |- | align="center" | 5 | [[Вышгород районӗ|Вышгород]] | [[Вышгород]] х. | [[Вышгород районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 131&nbsp;080 | align="center" | 4337,0 | align="center" | 30,22 |- | align="center" | 6 | [[Обухов районӗ|Обухов]] | [[Обухов (хула)|Обухов]] х. | [[Обухов районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 229&nbsp;518 | align="center" | 3639,1 | align="center" | 63,07 |- | align="center" | 7 | [[Фастов районӗ|Фастов]] | [[Фастов]] х. | [[Фастов районӗн администрациллӗ тытӑмлӑхӗ|Адм. тытӑмлӑх]] | align="center" | 182&nbsp;598 | align="center" | 1761,2 | align="center" | 103,68 |} == Халӑх йышӗ тытӑмӗ == {{main|Кейӳ облаҫӗн халӑх йышӗ}} Облаҫри чи пысӑк халӑх — [[украинсем]]. Ҫакӑн пек кунта [[вырӑссем]], [[белоруссем]], [[поляксем]], [[эрменсем]], [[молдовансем]], [[еврейсем]] тыты ыттисем пурӑнаҫҫӗ. 2001 ҫулта Кейӳ облаҫӗнчи пурӑнакан халӑхсем<ref name="dem1">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001 року|publisher=|accessdate=2011-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504130705/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archivedate=2011-05-04|deadurl=yes}}{{ref-ru}}</ref>: {| class="standard" style="text-align:right" |+ ! align="center" |№ ! align="center" |Халӑх ! align="center" |Ҫынсен йышӗ ! align="center" |% |- | 1 | align="left" | [[Украинсем]] | 1 684 803 | 92,52&nbsp;% |- | 2 | align="left" | [[Вырӑссем]] | 109 322 | 6,00&nbsp;% |- | 3 | align="left" | [[Белоруссем]] | 8 698 | 0,48&nbsp;% |- | 4 | align="left" | [[Поляксем]] | 2 846 | 0,16&nbsp;% |- | 5 | align="left" | [[Эрменсем]] | 2 341 | 0,13&nbsp;% |- | 6 | align="left" | [[Молдовансем]] | 1 515 | 0,08&nbsp;% |- | 7 | align="left" | [[Еврейсем]] | 1 270 | 0,07&nbsp;% |- | 8 | align="left" | [[Азербайджансем]] | 933 | 0,05&nbsp;% |- | 9 | align="left" | [[Тутарсем]] | 902 | 0,05&nbsp;% |- | 10 | align="left" | [[Чикансем]] | 833 | 0,05&nbsp;% |- | 11 | align="left" | [[Украинӑри чӑвашсем|Чӑвашсем]] | 255 | 0,014&nbsp;% |- | 12 | align="left" | Ыттисем | 7 598 | 0,42&nbsp;% |- | | align="left" | Пӗтӗмпе | 1 821 061 | 100,00&nbsp;% |+ |} Халӑх йышлӑхӗ — 63,01 ҫын/ҫм² (2005). Чи йышлӑхлӑ облаҫӑн вӑтамӗпе кӑнтӑрӗ. === Чи пысӑк пурӑнан вырӑнсем === Хулари халӑх йышӗ — 61,1&nbsp;% (2010)<ref>{{Cite web |url=http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/p.php3?c=431&lang=1 |title=Головне управління статистики в Київській області — Геополітична характеристика регіону |accessdate=17 травня 2011 |archive-date=29 червня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629002204/http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/p.php3?c=431&lang=1 }}</ref>. Пысӑк хуласем: [[Шурӑ Чиркӳ]], [[Борисполь]], [[Бровары]], [[Ирпень]]‚ [[Фастов]]. Кейӳ хули облаҫа кӗментен ят-йышра вӑл палӑртман. {| class="standard" |+ 15 пин ытла йышлӑ [[Кейӳ облаҫӗнчи хуласен ят-йышӗ|хула пурӑнан вырӑнӗсем]] <br /> Держкомстат пӗлӗмӗпе<ref>{{UKR-EnumPopEstimate2021}}</ref><ref>Халӑх йышӗн улшӑннин пӗлӗмӗсем 2019 ҫ кӑрлачран — 2021 ҫ кӑрлач таран</ref> | [[Шурӑ Чиркӳ]] || align=right | {{улшӑну ҫук}}208,7 || [[Вышгород]] || align=right | {{ӳсни}}32,4 |- | [[Бровары]] || align=right | {{ӳсни}}109,5 || [[Переяслав]] || align=right | {{ӳкни}}26,6 |- | [[Борисполь]] || align=right | {{ӳсни}}63,7 || [[Славутич (місто)|Славутич]] || align=right | {{ӳкни}}24,7 |- | [[Ирпень]] || align=right | {{ӳсни}}62.5 || [[Яготин]] || align=right | {{ӳкни}}19,3 |- | [[Фастов]] || align=right | {{ӳкни}}44,8 || ''[[Гостомель]]'' || align=right | {{ӳсни}}17,5 |- | [[Вишнёвое (хула)|Вишнёвое]] || align=right | {{ӳсни}}42,5 || ''[[Коцюбинское]]'' || align=right | {{ӳсни}}17,2 |- | [[Васильков]] || align=right | {{ӳкни}}37,3 || [[Украинка (хула)|Украинка]] || align=right | {{ӳсни}}16,3 |- | [[Буча]] || align=right | {{ӳсни}}37,0 || [[Березань (хула)|Березань]] || align=right | {{ӳкни}}16,2 |- | [[Боярка]] || align=right | {{ӳкни}}35,3 || [[Богуслав]] || align=right | {{ӳкни}}16,0 |- | [[Обухов]] || align=right | {{ӳсни}}33,4 || [[Сквира]] || align=right | {{ӳкни}}15,4 |} == Айӑп == [[2012]] ҫулхи пӗлӗм тӑрӑх, Кейӳ облаҫӗнчи 10 пин ҫын ҫине айӑп шайӗ: 88,3 айӑп, вӗсенчен 40,2 йывӑрри те питӗ йывӑрри<ref>{{Cite web |url=http://mvs.gov.ua/ |title=МВС УКРАЇНИ. |accessdate=19 березня 2014 |archive-date=10 квітня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410033230/http://mvs.gov.ua/ }}</ref>. == Хуҫалӑх == Облаҫри экономика — нумай отрасльлӗ кӑткӑс комплекс, унӑн ятарлӑхӗ йывӑр промышленноҫа ҫӑмӑл тата апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗпе тата тырӑ-чӗкӗнтӗр тата аш-сӗт отраслӗнче пысӑк хастар ял хуҫалӑхӗпе пӗрле аталаннипе палӑрать. === Промышленоҫ === Ăслӑлӑхпа технологи аталанӑвне палӑртакан отрасльсем (машинотунипе металлӗҫлени, ҫав шутра хатӗрсем туни, электроника, энергетика, ҫӑнӑх металлургийӗ, хими тата нефть химийӗ), ҫавӑн пек микробиологи тата картон тата хут туса кӑларакан енсем хӑвӑрт аталанаҫҫӗ. Районта [[Триполье ӐЭС]], [[Кейӳ ГЭС]], [[Кейӳ ГАЭС]] вырнаҫнӑ. Машинотуни тата металлӗҫлени отраслӗсен предприятийӗсем хими хатӗрӗсем, выльӑх-чӗрлӗх тата выльӑх апачӗ туса илмелли машинӑсем, экскаваторсем, мелиораци хатӗрӗсем, суту-илӳ предприятийӗсем валли технологи хатӗрӗсем, ҫавӑн пек хуҫалӑх таварӗсем туса кӑлараҫҫӗ. [[Кейӳ|Кейӗвӗн]] тухӑҫ енчи [[Пролески (Кейӳ облаҫӗ)|Пролески]] хулинче [[Борисполь автобус савучӗ]] ӗҫлет. Савут пӗр ҫулта тӗрлӗ модификациллӗ 1700 автобус туса кӑларать. Савут «Эталон» автомобиль ӑслӑлӑх тӗпчев институчӗпе хастар хутшӑнса ӗҫлет. Хими тата нефть химийӗн промышленоҫӗн хастар предприятийӗсем: [[Шурӑ Чиркӳ]] шинӑсен тата резина-асбест япалисен кӑларакан пӗрлешӗвӗ тата резина-техника япалисен савучӗ, Бровары пластмасса савучӗ. Микробиологиллӗ промышленоҫ: Триполье биохими савучӗ. [[Обухов (хула)|Обухов]] картон-хут комбиначӗ ӗҫлет. Апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗн предприятийӗсем: сахӑр савучӗсем ([[Яготин]]пе [[Гребёнки]] [[хеп]]-ре), сӗт, ҫу тӑвакан, спирт, крахмал, консерва савучӗсем, чӑх комбиначӗсем. Облаҫ ҫӗрӗнчи 21 выльӑх апачӗ тӑвакан савут ӗҫлет. Çӑмӑл промышленноҫа ҫӗвӗ, тӗрӗ-сӑран, йӗтӗн ӗҫлениллӗ отрасльсен промышленоҫӗн предприятийӗсем кӗреҫҫӗ (вӗсем [[Переяслав-Хмельницкий]], [[Фастов]], [[Сквира]], Шурӑ Чиркӳ, [[Бровары]], [[Богуслав]], [[Васильков]] тата ытти хуласенче вырнаҫнӑ). Вырӑнти минераллӑ-чӗртаварлӑ тата вӑрман пуянлӑхне тӗпе хурса туниллӗ те йывӑҫлӑ промышленноҫ аталанать: тимӗр-бетон япалисен (Шурӑ Чиркӳ, Бровары, [[Вышгород]]), кирпӗч, гранит ӗҫлени ([[Буча]]), кӗленче, санитари-техника япалисен савучӗсем. Богуславпа Шурӑ Чиркӳ патӗнчи гранит кӑларни пур. Обраҫра Кейӳ тата Шурӑ Чиркӳ промышленоҫлӑ йӑллисем йӗркеленнӗ. Шурӑ Чиркӳ йӑллин ятарлӑхӗ: хими тата машинотуни промышленоҫ, ӑна апат-ҫимӗҫ промышленоҫӗ хушать. Обраҫри нумай отрасльлӗ промышленоҫ центрӗсенчен чи пысӑккисем — Кейӳ промышленоҫлӑ йӑллине кӗрекен Бровары, Фастов, Васильков тата [[Борисполь]]. === Ялхуҫалӑх комплексӗ === Ял хуҫалӑхӗн тытӑмлӑхӗнчи пӗтӗмӗшле продукципе пӗрремӗш вырӑнта: выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетни (54,7 %, 1985 ҫул). Облаҫра ял хуҫалӑх пӗлтерӗшлӗ ҫӗр лаптӑкӗ 1 771 пин гектар шутланать. Шӑваракан ҫӗр лаптӑкӗ 122 пин те 300 гектар, шыв юхтаракан ҫӗр лаптӑкӗ 176 пин те 800 гектар. Чи пысӑк шӑвармалли тытӑм — Бортницкая. Облаҫӑн ял хуҫалӑх комплексӗ аталаннӑ пысӑк тухӑҫлӑхлӑ тыр-пул хуҫалӑхӗпе (тӗп культури — кӗрхи тулӑ), промышленоҫ культурисем (сахӑр чӗкӗнтӗрӗ, вӑрӑм йӗтӗн), ҫӗрулми, пахча ҫимӗҫ туса илнипе палӑрса тӑрать. Выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетни аш-сӗт япалисем, ҫӑмарта туса илнипе ӗҫлет. Облаҫри пур районта выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетни малта пырать; унсӑр пуҫне сысна ӗрчетни, кайӑк-кӗшӗк ӗрчетни вӑрман-хир зонинче палӑрмалла аталаннӑ. Кролик, хурт-хӑмӑр ӗрчетни, пулӑ хуҫалӑхӗ те аталаннӑ 2010 ҫулта облаҫра икӗ миллион тонна ытла тырӑ ҫапнӑ. Вӑтам тухӑҫлӑх: пӗр гектартан 34 центнер тухнӑ. === Транспорт === Чукун ҫул транспорчӗ аталаннӑ. Чукун ҫулсен усӑ куракан вӑрӑмӑшӗ: 1100 км (2008 ҫул). Облаҫ ҫӗрӗ урлӑ малалла линисем лартнӑ: [[Кейӳ]] — [[Львов]], Кейӳ — [[Днепр (хула)|Днепр]] — [[Донецк]] т.ы.т. Электрофикациленӗ чукун ҫулӑн хула ҫумӗнчи пайӗсем: Кейӳ — [[Фастов]] — [[Казатин]] , Кейӳ — Фастов — [[Мироновка]], Кейӳ — [[Тетерев (юханшыв)|Тетерев]], Кейӳ — [[Нежин]], Кейӳ — [[Яготин]], Кейӳ — Гребёнка. Чукун ҫул йӑлли: Кейӳ, Фастов, Мироновка. Автомобильлӗ ҫулсен вӑрӑмӑшӗ — 7760 ҫм, вӗсенчен хытӑ витӗмпе — 7489 ҫм. Чи кирлӗ автомобильлӗ ҫулсем: Кейӳ — [[Одесса]], Кейӳ — [[Харьков]], Кейӳ — [[Чернигов]], Кейӳ — [[Ковель]], Кейӳ — [[Житомир]]. Кимӗҫӗлӗх: [[Тӑнӑвар]], [[Десна (Тӑнӑвар юппи)|Десна]], [[Припять (юханшыв)|Припять]] тӑрӑх. Кейӳре — «Кейӳ» аэропорт (ӗлӗкхи Жуляны) пур. Ҫар аэродромӗсем: Шурӑ Чиркӳпе Ирпеньте. Газ пӑрӑхӗ: [[Уренгой — Помары — Ужгород]], [[Шебелинка — Полтава — Кейӳ]]. == Экономика == Кейӳ облаҫӗн пӗтӗмӗшле регион продукчӗ 2016 ҫулта 128 пин те 638 млн гривна пулнӑ. {| class="sortable wikitable" |- ! N ! Ят ! Виҫе ! [[2006]] ҫ пӗлӗмпе |- | 1 | [[Тавар]]сен [[Экспорт|экспорчӗ]] | млн [[АПШ долларӗ]] | 581,5 |- | 2 | Пӗтӗм Украинӑри уйрӑм виҫе | % | 1,5 |- | 3 | [[Тавар]]сен [[Импорт|импорчӗ]] | млн [[АПШ долларӗ]] | 1950,6 |- | 4 | Пӗтӗм Украинӑри уйрӑм виҫе | % | 4,3 |- | 5 | [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]] | млн [[АПШ долларӗ]] | −1369,1 |- | 6 | Капиталлӑ инвестицисем | млн [[гривна]] | 8038,3 |- | 7 | Вӑтам [[ӗҫ укҫи]] | грн ([[2007]].[[кӑрлач, 1|01.01.]]) | 1117 |- | 8 | Вӑтам [[ӗҫ укҫи]] | млн [[АПШ долларӗ]] ([[2007]].[[кӑрлач, 1|01.01.]]) | 221,2 |} [[Украина статистика комитечӗ]]н пӗлӗмӗсем тӑрӑх<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123112523/http://www.ukrstat.gov.ua/ |date=23 Січня 2013 }}</ref>. == Паллӑ ҫынсем == * [[Билорус Олег Григорьевич]] ({{Кӗске дата|1939|10|14}}, [[Фастов районӗ]], [[Червоное (Фастов районӗ)|Червоное]] ялӗнче ҫуралнӑ) — [[украинсем|украин]] [[политик]]ӗ тата [[дипломат|дипломачӗ]]. * [[Бжеская Валентина Ефимовна]] ([[1896]], [[Шурӑ Чиркӳ]] — {{Кӗске дата|1977|01|13}}, [[Кейӳ]]) — украин [[сӑвӑҫ]]ӗ. * [[Борозенко-Конончук Александр Евстафьевич]] ({{Кӗске дата|1891|07|8}} — {{Кӗске дата|1918|01|29}}) — [[Круты ҫапӑҫӑвӗ (1918)|Круты ҫапӑҫӑвӗн]] хутшӑнаканӗ. * [[Бронштейн Давид Ионович]] ({{Кӗске дата|1924|02|19}}, [[Шурӑ Чиркӳ]], [[Украина]] — {{Кӗске дата|2006|12|5}}, [[Минск]], [[Беларуҫ]]) — [[Шахмат|гросмейстер]]. * [[Вовченко Иван Антонович]] ({{Кӗске дата|1905|01|12}}, [[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]] — {{Кӗске дата|1976|10|28}}, [[Кейӳ]]) — [[ССРП|совет]] танк ҫарӗсен генерал-майорӗ. * [[Ганкевич Николай Антонович]] ([[Кейӳ кӗпӗрни]], [[Васильков уесӗ]], [[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Юзефовка]] — {{Кӗске дата|1918|01|29}}, [[Круты (станци)|Круты]]) — [[Круты ҫапӑҫӑвӗ (1918)|Круты ҫапӑҫӑвӗн]] хутшӑнаканӗ. * [[Горчинский Анатолий Аркадьевич]] ({{Кӗске дата|1924|07|24}}, [[Фастов]] — {{Кӗске дата|2007|01|6}}) — украин [[композитор]]ӗ, [[юрӑҫӑ (вокалист)|юрӑҫи]] ([[баритон]]), [[режиссёр]]. * [[Гребенко Фёдор Прохорович]] ([[1887]]—[[1919]], [[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]) — [[Тараща пӑлханӑвӗ]]н ертӳҫи. * [[Драч Иван Фёдорович]] ({{Кӗске дата|1936|10|17}}, [[Тетиев районӗ]], [[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]) — украин [[сӑвӑҫ]]ӗ, [[Куҫаруҫӑ|куҫаруҫи]], [[Киносценарист|киносценарисчӗ]], [[драматург]]ӗ, патшалӑх тата элтеш ӗҫченӗ. * [[Заболотный Владимир Игнатьевич]] ({{Кӗске дата|1898|08|13}} — {{Кӗске дата|1962|08|3}}) — украин [[архитектор]]ӗ. * [[Зленко Анатолий Максимович]] ({{Кӗске дата|1938|06|2}}, [[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]) — [[Украина ютҫӗр ӗҫӗсен министрлӗхӗ|Украина ютҫӗр ӗҫӗсен пӗрремӗш министрӗ]]. * [[Клепацкий Павел Григорьевич]] ({{Кӗске дата|1885|01|12}} — [[1938]] хыҫҫӑн) — [[кунҫулҫӑ]], [[вӗрентӳҫӗ]], [[Украина Тӗп ради]]н хутшӑнаканӗ. * [[Козловский Иван Семёнович]] ({{Кӗске дата|1900|03|24}}, [[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]] — {{Кӗске дата|1993|12|21}}, [[Мускав]]) — [[Юрӑҫӑ (вокалист)|юрӑҫӑ]]. * [[Комиссаренко Василий Павлович]] ({{Кӗске дата|1907|01|14}}, [[Черняхов (Кейӳ облаҫӗ)|Черняхов]] — {{Кӗске дата|1993|04|7}}, [[Кейӳ]]) — эндокринолог тата патофизиолог, [[Украина медицина ӑслӑлӑхӗсен академийӗ|Украинӑн МӐА]] тата [[Украинӑн ӑслӑлӑхӗсен наци академийӗ|ӐНА]] [[академик]]ӗ. * [[Короленко Иосиф Федосеевич]] ([[1902]]—[[1978]]) — [[ҫар ҫынни]], артирели генерал-майорӗ. * [[Костенко Лина Васильевна]] ({{Кӗске дата|1930|03|19}}, [[Ржищев]]) — украин [[ҫыравҫӑ]]-[[утмӑлмӗш]]ӗ. * [[Левченко Яков Прокопович]] ([[1883]], [[Кейӳ кӗпӗрни]], [[Богуслав районӗ]], [[Саварка]] — {{Кӗске дата|1938|01|11}}, [[Ленинград]]) — [[Украина Тӗп ради]]н секретарӗ * [[Мазепа Иван Степанович]] ({{Кӗске дата|1639|03|20}}, [[Мазепинцы]] — {{Кӗске дата|1709|09|17}}, [[Варница (Молдова)|Варница]]) — украин ҫар, политикӑллӑ, патшалӑх ӗҫченӗ. * [[Мороз Александр Александрович]] ({{Кӗске дата|1944|02|29}}, [[Тараща районӗ]], [[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]) — украин политикӗ тата элтеш ӗҫченӗ. * [[Педченко Григорий Николаевич]] ({{Кӗске дата|1955|01|3}}, [[Фастов районӗ]], [[Дорогинка (Кейӳ районӗ)|Дорогинка]] — {{Кӗске дата|2018|12|13}}) — украин ҫар ҫынни тата элтеш ӗҫченӗ. * [[Печерский Феодосий]] ([[1029]], [[Васильков]] — {{кӗске дата|1074|05|3}}, [[Кейӳ]]) — [[Православи чиркӗвӗ]]н святуйӗ, [[сӗреевӗрлӗхли]]. * [[Полозун Игорь Юрьевич]] ({{Кӗске дата|1985|02|29}}, [[Кейӳ]]) — Буча районӗн патшалӑх администраийӗн пуҫлӑхӗ. * [[Попович Павел Романович]] ({{кӗске дата|1930|10|5}}, [[Узин]] — {{кӗске дата|2009|09|29}}, [[Крым Автономиллӗ Республики|Крым]], [[Гурзуф]]) — № 4 [[ССРП|совет]] [[космос вӗҫевҫи]], пӗрремӗш украин [[Космонавт|космонавчӗ]]. * [[Самойленко Григорий Васильевич]] ({{кӗске дата|1935|05|1}}, [[Вышгород районӗ]], [[Ҫӗнӗ Петровцы]] — {{кӗске дата|2025|02|2}}, [[Нежин]]) — украин филологӗ, литература пӗлӳҫи, Украина ӑслӑлӑхпа техника тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ, филологи пӗлӗвӗсен тухтӑрӗ (1988), професор (1989). * [[Сидоренко Пётр Иванович]] ([[1907]]—[[1985]]) — артирели генерал-лейтенанчӗ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]]. * [[Сердюк Александр Иванович]] ([[1900]]—[[1988]]) — [[театр]]па [[кино]] [[актёр]]ӗ, [[ССРП халӑх артисчӗ]] (1951). * [[Сом Николай Данилович]] ({{кӗске дата|1935|01|5}}, [[Требухов]] — {{кӗске дата|2013|03|27}}) — украин [[сӑвӑҫ]]-[[утмӑлмӗш]]ӗ. * [[Сулима Иван Михайлович]] ([[XVI]] ӗм. вӗҫӗ, [[Рогощи]] — {{кӗске дата|1635|12|12}}, [[Варшава]]) — Запорожье реестрленмен [[Касаксем|касакӗсен]] гетманӗ. * [[Тетеря Павел Иванович]] ([[1620]]—[[1670]] ҫулхи [[ака уйӑхӗ]], [[Осман империйӗ]], [[Эдирне]]) — украин ҫар, политикӑллӑ, патшалӑх ӗҫченӗ. * [[Улашин Генрих Владимирович]] ([[1874]]—[[1956]]) — [[вырӑссем|вырӑс]] тата [[поляксем|поляк]] филолог ӑслӑхҫи, философи тухтӑрӗ, професор. * [[Шевченко Андрей Николакевич]] ({{кӗске дата|1976|09|29}}, [[Яготин районӗ]], [[Дворковщина]]) — украин [[футбол]]исчӗ. * [[Шовкошитный Владимир Фёдорович]] ({{кӗске дата|1956|07|16}}, [[Переслав-Хмельницкий районӗ]], [[Свитанок (Борисполь районӗ)|Свитанок]]) — [[сӑвӑҫ]], [[прозӑҫӑ]], [[публицист]]. * [[Шолом-Алейхем]] (Рабинович Шолом Нохумович/Соломон Наумович) ({{кӗске дата|1859|03|2}}, [[Переяслав]], [[Раҫҫей империйӗ]] — {{кӗске дата|1916|06|13}}, [[АПШ]], [[Нью-Йорк]]) — [[еврейсем|еврей]] [[идиш]]ле ҫыракан [[ҫыравҫӑ|ҫыравҫи]]. == Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем == === Телекурав === ==== Регионти ==== * «Суспільне Київ» ==== Вырӑнти ==== * «Київ TV» (Кейӳ) * «Крокус TV» (Шурӑ Чиркӳ) * «Еспресо TV» (Шурӑ Чиркӳ) * «Авіс» (Макаров) * «Погляд Київщина» (Буча) * «Альта» (Переяслав) * «ТРС» (Мироновка) === Радиостанцисем === ==== Регионти ==== * «Українське радіо. Київ» ==== Вырӑнти ==== * «Радіо Поліс» (Яготин) * «Радіо-Макарів» (Макаров) * «Бліц FM» (Шурӑ Чиркӳ) * «Бориспіль FM» (Борисполь) * «Богуслав FM» (Богуслав) * «Радіо Київ 98 FM» (Кейӳ) * «Стояночка FM» (Володарка) * «Європа Плюс» (Кейӳ) == Историпе культурӑн паллӑ вырӑнӗсем, палӑкӗсем == Облаҫ ҫӗрӗнчи: 2968 археологи палӑкӗ (вӗсенчен 18 — наци пӗлтершӗлӗ), 2573 истори палӑкӗ (вӗсенчен 3 — наци пӗлтерӗшлӗ), 208 археологипе хула туни палӑкӗ (вӗсенчен 91 — наци пӗлтерӗшлӗ), 257 монумент ӳнерӗн палӑкӗ вырнаҫнӑ. Кейӳ облаҫӗн 8 пурӑнан вырӑнӗсем Украинӑн министрсен кабинечӗн {{тулли дата|2001|07|26}}н № 878 Йышӑнӑвӗ тӑрӑх «Украинӑри историллӗ хуласен ят-йышне» кӗртнӗ. Ку ят-йышра: [[Богуслав]], [[Васильков]], [[Вышгород]], [[Переяслав]], [[Ржищев]], [[Фастов]], [[Шурӑ Чиркӳ]], [[Яготин]]<ref>{{Cite web |url=http://www.spadshina.org.ua/index.php?sID=27&itemID=256 |title=Історико-культурні заповідники України. Довідник |accessdate=22 серпня 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306144801/http://spadshina.org.ua/index.php?itemid=256&sid=27 |archivedate=6 березня 2016 |deadurl=yes }}</ref>. Кейӳ облаҫӗнче [[Кейӳ-Ханкӑр лаври]]н икона ӳкермелли йӑли витӗмӗпе йӗркеленнӗ халӑхӑн уйрӑм [[турӑш]]сен ӳкермелли стилӗ пулнӑ. Святуйсене тӗксӗм хӗрлӗ е хура фон ҫинче тӗксӗм тӗслӗ тумтирпе, тӗксӗм кӑвак, тӗксӗм симӗс е хура нимбсемпе те, ҫинҫе пӑнчӑллӑ шурӑ контурпа ӳкернӗ<ref>Богомолець. О. «Замок-музей Радомисль на Шляху Королів Via Regia».&nbsp;— Київ, 2013</ref>. Облаҫӑн килти турӑшӗсен пуххи — [[Украина кил турӑшӗсен музейӗ|Украина турӑшӗн музейӗнче]] выртнӑ. {{Тулли дата|2010|11|20}} Богуславра «Героїка» нимеллӗ пуҫаруллӑ фонд пулӑшӑвӗпе [[Украина Халӑх Республики|УХР]] [[Украина Халӑх Ресубликин армийӗ|арминчи]] касаксем ячӗллӗ (Белецкий Иван Омелькович тата Бондаренко Аверк Исакович) палӑк уҫнӑ. Уҫни [[Кейӳ патриархлӑхӗ]]нчи Украина православи чиркӗвӗн [[Микулай мӑнастирӗ (Богуслав)|Микулай мӑнастирӗн]] картишӗнче пулнӑ. [[1921]] ҫулта икӗ паттӑр большевиксен хирӗҫ УХР Армийӗн [[Иккӗмӗш хӗллехи ҫар ҫулӗ|иккӗмӗш ҫар ҫулӗнче]] хутшӑннӑ. [[Кӗҫӗн Миньки]] ҫумӗнчи хӗрлисен тыткӑнне лексе, {{тулли дата|1921|11|23}} Бондаренкӑпа Белецкие [[Житомир облаҫӗ]]нчи [[Базар (Коростень районӗ)|Базар]] ялӗ патӗнче ҫакса вӗлернӗ<ref>{{Cite web |url=http://www.ukrnationalism.org.ua/news/?n=4367 |title=У Богуславі відкрили пам'ятник на честь земляків, які загинули під Базаром |accessdate=4 вересня 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111210103802/http://ukrnationalism.org.ua/news/?n=4367 |archivedate=10 грудня 2011 |deadurl=yes }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption=Нумизматикӑра> Ӳкерчĕк:Київська область аверс.jpg|mini|[[Украина нациллӗ банкӗ|УНБ-н]] [[Кейӳ облаҫне 85 ҫул (манет)|5 гривнӑллӑ юбилейлӗ манечӗ — Кейӳ облаҫӗ]] (аверс) Ӳкерчĕк:Київська область реверс.jpg|mini|[[Украина нациллӗ банкӗ|УНБ-н]] [[Кейӳ облаҫне 85 ҫул (манет)|5 гривнӑллӑ юбилейлӗ манечӗ — Кейӳ облаҫӗ]] (реверс) </gallery> {{Тулли дата|2017|07|25}} [[Украина нациллӗ банкӗ]] облаҫа чысласа ҫаврӑнӑша 5 гривна номиналлӑ юбилейлӗ манетсене панӑ. == Чыслани == {{Тулли дата|1958|02|26}} [[ССРП Мӑн Канашӗ]]н [[ССРП Мӑн Канашӗн Президиумӗ|Президиумӗн]] йышӑнӑвӗпе Кейӳ облаҫне [[Ленин орденӗ]] чысласа панӑ. == Тӑван регионсем == * {{Ялавлани|Анатри Австри}}<ref>{{Cite web |url=https://www.congress.gov.ua/holova-kyivskoi-oda-ta-hubernatorka-federalnoi-zemli-nyzhnia-avstriia-pidpysaly-uhodu-pro-spivrobitnytstvo/ |title=Голова Київської ОДА та губернаторка федеральної землі Нижня Австрія підписали угоду про співробітництво - Конгрес місцевих та регіональних влад при Президентові України |last=workflowproduction |date=2025-04-05 |website=www.congress.gov.ua |language=uk |access-date=2025-05-28}}</ref> == Ҫавӑн пек пӑхӑр == {{Div col|cols=2}} * [[Кейӳ Руҫӗ]] * [[Кейӳ кнеҫлӗхӗ]] * [[Кейӳ кӗпӗрни]] * [[Кейӳ тӑрӑхӗ]] * [[Кейӳ облаҫ канашӗ]] * [[Кейӳ облаҫӗн патшалӑх администрацийӗ]] * [[Триполье культури]] {{Div col end}} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Вуламалли == {{Div col|cols=2}} * {{книга |автор = |часть = Київська область |заглавие = Украинская Советская (Радянська) Энциклопедия, в 12 томах |оригинал = Українська Радянська Енциклопедія |ссылка = |издание = 2-е видання |место = |издательство = Головна редакція Української Радянської енциклопедії |год = [[1980]] |том = 5 |страницы = 128–131, 144 |страниц = |isbn = |язык=uk}}, там же см. схему «Основные памятки и памятные места Киевской области» на стр. 130.<!-- Можно вынести в Примечания или в Литературу --> * {{книга |автор = |часть = «Київська область» (с. Войкове) |заглавие = История городов и сёл Украинской ССР |оригинал = Історія міст і сіл Української РСР: у 26 томах / Редкол.: П. Т. Тронько (голова редкол.) та ін. |ссылка = http://igsu.org.ua/ |издание = |место = |издательство = Головна редакція Української Радянської енциклопедії АН УРСР |год = [[1971]] |том = <<Київська область>> |страницы = 94; 12 (схема) |страниц = |isbn = }}{{ref-uk}}{{ref-ru}} * {{кĕнеке|каçă=https://zenodo.org/records/13992972|автор=Шендрик Н. І.|пуçелĕк=Довідник з археології України. Київська область|çул=1977|чĕлхе=uk|вырăн=Київ|кăларăм=Наукова думка|страницăсем=144}} * ''Я.&nbsp;В.&nbsp;Верменич''. [http://www.history.org.ua/?encyclop&termin=Kyivska_obl Київська область ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818021436/http://www.history.org.ua/?encyclop&termin=Kyivska_obl |date=18 Серпня 2016 }} // {{ЕІУ|4|226}} * ''В.&nbsp;М.&nbsp;Гудима, Л.&nbsp;В.&nbsp;Кабан, Т.&nbsp;В.&nbsp;Чапаєва, Н.&nbsp;В.&nbsp;Якименко''. [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=11238 Київська область ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818094219/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=11238 |date=18 Серпня 2016 }} // {{ЕСУ}} * Малі міста України. [https://ru.calameo.com/read/0047357134e5ba02d4c83 Київська область: бібліогр. покажч.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201144407/https://ru.calameo.com/read/0047357134e5ba02d4c83 |date=1 Лютого 2020 }} / М-во регіон. розвитку, буд-ва та житл.-комун. госп-ва України, Держ. наук. архітектур.-буд. б-ка ім. В.&nbsp;Г.&nbsp;Заболотного; уклад.: Д.&nbsp;О.&nbsp;Мироненко, С.&nbsp;М.&nbsp;Кайнова, О.&nbsp;В.&nbsp;Углова; редкол.: Г. А. Войцехівська (відп. ред.) [та ін.]; наук. консультант О.&nbsp;Г.&nbsp;Бажан.&nbsp;— Київ: ДНАББ ім. В. Г. Заболотного, 2017.&nbsp;— 623 с. : іл. * Постаті Київщини / [упоряд. Б.&nbsp;О.&nbsp;Чернов].&nbsp;— К. : Міленіум, 2007.&nbsp;— 352 с.&nbsp;— ISBN 966-8063-15-2. * Постаті Київщини. Вип. 2 / [редкол.: В.&nbsp;П.&nbsp;Коцур та ін.].&nbsp;— К. : Міленіум, 2008.&nbsp;— 266 с.&nbsp;— ISBN 966-8063-14-25. {{Div col end}} == Каҫӑсем == * [http://leksika.com.ua/16760626/legal/kiyivska_oblast Київська область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118061620/http://leksika.com.ua/16760626/legal/kiyivska_oblast |date=18 Листопада 2016 }} * [http://koda.gov.ua/ koda.gov.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516062902/http://koda.gov.ua/ |date=16 Травня 2017 }}&nbsp;— Вебсайт Київської обласної Державної адміністрації * [http://www.kor.gov.ua kor.gov.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327050800/https://kor.gov.ua/ |date=27 Березня 2022 }}&nbsp;— Вебсайт Київської обласної ради * [http://patent.net.ua/symbol/regions/kv/ua.html patent.net.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720122618/http://www.patent.net.ua/symbol/regions/kv/ua.html |date=20 Липня 2006 }}&nbsp;— Герб Київської області * [https://web.archive.org/web/20080329110018/http://www.catalogue.biz.ua/ukr/guides/guide_index/1/11/ catalogue.biz.ua]&nbsp;— Довідник поштових індексів Київської області * [http://imsu-kyiv.com/kivska-oblast.html Київська область&nbsp;— Інформаційно-пізнавальний портал | Київська область у складі УРСР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403080037/http://imsu-kyiv.com/kivska-oblast.html |date=3 Квітня 2013 }} (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, тома&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР: Київ.&nbsp;— К.: Гол. ред. УРЕ АН УРСР, 1968., Історія міст і сіл Української РСР. Київська область / Ф.&nbsp;М.&nbsp;Рудич (голова ред. колегії) та ін.&nbsp;— К.: Гол. ред. УРЕ, 1971.&nbsp;— 792 с.) * [https://web.archive.org/web/20161014060300/http://www.radozamok.com.ua/uk Офіційний сайт історико-культурного комплексу «Замок Радомисль»] {{Кейӳ облаҫӗ}} {{Кейӳ облаҫӗнчи хуласем}} {{Кейӳ облаҫӗнчи кунҫуллӑ вырӑнсем}} {{Кейӳ облаҫӗн ертӳҫисем}} {{Кейӳ облаҫӗ темӑсенче}} {{Украинӑн администрациллӗ пайланӑвӗ}} {{Тулаш каҫӑсем}} [[Категори:Киев облаçĕ|*]] [[Категори:Ленин орденĕпе чысланă регионсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:1932 ҫулта йӗркеленӗ облаҫсем]] [[Категори:1054 ҫулта йӗркеленӗ патшалӑхсем тата территорисем]] a6n2bnu8b52vrzhfyze7x8cqcs0qnnv 0 41773 874581 873503 2026-06-14T06:18:30Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874581 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Йăлăм}} '''Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ''' — [[Чăваш Ен]]ри [[Шупашкар]] хулине кĕрекен çĕр тытăмĕ. Атăлăн сулахай çыранне йышăнать. == Халăх йышĕ, тытăмлăхĕ == Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕнче 45454,35 га лаптăк шутланать, вĕсенчен 5747,4072 га Шупашкар пăхăнăвĕнче. Çĕр тытăмлăх шутне 4 паççулкă (Сосновка, Октябрьский, Первомайский, Северный) тата вăрман хуралтисем кĕреççĕ. Пурĕпе 5100 çын пурăнать. Кунта 30 ытла кану вырăнĕ, лагерь вырнаçнă. == Кун-çулĕ == == Йăлăмра Хĕл Мучи пурăнать == == Каçăсем == * [http://www.timech.ru/index.php/slukhi/1808-zavolzhe-novyj-rajon-cheboksar Йăлăм - Шупашкарăн çĕнĕ районĕ?]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.regnum.ru/news/1726202.html Нефть турулĕ тата çутçанталăкăн управ курорчĕ: Шупашкарта Йăлăма аталантарас пирки канашлу ларăвĕ.] * [http://www.chuvsu.ru/~sanyomix/project/ZAVOLGE/ZAVOLGE.HTM Йăлăм территорин социаллă-экономика аталанăвĕн программи.] * [http://moygorod-online.ru/city/city_9953.html Йăлăм Шупашкарăн уйрăм районĕ пулма пултарать.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Шупашкарăн администрациллĕ пайланăвĕ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Шупашкарăн администрациллĕ пайланăвĕ]] 5t7v9fx902esk4l6luief1lchgk4cq6 0 58171 874548 794751 2026-06-14T05:58:18Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874548 wikitext text/x-wiki {{Чыслав карточки |Ячĕ = «Хисеп Палли» орденĕ,<br /> Хисеп орденĕ |Ӳкерчĕк = Орден Почёта (РФ).png |ӲкерчĕкХăю = Orden of Honour.png |OriginalName = |Патшалăх = {{Ялавлани|Раççей Федерацийĕ}} |Тĕс = [[орден]] |КамТивĕçтереççĕ = Раççей Федерацин гражданĕсене<br />ютçĕр гражданĕсене |ЧыславСăлтавĕ = профессилллĕ ĕçлевре пысăк çитĕнӳсемшĕн |Статус = тивĕçтереççĕ |Параметрсем = материал — кĕмĕл |ЙĕркеленĕВăхăт = [[1935]] çулхи [[чӳк, 25|чӳкĕн 25-мĕшĕ]] |ПĕрремĕшЧыслани =1935 çулхи чӳкĕн26-мĕшĕ |ЮлашкиЧыслани = «Хисеп Палли» орденĕ — 1988 çулхи раштавăн 23-мĕшĕ<br /> <br />Хисеп орденĕ — 1991 çул |Шучĕ = 1 580 850 |АслăЧыслав = [[«Тинĕсри хастар тивĕçӳ» орден]] |КĕçĕнЧыслав = [[Туслăх орденĕ (Раççей)|Туслăх орденĕ]] <small>(2011-2012 çулхи акан 12-мĕшĕ)</small><br /><small>[[«Родительская слава» орден]] (2011 çулхи раштавăн 16-мĕшĕ - 2011 çулхи акан 12-мĕшĕ)</small> |Танлашать = }} {{Пĕлтерĕшсем|Хисеп орденĕ}} '''Хисеп орденĕ''' — [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацин]] патшалăх чыславĕ. Раççей Федераци Президенчĕн 1994 çулхи пушăн 2-мĕшĕнчи 442 № Хутайĕпе йышăннă. Хисеп орденĕн статучĕ тата ăнлантарнине Раççей Федераци Президенчĕн 1999 çулхи кăрлачăн 6-мĕшĕнчи 19 № Хутайĕпе кĕртнĕ. == Иккĕ хутчен чысланисем == * [[Антонов Анатолий Иванович (дипломат)|Антонов Анатолий Иванович]] ([[1955]]) — РФ хӳтĕлев министрĕн çумĕ. * [[Колесников Сергей Иванович]] ([[1950]]) — ăсчах, РĂА чăн пайташĕ. * [[Плющенко Евгений Викторович]] ([[1982]]) — фигурист, олимп чемпионĕ. ==== Орденпа наградӑланӑ ==== Раҫҫей президенчӗ В.Путин тата орденпа наградӑланӑ 2 — мӗш олимп чемпионки Светлана Хоркина. 2001 ҫулхи июнӗн 8-мӗшӗ Хисеп орденӗн Кавалерӗсем 1994 ҫулхи ХӖЛЛЕХИ XVII Олимп вӑййисен итогӗсем тӑрӑх спортсменсемпе тренерсем чи малтан наградӑланӑ. Андрей Владимирович<ref>[https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-andrey-skoch.html Биография депутата и благотворителя Андрея Скоча. Об успешной предпринимательской деятельности с 1996 года и создании фонда «Поколение». 2023 | Узнай Всё (uznayvse.ru)]</ref><ref>[https://astv.ru/news/materials/andrey-skoch-zhizn-i-karernyy-put-osnovatelya-fonda-pokolenie Андрей Скоч: жизнь и карьерный путь основателя фонда «Поколение» - Новости Южно Сахалинска - astv.ru]</ref><ref>[https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1931704 Скоч Андрей Владимирович биография и пресс-портрет (dp.ru)]</ref> (2010 ҫулхи декабрӗн 13-мӗшӗ) - РАҪҪЕЙ Федерацийӗн ФЕДЕРАЦИ пухӑвӗн III, IV, V, VI тата VII созывсен Патшалӑх думин депутачӗ<ref>[https://aif.ru/dontknows/file/prezident_blagotvoritelnogo_fonda_andrey_skoch_dose Президент благотворительного фонда Андрей Скоч. Досье | Справка | Вопрос-Ответ | Аргументы и Факты (aif.ru)]</ref><ref>[https://expertsouth.ru/press_release/SkochAndreyVladimirovichbiografiya/ Скоч Андрей Владимирович: биография | Эксперт ЮГ (expertsouth.ru)]</ref><ref>[https://abireg.ru/newsitem/91354 Скоч Андрей: биография, политическая карьера, благотворительность (abireg.ru)]</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1607255 Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2012 года № 433 «Вопросы государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805234812/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1607255 |date=2013-08-05 }} * [http://award.gov.ru/honour_order.html Статут и описание ордена] {{Раççей Федерацин орденĕсем}} [[Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] ked5yfwxss42war78v08e7uiptkbrwz 14 67828 874546 874474 2026-06-14T05:56:57Z Max Tenche 25572 кириллетӳ 874546 wikitext text/x-wiki [[Категори:Патшалӑхсене кура орденсен кавалерӗсем|Раҫҫей Федерацийӗ]] [[Категори:Пайăр çынсем:Раççей Федерацийĕ]] [[Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем| ]] [[Категори:Раççей чыславĕсемпе чысланисем]] fkyfc8694canj9mm4covgpm6s9zrf8e 0 74331 874558 768582 2026-06-14T06:03:55Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874558 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Актанăш районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-tt|Актаныш районы}}) |Герб = Coat of Arms of Aktanyshsky rayon (Tatarstan).gif |Герба ăнлантарни = Актанăш районĕн гербĕ |Ялав = Flag of Aktanyshsky rayon (Tatarstan).png |Ялава ăнлантарни = Актанăш районĕн ялавĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 47 |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = {{Flagicon|Tatarstan}}[[Тутарстан]] |Тытăмĕ = {{nobr|26 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Актанăш]] сала |Вăхăт = [[1930]] [[çурла, 30]] |Пуçлăх = Камаев Фаиль Мисбахович |Пуçлăх тĕсĕ = Район администрацин пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = Фаттахов Ильнар Энгелевич |Пуçлăх тĕсĕ2 = Район пуçлăхĕ/Район депутачĕсен Пухавĕн председателĕ |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = тутар, вырăс |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 30 575 |Çырав çулĕ = 2016 |Пурăнан халăх проценчĕ = 0,79 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 15,0 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[тутарсем]] - 96,9%, [[марисем]] - 1,6%, [[вырăссем]] - 0,7% <ref name="GKS"> [http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/нац%20состав.pdf Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав населения Республики Татарстан]</ref> |Конфесси йышĕ = мăсăльман-суннитсем, православи христианĕсем |Лаптăк = 2034,00 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = 102 |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location of Aktanyshsky District (Tatarstan).svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 300px |ВăхăтТăрăхĕ = {{s|{{MSK+0}}}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 16, 116 |Сайт = |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Актанăш районĕ''' ({{lang-tt|Актаныш районы}}), — [[Тутарстан|Тутарстан Республикине]] кĕрекен ([[РФ]]) [[Тутарстанăн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ#Администрациллĕ-территориллĕ тытăмлăхĕ|администрациллĕ-территориллĕ виçи]] тата [[муниципаллă йĕркеленĕвĕ]] ([[муниципаллă район]]). Районăн администрацийĕ [[Актанăш]] [[сала|салинче]] вырнаçнă. == Тавралăхĕ == Района 1930 çулта туса хунă. Лаптăкĕ 2034,00 км² танлашать. [[Мензеле районĕ|Мензеле]], [[Мĕслим район|Мĕслим]] районĕсемпе, [[Пушкăртстан]] тата [[Удмурти]] территорипе чикĕ тытать. == Халăх йышĕ, район тытăмĕ == Районта пурĕ 30 575 (2017 çул) пин çын пурăнать. Халăхсене шута илсен, кунта [[тутарсем]] - 96,9%, [[марисем]] - 1,6%, [[вырăссем]] - 0,7% тата ыттисем пурăнаççĕ. == Ял тăрăхĕсем == {{çырмалла}} == Кун-çулĕ == == Паллă çынсем == * [[Авзалова Альфия Авзаловна]] — тутар юрăçи, РФ тава тивĕçлĕ артисчĕ, Тутарстанăн халăх артисчĕ. * [[Алиев Такиулла Абдулханнанович]] (1894—1957) — инженер-энергетик, Пушкăрт наци юхăмĕн ĕçченĕ. * [[Ахатов Габдулхай Хурамович]] — тюрколог, [[лингвист]], тутар чĕлхи диалекчĕсен тĕпчевçи. * [[Давлетов Баян Еркеевич]] — [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]]. * [[Иманов Зуфар Минтимирович]] — Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ. * [[Маннанов Ильдар Маннанович]] — Совет Союзĕн Паттăрĕ * [[Мутин, Ильдархан Ибрагимович]] — Пушкăрт наци юхăмĕн ĕçченĕ. * [[Султанов Искандар Мухамедьярович]] (1872—1920) — Пушкăрт наци юхăмĕн ĕçченĕ, Кесе Курултай пайташĕ. * [[Шаймиев Минтимер Шарипович]] — Тутарстан Республикин пĕрремĕш президенчĕ. * Фаттахов, Энгель Навапович — ТР премьер-министрĕн çумĕ — ТР çутĕç тата ăслăх министрĕ<ref>{{Cite web|url = http://info.tatcenter.ru/whoiswho/18/630/|title = Кто есть кто в Республике Татарстан|author = |date = |publisher = }}</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://aktanysh.tatar.ru/rus/index.htm Актанăш муниципаллă районĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611180248/http://aktanysh.tatar.ru/rus/index.htm |date=2010-06-11 }} {{Tatar-geo-stub}} {{Актанăш районĕ}} {{Тутарстан}} [[Категори:Актанăш районĕ|*]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] ohczbqjeixw7z15c07kogwwh83byx9z 0 83205 874564 804139 2026-06-14T06:06:53Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874564 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Атнаш ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag_of_Atnashevskoe_(Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =35 |lat_sec =03 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =26 |lon_sec =48 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Атнаш]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1147 |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Атнаш ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне [[Атнаш (Канаш районĕ)|Анташ]] ялӗпе [[Калинин (Канаш районӗ)|Калинин]] кӗреҫҫӗ. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] rxs8t1fewfkzme7idi7hrpavew4h905 0 83206 874622 804184 2026-06-14T06:47:36Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874622 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Чарпуç ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Чарпуç]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Чарпуç ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне [[Пратьякас Енĕш]], [[Вăрман Енĕш]], [[Имел]], [[Малти Питтикасси]], [[Чарпуç]] ялсем кӗреҫҫӗ. 2021 ҫулта мӗнпурӗ 1006 ҫын пырӑннӑ. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] owotrvrfayh8eo5j2w9xy84e89ehjj6 0 83207 874623 804189 2026-06-14T06:47:54Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874623 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Шаккăл ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Shakulovskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =06 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =36 |lon_sec =58 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Шаккăл]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 875 (2,45%) |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Шаккăл ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тӑрӑхӗн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне ҫак ялсем кӗреҫҫӗ: [[Çĕнĕ Ахпӳрт (Канаш районĕ)|Çĕнĕ Ахпӳрт]], [[Кивĕ Ахпӳрт (Канаш районĕ)|Кивĕ Ахпӳрт]], [[Шаккăл]] (сала). == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} 11tsqfvemmqkprj5wxdyywm4lrjli4u 0 83208 874582 808529 2026-06-14T06:18:51Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874582 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Кăшнăруй ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Koshnoruyskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =40 |lat_sec =37 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =25 |lon_sec =19 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Кăшнăруй]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1749 (4,9 %) |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Кăшнăруй ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне [[Улаксар]], [[Аслăял]], [[Тури Сурăм]], [[Анат Сурăм]], [[Çĕнĕ Шăхаль]], [[Йĕрĕхçырми]], [[Кăшнаруй]] (тӗп вырӑнӗ), [[Пушарпуç]], [[Шăхаль (Канаш районĕ)|Шăхаль]] (сала), [[Шуркасси (Канаш районĕ)|Шуркасси]] (сала), [[Ямпах]], [[Ешкилт]] ялсем кӗреҫҫӗ. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] 9suqbisrn304uvpykjrdmecoe3y5nug 0 83209 874595 804161 2026-06-14T06:28:36Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874595 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Пайкилт ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Baygildinskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =46 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =20 |lon_sec =44 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Пайкилт]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1323 (3,71 %) |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Пайкилт ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхе 3 ял кӗрет: [[Пайкилт]], [[Çĕнĕ Çăхăр Мами]], [[Мăнçурт]]. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] 14957m231jtoz62p01s81dvqbhiqpwh 0 83211 874621 804180 2026-06-14T06:47:17Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874621 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Чакаç ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Чакаç]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Чакаç ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ят тӑрӑхне кӗреҫҫӗ: [[Тури Юнтапа]], [[Мамишни]] (выҫҫӑлкӑ), [[Çĕнĕ Кипеч]] (выҫҫӑлкӑ), [[Мăкăр]], [[Мăкăр (разъезд)|Мăкăр]] (разъезд), [[Çăхăр Мами]] (выҫҫӑлкӑ), [[Чакаç]]. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] 77yjpwje51km926f0h7okvttis7115h 0 83212 874565 804140 2026-06-14T06:07:11Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874565 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Ачча ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Achakasinskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =28 |lat_sec =58 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =12 |lon_sec =37 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Ачча]] |Пуçлăх = Аввакумов Анатолий Михайлович |Пуçлăх ячĕ = Администраци пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1834 (5,14 %) |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Ачча ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - Аввакумов Анатолий Михайлович. Адресĕ: Çĕнĕ Ачакасси. Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне [[Ачча]] (сала), [[Йăлмачча]], [[Ертĕмен Кушăк]], [[Катек]], [[Çĕнĕ Ачча]] ялсем тата [[Ачакс]] разъезчӗ кӗреҫҫӗ. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] n49ubg7fums1fs6txhlh3i9qo8o3pdr 0 83213 874569 804142 2026-06-14T06:09:10Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874569 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вăрăмпуç ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Вăрăмпуç]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Вăрăмпуç ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне [[Вăрăмпуç|Вăрăмпуçпа]] [[Çĕнĕ Пĕршенер]] ялсем кӗреҫҫӗ. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} 71sl5s8o2akl472i21axr4v3n145r3d 0 83215 874624 804192 2026-06-14T06:48:26Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874624 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Шелттĕм ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Çĕнĕ Шелттем]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Шелттĕм ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне 5 ял кӗрет: [[Çĕнĕ Вăрăмпуç]], [[Кашкăрçырми]], [[Маяк (ял)|Маяк]], [[Çĕнĕ Шелттем]] (тӗп вырӑн), [[Кивĕ Шелттем]]. 2021 ҫулта 2021 ҫын пурӑннӑ. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] tqbz4v5ztqg11thgclfycl0itiftwy4 0 83217 874611 804166 2026-06-14T06:38:55Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874611 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Сухайкасси ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Сухайкасси]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Сухайкасси ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Сухайкасси ял тӑрӑхне пӗр ял кӑна кӗрет: [[Сухайкасси]]. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] 7sbvnx28epq3ke0mnpvdxm255i1exky 0 83218 874606 804163 2026-06-14T06:35:55Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874606 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Сиккасси ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Сиккасси]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = |Çырав çулĕ = 2010 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Сиккасси ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тӑрӑхне [[Сиккасси]] тата [[Яманкасси (Канаш районĕ)|Яманкасси]] кӗрет. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] t3zcsm8a4siavhnifp5ngb70y3m9ofr 0 83220 874554 804167 2026-06-14T06:01:42Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874554 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Çĕнĕ Чăлкасси ял тăрăхĕ |Герб = |Ялав = Flag of Novochelkasinskoe (Chuvashia).png |Патшалăх = [[Чăваш Республики]], [[РФ]] |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =32 |lat_sec =34 |lon_dir = E |lon_deg =47 |lon_min =15 |lon_sec =40 |Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Тĕп хула = [[Пĕчĕк Малти Тукай]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = чăваш, вырăс |Пурăнан халăх = 1213 (3,4 %) |Çырав çулĕ = 2017 |Наци йышĕ = чăвашсем |Конфесси йышĕ = христиансем |Лаптăк = |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121 |Сайт = }} '''Çĕнĕ Чăлкасси ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - . Адресĕ: Телефон: == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Пурӗ 6 ял кӗрет: [[Хурамал (Канаш районĕ)|Хурамал]], [[Пĕчĕк Малти Тукай]], [[Çĕнĕ Чăлкасси]], [[Ушанар]], [[Чăнкăвар]], [[Кĕçĕн Шăхасан]]. == Тавралăхĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Канаш районĕн ял тăрăхĕсем]] [[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]] o33qusnmikvyl5i491n62xrwm1ng93b 14 83221 874628 676689 2026-06-14T06:50:42Z Max Tenche 25572 Max Tenche [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] страницӑн ятне [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] ҫине улӑштарчӗ: кириллетӳ 676689 wikitext text/x-wiki [[Категори:Администрациллĕ виçесен категорисем, алфавитпа|Администрациллĕ виçесем]] [[Категори:Администрациллĕ виçесем|*]] 3kjrtzuk7yxypg56t69hsto46hz9iv1 0 86622 874620 842621 2026-06-14T06:46:59Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874620 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Циндао |settlement_type = хула |image_skyline = Qingdao new montage.png |image_blank_emblem = |website = }} '''Циндао''' - Шаньдун провинцинчи Китай хули, [[Сарă тинĕс]] хӗрринче вырнаҫнӑ. Пӗлтерӗшлӗ ҫар вырӑнӗ. Хулара китай чӗлхин циндао диалекчӗпе калаҫаҫҫӗ (кит. упр. 青岛话, палл. циндаохуа). Халӑх шучӗ — 5 775 000 ҫын (2016). == Кун-ҫулӗ == == Паллӑ ҫынсем == * == Тӑванлӑ хуласем == * == Вуламалли == * Путеводители с Дмитрием Крыловым: Китай, Москва, Эксмо, 2007 год. == Каҫӑсем == * [http://www.qingdao.gov.cn Сайт правительства Циндао] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810235827/http://www.qingdao.gov.cn/ |date=2020-08-10 }}{{ref-zh}} * [http://www.qingdao.su Сайт о городе Циндао] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116101330/https://www.qingdao.su/ |date=2020-11-16 }}{{ref-ru}} {{Шаньдун}} {{Китай шĕкĕр хулисем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Циндао]] [[Категори:Германин пулнă колонисем]] [[Категори:КХР субпровинци шайĕнчи хуласем]] lds9itqvydiwlco3q8bl3yjswuj1ejc 0 93220 874608 855433 2026-06-14T06:37:32Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874608 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Logo of the Skolkovo Foundation.svg|мини]] '''Сколково инноваци хули''' — (2010—2011 ҫулсенче ӑна «Раҫҫей Кремни лапамӗ» тенӗ) — Мускавра ӗҫлекен ҫӗнӗ технологисене ӗҫлеттерсе ярса тата коммерциализаци тӑвас хальхи ӑслӑх-технологин инновациллӗ комплексӗ, Раҫҫей Федерацийӗнче пачах ҫӗнӗ туса лартнӑ пӗрремӗш ӑслӑх хули, тата территори (уйрӑм лапам), представляющая собой протуберанец за МКАД, тата Мускав хула микрорайонӗ. == Вуламалли == *Глазунова И. В., Масалаб А. Ф. Особенности административно-правового статуса управляющей компании инновационного центра «Сколково» // Вестник Омского университета. Серия «Право». — 2014. — № 3 (40). — С. 46—50. *Колясников В. А. Сколково: на пути к градостроительным инновациям // Академический вестник УралНИИпроект РААСН. — 2012. — № 2. — С. 25—29. *Латов Ю. В., Латова Н. В. Сколково как инновационный центр: общее и особенное (историко-компаративистский подход) // Вопросы регулирования экономики. — 2015. — Т. 6, № 1. — С. 37—45. *Левина Е. В., Рагозина М. А. Сколково как внутренний оффшор // Актуальные проблемы авиации и космонавтики. — 2013. — С. 33—34. *Назарова Т. Ю. К вопросу об особенностях осуществления местного самоуправления на территории инновационного центра «Сколково» // ГлаголЪ правосудия. — 2013. — № 2 (6). — С. 46—49. *Окрепилов В. В. «Сколково»: широкие возможности, большие перспективы // Инновации. — 2011. — № 6 (152). — С. 3—8. *Рашидов О. Сколково: принуждение к чуду. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2012. — 256 с. — (Реальные истории). — ISBN 978-5-91657-480-7. == Каҫӑсем == * [https://sk.ru Официальный сайт Фонда развития Иннограда в Сколково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327031134/https://sk.ru/ |date=2022-03-27 }} <!-- адрес сайта подтверждён Вексельбергом http://www.forbesrussia.ru/news/49008-medvedev-ne-odobril-ideyu-konkursa-na-nazvanie-dlya-skolkovskogo-proekta --> * [http://www.новостисколково.рф/ Новости Сколково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922025511/https://xn--b1aariafkibccb5abn.xn--p1ai/ |date=2021-09-22 }} <!-- новости Сколково--> * {{ВТ-ЛП|Сколково}} * [https://www.kommersant.ru/doc/4323079 Инновации против пандемии. Компании-резиденты «Сколково» оказывают многостороннюю помощь в борьбе с пандемией] // Коммерсантъ, 21.04.2020 * {{cite web| author=Ирина Мокроусова.| datepublished=| url=http://www.vedomosti.ru/library/library-investigation/news/2234875/pochem_innovacii_dlya_naroda| title=Кто зарабатывает на «Сколково»| publisher=// vedomosti.ru| accessdate=2012-07-04}} * [http://community.livejournal.com/blog_medvedev/47692.html Цель в Сколково — не офисы и коттеджи построить, а эффективную инновационную систему создать] // Блог президента России Д. А. Медведева в [[ЖЖ]]. * [http://rg.ru/sujet/4064.html Сколково: «Силиконовая долина» по-российски] //«Российская газета», 31 марта 2010 * [[Пол Грэм]]. [http://www.sbras.ru/HBC/article.phtml?nid=396&id=59 Как стать кремниевой долиной // Наука в Сибири. N 45 (2580) 23 ноября 2006 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309221752/http://www.sbras.ru/HBC/article.phtml?nid=396&id=59 |date=2016-03-09 }} * [http://kreml.org/opinions/239506039 «КД должна представлять собой образцовый антикоррупционный проект» // Kreml.Org 19.03.2010 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023202413/http://kreml.org/opinions/239506039 |date=2013-10-23 }} * [https://web.archive.org/web/20100221015432/http://www.gzt.ru/topnews/education/-v-intervjyu-surkova-ne-skazano-ni-slova-o-/290667.html Российской «Кремниевой долине» угрожает коррупция. По просьбе GZT.RU несколько российских ученых, долгое время работающих за границей, оценили перспективы создания подобного научного хаба в Подмосковье, «Газета», 18.02.2010, обновлено 23.03.2010] * [http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2010/04/21/231975 Налоги отменяются. В иннограде Сколково будет особый правовой режим и даже особая милиция. Управлять инноградом будет фонд, а не мэрия. Виктор Вексельберг сообщил «Ведомостям», что станет президентом фонда. //Ведомости 21.04.2010] * [http://www.vedomosti.ru/politics/video/59_659 «Нас всё время заедает быт. Вексельберг обещает создать место, где быт не помешает заниматься творчеством» // Ведомости 21.04.2010] * [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1994015.html Кремниевая долина по-русски: поле чудес Владислава Суркова // «Радио Свобода», 25.03.2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912062154/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1994015.html |date=2011-09-12 }} * [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1298709 Федеральный закон от 28.09.2010 N 244-ФЗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007052117/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1298709 |date=2010-10-07 }} «Об инновационном центре „Сколково“» (принят ГД ФС РФ 21.09.2010) [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] h276b71vmua9l48mvg6jbhk3jtypu2l 0 93862 874600 719889 2026-06-14T06:31:53Z Max Tenche 25572 /* Культура */ кириллетӳ 874600 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Россошь |settlement_type = хула |image_skyline = Церковь-колокольня Александра Невского.jpg |image_blank_emblem = Coat of Arms of Rossosh (Voronezh oblast).png }} '''Россошь''' — Раҫҫей Федерацийӗн [[Воронеж облаçĕ|Воронеж облаҫӗнчи]] хула (1923 ҫултанпа). [[Россошь районӗ|Россошь районӗн]] административлӑ центрӗ. Россошь хули ун йышне пӗртен пӗр хулапа муниципаллӑ хула тӑрӑхне йӗркелет. Ҫар хастарлӑхӗн ял-хули. Россошь чукун ҫул станцийӗ (1871). Халӑх йышӗ — 62 625 ҫын (2020). == Географи == [[Хура Калитва]] ([[Дон]] юханшывӗн бассейнӗ) юханшывӑн сулахай ҫыранӗ хӗрринче, [[Типӗ Россошь]] юхса кӗнӗ вырӑнта ларать. Пысӑк ҫыхӑну станцийӗ шутланакан Кӑнтӑр-тухӑҫ чукун ҫулӗн Россошь чукун ҫул станцийӗ [[Воронеж]]–Ростов чукун ҫултан 214 ҫухрӑм кӑнтӑралла вырнаҫнӑ, кунта [[Ольховатка]] станцине чукун ҫул пӑрӑнса каять. === Ҫанталӑк === Ҫанталӑк кунта виҫеллӗ континентлӑ шутланать, хӗлӗсем ытла сивӗ мар, ҫулла шӑрах тӑрать. * Сывлӑшӑн вӑтам температури — 7,0 °C * Сывлӑшӑн танлаштаруллӑ нӳрӗклӗхӗ — 66,9 % * Ҫилӗн вӑтам хӑвӑртлӑхӗ — 3,9 м/с === Чӗрчунсем === Хула таврашӗнче никам тӗкӗнмен вӑрмансем пуррине пула паянхи кун та [[Хир сысни|хир сыснипе]] [[хир качаки]] пек тискер кайӑксене курма пулать. Шултра вӗҫен кайӑксенчен [[Аист евĕрлисем|аистсене]], [[Хурчка йышшисем|хурчкасене]] сӑнама пулать. Хулара [[Кăвакарчăнсем|кӑвакарчӑнсем]], [[Чĕкеç йышшисем|чӗкеҫсем]] тата [[Вĕршĕн евĕрлисем|вӗршӗнсем]] тӗл пулаҫҫӗ. == Истори == Россоше XVII ӗмӗр варринчи [[слобода]] пек никӗсленнӗ. XVIII ӗмӗрте вӑл Тевяшовсен, унтан Чертковсен пулнӑ. Хула статусне [[1923]] ҫулта РСФСР-та административлӑ-территориллӗ реформа пынӑ чухне панӑ. Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнче Россошь станцийӗ урлӑ итальянсен альп корпусне тата нимӗҫсен 24-мӗш танк корпусне таварсемпе тивӗҫтернӗ. Кунтах альп корпусӗн штабӗпе резервӗн пӗр пайӗ пулнӑ, унӑн дивизийӗсем Донӑн сылтӑм ҫыранне хӳтӗленӗ: [[Ҫӗнӗ Калитва|Ҫӗнӗ Калитвӑран]] пуҫласа [[Тури Карабута]] ҫити. Россоше ҫухатни тӑшманшӑн 250 пин ытла салтакпа офицер шутланакан нимӗҫ, венгр тата итальян ҫарӗсен ушкӑнӗн сылтӑм флангне ҫӗмӗрнипе тан пулнӑ. Станципе хулашӑн пынӑ ҫапӑҫусем стратеги тӗлӗшчен пӗлтерӗшлӗ пулнӑ; 1943 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче хулана [[Острогожск-Россошь операцийӗ|Острогожск-Россошь операци]] вӑхӑтӗнче совет ҫарӗсем ирӗке кӑларнӑ. 1954 ҫулта хула шутне Евстратовски ятлӑ хула евӗр посёлока кӗртнӗ. == Экономика == Хулари тӗп промышленность предприятийӗсем: * Хими савучӗ («Минудобрения» АО) * «Придонхимстрой — известь» ТМЯП * «Росэкопласт» ТМЯП * «Росагропром» ТМЯП * Пресс пайӗсен савучӗ (ӗҫлемест) * Унчченхи электроаппарутара савучӗ (нумай ҫул ӗҫлемест) * Технохатӗрсен савучӗ * Кирпӗч савучӗ (ӗҫлемест) * Аш-какай комбиначӗ (хупнӑ/консервицилесе лартнӑ) * Сӗт-ҫу комбиначӗ * Апат-ҫимӗҫ комбиначӗ * Ҫу шӑрантаракан савут * «Коттедж-Индустрия» АО (хӑпартас тапхӑр пырать) * Кӑнтӑр-Тухӑҫ чукун ҫулӑн «Россошь» локомотив деповӗ * Чӑх-чӗп хапрӑкӗ нумай ҫук ӗҫлемест 2007 хушшинче кунта вырнаҫнӑ производствӑра туса кӑларнӑ таварсен, тирпейлекен производствӑра хӑйсен вӑйӗпе тунӑ ӗҫсемпе кӳнӗ пулӑшу калӑпӑшӗ 12,7 млрд тенкӗпе танлашать. == Архитектура == Паллӑрах кивӗ архитектура ҫурчӗсен хушшинче чукун ҫул вокзалне (1871 ҫулта туса лартнӑ) тата Александр Невский чиркӗвне (1876 ҫулта сӑвапланӑ; патшалӑх сыхлакан [[XIX ĕмĕр|XIX ӗмӗрти]] [[архитектура палӑкӗ]]) палӑртма пулать. 2006 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче прихут ҫыннисем валли кивӗ чиркӳ ҫумӗнче ҫӗнӗ Сӑваплӑ Ильински храма уҫнӑ. Унӑн никӗсӗ 42х30 метр, ҫӳллӗшӗ — 30 метр ытла. Храма пысӑках мар тӑватӑ куполпа звонница ҫинчи тепӗр купол илемлетеҫҫӗ. Храмӑн кашни 9 чанӗ 4 килограммран пуҫласа тонна ҫурӑ таран таяҫҫӗ. Храма П. В. Дудинпа В. М. Захаров паллӑ архитекторсем проектласа туса лартнӑ. 2008 ҫулта ҫӗнӗ Сӑваплӑ Ильински храма кивӗ Александр Невский храмӗпе пӗрлештерсе пӗрлехи храм комплексне йӗркеленӗ. == Вӗренӳ == 1931 ҫулта кайӑк-кӗшӗк техникумне йӗркеленӗ, 1950 ҫулта вӑл ашпа сӗт техникумӗ пулса тӑнӑ, хальхи вӑхӑтра вӑл «Россошьри аш-какайпа сӗт промышленноҫӗн колледжӗ» ятлӑ. Хальхи вӑхӑтра хулара вӑтам професси пӗлӗвӗ паракан ҫак вӗренӳ учрежденийӗсем ӗҫлеҫҫӗ: * «Россошьри аш-какайпа сӗт промышленноҫӗн колледжӗ»; * «Россошьри ял хуҫалӑхпа строительство транспорчӗн техникумӗ» (унчченхи 29-мӗш професси училищи); * «Россошьри строительство техникумӗ» (унчченхи 56-мӗш професси лицейӗ); * «Россошьри химипе механика техникумӗ» (унчченхи 55-мӗш професси лицейӗ); * «Россошьри медицина колледжӗ»; * «Кӗперне педагогика колледжӑн» Россошьри филиалӗ. == Культура == Россошьре темиҫе профессиллӗ театр пур: «РАМС» камера театрӗ, Морозовкӑри халӑх театрӗ. Ҫавӑн пекех театр ӗҫне кӑмӑллакансен темиҫе театр пур, театр фестивалӗсем иртеҫҫӗ. Вырӑнти музейсен хушшинче таврапӗлӳ музейӗн ялан ӗҫлекен экспозицийӗ тата вырӑнти художниксем курав залӗнче тӑтӑш ирттерекен куравсем кӑсӑклӑ. [[Категори:Россошь]] [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Воронеж облаçĕ]] 3vt941280kzu2ws0z6tsl8fj6er1b5t 0 93907 874618 720533 2026-06-14T06:44:54Z Max Tenche 25572 /* Литература */ кириллетӳ 874618 wikitext text/x-wiki '''Хулань''' — [[Хэйлунцзян]] ([[Китай Халăх Республики|КХР]]) провинцинчи ҫумпровинци шайӗнчи [[Харбин]] хулан ӑна пӑхӑнса тӑракан хула евӗрлӗ район. Ятне района [[Хуланьхэ]] юханшывӗ тӑрӑх панӑ, ку вырӑнта вӑл [[Сунгари (юханшыв)|Сунгари]] шывне юхса кӗрет. == Истори == Ку вырӑн Харбинӑн истори енчен чи пуян лаптӑк шутланать: Хулань хулине 1734 ҫулта никӗсленӗ, вӑл Хулань [[Фудутун|фудутунӑн]] резиденцийӗ пулнӑ. Китай хресченӗсене колонизацилеме официаллӑ майпа ҫул уҫса панӑ хыҫҫӑн Хулань Тӗп Маньчжуринчи (Амурпа Сунгари шывӗсен тӑрӑхӗ) чи малтанхи районсенчен пӗри пулнӑ. Ҫакӑ 1860 ҫулта Хэйлунцзян цзянцзюнӗ (ҫар генерал-кӗпернаттӑрӗ) Тэбцин (кит. 特普欽, Тэпуцинь; ҫак вырӑна 1859–1867 ҫулсенче йышӑннӑ) сӗннипе пулса иртнӗ. Официаллӑ политикӑра (вӑл вӑхӑтчен китайсене Ива картинчен ҫурҫӗреллерех куҫма чарнӑ пулнӑ) ҫакнашкал йышӑну туни Маньчжурири халӑха ӳстерсе Раҫҫейӗн территори экспансине (вӑл нумай пулмасть кӑна Амурҫумпа Тинӗсҫума пӗрлештернӗ пулнӑ) чарса лартма май парӗ, вырӑнти хысна тупӑшӗ ӳсӗ те ҫапла май Ялав ҫарӗсен шалу парӑмне тӳлесе татма май пулӗ тесе шутланипе ҫыхӑннӑ. [[1904]] ҫулта Хулань управине (呼兰府) йӗркеленӗ, 1913 ҫулта [[Синьхай пӑлхавӑрӗ]] иртнӗ хыҫҫӑн управӑна пӗтернӗ, ун вырӑнне Хулань уесне (呼兰县) туса хунӑ. 1931 ҫулта Маньчжурие япун ҫарӗсем оккупациленӗ, 1932 ҫулта вара Маньчжоу-го марионетка йышши патшалӑх туса хунӑ. 1934 ҫулта Маньчжоу-гона 15 провинципе 1 уйрӑм хула ҫине пайланӑ, ҫапла май вара Хулань уесӗ Биньцзян провинци йышне кӗнӗ. 1945 ҫулта Маньчжурие Совет ҫарӗ ирӗке кӑларнӑ. Вӑрҫӑ хыҫҫӑн Китай республикин правительстви Ҫурҫӗр-тухӑҫ ҫӗрӗнче ҫӗнӗлле административлӑ пайлану программине йышӑннӑ — Хулань уесӗ Сунцзян провинцине кӗме пуҫланӑ. [[Китай Халăх Республики|КХР]] йӗркеленнӗ хыҫҫӑн ҫӗнӗ правительство та Ҫурҫӗр-тухӑҫри ҫӗрсене администраци тӗлӗшӗнчен ҫӗнӗлле пайлас ӗҫе пуҫӑннӑ, 1954 ҫулта Сунцзян провинцине пӗтернӗ, унӑн ҫӗрӗсем Хэйлунцзян провинцин йышне кӗнӗ. 1958 ҫулта Хулань уесне Харбин правительствине пӑхӑнса тӑмалла тунӑ. 1965 ҫулта ӑна хула юрисдикцинчен кӑларнӑ, анчах та 1983 ҫулта вӑл каллех хула влаҫӗсене пӑхӑнма пуҫланӑ. 2004 ҫулта уеса пӑрахӑҫланӑ, унӑн территоринче хула пӑхӑнӑвӗн районне йӗркеленӗ. == Администрациллĕ пайлану == Хулань районĕ 8 урам комитетӗнчен, 8 посёлокран тата 3 вулӑсран тӑрать. == Литература == * {{citation|first=Robert H. G. |last=Lee |title=The Manchurian frontier in Chʼing history |series=Volume 43 of Harvard East Asian series, Center for East Asian Studies, Harvard University |year=1970|isbn=674-54775-6}} <!-- printed in 1970, this book carries a 9-digit SBN instead of a 10-digit ISBN --> [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Харбин районĕсем]] cxsx8m2o4n0btyfpa4y2g8ixwgn1m02 0 94541 874589 722864 2026-06-14T06:23:22Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874589 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Ларса |settlement_type = хула |image_skyline = Meso2mil.JPG |image_blank_emblem = }} '''Ларса''' — [[Авалхи Месопотами]]н кӑнтӑр пайӗнчи хули тата патшалӑхӗ, хальхи Телль-эс-Сенкере (Ирак). Ларса Итурунгаль Евфрат юханшывне юхса кӗнӗ ҫӗртре вырнаҫнӑ. == Кун-ҫулӗ== == Вуламалли== * Элласар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. == Каҫӑсем == * [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Авалхи Месопотамири хуласем]] [[Категори:Шумер]] [[Категори:Çывăх Тухăçри çухалнă хуласем]] [[Категори:Иракри археологи объекчĕсем]] [[Категори:Аморей хулисем тата патшалăхĕсем]] n8l6k57veou1soa03gr063by1n5aqbt 14 96370 874547 729356 2026-06-14T05:57:45Z Max Tenche 25572 кириллетӳ 874547 wikitext text/x-wiki {{CatMain}} [[Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем|Тӑван Ҫӗршыв умӗнчи тава тивӗҫлӗх]] lbgqlzlyqifeyhhpidi92xqzu87yywt 14 96371 874549 874493 2026-06-14T05:58:46Z Max Tenche 25572 Max Tenche [[Категори:Раççей Федерацин орденĕсем]] страницӑн ятне [[Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] ҫине улӑштарчӗ: кириллетӳ 874493 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} [[Категори:Раççей орденĕсем]] [[Категори:Раççей Федерацин патшалăх чыславĕсем]] [[Категори:Патшалӑхсене кура орденсем|Раҫҫей Федерацийӗ]] nsmlrzy9usgl9q2qo10zzqaxea8exwc 0 103461 874613 871776 2026-06-14T06:42:02Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874613 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Татищево районӗ |Тăван ячĕ = [[File:Полчаниновский приусадебный парк.jpg|300px]] |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Ялава ăнлантарни = Татищево районӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Татищево районӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Сарăту облаçĕ]] |Тытăмĕ = {{nobr|7 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Татищево]] [[хеп|поселокӗ]] |Вăхăт = [[1928]], [[утӑ, 23]] |Пуçлăх = Мордвинцев Александр Владимирович<ref name=puclox>[http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=36&Itemid=64 Глава Татищевского муниципального района]</ref> |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăсла]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | г }} |Пурăнан халăх проценчĕ = {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Саратовская область | ч }} round 2 ) }} |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | ч }} / 2077.10 round 2 ) }} }} |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 2077,10<ref name="63_8006001">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803092744/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Tatishchevsky district locator map.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Самар вăхăчĕ|Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +74549 |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 64, 164 |Сайт = http://tatishevo.saratov.gov.ru |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Татищево районӗ''' ({{lang-ru|Тати́щевский район}}) — [[Сарӑту облаҫӗ|Сарӑту облаҫӗн]] ([[РФ]]) [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫи]] ([[Раҫҫейӗн субъекчӗсен районӗсем|район]]) тата [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] ([[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ район]]). [[Администрациллӗ центр]] — [[Татищево]] [[хула евӗр поселок]]ӗ. == Географи == Район [[Атӑл сӑртлӑхӗ|Атӑл сӑртлӑхӗн]] сылтӑм хӗрринче, [[Сарӑту|Сарӑтуран]] ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ. Рельеф [[Уй|уйлӑ]], [[Вӑрман|вӑрманлӑ]]. [[Чукун ҫул]] айккипе [[Дача поселокӗ|дача]] массивӗ итрет. Ҫулталӑкри вӑтам [[Атмосфера нӳрӗкӗ|нӳрӗклӗхӗн]] шучӗ 375-360 [[Миллиметр|мм]]/[[ҫулталӑк|ҫул]]. Район центрӗ [[Татищево]] ([[1965|1965 ҫулччен]] [[Ял|ял]] пек) [[Медведица (Тан юппи)|Медведицӑн]] сулахай юппин [[Идолга (юханшыв)|Идолга юханшывӗн]] хӗрринче лартнӑ. Районӑн кӑнтӑр енче унӑн йышне кӗмен [[Светлый (ХАТЙ)|Светлый]] [[поселок]]ӗ вырнаҫнӑ, вӑл [[Хупнӑ администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳ|хупнӑ администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳ]] шутланать. Пӗтӗм усӑ курнин [[Автомагистраль|автоҫулӗсен]] вӑрӑмӑшӗ — 242 километр. === Чикӗсем === {| class="wikitable" ! Ен ! Район е облаҫ |- |Ҫурҫӗр | [[Петровск районӗ]] |- |Ҫурҫӗр-Тухӑҫ | [[Ҫӗнӗ Пурас районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Тухӑҫ | [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Анӑҫ | [[Лысые Горы районӗ]] |- |Анӑҫ | [[Аткарск районӗ]] |} == Истори == {{Тулли дата|1928|07|23}} [[Анатри Атӑл крайӗ|Анатри Атӑл крайӗнчи]] [[Сарӑту округӗ|Сарӑту округӗн]] йышӗнчи Сарӑту тата Аткарск уесӗсенчен 4 пая уйӑрса ''Татищево районӗ'' туса хунӑ. Унӑн йышне [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюм]] вулӑсӗнчен 15, [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] вулӑсӗнчен 8, [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] вулӑсӗнчен 5, [[Лысые Горы (Сарӑту облаҫӗ)|Лысые Горы]] вулӑсӗнчен 2 ял канашӗ кӗнӗ. Туса хуни хыҫҫӑн ҫӗнӗ районта 106,95 пин ҫӗр [[гектар]]ӗ, 38 пин пурӑнан халӑх, 125 пурӑнан вырӑн, 42 шкул, 27 ял канашӗ, 22 колхоз, 4 арман, 5 хӗрлӗ вулавӑш, 5 вуламалли ҫурт, 10 халӑх ҫурчӗ (сов. нардом), 6 медицина ҫурчӗ, 3 амбулатори, 3 сывлӑх ҫурчӗ. 8-тан 50-ччен ҫуллӑ вулама-ҫырма пӗлмен ҫынсен йышӗ 10 пин ытла. Ака лаптӑк — 42,235 пин гектар. Районта ӗне выльӑх йышӗ — 11 пин, сурӑх — 50 пин, сысна — 2,8 пин, утар — 101. Телефон ҫыхӑнӑвӗ 5 ял канашӗнче кӑна пулнӑ — [[Кувыка|Кувыкӑра]], [[Идолга (сала)|Идолгӑра]], [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкойӗре]], [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюмра]], [[Татищево|Татищевӑра]]. Мещановкӑри (Татищевӑри) влаҫ ҫурчӗшӗн вырӑн ҫука пула райӗҫтӑвком [[Октябрьский Городок]]ра икӗ ҫул вырнаҫрӗ. [[1934|1934 ҫултан]] [[Сарӑту крайӗ|Сарӑту крайӗн]], [[1936|1936 ҫултан]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н йышне кӗрет. {{Тулли дата|1959|06|10}} пӑрахӑҫланӑ [[Вязовка районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Вязовка районӗн]]<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 24 (956), 1959 г.</ref> территорийӗн пайӗ, {{Тулли дата|1960|05|19}} пӑрахӑҫланӑ [[Широкий Карамыш районӗ|Анлӑ Карамыш районӗн]]<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 20 (1004), 1960 г.</ref> территорийӗсен пайӗсем район йышне кӗнӗ. [[1963|1963 ҫулта]] район пӑрахӑҫланӑ, [[1965|1965 ҫулта]] тепре туса хунӑ<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/sarat.htm |title = Саратовская область на сайте «Всемирный исторический проект» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101203192830/http://wwhp.ru/sarat.htm |archivedate = 2010-12-03 }}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх|Татищевский район}} {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе районта 30,1 пин ҫын пурӑнчӗ, вӗсенчен 7,6 пин ҫын (25,6 %) — [[Татищево|Татищево]] [[хула евӗр поселок|ӗҫ поселокӗнче]], 22,5 пин ҫын — ял пурӑнан вырăнӗсенче<ref name = terpop>[http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=60 Халӑхпа территори ҫинчен районӑн официаллӑ сайтӗнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223203130/http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=60 |date=2023-12-23 }}</ref>. === Халӑх йышӗ === {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе районта 43 халӑх пурӑнать<ref name = terpop/>: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=4 | '''Татищево районӗн халӑхӗсем''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Халӑх || colspan=1 | % |--- | 1 || [[Вырӑссем]] || 83,2 |--- | 2 || [[Украинсем]] || 3 |--- | 3 || [[Мордвасем]] ([[Ирҫесем|Ирҫесемпе]] [[Мӑкшӑсем|мӑкшӑсем]]) || 2,1 |--- | 4 || [[Эрменсем]] || 2 |--- | 5 || [[Чӑвашсем]],<br> [[Тутарсем]],<br> [[Чеченсем]] || 1,3 |--- class='shadow' | || Ыттисем || 8,4 |} Районти ялсенче тӗрлӗрен халӑхсен ушкӑнӗсем пур, вӗсенчен эрменсем ([[Агаревка (Татищево районӗ)|Агаревка]]), мордвасем ([[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]]). === Ҫул-Ӳсӗм йышӗ === {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе район [[Ҫул-ӳсӗм|ҫул-ӳсӗм]] йышӗ<ref name = terpop/>: * 14 — 18 ҫулсенче 1433 ҫын * 19 — 34 ҫулсенче 5662 ҫын * 35 — 60 ҫулсенче 10 652 ҫын * 60 тата ватӑрах 7443 ҫын ;Вӗсенчен: * 5488 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмӗн ҫамрӑкрах * 16879 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмре * 7689 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмӗн ватӑрах == Муниципаллӑ тытӑмлӑх == Татищево [[Муниципаллӑ район|муниципаллӑ районне]] 7 [[муниципаллӑ йӗркеленӳ]] кӗрет: 1 [[Хула тӑрӑхӗ|хула тӑрӑхӗ]] тата 5 [[ял тӑрӑхӗ]]<ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2018-09-28 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://tatishevo.sarmo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=106&Itemid=174 |title = Устав Татищевского муниципального района |url-status = dead }}</ref>. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаллӑ йӗркеленӳ | Заголовок3 = Администрациллӗ центр | Заголовок4 = Пурӑнан<br />вырӑнсен<br />йышӗ | Заголовок5 = Пурӑнан халӑх | Заголовок6 = Лаптӑк,<br />ҫм² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число |A-%| '''Хула тӑрӑхӗ:''' | | | | |А|[[Татищево|Татищево муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Татищево]] ӗҫ поселокӗ | 1 | {{ Пурăнан халăх | Татищевское муниципальное образование | тс }} | 59,16<ref name="63_8006001"/> |Б-%| '''Ял тӑрӑхӗсем:''' | | | | |Б|[[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали | 17 | {{ Пурăнан халăх | Вязовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 541,65<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Идолга (ял)|Идолга]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} | 404,62<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Октябрьский Городок]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 379,31<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] поселокӗ | 8 | {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 74,08<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] сали | 5 | {{ Пурăнан халăх | Ягодно-Полянское муниципальное образование | тс }} | 394,69<ref name="63_8006001"/> }} === Муниципаллӑ пайланӑвӑн историйӗ === [[2005|2005 ҫулта]] [[вырӑнти хӑйтытӑмлӑх]] тунишӗн муниципаллӑ районта 1 хула тата 10 ял тӑрӑхӗ йӗркеленӗ. [[2013|2013 ҫулта]] вӗсенчен малалла муниципаллӑ йӗркеленӳсем (МЙ) пӑрахӑҫланӑ: [[Мӑн Ивановка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мӑн Ивановка МЙ]] ([[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021841 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 79-ЗСО «О преобразовании Большеивановского и Ягодно-Полянского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района"» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925112753/http://docs.cntd.ru/document/933021841 |url-status=live }}</ref>, [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка МЙ]] ([[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 87-ЗСО «О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |url-status=live }}</ref>, [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка МЙ]] ([[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 80-ЗСО «О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |url-status=live }}</ref>, [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое МЙ]] ([[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 75-ЗСО «О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |url-status=live }}</ref>. {{Тулли дата|2025|01|1}} [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] пӑрахӑҫланӑ тата унӑн территори [[Сарӑту|Сарӑту]] [[Сарӑту (хула округӗ)|хула округӗнчи]] [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗн]] йышне кӗрет<ref name="Сторожевское">{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202204010001 |title=Закон Саратовской области от 28.03.2022 № 43-ЗСО "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области" |access-date=2022-04-11 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401201021/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202204010001 |url-status=live }}</ref><ref name="Сторожевское24">{{Cite web |url= http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202212210001 |title= Закон Саратовской области от 15.12.2022 № 155-ЗСО «О внесении изменений в закон Саратовской области "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области"» |access-date= 2022-12-21 |url-status= live |archive-date= 2022-12-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221221115029/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202212210001 }}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://srd.ru/documents/zaks/88-ZSO-26072023.pdf |title=Закон Саратовской области № 88-ЗСО от 26.07.2023 г. «О внесении изменений в Закон Саратовской области «О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования «Город Саратов» и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108094402/https://srd.ru/documents/zaks/88-ZSO-26072023.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/document/6400202307310019|title=Закон Саратовской области от 26.07.2023 № 88-ЗСО «О внесении изменений в Закон Саратовской области "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области»|website=publication.pravo.gov.ru|access-date=2024-05-28|archive-date=2024-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528084913/http://publication.pravo.gov.ru/document/6400202307310019|url-status=live}}</ref>. == Пурӑнан вырӑнсем == Татищево районӗнче 47 пурӑнан вырӑн пур, вӗсенчен 1 хула (ӗҫ поселокӗ) тата 46 ял пурӑнан вырӑнӗ. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Районта пурӑнан вырӑнсен ят-йышӗ | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Заголовок5 = Муниципаллӑ<br> йӗркеленӳ | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Бурловино]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Елшанка (Татищево районӗ)|Елшанка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Елшанка (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Козий Лоб]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (село, Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Кологривовка (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | станци | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (станция, Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Кологривовское лесничество | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Коминтерн (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Ивановка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Мӑн Фёдоровка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Фёдоровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Федоровка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Никольский (Сарӑту облаҫӗ)|Никольский]] | чукунҫул уйӑрӑшӗ | {{ Пурăнан халăх | Никольский (Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Новоскатовка (Сарӑту облаҫӗ)|Новоскатовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новоскатовка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Октябрьский Городок]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутӑр | | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Полчаниновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Полчаниновка | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Полянское (Сарӑту облаҫӗ)|Полянское]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Полянское (Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Садовый (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тёпловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Ҫырла Уҫланки (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫырла Уҫланки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ягодная Поляна (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] |%| [[Татищево]] | ӗҫ поселокӗ | {{ Пурăнан халăх | Татищево | тс }} | [[Татищево муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Татищево]] | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] }} [[2025|2025 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче]] пӑрахӑҫланӑ [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]н пур пурӑнан вырӑнӗсем [[Сарӑту|Сарӑту хулин]] [[Сарӑту (хула округӗ)|хула округӗн]] йышне кӗнӗ<ref name="Сторожевское"/><ref name="Сторожевское24"/><ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />. == Вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсем == Муниципаллӑ пуху — [[Вырӑнти хӑйтытӑмлӑх|вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн]] кӑтартакан органӗ. Муниципаллӑ районӑн пуҫлӑхӗ — Новикова Алефтина Сергеевна. Татищево муниципаллӑ районӗн администрацийӗ — вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн ӗҫ тӑвакан органӗ. Район администрацийӗн пуҫлӑхӗ — Александр Владимирович Мордвинцев<ref name=puclox/>. == Экономика == Хулаҫум тӗсӗн ял хуҫалӑхӗ. Тӗп кӑларакан таварпа тивӗҫтерӳ: [[сӗт]], чӑх ашӗ, [[апат-ҫимӗҫ]]. Промышленоҫӑн тӗп пайӗ - тунишӗн материалсен (тимӗр бетонӗ, йывӑҫран тунишӗн материалсем, тавар бетонӗ, стена материалӗ) тата апат-ҫимӗҫ продукцийӗн кӑларни (ҫӑкӑр, аш, сӗт, кӑлпасси, кондитер япали). == Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем == Район [[Массӑллӑ информаци хатӗрӗ|МИХ-ӗ]] — "Ял пурнӑҫӗ" ({{lang-ru|Сельская жизнь}}) хаҫат, вӑл Татищево районӗн официаллӑ пичет органӗ. Хаҫатӑн хӑйӗн сайчӗ пур — moyaokruga.ru/selskayazhizn<ref name="moyaokruga">[http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ «Сельская жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401121232/https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ |date=2022-04-01 }}, унта юлашки район хыпарӗсем кӑлараҫҫӗ.</ref>. == Паллӑ вырӑнсем == [[File:Большеивановский приусадебный парк, поле.JPG|thumb|200px|right|[[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] улпут ҫурчӗ ҫумӗнчи парк]] [[File:Губаревская усадьба дворян Шахматовых, табличка.JPG|thumb|200px|right|[[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвкӑри]] Шахматовсен улпут ҫурчӗн астӑвӑм хӑми]] [[Истори|Историн]], [[Культура|культурӑн]], [[Ҫутҫанталӑк|ҫутҫанталӑкӑн]] паллӑ вырӑнӗсем: [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] улпут ҫурчӗ ҫумӗнчи парк<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=139 Большеивановский приусадебный парк. Tursar]</ref>, [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] ӗмӗр юманлӑхӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1101 Вязовская вековая дубрава. Tursar]</ref>, Вязовка хура ҫирӗклӗхӗ<ref>[https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/Articles.aspx?articleId=126852 Вязовские заповедники. Газета "Сельская жизнь"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171101031112/http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/Articles.aspx?articleId=126852 |date=2017-11-01 }}</ref>, [[1902|1902 ҫулта]] тунӑ [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокурти]] [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]<ref>[https://eparhia-saratov.ru/Articles/hram-pokrova-bozhiejj-materi-sokur-tatishhevskogo-rajjona Храм Покрова Божией Матери с. Сокур Татищевского р-на. Саратовская епархия]</ref>, [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвкӑри]] Шахматовсен улпут ҫурчӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=128 Приусадебный парк усадьбы Шахматовых. Tursar]</ref> — Раҫҫей академикӗн, лингвисчӗн [[Шахматов Алексей Александрович|Алексей Шахматовӑн]] мемориалӗ, [[Полчаниновка|Полчаниновкӑри]] Сарӑтӑвӑн паллӑ ен пӗлӳҫин, кунҫулҫин, халӑх пӗлӳҫин [[Минх Александр Николаевич|А. Н. Минхӗн]] улпут ҫурчӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1396 Полчаниновский приусадебный парк. Tursar]</ref>, [[Побочное]] вӑрман дачи (кивӗ ял вырӑнӗнче)<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1033 Побочинская дача. Tursar]</ref>. == Паллӑ ентешсем == * [[Васильев Владимир Андреевич]] (1925—1945) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, лейтенант, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Григорьев Дмитрий Яковлевич]] (1897—1970) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, генерал-майор (1942). * [[Евтеев Иван Алексеевич]] (1918—1944) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, хӗрлӗ флотҫӑ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Князевская Ольга Александровна]] (1920—2011) — [[РФ|Раҫҫей]] [[филологи|филологӗ]], археографӗ тата кӗнеке кунҫулӗн ӑстаҫи. * [[Коннов Василий Дмитриевич]] (1913—1945) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, капитан, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944). * [[Мясников Евгений Александрович]] (1920—1991) — [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945), [[полковник]] (1957), 1 класслӑ ҫар вӗҫевҫӗ (1959). * [[Лапшёв Анатолий Алексеевич]] (1924—1945) — лейтенант, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Передреев Анатолий Константинович]] (1932—1987) — [[вырӑссем|вырӑс]] [[сӑвӑҫ]]ӗ, куҫаруҫӑ. * [[Пономарёв Пётр Тихонович]] (1924—1943) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ. [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944, вилни хыҫҫӑн). Хӗрлӗ гвардин ҫар ҫынни. * [[Пресняков Иван Васильевич]] (1916—1988) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, лейтенант. [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944). * [[Путилин Николай Георгиевич]] (ҫур. 1954) — [[ССРП|Совет]] тата [[Раҫҫей]] [[опера]] юрӑҫи, [[Тутар АССР]] халӑх артисчӗ (1986) тата [[РФ халӑх артисчӗ]] (2003). * [[Семихатов Николай Александрович]] (1918—2002) — [[ССРП|Совет]] инженер-конструкторӗ тата ӑслӑхҫи. ССРП Ӑслӑхсен Академийӗн академикӗ. * [[Ульянов Пётр Лаврентьевич]] (1928—2006) — [[ССРП|Совет]] тата [[РФ|Раҫҫей]] математикӑҫи, ССРП Ӑслӑлӑхсен Академийӗн корреспондент пайташӗ тата Раҫҫей Ӑслӑлӑхсен Академийӗн академикĕ, профессор. * [[Хохлачёв Василий Фёдорович]] (1918—1983) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, авиаци генерал-лейтенанчӗ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]]. * [[Фомичёв Василий Осипович]] (1924—1992) — [[вырӑссем|вырӑс]] [[Ӳкерӳҫӗ|ӳкерӳҫи]], [[Реализм|реалисчӗ]], пейзажист. == Ҫар объекчӗсем == Районӑн территорийӗнче [[РФ стратеги ракет вӑйӗсем|РФ стратеги ракет вӑйӗсен]] [[60-мӗш ракет дивизийӗ]], [[Татищево (аэродром)|Татищево аэродромӗ]] (ӑҫта 69 [[УР-100Н]] тата 40 [[Тополь-М]] пур) вырнаҫнӑ<ref name=":0">{{Cite web |title=60-я ракетная Таманская ордена Октябрьской Революции Краснознамённая дивизия имени 60-летия СССР (в/ч 89553) |url=https://rvsn.info/divisions/div_060.html |access-date=2023-07-20 |website=rvsn.info}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=60-я Таманская ракетная дивизия (в/ч 89553) |url=https://armius.ru/rvsn/vch89553 |access-date=2023-07-20 |website=armius.ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=60-я ракетная дивизия (г. Татищево) |url=https://rvsn.ruzhany.info/60rd/index.html |access-date=2023-07-20 |website=rvsn.ruzhany.info}}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Вуламалли == *Атлас автомобильных дорог Саратовской области. Саратов, 2000. *Татищевский муниципальный район. История и современность. Саратов, 2008. == Каҫӑсем == * [http://www.tatishevo.saratov.gov.ru Официальный сайт администрации Татищевского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401135339/http://tatishevo.saratov.gov.ru/ |date=2022-04-01 }} * [https://web.archive.org/web/20100214185245/http://tatishevo.sarmo.ru/ Сайт муниципального района] * [http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ Официальный сайт газеты «Сельская жизнь» Татищевского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401121232/https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ |date=2022-04-01 }} * [http://tatiskray.ru/ Татищевский край (сайт, посвящённый истории района)] * {{cite web |title = Информация о районе на сайте правительства Саратовской области |url = http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/tatischevo.php |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110826173240/http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/tatischevo.php |archivedate = 2011-08-26 |deadlink = yes }} * [http://www.tatishevo.ru Неофициальный сайт р.п. Татищево] {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Татищево районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Татищево районӗ|*]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] 586n40xcegah1ht0014x4nwf48da06q 0 103533 874560 844080 2026-06-14T06:05:20Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874560 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Алтай Республики |OfNm1 = Алтай Республика<br> |OfNm2 = Республика Алтай |FSFlag = Flag of Altai Republic.svg |FSCoA = Coat of Arms of Altai Republic.svg |FlagLnk = Алтай Республикин ялавĕ |CoALnk = Алтай Республикин гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Altai Republic (Crimea disputed).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Горно-Алтайск]] |AreaRnk = 35 |TotArea = 92&nbsp;903 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 81 |PopQty = 210 769<ref name ='haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)]</ref> |PopCtDate = 2023 |PopDens = 2,27 |FedDistrNm = [[Çĕпĕр федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Анăç-Çĕпĕр экономика районĕ|Анăç-Çĕпĕр экономика районĕ]] |CadNo = 04 |LangLangs = s |OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]], [[алтай чĕлхи|алтай]] тата [[казах чĕлхи|казах]](темĕнле районсенче)<ref>Алтай Республикин конституцийĕ, 13-мĕш ст.</ref><br><ref>Алтай Республикин Саккунĕ [http://docs.cntd.ru/document/802008526 Халăхсен чĕлхисем çинчен пурăнакан Алтай Республикинче] {{Wayback|url=http://docs.cntd.ru/document/802008526 |date=20210109140419 }}. I Пуç, 4-мĕш статья.</ref> |HeadTtl = Пуçлăхĕ |HeadNm = [[Турчак Андрей Анатольевич|Андрей Турчак]] |ViceTtl = |ViceNm = |LegislTtl = Эл Курултайăн Ертӳҫи |LegislNm = [[Кохоев Артур Павлович|Артур Кохоев]] |FSAnthem = [[Алтай Республикин гимнĕ]] |FSUTC = [[Красноярск вăхăчĕ|MSK+4]], [[UTC+7]] }} '''Алтай Республики''' ({{lang-alt|Алтай Республика}}, {{lang-kk|Алтай Республикасы}}, {{lang-ru|Республика Алтай}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н субъекчĕ, унӑн йышне кӗрекен [[Раççей Федерацин республикисем|республика]] ([[патшалăх]])<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикӑсенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен — тӑрать.<br> 2. Республикӑн ('''патшалӑх''') хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref><ref name="БРЭ">{{кĕнеке |автор=Локтева Ж.В., Мереминский С.Г., Кызласов И.Л., Нечаев В.С., Якименко А.Е., Селевёрстов В.В., Цендина А.Д., Зинченко С.А |пуçелĕк=Респу́блика Алта́й |ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/3827423 |ответственный=председ. [[Осипов Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издани=Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.)|вырăн=Мускав|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |çул=2004 |том=|страницы= |страница=1005 |isbn=5-85270-326-5 |тираж=65000|language=ru}}</ref>. [[Çĕпĕр федераци тăрăхĕ|Çĕпĕр федераци тăрăхне]], [[Анăç-Çĕпĕр экономика районĕ|Анăç-Çĕпĕр экономика районне]] кĕрĕт. [[Тĕп хула|Тĕп хули]] — [[Горно-Алтайск]]. Республика çурçĕрте [[Алтай Ен|Алтай Енĕпе]], çурçĕр-тухăçра — [[Кемĕр облаçĕ]]пе, тухăçра — [[Хакаси|Хакасипе]] [[Тыва]] чикĕленет. Алтай Республики кăнтăрта [[Монголи|Монголипе]], [[Китай Халӑх Республики]]пе тата кăнтăр-анăçра [[Казахстан]]па юнашар вырнаçнă та. {{Full Date|1922|06|1}} [[Ойрот автономиллĕ облаçĕ|Ойрат автономиллĕ облаçĕ]] пек йĕркеленĕ. [[Ойрот автономиллĕ облаçĕ]] — [[1932]] çултан, [[Туçи-Алтай автономиллĕ облаçĕ]] — [[1948]] çултан, [[Туçи-Алтай Автономиллĕ Совет Социализмлă Республики]] — {{Full Date|1990|10|25}}н. [[1992|1992 çулхи]] [[Нарăс уйăхĕ|нарăсăн]] [[Çу, 7|çу 7-ччен]] Туçи Алтай Республики пек<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=p0jVAgAAQBAJ&pg=PA33-IA6 |title=Конституционное право. Учебное пособие для семинарских занятий и … — Шарнина Л. А. — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-07 |archive-date=2023-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507153104/https://books.google.com/books?id=p0jVAgAAQBAJ&pg=PA33-IA6 |deadlink=no }}</ref>. Патшалăх чĕлхисем: [[Алтай чĕлхи|алтайла]] та [[Вырăс чĕлхи|вырăсла]]. [[Казах чĕлхи]]пе калаçакан вырӑнсенче ӑна официаллă сферӑсенче усă кураҫҫӗ<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&nd=164012074&page=1&rdk=8#I0 Закон «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай»]</ref>. == Географи == {{main|Алтай Республикин географийĕ}} Алтай Республики [[Красноярск вăхăчĕ|МСК+4]] сехет зонинче вырнаçнă. Тĕнчери ку [[UTC+7]] сехет зони<ref>[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]</ref><ref>{{Cite web |url=http://gost.ru/wps/portal/pages/news/?article_rss_id=3279 |title=Новости — Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии (РОССТАНДАРТ) |accessdate=2016-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210065020/http://gost.ru/wps/portal/pages/news/?article_rss_id=3279 |archivedate=2017-12-10 |deadlink=yes }}</ref>. === Климат === Климат [[Континент климачĕ|питĕ континенталлă]], кĕске те ăшă [[Çулла|çулкуннепе]] тата çӳллĕ сивĕ [[Хĕлле|хĕлпе]]<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=o2fKW7lrpeI |title=Ледяные красоты Байкала |access-date=2017-07-30 |archive-date=2019-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601060000/https://www.youtube.com/watch?v=o2fKW7lrpeI&gl=US&hl=en |deadlink=no }}</ref>. Вар-çул [[Тӳремлӗх|тӳремлĕхсенче]] [[Сывлăш температури|сывлăш температури]] 0-ран +5-ччен °C (чи ăшă çанталăк [[Чемал (ял)|Чемал]] ялĕнче фиксациленĕ), тата ку [[Çĕпĕр]]те чи ăшă температура. [[Ту]] сенче вар-çул [[Сывлăш температури|сывлăш температури]] —6 °C ӳктерет ([[Кош-Агач]] ялĕнче фиксациленĕ)<ref>{{Cite web |url=http://climatebase.ru/stations/Russia/Altay/ |title=Архив климатических данных |access-date=2012-09-14 |archive-date=2013-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213040151/http://climatebase.ru/stations/Russia/Altay/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pogoda.ru.net/ |title=Погода и климат |access-date=2012-09-14 |archive-date=2013-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423224117/http://www.pogoda.ru.net/ |deadlink=no }}</ref>. [[Кош-Агач районĕ]] те [[Улаган районĕ]] [[Аякри Çурçĕр|Аякри Çурçĕрти районсем]] шутне кĕрĕт. === Рельеф === [[Ӳкерчĕк:Berg Belucha.jpg|thumb|right|Белуха тăвĕ — чи çӳллĕ вырăн Çĕпĕрте]] Республикăн территориĕнче çӳллĕ тусем пайлакан ансăр та тарăн юханшывсен тӳремлĕхĕсенче. Чи çӳллĕ ту — [[Белуха (ту)|Белуха]] (урăхлă ятсем: Кадын-Бажы, Уч-Сумер) (4509 метр) чи çӳллĕ вырăн [[Çĕпĕр]]те. === Вăрман === [[Вăрман]] фончĕ 5,045 млн га 50,4 пин. [[тăваткал километр|км²]], вăрмансемпе хупланă 4,125 млн га<ref>{{Cite web |url=https://altai-republic.ru/society/lesopolzovanie-i-okhrana-lesov/ |title=Лесопользование и охрана лесов<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-05-17 |archive-date=2022-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520173728/https://www.altai-republic.ru/society/lesopolzovanie-i-okhrana-lesov/ |deadlink=no }}</ref>. === Юханшывсемпе кӳлĕсем === [[Юханшыв]]семпе [[кӳлĕ]]сем йышĕ республикара — 20 пин, пĕтĕм вăрăмăшпа ытла 60 пин. км. та 7 пин кулĕ патнелле, пĕтĕм лаптăкпа ытла 600 км². Чи пысăк юханшывсем: [[Катунь (юханшыв)|Катунь]] та [[Бия (юханшыв)|Бия]], вĕсем пĕрле [[Обь (юханшыв)|Обь]]ра юхаççĕ, чи пысăккисенчен Çĕпĕрте юханшывĕ. Чи пысăк [[кӳлĕ]] [[Ылтăн кӳлĕ|Ылтăн]] ({{lang-alt|Алтын-Кёль}}) лаптăкпа 230,8 км² та тарăнпа 325 метр. === Плато === {{Main|Укок}} [[Ӳкерчĕк:Ukok Plateau 2.jpg|thumb|290px|[[Калгуты]] юханшывĕн сăртлăхĕ, [[Табын-Богдо-Ола]] çине курăм]] [[Ӳкерчĕк:Ukok Ak-Alakha.jpg|thumb|290px|[[Ак-Алаха]] сăртлăхĕ, [[Канас (перевал)|Канас]] перевалĕ çине курăм]] [[Укок]] — [[лаптак ту-сăртлăх]] аякри кăнтăр енче Алтай Республикин вырнаçнă, малалла патшалăхсемпе чикĕленет: [[Казахстан]], [[Китай Халăх Республики|Китай]], [[Монголи]] те [[Раççей]]. Ку [[реликт]] çӳллĕ [[тӳремлĕх]], чи çӳллĕ [[Тинĕс шайĕ тĕлĕнчи çӳллĕш|абсолютлă çӳллĕшпе]] 2200—2500 м, 500—600 м [[ту хырçи]]семпе. [[Куйтэн-Уул]] (4374,0 м) Белуха хыççăн иккĕмĕш [[Алтай тăвĕсем|Алтай тăвĕсен]] çӳллĕшĕ. Укон [[лаптак ту-сăртлăх]]ĕн кăнтăр енче малалла шыв чиккисенче лартать: [[Сайлюгем]], [[Табын-Богдо-Ола]], [[Кăнтăр Алтай]]. Çурçĕр енче Укон [[Кăнтăр-Чуй ту хырçи]]пе, [[тальвег]]пе [[Джазатор]] юханшывĕнчен [[Коксу (Аргут юппи)|Коксу]] юханшывĕн тӳремлĕхĕн кăкĕччен (Самаха лапамĕ). [[Укок çанталăк паркĕ]] лаптак ту-сăртлăхăн кăнтăр енче вырнаçнă. === Çут çанталăк инкек-синкерĕсем === {{main|Чуй çĕр чĕтрени}} {{Full Date|2003|09|27}} Алтай Республикин кăнтăр районĕсенче юлашки вуннă çулсенчен чи пысăк çĕр чĕтрени пулнă. [[Эпицентр]]те 8—9 балл пулнă, тĕп чĕтренин вăйĕ 7,3 балл. Вăл хыççăн Республикара пĕчĕк çĕр чĕтреннисем фиксациленĕ (пĕчĕкрех вăйпа). Тапăсем [[Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ]]нче, [[Алтай Енĕ]]нче, [[Красноярск Енĕ]]нче те хĕвелтухăç [[Казахстан]]та фиксациленĕ те. Чи пысăк синкерсем [[Кош-Агач районĕ|Кош-Агач]], [[Улаган районĕ|Улаган]], [[Шебалино районĕ|Шебалино]] та [[Онгудай районĕ|Онгудай]] районĕсенче пулнă. Никам та вилнĕ, пĕр-ик çын çемçе сурансене илнĕ. Анчах çĕр чĕтрени ытла 1,8 пин (урăхлă даннăĕсемпе пиллĕк çĕр патнелле) çуртсем арканнă. Пĕтĕмпе инкеклĕх, ытла 1 миллиард тĕнке пулнă. === Чикĕсем === Алтай Республики малалла регионсемпе чикĕленет: *Çурçĕрте [[Кемĕр облаçĕ]] (РФ) *Çурçĕр-хĕвелтухăçра [[Хакаси]] (РФ) *Хĕвелтухăçра [[Тыва]] (РФ) *Кăнтăр-хĕвелтухăçра [[Баян-Улгий]] ([[Монголи]]) *Кăнтăрта [[Синьцзян-Уйгур автономи районĕ]] ([[Китай]]) *Кăнтăр-хĕвеланăçра [[Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕ]] ([[Казахстан]]) *Хĕвеланăçра [[Алтай Ен]] (РФ) == Истори == {{main|Алтай Республикин историйӗ}} Хальхи Алтай Республикин çĕрĕ авалхи çулçенче малалла патшалăхсен тытăмĕнче пулнă: [[Пĕрремĕш Тĕрĕк каганачĕ]], [[Уйгур империйĕ]] тата [[Енисей Кăркăс патшалăхĕ]]. Çак вăхăтра вырăнти халăх тĕрĕклетнĕ (чĕлхеллĕ те культураллă).<ref> Encyclopedia of the World's Minorities - Routledge, 2005. ISBN 1-57958-468-3, New York</ref> Алтай Республикин кăнтăр пайĕ [[Найман каганачĕ]]нче пулнă. Унтан Алтай çĕрĕ [[Монгол Сяньбэй патшалăхĕ]]нче (93-232), [[Жужань каганачĕ]]нче (330-555), [[Монгол империйĕ]]нче (1240-1368), [[Ылтăн Урта|Ылтăн Уртинче]] (1240-1502), [[Джунгар каначĕ]]нче (1634-1758), [[Цин империйĕ|Цин империйĕнче]] (1757-1864), [[Раççей империйĕ|Раççей империйĕнче]] (1864-1918), Каракорум Автномийĕнче ([[Граждан вăрçи]]) (1918-1922), [[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|ССРП]]-нче (1922-1991) тата [[Раççей Федерацийĕ]]нче (1991-хальхи) кĕнĕ.<ref>{{cite journal|last=Znamenski |first=Andrei |title=Power of Myth: Popular ethnonationalism and Nationality Building in Mountain Altai, 1904–1922 |journal=Acta Slavica Iaponica |date=2005 |volume=22 |pages=44–47 |url=http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802041142/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf |archive-date=2019-08-02 |url-status=dead}}</ref> == Халăх == [[Ӳкерчĕк:Этническая карта Республики Алтай по населённым пунктам.png|thumb|300px|right|Алтай Республикин этниклă картти, пурăнан вырăнсемпе, çырăв 2010 ç.]] {{main|Алтай Республикин халăхĕ}} {{пурăнан халăх|Республика Алтай}} Росстат даннăĕсемпе 210 769<ref name = 'haloh'></ref> çын. Халăх йышлăхĕ 2,27 çын/çм² (2023). Хула халăхĕ: 31,01<ref name = 'hula halohe'>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }} Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)</ref> Халăх та хула халăхĕ (унăн %) Пĕтĕм Пĕрлĕшӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Переписи населения Российской империи, СССР, 15 новых независимых государств |access-date=2014-03-23 |archive-date=2001-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010930093838/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |title=Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605145523/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}</ref>: <timeline> ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:250 ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1926 color:yellow width:1 from:0 till:99 width:15 text:99&nbsp;666 textcolor:red fontsize:9px bar:1926 color:orange width:1 from:0 till:6 width:15 text:5691(5,7 %) textcolor:green fontsize:8px bar:1939 color:yellow width:1 from:0 till:162 width:15 text:162&nbsp;179 textcolor:red fontsize:9px bar:1939 color:orange width:1 from:0 till:24 width:15 text:24045(14,8 %) textcolor:green fontsize:8px bar:1959 color:yellow width:1 from:0 till:157 width:15 text:157&nbsp;161 textcolor:red fontsize:9px bar:1959 color:orange width:1 from:0 till:30 width:15 text:29764(18,9 %) textcolor:green fontsize:8px bar:1970 color:yellow width:1 from:0 till:168 width:15 text:168&nbsp;261 textcolor:red fontsize:9px bar:1970 color:orange width:1 from:0 till:40 width:15 text:39717(23,6%) textcolor:green fontsize:8px bar:1979 color:yellow width:1 from:0 till:172 width:15 text:172&nbsp;040 textcolor:red fontsize:9px bar:1979 color:orange width:1 from:0 till:47 width:15 text:47203(27,4%) textcolor:green fontsize:8px bar:1989 color:yellow width:1 from:0 till:191 width:15 text:190&nbsp;831 textcolor:red fontsize:9px bar:1989 color:orange width:1 from:0 till:52 width:15 text:51649(27,1%) textcolor:green fontsize:8px bar:2002 color:yellow width:1 from:0 till:203 width:15 text:202&nbsp;947 textcolor:red fontsize:9px bar:2002 color:orange width:1 from:0 till:54 width:15 text:53538(26,4%) textcolor:green fontsize:8px bar:2010 color:yellow width:1 from:0 till:206 width:15 text:206&nbsp;168 textcolor:red fontsize:9px bar:2010 color:orange width:1 from:0 till:57 width:15 text:56933(27,6%) textcolor:green fontsize:8px </timeline> ; Наци халăх йышĕ, Пĕтĕм Пĕрлĕшӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе (1926—2010) {| class="wikitable" |- ! Халăх ! 1926<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1246 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2014-03-23 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106054244/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1246 |deadlink=no }}</ref> ! 1939<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=2 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2014-03-23 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106054244/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=2 |deadlink=no }}</ref> ! 1959<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=2 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2014-03-23 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106054245/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=2 |deadlink=no }}</ref> ! 1970<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=61 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2014-03-23 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106054245/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=61 |deadlink=no }}</ref> ! 1979<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=61 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2014-03-23 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203012815/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=61 |deadlink=no }}</ref> ! 2002<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=64 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей |access-date=2014-03-23 |archive-date=2012-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120120333/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=64 |deadlink=no }}</ref> ! 2010<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-27 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://www.webcitation.org/65BOvKLb6?url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |deadlink=no }}</ref> |- | [[вырăссем]] | align="right" | 51 812 (52,0 %) | align="right" | {{ӳсни}}114 209 (70,4 %) | align="right" | {{ӳкни}}109 661 (69,8 %) | align="right" | {{ӳсни}}110 442 (65,6 %) | align="right" | {{ӳкни}}108 785 (63,2 %) | align="right" | {{ӳсни}}116 510 (57,4 %) | align="right" | {{ӳкни}}114 802 (56,6 %) |- | [[алтайсем]] | align="right" | 35 601 (35,7 %) | align="right" | {{ӳсни}}39 285 (24,2 %) | align="right" | {{ӳкни}}38 019 (24,2 %) | align="right" | {{ӳсни}}46 750 (27,8 %) | align="right" | {{ӳсни}}50 203 (29,2 %) | align="right" | {{ӳсни}}62 192 (30,6 %) | align="right" | {{ӳсни}}68 814 (33,9 %) |- | [[казахсем]] | align="right" | … | align="right" | {{ӳсни}}4 280 (2,6 %) | align="right" | {{ӳсни}}4 745 (3,0 %) | align="right" | {{ӳсни}}7 170 (4,3 %) | align="right" | {{ӳсни}}8 677 (5,0 %) | align="right" | {{ӳсни}}12 108 (6,0 %) | align="right" | {{ӳсни}}12 524 (6,2 %) |- | [[теленгитсем]] | align="right" | 3 414 (3,4 %) | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | 2 368 (1,2 %) | align="right" | {{ӳсни}}3 648 (алтайсемпе) |- | [[кумандинсем]] | align="right" | 1 384 (1,4 %) | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | 931 (0,5 %) | align="right" | {{ӳсни}}1 062 (0,5 %) |- | [[украинсем]] | align="right" | … | align="right" | {{ӳсни}}1 682 (1,0 %) | align="right" | {{ӳкни}}1 462 (0,9 %) | align="right" | {{ӳкни}}1 309 (0,8 %) | align="right" | 1 305 (0,8 %) | align="right" | {{ӳсни}}1 437 (0,7 %) | align="right" | {{ӳкни}}1 010 (0,5 %) |- | [[нимĕçсем]] | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | {{ӳсни}}1 113 (0,7 %) | align="right" | {{ӳкни}}637 (0,4 %) | align="right" | {{ӳсни}}720 (0,4 %) | align="right" | {{ӳсни}}903 (0,4 %) | align="right" | {{ӳкни}}700 (0,3 %) |} == Администрациллĕ-территориллĕ пайлану == [[File:Altai-republic-map.gif|250px|thumb|right|Алтай Республикин районĕсем]] Алтай Республикин конституципе ун шутне 1 хула, 10 район (аймак) кĕрет<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/6/#block_300000 |title=Алтай Республикин Конституцийĕ (Тĕп Саккунĕ |access-date=2016-09-13 |archive-date=2016-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909064019/http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/6/#block_300000 |deadlink=no }}</ref>. Алтай Республикин Саккунĕпе «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай» РФ субъекчĕнче 1 хула, 10 район (аймак) тата 91 [[ял|ялсем]] пур.<ref name="АТД">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/895220971 |title=Алтай Республики Саккунĕ «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай» |access-date=2016-09-13 |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113144857/http://docs.cntd.ru/document/895220971 |deadlink=no }}</ref>. Муниципаллă тытăмпа, Алтайра 102 муниципаллă йĕркеленӳ пур: 1 хула тăрăхĕ, 10 муниципаллă район, вĕсенче 91 ял тăрăхĕ. :Хула республика пĕлтерĕшпе: :: [[Горно-Алтайск]] хули; :Районсем (аймаксем): # [[Кош-Агач районĕ]] (аймакĕ); # [[Майма районĕ]] (аймакĕ); # [[Онгудай районĕ]] (аймакĕ); # [[Турочак районĕ]] (аймакĕ); # [[Улаган районĕ]] (аймакĕ); # [[Усть-Кан районĕ]] (аймакĕ); # [[Усть-Кокса]] районĕ (аймакĕ); # [[Шебалино районĕ]] (аймакĕ); # [[Чемаль районĕ]] (аймакĕ); # [[Чой районĕ]] (аймакĕ). == Экономика == {{Full Date|2021|12|1}} Алтай Республикинчи ялти халăх йышĕ 156 450 (71%) пурăннă. 2020 çулхи ял хуçалăх продукцийĕ 10,2 млдр тĕнке (-4,1 %)<ref>[https://gks.ru/region/docl1184/IssWWW.exe/Stg/2020/1.37.2_12/01.htm Rosstat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517055316/https://gks.ru/region/docl1184/IssWWW.exe/Stg/2020/1.37.2_12/01.htm |date=2021-05-17 }}</ref> Тĕп [[Ял хуҫалӑхӗ|ял-хуçалăх]] экономика отраслĕ ку [[Выльăх-чĕрлĕх çитĕнтересси|выльăх-черлĕх ĕрчетни]], [[Марал|марал]] ĕрчетни тата вĕсен [[Панты|панты]] продукцийĕн усă курни, вăрманти йывăçсемпе усă курни, хурт-хăмăр ĕрчетни, имçам курăкĕсем хатĕрлени, [[Туризм|туризм]], апат культура çитĕнтересси, сад ĕрчетни тата ытти. == Вуламалли == * Республика Алтай: крат. энцикл. / НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова и др. ; гл. ред. А. С. Суразаков. — Новосибирск: АРТА, 2010. — 365 с.: ил., карты, портр. * {{кĕнеке | автор = Молчанова О. Т.| | часть = | ссылка часть = | заглавие = [[Топонимический словарь Горного Алтая]] | оригинал = | ссылка = http://camp-altai.ru/12911-2 | викитека = | ответственный = | издание = | место = [[Горно-Алтайск]] | издательство = Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства | год = 1979 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 395 | серия = | isbn = | doi = | тираж = 5000 | ref = Молчанова|1979 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.altai-republic.ru/ Алтай Республикин официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ |date=2014-02-16 }} * {{cite web |title = Постоянное представительство Республики Алтай в Москве |url = http://altaimsk.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181108040539/http://altaimsk.ru/ |archivedate = 2018-11-08 |deadlink = yes }} * [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 Лихенофлора Республики Алтай] {{Алтай Республики}} {{Çĕпĕр федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} [[Категори:Алтай Республики]] [[Категори:Алтай]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Çĕпĕр федераци тăрăхĕ]] nujqy4f9uzdchpm9ey07yh9l6s4asea 0 103534 874573 867876 2026-06-14T06:13:52Z Max Tenche 25572 /* Телекуравпа радиокалаҫу */ кириллетӳ 874573 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Тĕп хула |чăвашла çĕлĕк = Тури Алтай |тăван çĕлĕк = [[алтай чĕлхи|алт.]] ''Улалу'', ''Туулу Алтай''<br> [[File:Gorno-altajsk 05 view-on-city.jpg|300px]] |герб = Coat_of_Arms_of_Gorno-Altaysk.svg |ялав = Flag_of_Gorno-Altaysk.svg |lat_deg= |lat_min= |lat_sec= |lon_deg= |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Алтай Республики |регион тапăлра = Алтай Республики |район тĕсĕ = |район = |район тапăлра = |пурăнан тăрăх тĕсĕ = |пурăнан тăрăх = |пурăнан тăрăх тапăлра = |шалти пайлану = |пуçлăх = [[Сафронова Ольга Александровна|Сафронова Ольга]] |никĕсленĕ вăхăт = 1824 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = ''Улала'', ''Ойрот-Тура'' |лаптăк = 95,5 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 290 |пурăнан халăх = 64 508<ref name = 'xalox2024'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года]</ref> |халăх çыравĕн çулĕ = [[2024]] |йышлăх = 675,48 |агломераци = Тури Алтай |наци йышĕ = [[алтайсем]], [[вырăссем]], [[казахсем]] |конфесси йышĕ = [[Православи|православлӑх]], [[Шаманлӑх|шаманлӑх]], [[Буддизм|буддизм]], [[Ислам|ислам]] |этнохороним = тури алтайсем |вăхăт тăрăхĕ = [[Красноярск вăхăчĕ]] |почтă индексĕ = |почтă индексĕсем = 649000, 649002, 649006, 649007, 649700<ref>[http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. Поиск объектов почтовой связи]</ref> |телефон кочĕ = +7 38822 |автомобиль кочĕ = 04 |цифрăллă идентификатор = 84401 |категори Commons-ра = |сайт = http://www.gornoaltaysk.ru/ }} '''Горно-Алтайск''' (''Тури Алтай'', [[алтай чĕлхи|алт.]] '''Улалу''', '''Туулу Алтай'''<ref>{{cite web | url = http://www.elkurultay.ru/docs/sessii/36_sessia/6.d.pdf | title = О перечне наименований населённых пунктов, пересекаемых рек, ручьёв, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке | publisher = Государственное собрание Республики Алтай| date = 2014-06-06 | accessdate = 2020-08-29 | lang = ru}}</ref>,[[1932]] ҫулта — '''Улала''', [[1932]]—[[1948]] ҫулсенче — '''Ойрот-Тура''') — [[Алтай|Алтай Республики]]н ([[РФ]]) [[Тĕп хула|тӗп хули]], Тури Алтай хула тӑрӑхӗн [[администрациллӗ центр]]ӗ. Хула депутачӗсен канашӗн ертӳҫи, хула пуҫлӑхӗ ([[Мэр|мэр]]) [[Сафронова Ольга Александровна|Сафронова Ольга]]. == Этимологи == [[Улала (Майма юппи)|'''Улала''']] ([[алтай чĕлхи|алт.]] ''Улула'', ӑҫта ''-улу'' — «пысӑк», ''-ла'' пултаруллӑхӑн аффиксӗ) юханшывӗн кӑкӗнчи хальхи Тури Алтай, ''Улала'' ялӗ пек никӗсленӗ. [[1932 |1932 ҫулхи]] [[Ҫӗртме, 17|ҫӗртмен 17]] ([[Утӑ, 4|утӑн 4]]) [[ССРП]] [[Пӗтӗм Раҫҫей Ӗҫ Тӑвакан Комитечӗ|ПВӖК]] [[Пӗтӗм Раҫҫей Ӗҫ Тӑвакан Комитечӗн Президиумӗ|Президиумӗн]] йышӑнӑвӗпе Улалана — ''Ойрот-Тура'' ятне панӑ (''[[Ойротсем|ойротсем]]'' — [[Алтайсем|алтайсен]] этнонимӗ, ''тура'' — хула). [[1948 |1948 ҫулта]] халӑхӑн ятне улӑштарнипе (''ойротсенчен'' алтайсене) автономиллӗ облаҫне ''Тури Алтай''<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA#CITEREF%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B22008 Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз.]</ref> ят панӑ, Ойрот-Турана ''Тури Алтай'' ({{lang-ru|Горно-Алтайск}}) ят панӑ. == Географи == [[Хула]] [[Алтай тӑвӗсем|Алтай тӑвӗсен]] ҫурҫӗр-анӑҫ пайӗнче, 270-305 метр тинӗс шайӗнчи тусем хушшинчи айлӑмра, [[Белуха (ту)|Белуха тӑвӗнчен]] (Алтайри тата [[Ҫӗпӗр]]ти чи ҫӳллӗ ту) 250 [[километр]] ҫурҫӗрелле [[Катунь|Катунь юханшывне]] юхакан [[Улала (Майма юппи)|Улала]] тата [[Майма (юханшыв)|Майма юханшывӗсен]] пӗрлештернин вырӑнӗнче вырнаҫнӑ. Тури Алтайран [[Мускав]]ччен 3641 ҫм, чи юнашар [[Чукун ҫул|чукун ҫул]] станцийӗччен ([[Анӑҫ-Ҫӗпӗр чукун ҫулӗ]]) 100 ҫм. Хула, [[Алтай Республики]] пек, [[Красноярск вӑхӑчӗ|Красноярск вӑхӑчӗн]] зонинче вырнаҫнӑ<ref>[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]</ref><ref>[http://dateandtime.info/ru/city.php?id=1506271 Время в Горно-Алтайске, Республика Алтай, Россия. Сколько сейчас времени в Горно-Алтайске]</ref>. == Кунҫул == {{main|Алтай Республикин историйӗ}} [[1824|1824 ҫулта]] кунта [[Бийск]]рен килнӗ вырӑс ҫӗнӗ ҫӗре куҫса ларнӑ ҫыннисем [[Телеутсем|телеутсен]] пурӑнан вырӑнӗнче Улала ялне никӗсленӗ<ref>{{cite web|url=http://алтай-информ.рф/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|deadlink=yes|title=Горно-Алтайск|author=|website=http://алтай-информ.рф/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926062924/http://xn----7sba7adklhjup3a.xn--p1ai/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|archivedate=2018-09-26}}</ref>. [[1831 |1831 ҫулта]] Улалара миссионерсемпе чиркӳ ӗҫченӗсем пуҫтарӑннӑ, ик-виҫ уйӑхран ялта Бийск улпучӗсем пурӑнса килнӗ. Ик-виҫ вунӑ ҫултан Улала [[Томск кӗпӗрни]]н [[Бийск уесӗ]]н пысӑк суту-илӳ вырӑнӗ пулса тӑнӑ. [[1918 |1918 ҫулхи]] [[Нарӑс|нарӑсӑн уйӑхӗнче]] Улалара хресченпе салтак депутачӗсен канашӗ туса хунӑ, унӑн пӗрремӗш ертӳҫӗ - ''И. И. Некоряков'' пулса тӑнӑ. Ҫак ҫулхи [[Нарӑс, 22|нарӑсӑн 22-мӗшӗнче]] Канашӑн тыт панӑранпа наци правительстви пекки паллӑ культура ӗҫченӗ [[Гуркин Григорий Иванович|Г. И. Гуркин]] ертӳҫипе Каракорум-Алтай тӑрӑх управи туса хуни ҫинчен пӗлтернӗ. [[Утӑ, 14|Утӑн 14-мӗшӗнче]] Улалана [[Алтай хӗҫ-пӑшаллӑ йӗркеленӗвӗсем|Сатунин капитанӗн шурӑ гвардин отрячӗ]] илнӗ. 1918 ҫулта Улала центрӗпе [[Каракорум уесӗ|Тури Алтай (Каракорум) уесӗ]] йӗркеленӗ<ref name="znamenski">{{статья |автор=Znamenski A. |пуçелĕк=Power of Myth: Popular ethnonationalism and Nationality Building in Mountain Altai, 1904—1922 |издани=Acta Slavica Iaponica |çул=2005 |том=22 |pages=44—47 |каçă=http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf |чĕлхе=en |archivedate=2016-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003122059/http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf }}</ref>. [[1919 |1919 ҫулхи]] [[Раштав, 18|раштавӑн 18-мӗшӗнче]] ''Ф. И. Усольцевӗн'' партизан отрячӗ яла ҫапӑҫса илнӗ чух совет влаҫне ҫӗнетсе тутарнӑ. [[Раҫҫейри граждан вӑрҫи|Элтеш вӑрҫи]] хыҫҫӑн [[Тури Алтай автономиллӗ облаҫӗ|Ойрат автономиллӗ облаҫӗ]] туса хунӑ. [[1922 |1922 ҫулхи]] [[Ҫӗртме, 2|ҫӗртмен 2-мӗшӗнче]] ПВӖК декречӗпе ҫӗнӗ облаҫӑн администрациллӗ центр Улала ялӗ йышӑннӑ. Ултӑ ҫултан, [[1928 |1928 ҫулхи]] [[Нарӑс, 27|нарӑсӑн 27-мӗшӗнче]] XIII пуххӑн [[Пӗтӗм Раҫҫей вӑта ӗҫ тӑвакан комитечӗ|ПВӖК]] Президиумӗн йышӑнӑвӗпе пурӑнан вырӑна [[хула]] статусне панӑ<ref>Город любимый. Горно-Алтайск. — Ком. по делам архивов Респ. Алтай, Администрация г. Горно-Алтайска, 1998. — С. 78—79</ref>. [[2010|2010 ҫулччен]] Тури Алтайӑн "историллӗ пурӑнан вырӑн" статусӗпе пулнӑ, анчах [[2010|2010 ҫулхи]] [[Утӑ, 29|утӑн 29-мӗшӗнчи]] [[Раҫҫей Этеплӗх Министрлӗхӗ]]пе [[Раҫҫей Регион Аталанӑвӗн Министрлӗхӗ]]н № 418/339 йышӑнӑвӗпе ҫак статуса хуларан илнӗ<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»]</ref>. ==Халӑх== [[2023]] ҫулта Горно-Алтайскра 64 957 ҫынсем пурӑнаҫҫӗ<ref name = 'haloh2023'/>. Халăх шучĕ тĕрлĕ çулсенсе: * 1926 — 5691 çын;<ref name = 'haloh1926'>[http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы]</ref> * 1989 — 46 436 çын;<ref name = 'haloh1989'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу]</ref> * 1996 — 48 300 çын;<ref>[http://www.mojgorod.ru/r_altaj/gornaltajsk/ Народная энциклопедия «Мой город». Горно-Алтайск]</ref> * 2002 — 53 538 çын;<ref name = 'haloh2002'>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}</ref> * 2010 — 56 933 çын;<ref name = 'haloh2010'>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений]</ref> * 2022 — 65 363 çын;<ref name ='haloh2022'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }}</ref> * 2023 — 64 957 ҫын;<ref name = 'haloh2023'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref> == Хула пуҫлӑхӗсем == ; Хула депутачӗсен канашӗн ертӳҫи, хула пуҫлӑхӗ ([[Мэр|мэр]]) * [[2012|2012 ҫулхи]] [[Пуш уйӑхӗ|пушран]] — [[Нечаев Юрий Викторович|Юрий Нечаев]] * [[1992|1992.]][[Нарăс, 20|02.20]]-[[2005|2005.]][[Раштав, 27|12.27]] — [[Облогин Виктор Александрович|Виктор Облогин]] * [[2006|2006.]][[Кӑрлач, 1|01.01]]-[[2012|2012.]][[Пуш, 16|03.16]] — [[Юрий Александрович Шевченко|Юрий Шевченко]] * [[2017]] [[Авӑн, 29|авӑнӑн 29-мӗшӗнчен]] — [[Нечаев Юрий Викторович|Юрий Нечаев]] ; Администраци пуҫлӑхӗ  * [[Ольга Александровна Сафронова|Ольга Сафронова]]. == Транспорт == Хулара Горно-Алтайск аэропорчӗ вырнаҫнӑ. [[Автобус]]сем, троллейбуссем ҫӳреҫҫӗ. == Телекуравпа радиокалаҫу == ;Телекурав * ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай» * 4 МВ «Первый канал»; * 7 МВ «Россия 1» / «ГТРК Горный Алтай»; * 8 МВ «НТВ»; * 11 МВ «ТНТ»; * 24 ДМВ Первый мультиплекс цифрового телевидения России; * 26 ДМВ «Россия К»; * 28 ДМВ «Пятый канал»; * 31 ДМВ «Матч ТВ»; * 32 ДМВ Второй мультиплекс цифрового телевидения России; ;Радиокалаҫу * 0,279 АМ «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; (калаҫу ҫук) * 67,22 УКВ «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; (калаҫу ҫук) * 69,32 УКВ «Радио Маяк»; (калаҫу ҫук) * 71,00 УКВ «Радио Мега Плюс»; (калаҫу ҫук) * 100,6 МГц «Радио Искатель»; * 102,2 МГц «Радио Дача» * 102,8 МГц «Авторадио»; * 103,4 МГц «Дорожное радио»; * 104,2 МГц «Радио Маяк» * 105,0 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; * 105,5 МГц «Радио Пи FM»; * 106,0 МГц «DFM»; * 106,4 МГц «Европа Плюс». == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * Город любимый. Горно-Алтайск в документах и фотографиях. Горно-Алтайск: Комитет по делам архивов Республики Алтай. Администрация города Горно-Алтайска, 1998. 368 с. * Городской хронограф. Горно-Алтайск: Комитет по делам архивов Республики Алтай, 2002. 380 с. * Улала, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск. Страницы истории. Летопись города с 1830 по 1945 годы, подготовлена по материалам известного сибирского искусствоведа [[Эдоков Владимир Иванович|В. И. Эдокова]] авторским коллективом. Общая редакция А. В. Эдоков. Горно-Алтайск: Администрация города Горно-Алтайска, ГАИГИ, Республиканский музей им. А. В. Анохина, 1997. 192 с. * Их именами названы улицы города Горно-Алтайска. Горно-Алтайск: Отдел культуры администрации города Горно-Алтайска, 2013. 420 с. * {{кĕнеке |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|пуçелĕк=Географические названия России. Топонимический словарь| |каçă= |вырăн=М.|издательство= Астрель, АСТ|çул=2008|том= |страницăсем=523|страницы=|isbn=978-5-17-054966-5|тираж=1500 |ref=Поспелов }} == Каçăсем == * [http://ealtai.gorny.ru Горно-Алтайск социаллӑ портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405075136/http://ealtai.gorny.ru/ |date=2005-04-05 }} * [http://inform.gorno-altaisk.ru/ Горно-Алтайск хыпӑрсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919065211/http://inform.gorno-altaisk.ru/ |date=2008-09-19 }} * [http://www.gasu.ru/ Горно-Алтайск Экономика Университечӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124195723/http://www.gasu.ru/ |date=2020-11-24 }} {{Алтай Республики}} [[Категори: Горно-Алтайск|*]] [[Категори:Алтай Республики]] [[Категори:Хуласем]] [[Категори:Раççей хулисем]] [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] k5s4alpwecf22n332aed6ak14c1oncr 874574 874573 2026-06-14T06:14:16Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874574 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Тĕп хула |чăвашла çĕлĕк = Тури Алтай |тăван çĕлĕк = [[алтай чĕлхи|алт.]] ''Улалу'', ''Туулу Алтай''<br> [[File:Gorno-altajsk 05 view-on-city.jpg|300px]] |герб = Coat_of_Arms_of_Gorno-Altaysk.svg |ялав = Flag_of_Gorno-Altaysk.svg |lat_deg= |lat_min= |lat_sec= |lon_deg= |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Алтай Республики |регион тапăлра = Алтай Республики |район тĕсĕ = |район = |район тапăлра = |пурăнан тăрăх тĕсĕ = |пурăнан тăрăх = |пурăнан тăрăх тапăлра = |шалти пайлану = |пуçлăх = [[Сафронова Ольга Александровна|Сафронова Ольга]] |никĕсленĕ вăхăт = 1824 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = ''Улала'', ''Ойрот-Тура'' |лаптăк = 95,5 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 290 |пурăнан халăх = 64 508<ref name = 'xalox2024'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года]</ref> |халăх çыравĕн çулĕ = [[2024]] |йышлăх = 675,48 |агломераци = Тури Алтай |наци йышĕ = [[алтайсем]], [[вырăссем]], [[казахсем]] |конфесси йышĕ = [[Православи|православлӑх]], [[Шаманлӑх|шаманлӑх]], [[Буддизм|буддизм]], [[Ислам|ислам]] |этнохороним = тури алтайсем |вăхăт тăрăхĕ = [[Красноярск вăхăчĕ]] |почтă индексĕ = |почтă индексĕсем = 649000, 649002, 649006, 649007, 649700<ref>[http://vinfo.russianpost.ru/servlet/department Почта России. Информационно-вычислительный центр ОАСУ РПО. Поиск объектов почтовой связи]</ref> |телефон кочĕ = +7 38822 |автомобиль кочĕ = 04 |цифрăллă идентификатор = 84401 |категори Commons-ра = |сайт = http://www.gornoaltaysk.ru/ }} '''Горно-Алтайск''' (''Тури Алтай'', [[алтай чĕлхи|алт.]] '''Улалу''', '''Туулу Алтай'''<ref>{{cite web | url = http://www.elkurultay.ru/docs/sessii/36_sessia/6.d.pdf | title = О перечне наименований населённых пунктов, пересекаемых рек, ручьёв, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке | publisher = Государственное собрание Республики Алтай| date = 2014-06-06 | accessdate = 2020-08-29 | lang = ru}}</ref>,[[1932]] ҫулта — '''Улала''', [[1932]]—[[1948]] ҫулсенче — '''Ойрот-Тура''') — [[Алтай|Алтай Республики]]н ([[РФ]]) [[Тĕп хула|тӗп хули]], Тури Алтай хула тӑрӑхӗн [[администрациллӗ центр]]ӗ. Хула депутачӗсен канашӗн ертӳҫи, хула пуҫлӑхӗ ([[Мэр|мэр]]) [[Сафронова Ольга Александровна|Сафронова Ольга]]. == Этимологи == [[Улала (Майма юппи)|'''Улала''']] ([[алтай чĕлхи|алт.]] ''Улула'', ӑҫта ''-улу'' — «пысӑк», ''-ла'' пултаруллӑхӑн аффиксӗ) юханшывӗн кӑкӗнчи хальхи Тури Алтай, ''Улала'' ялӗ пек никӗсленӗ. [[1932 |1932 ҫулхи]] [[Ҫӗртме, 17|ҫӗртмен 17]] ([[Утӑ, 4|утӑн 4]]) [[ССРП]] [[Пӗтӗм Раҫҫей Ӗҫ Тӑвакан Комитечӗ|ПВӖК]] [[Пӗтӗм Раҫҫей Ӗҫ Тӑвакан Комитечӗн Президиумӗ|Президиумӗн]] йышӑнӑвӗпе Улалана — ''Ойрот-Тура'' ятне панӑ (''[[Ойротсем|ойротсем]]'' — [[Алтайсем|алтайсен]] этнонимӗ, ''тура'' — хула). [[1948 |1948 ҫулта]] халӑхӑн ятне улӑштарнипе (''ойротсенчен'' алтайсене) автономиллӗ облаҫне ''Тури Алтай''<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA#CITEREF%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B22008 Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз.]</ref> ят панӑ, Ойрот-Турана ''Тури Алтай'' ({{lang-ru|Горно-Алтайск}}) ят панӑ. == Географи == [[Хула]] [[Алтай тӑвӗсем|Алтай тӑвӗсен]] ҫурҫӗр-анӑҫ пайӗнче, 270-305 метр тинӗс шайӗнчи тусем хушшинчи айлӑмра, [[Белуха (ту)|Белуха тӑвӗнчен]] (Алтайри тата [[Ҫӗпӗр]]ти чи ҫӳллӗ ту) 250 [[километр]] ҫурҫӗрелле [[Катунь|Катунь юханшывне]] юхакан [[Улала (Майма юппи)|Улала]] тата [[Майма (юханшыв)|Майма юханшывӗсен]] пӗрлештернин вырӑнӗнче вырнаҫнӑ. Тури Алтайран [[Мускав]]ччен 3641 ҫм, чи юнашар [[Чукун ҫул|чукун ҫул]] станцийӗччен ([[Анӑҫ-Ҫӗпӗр чукун ҫулӗ]]) 100 ҫм. Хула, [[Алтай Республики]] пек, [[Красноярск вӑхӑчӗ|Красноярск вӑхӑчӗн]] зонинче вырнаҫнӑ<ref>[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5]</ref><ref>[http://dateandtime.info/ru/city.php?id=1506271 Время в Горно-Алтайске, Республика Алтай, Россия. Сколько сейчас времени в Горно-Алтайске]</ref>. == Кунҫул == {{main|Алтай Республикин историйӗ}} [[1824|1824 ҫулта]] кунта [[Бийск]]рен килнӗ вырӑс ҫӗнӗ ҫӗре куҫса ларнӑ ҫыннисем [[Телеутсем|телеутсен]] пурӑнан вырӑнӗнче Улала ялне никӗсленӗ<ref>{{cite web|url=http://алтай-информ.рф/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|deadlink=yes|title=Горно-Алтайск|author=|website=http://алтай-информ.рф/|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926062924/http://xn----7sba7adklhjup3a.xn--p1ai/naselennye-punkty/gorno-altajsk.html|archivedate=2018-09-26}}</ref>. [[1831 |1831 ҫулта]] Улалара миссионерсемпе чиркӳ ӗҫченӗсем пуҫтарӑннӑ, ик-виҫ уйӑхран ялта Бийск улпучӗсем пурӑнса килнӗ. Ик-виҫ вунӑ ҫултан Улала [[Томск кӗпӗрни]]н [[Бийск уесӗ]]н пысӑк суту-илӳ вырӑнӗ пулса тӑнӑ. [[1918 |1918 ҫулхи]] [[Нарӑс|нарӑсӑн уйӑхӗнче]] Улалара хресченпе салтак депутачӗсен канашӗ туса хунӑ, унӑн пӗрремӗш ертӳҫӗ - ''И. И. Некоряков'' пулса тӑнӑ. Ҫак ҫулхи [[Нарӑс, 22|нарӑсӑн 22-мӗшӗнче]] Канашӑн тыт панӑранпа наци правительстви пекки паллӑ культура ӗҫченӗ [[Гуркин Григорий Иванович|Г. И. Гуркин]] ертӳҫипе Каракорум-Алтай тӑрӑх управи туса хуни ҫинчен пӗлтернӗ. [[Утӑ, 14|Утӑн 14-мӗшӗнче]] Улалана [[Алтай хӗҫ-пӑшаллӑ йӗркеленӗвӗсем|Сатунин капитанӗн шурӑ гвардин отрячӗ]] илнӗ. 1918 ҫулта Улала центрӗпе [[Каракорум уесӗ|Тури Алтай (Каракорум) уесӗ]] йӗркеленӗ<ref name="znamenski">{{статья |автор=Znamenski A. |пуçелĕк=Power of Myth: Popular ethnonationalism and Nationality Building in Mountain Altai, 1904—1922 |издани=Acta Slavica Iaponica |çул=2005 |том=22 |pages=44—47 |каçă=http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf |чĕлхе=en |archivedate=2016-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003122059/http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf }}</ref>. [[1919 |1919 ҫулхи]] [[Раштав, 18|раштавӑн 18-мӗшӗнче]] ''Ф. И. Усольцевӗн'' партизан отрячӗ яла ҫапӑҫса илнӗ чух совет влаҫне ҫӗнетсе тутарнӑ. [[Раҫҫейри граждан вӑрҫи|Элтеш вӑрҫи]] хыҫҫӑн [[Тури Алтай автономиллӗ облаҫӗ|Ойрат автономиллӗ облаҫӗ]] туса хунӑ. [[1922 |1922 ҫулхи]] [[Ҫӗртме, 2|ҫӗртмен 2-мӗшӗнче]] ПВӖК декречӗпе ҫӗнӗ облаҫӑн администрациллӗ центр Улала ялӗ йышӑннӑ. Ултӑ ҫултан, [[1928 |1928 ҫулхи]] [[Нарӑс, 27|нарӑсӑн 27-мӗшӗнче]] XIII пуххӑн [[Пӗтӗм Раҫҫей вӑта ӗҫ тӑвакан комитечӗ|ПВӖК]] Президиумӗн йышӑнӑвӗпе пурӑнан вырӑна [[хула]] статусне панӑ<ref>Город любимый. Горно-Алтайск. — Ком. по делам архивов Респ. Алтай, Администрация г. Горно-Алтайска, 1998. — С. 78—79</ref>. [[2010|2010 ҫулччен]] Тури Алтайӑн "историллӗ пурӑнан вырӑн" статусӗпе пулнӑ, анчах [[2010|2010 ҫулхи]] [[Утӑ, 29|утӑн 29-мӗшӗнчи]] [[Раҫҫей Этеплӗх Министрлӗхӗ]]пе [[Раҫҫей Регион Аталанӑвӗн Министрлӗхӗ]]н № 418/339 йышӑнӑвӗпе ҫак статуса хуларан илнӗ<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»]</ref>. ==Халӑх== [[2023]] ҫулта Горно-Алтайскра 64 957 ҫынсем пурӑнаҫҫӗ<ref name = 'haloh2023'/>. Халăх шучĕ тĕрлĕ çулсенсе: * 1926 — 5691 çын;<ref name = 'haloh1926'>[http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html Динамика численности населения по районам в 1897-2002 годы]</ref> * 1989 — 46 436 çын;<ref name = 'haloh1989'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу]</ref> * 1996 — 48 300 çын;<ref>[http://www.mojgorod.ru/r_altaj/gornaltajsk/ Народная энциклопедия «Мой город». Горно-Алтайск]</ref> * 2002 — 53 538 çын;<ref name = 'haloh2002'>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}</ref> * 2010 — 56 933 çын;<ref name = 'haloh2010'>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений]</ref> * 2022 — 65 363 çын;<ref name ='haloh2022'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }}</ref> * 2023 — 64 957 ҫын;<ref name = 'haloh2023'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref> == Хула пуҫлӑхӗсем == ; Хула депутачӗсен канашӗн ертӳҫи, хула пуҫлӑхӗ ([[Мэр|мэр]]) * [[2012|2012 ҫулхи]] [[Пуш уйӑхӗ|пушран]] — [[Нечаев Юрий Викторович|Юрий Нечаев]] * [[1992|1992.]][[Нарăс, 20|02.20]]-[[2005|2005.]][[Раштав, 27|12.27]] — [[Облогин Виктор Александрович|Виктор Облогин]] * [[2006|2006.]][[Кӑрлач, 1|01.01]]-[[2012|2012.]][[Пуш, 16|03.16]] — [[Юрий Александрович Шевченко|Юрий Шевченко]] * [[2017]] [[Авӑн, 29|авӑнӑн 29-мӗшӗнчен]] — [[Нечаев Юрий Викторович|Юрий Нечаев]] ; Администраци пуҫлӑхӗ  * [[Ольга Александровна Сафронова|Ольга Сафронова]]. == Транспорт == Хулара Горно-Алтайск аэропорчӗ вырнаҫнӑ. [[Автобус]]сем, троллейбуссем ҫӳреҫҫӗ. == Телекуравпа радиокалаҫу == ;Телекурав * ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай» * 4 МВ «Первый канал»; * 7 МВ «Россия 1» / «ГТРК Горный Алтай»; * 8 МВ «НТВ»; * 11 МВ «ТНТ»; * 24 ДМВ Первый мультиплекс цифрового телевидения России; * 26 ДМВ «Россия К»; * 28 ДМВ «Пятый канал»; * 31 ДМВ «Матч ТВ»; * 32 ДМВ Второй мультиплекс цифрового телевидения России; ;Радиокалаҫу * 0,279 АМ «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; (калаҫу ҫук) * 67,22 УКВ «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; (калаҫу ҫук) * 69,32 УКВ «Радио Маяк»; (калаҫу ҫук) * 71,00 УКВ «Радио Мега Плюс»; (калаҫу ҫук) * 100,6 МГц «Радио Искатель»; * 102,2 МГц «Радио Дача» * 102,8 МГц «Авторадио»; * 103,4 МГц «Дорожное радио»; * 104,2 МГц «Радио Маяк» * 105,0 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»; * 105,5 МГц «Радио Пи FM»; * 106,0 МГц «DFM»; * 106,4 МГц «Европа Плюс». == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * Город любимый. Горно-Алтайск в документах и фотографиях. Горно-Алтайск: Комитет по делам архивов Республики Алтай. Администрация города Горно-Алтайска, 1998. 368 с. * Городской хронограф. Горно-Алтайск: Комитет по делам архивов Республики Алтай, 2002. 380 с. * Улала, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск. Страницы истории. Летопись города с 1830 по 1945 годы, подготовлена по материалам известного сибирского искусствоведа [[Эдоков Владимир Иванович|В. И. Эдокова]] авторским коллективом. Общая редакция А. В. Эдоков. Горно-Алтайск: Администрация города Горно-Алтайска, ГАИГИ, Республиканский музей им. А. В. Анохина, 1997. 192 с. * Их именами названы улицы города Горно-Алтайска. Горно-Алтайск: Отдел культуры администрации города Горно-Алтайска, 2013. 420 с. * {{кĕнеке |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|пуçелĕк=Географические названия России. Топонимический словарь| |каçă= |вырăн=М.|издательство= Астрель, АСТ|çул=2008|том= |страницăсем=523|страницы=|isbn=978-5-17-054966-5|тираж=1500 |ref=Поспелов }} == Каҫӑсем == * [http://ealtai.gorny.ru Горно-Алтайск социаллӑ портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405075136/http://ealtai.gorny.ru/ |date=2005-04-05 }} * [http://inform.gorno-altaisk.ru/ Горно-Алтайск хыпӑрсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919065211/http://inform.gorno-altaisk.ru/ |date=2008-09-19 }} * [http://www.gasu.ru/ Горно-Алтайск Экономика Университечӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124195723/http://www.gasu.ru/ |date=2020-11-24 }} {{Алтай Республики}} [[Категори: Горно-Алтайск|*]] [[Категори:Алтай Республики]] [[Категори:Хуласем]] [[Категори:Раççей хулисем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] 25lo5csy2l8wr8vj1h9wpjamxj4avym 0 103619 874586 871013 2026-06-14T06:21:06Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874586 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Карачай-Черкес Республики |OfNm1 = |OfNm2 = Карачаево-Черкесская Республика |FSFlag = Flag of Karachay-Cherkessia.svg |FSCoA = Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg |FlagLnk = Карачай-Черкес Республикин ялавĕ |CoALnk = Карачай-Черкес Республикин гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Karachay-Cherkessia (Crimea disputed).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Черкесск]] |AreaRnk = 78 |TotArea = 14&nbsp;277 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 77 |PopQty = 464&nbsp;218<ref name = 'haloh'/> |PopCtDate = 2022 |PopDens = 32,52 |FedDistrNm = [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Çурçĕр-Кавказ экономика районĕ]] |CadNo = 09 |LangLangs = s |OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]], [[нухай чĕлхи|нухай]], [[Карачай-балкар чĕлхи|карачай-балкар]], [[Черкес чĕлхисем|кабарда-черкес]], [[абаза чĕлхи|абаза]] |HeadTtl = Пуçлăхĕ |HeadNm = [[Темрезов Рашид Бориспиевич|Темрезов Рашид]] |ViceTtl = Премьер-министр |ViceNm = [[Мурат Аргунов|Мурат Аргунов]] |LegislTtl = Патшалăх Канашĕн Председателĕ |LegislNm = [[Иванов Александр Игоревич|Иванов Александр]] |FSAnthem = [[Карачай-Черкеси гимнĕ]] |FSUTC = [[Мускав вăхăчĕ|МСК]], [[UTC+3]] }} '''Карачай-Черкеси''' е '''Карачай-Черкес Республики''', кĕске '''КЧР''' ({{lang-krc|Къарачай-Черкес Республика}}, {{lang-kbd|Къэрэшей-Адыгэ Республикэ}}, {{lang-abq|Къарча-Черкес Республика}}, {{lang-nog|Карашай-Шеркеш Республика}}, {{lang-ru|Карачаево-Черкесская Республика}}), — [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацин]] субъекчĕ, ун шутне республика (патшалăх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref>. [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ|Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхне]] кĕрет, [[Çурçĕр-Кавказ экономика районĕ]]н пайĕ<ref name="БРЭ-ТОМ-13">{{кĕнĕке|автор=Петрушина М. Н., Горячко М. Д. и др |ят= Карачаево-Черкесия |ссылка= https://old.bigenc.ru/geography/text/2045127|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|издани=[[Большая российская энциклопедия]] (в 30 т.)|вырăн=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |çул=2009 |том=13. Канцелярия конфискации - Киргизы |страницы=89 |страниц=782 |isbn=978-5-85270-344-6 |тираж=60000|language=ru}}</ref>. Тĕп хули — [[Черкесск]]. Вăл хĕвеланăç енче — [[Краснодар Ен|Краснодар крайĕ]], çурçĕр енче — [[Ставрополь Ен|Ставрополь крайĕ]], хĕвелтухăç енче — [[Кабардин-Балкар Республики|Кабарда-Балкари]], кăнтăр енче — Тĕп Кавказ ту-сăрт хырçи хĕррипе — [[Грузи]] (унăн тĕнчери йышăннă территорисен пайĕнче — çурма йышăннă [[Абхази|Абхаз Республикипе]]) чикĕленет. {{Full Date|1922|01|12}} [[Карачай-Черкесс автономиллĕ облаçĕ]] пекех йышăннă, [[1992]] çулта республика пекех<ref>{{Cite web |url=http://kchr.ru/news/detailed/39117/ |title=В Карачаево-Черкесии отметили 25-летие образования республики |access-date=2020-11-02 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217042829/http://www.kchr.ru/news/detailed/39117/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/450307236 |title=Указ Главы Карачаево-Черкесской Республики от 23 июня 2017 года №156 |access-date=2020-11-02 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724084636/https://docs.cntd.ru/document/450307236 |deadlink=no }}</ref>. Патшалăх чĕлхисем: [[Абазин чĕлхи|абазинле]], [[Карачай-балкар чĕлхи|карачай-балкарла]], [[Нухай чĕлхи|нухайла]], [[Кабарда-черкес чĕлхи|кабарда-черкесле]] те [[Вырăс чĕлхи|вырăсла]]. КЧР конституципе, вырăсла та нацисен хушшинчи хутшăну тата официаллă ĕç туни валли чĕлхе<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_100000 |title=Конституция Карачаево-Черкесской Республики от 5 марта 1996 г. (с изменениями и дополнениями), ст. 11 |access-date=2017-08-17 |archive-date=2016-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302100255/http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_100000 |deadlink=no }}</ref>. == Географи == [[Ӳкерчĕк:Карачаево-Черкесия.png|250px|thumb|left|Физика-географиллĕ карттă]] Карачай-Черкеси [[Кавказ|кавказăн]] çурçĕр-хĕвеланăç енчи сăрчĕсенче вырнаçнă. Климат виçеллĕ ăшă, хĕл кĕске, çулла ăшă, нумайччен нӳрлĕ. Кăрлачăн вăтам температури −10,2 °С, утăн +22,6 °С, чи çӳллĕ температура +48 °С, аялти −32 °С. Карачай-Черкес Республикин 86% яхăн пайĕ ту тăрăхĕнче вырнаçнă. Республика чиккисенче 3 зона: сăрт-ту таврашĕнчи тӳремлĕх, ту хысакĕ тата Кавказ тăвĕсем палăраççĕ. Çурçĕрте Пысăк Кавказăн малти ту хырçисем тăсăлаççĕ. Республикăра шыв ресурсĕсем нумай: 132 яхăн çӳллĕ ту кӳллисем, ту шывсиккисем. 174 юханшыв юхса иртет, вĕсенчен чи пысăккисем — [[Кубань (юханшыв)|Кубань]], Пысăккипе [[Кĕçĕн Зеленчук]], [[Уруп (юханшыв)|Уруп]], [[Лаба]]; [[Кубань водохранилищи]] пур. Республикăра ĕçлекен [[Пысăк Ставрополь каналĕ]]н тытăмĕ [[Ставрополь Ен|Ставрополь Еншĕн]] шывпа тивĕçтермелли çăлкуçĕ пулса тăрать. Çĕр айĕнче çутçанталăк чавнă çĕрсем пуян: [[Чул кăмрăк|чул кăмрăк]], [[Гранит|гранит]], [[Мрамор|мрамор]], тĕрлĕ рудасемпе [[Тăм|тăм]]. Нумай сиплĕ минерал шывĕсем, термаллă çăлкуçсем пур. Карачай-Черкеси ту çеçенхирĕсемпе сарлака çулçăллă вăрмансен зонине вырнаçнă. Республика территорийĕнче [[Терберда заповедникĕ|Тербердин заповедникĕ]] тата [[Кавказ заповедникĕ]]н пĕр пайĕ пур. Карачай-Черкеси [[Мускав вăхăчĕ|Мускав]] [[Пĕр сехетри зона|сехет зонинче]] вырнаçнă (UTC+3:00). === Чикĕсем === КЧР виççĕ РФ субъекчĕсемпе тата пĕр патшалăхпа чикĕленет. *Хĕвеланăçра - [[Краснодар Ен|Краснодар крайĕ]]пе *Çурçĕрте - [[Ставрополь Ен|Ставрополь крайĕ]]пе *Хĕвелтухăçра - [[Кабардин-Балкар Республики|Кабарди-Балкар Республикипе]] *Кăнтăрта - [[Грузи|Грузипе]] (унăн пайĕпе е çурма йышăннă [[Абхази|Абхазипе]]) == Кунçул == [[Ӳкерчĕк:Russia stamp 2022 № 3016.jpg|thumb|Почта блокĕ - Карачай-Черкес Республикине 100 çул]] Карачай-Черкессин ту-сăртлă пайĕ пирĕн эрăри пĕрремĕш пин çул вĕçĕнче алан патшалăхне кĕнĕ. [[XIX ĕмĕр|XIX]] ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринчен ([[1828]] çулта вырăс-турккă [[Эдирне|Адрианополь]] килĕшпе) Карачай-Черкес территорийĕ Кубань облаçĕнчи Раççей йышне кĕрет. === Граждан варçи === [[1918]] çултан кунта Совет влаçĕ йĕркеленет. 1918 çулта [[Ака, 1|Акăн, 1]] çак территори Кубань Совет Республикин пайĕ, [[Пуш, 28|Пуш 28]] 1918 çултан — Кубань-Хуратинĕс Республикин пайĕ, [[Утă, 5|Утă 5-рен]] - [[Раштав уйăхĕ|раштавччен]] 1918 çулта — Çурçĕр Кавказ Совет Республикин пайĕ пулнă. 1918 çулта раштавран [[1920]] çулта [[Ака уйăхĕ|акаччен]] [[Раççейри граждан вăрçи|шуррисен]] контролĕнче пулнă. [[1921]] çулта [[Кăрлач, 20|Кăрлач 20-рен]] [[Тури Автономи Совет Социализм Республики]]н<ref>''вырăсла'' Горская АССР</ref> пайĕ пулнă. === Совет периочĕ === [[1922]] çулта [[Кăрлач, 12|Кăрлач 12]] Кăнтăр-Хĕвелтухăç облаçĕнчи ([[1924]] çултан - Çурçĕр Кавказ Ен) Карачай-Черкес автономи облаçĕ, Баталпашинская станицире тĕп хулипе йĕркеленĕ (ăна кайран Сулимов, Ежово-Черкесск, Черкесск ятсене илнĕ). [[Ака, 26|Ака 26]], [[1926]] çулта, КЧАО<ref>Карачай-Черкес автономи облаçĕ</ref> ВЦИК йышăнăвĕпе Карачай Автономи облаçне, Черкес Наци тăрăхне ([[Ака, 30|Ака 30]], [[1928]] — Автономи облаçĕ), Баталпашин тата Зеленчук районĕсене пайланă. [[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|ССРП]] Аслă Совечĕн Президиумĕн указĕпе [[1943]] çулта [[Юпа, 12|Юпа 12]], Карачай автономи облаçĕ пĕтернĕ, карачайсене [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|Кавказ Çапăçĕ]] чухне [[Нимĕçсем|нимĕç]] çарĕсене пулăшнăшăн айăпланă тата 1943 çулта [[Чӳк, 2|Чӳк 2-мĕшĕнче]] [[Вăтам Ази|Вăтам Ази]]пе [[Казахстан]]а депортланă. КАО ликвидаци хыççăн Карачайăн кăнтăр пайне [[Грузи]] ССРинче (Клухор районĕ пек), Пысăк Лаба бассейнĕнчи хăш пĕр халăх пурăнакан вырăнсене [[Краснодар Ен]]че, чылай пайне [[Ставрополь Ен]]че панă. Карачайсен реабилитаци хыççăн, вĕсем тăван çĕршыва [[1957]] çултан, Кăрлачăн 12, Черкес Автономи облаçĕ (Карачай-Черкес Автономи облаçĕ), Ставрополь Ен тытăмĕнче кайса кайнă. === Раççей Федерацийĕнче === [[Ӳкерчĕк:RR5111-0452R.png|thumb|Раççей Банкĕн манети — Карачай-Черкес Республикин йĕркеленĕвне 100 çул]] [[1990]], [[Чӳк, 30|Чӳкĕн 30]], Карачай-Черкес Автономи облаçĕнчи халăх депутачĕсем Ставрополь Енчен тухăм çинчен йышăну тунă. Хальхи территорипе Карачай-Черкес Республики 25 раштав [[1993]] çулта Раççей конституцийĕпе йышăнă. [[Нарăс, 26|Нарăс 26]], [[2011]] çултан Карачай-Черкесин Пуçлăхĕ — Рашид Темрезов<ref>«[[Независимая газета]]»: [http://www.ng.ru/regions/2011-03-02/6_cherkessk.html ''«Пост главы Карачаево-Черкесии занял Рашид Темрезов»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113201518/http://www.ng.ru/regions/2011-03-02/6_cherkessk.html |date=2013-11-13 }}. [[Пуш, 2|2 Пуш]] 2011</ref>. == Халăх == Карачай-Черкеси ку нумай наци республики: унăн территорийĕнче 80 ытла халăхсем пурăнаççĕ. Республика халăх йышĕ Росстат пĕлтернĕпе 468 444 çын ([[2023]])<ref name = 'haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref>. Халăх çирĕплĕхĕ - 32,81 çын/км2 (2023). Хула халăхĕ - 41,4 % ([[2022]])<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }}</ref>. === Халăх йышĕ === {| class="standard" ! Халăх ||Çынсем [[2010]] çулта ([https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm *]) ||Çынсем [[2002]] çулта ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010063451/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2011-10-10 }}) |- |[[Карачайсем]]|| 194 324 (41,0 %) || 169 198 (38,5 %) |- |[[Вырăссем]]|| 150 025 (31,6 %) || 147 878 (33,6 %) |- |[[Черкессем]]|| 56 466 (11,9 %) || 49 591 (11,3 %) |- |[[Абазинсем]]|| 36 919 (7,8 %) || 32 346 (7,4 %) |- |[[Нухайсем]]|| 15 654 (3,3 %) || 14 873 (3,4 %) |- |[[Осетинсем]]|| 3142 || 3333 |- |[[Эрменсем]]|| 2737 || 3197 |- |[[Украинсем]]|| 1990 || 3331 |- |[[Тутарсем]]|| 1696 || 2021 |- |[[Грексем]]|| 1276 || 1349 |- | Çынсем çырман вĕсен нацилĕх| 3499 || 88 |- |<small> Çынсем 1000 ытла йышĕпе кăтартнă</small> |} 2020 çулхи Халăх çырăвĕпе юлашкинчен КЧР малалла хăлăхсем пурăнаççĕ (1% каярах нацилĕхсем урăхсем патне сноскăра пăхăр)<ref>[https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D0%B8%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%20%D0%9A%D0%A7%D0%A0(1).xlsx Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по городским и муниципальным округам КЧР]</ref> {| class='standard' |- ! Халăх || Йыш, çын || % |- |Карачайсем || align=right | 205 608 || align=right | 43,76 % |- |Вырăссем || align=right | 127 643 || align=right | 27,17 % |- |Черкессем || align=right | 58 867 || align=right | 12,53 % |- |Абазинсем || align=right | 37 695 || align=right | 8,02 % |- |Нухайсем || align=right | 17 379 || align=right | 3,70 % |- | Ыттисем<ref>'''Абхазсем''' (196), '''Аварсем''' (227), '''Агулсем''' (13), '''Адыгейсем''' (120), '''Азербайджансем''' (733), '''Арапсем''' (19), '''Эрменсем''' (1735), '''Ассириецсем''' (8), '''Афганецсем ''' (5), '''Балкарсем''' (985), '''Пушкăртсем''' (69), '''Беларуссем''' (172), '''Пăлхарсем''' (34), '''Бурятсем''' (8), '''Хункăрсем ''' (1), '''Вьетнамсем''' (2), '''Гагаузсем ''' (1), '''Грексем ''' (710), '''Грузинсем ''' (276), '''Даргинсем ''' (329), '''Долгансем ''' (1), '''Дунгансем''' (6), '''Еврейсем''' (30), '''Езидсем ''' (3), '''Ингушсем ''' (93), '''Кабардинсем''' (526), '''Казахсем ''' (134), '''Калмăксем ''' (54), '''Каракалпаксем ''' (10), '''Карелсем ''' (1), '''Кăркăссем''' (17), '''Китайсем''' (1), '''Комисем ''' (2), '''Коми-пермяксем ''' (11), '''Корейсем''' (12), '''Крым тутарĕсем ''' (4), '''Кубасем''' (1), '''Кумыксем''' (314), '''Курдсем''' (35), '''Лаксем''' (110), '''Латышсем''' (7), '''Лезгинсем''' (307), '''Литвасем''' (10), '''Марисем''' (15), '''Молдавансем ''' (40), '''Мăртвăсем''' (11), '''Нимĕçсем ''' (85), '''Осетинсем ''' (2519), '''Памирсем''' (2), '''Перссем''' (24), '''Поляксем''' (16), '''Румынсем''' (2), '''Русинсем''' (1), '''Рутулсем''' (15), '''Сербсем''' (4), '''Сойотсем ''' (1), '''Табасаранецсем''' (177), '''Таджиксем ''' (188), '''Талышсем ''' (10), '''Тутарсем''' (931), '''Тывасем ''' (3), '''Турккăсем ''' (780), '''Туркменсем ''' (699), '''Удмуртсем''' (16), '''Узбексем''' (428), '''Уйгурсем ''' (1), '''Украинсем''' (798), '''Финнсем ''' (1), '''Хакассем''' (2), '''Цахурсем ''' (1), '''Чикансем ''' (572), '''Чеченсем ''' (423), '''Чăвашсем ''' (27), '''Эстонсем ''' (10), '''Сахасем''' (1), '''Урăхлă хуравсем наци тăнисемпе çыранакан çынсем''' (317), '''Наци тани çук''' (857)</ref> || align=right | 27 175 || align=right | 5,78 % |- | Юлашкинчен|| align=right | 469 865 || align=right | 100,00 % |} == Пурăнан вырăнсем == {{Main|Карачай-Черкесин пурăнан вырăнĕсем}} ; Пурăнан вырăнсем 5 пин ытлă халăх йышĕпе {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Черкесск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}112 789<ref name = 'haloh2023'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref> |- | [[Усть-Джегута]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}31 357<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Карачаевск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}23 728<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Зеленчукская]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}20 009<ref name = 'haloh2020'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более]</ref> |- | [[Учкекен]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}15 702<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Сторожевая (Карачай-Черкеси)|Сторожевая]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}10 315<ref name = 'haloh2020'/> |} {{Col-break|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Псыж]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}8968<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Теберда]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}8978<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Преградная (станица)|Преградная]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}7553<ref name = 'haloh2020'/> |- | [[Терезе]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}6516<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Кардоникская]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}7594<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Хабез]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}6632<ref name = 'haloh2023'/> |} {{Col-break|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Курджиново]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}6013<ref name = 'haloh2020'/> |- | [[Первомайское (Карачай-Черкеси)|Первомайское]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}6444<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Чапаевское (Карачай-Черкеси)|Чапаевское]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}5483<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Али-Бердуковский]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}5418<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Кумыш (Карачай-Черкеси)|Кумыш]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}5127<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Медногорский]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}5549<ref name = 'haloh2023'/> |} {{Col-end}} == Администрациллĕ пайлану == [[File:Административно-территориальное_деление_КЧР.png|250px|thumb|right|Карачай-Черкесин районĕсен картти]] Карачай-Черкесире 10 муниципаллă район пур тата 2 республика пĕлтерĕшпе хула пур<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802054682 |title=Саккун «Об административно-территориальном устройстве Карачаево-Черкесской Республики» |access-date=2017-06-02 |archive-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531165440/http://docs.cntd.ru/document/802054682 |deadlink=no }}</ref>. **Черкесск хула тăрăхĕ - [[Черкесск]] [[Хула|хули]] **Карачаевск хула тăрăхĕ - [[Карачаевск]] хули *[[Абазин районĕ]] - [[Инжич-Чукун]] [[Аул|аулĕ]] *[[Адыге-Хабль районĕ]] - [[Адыге-Хабль]] аулĕ *[[Зеленчукская районĕ]] - [[Зеленчукская]] [[Станица|станици]] *[[Карачаевск районĕ]] - [[Карачаевск]] хули *[[Кубаньçум районĕ]] - [[Кавказский (Карачай-Черкеси)|Кавказский]] [[Паççулкă|посёлокĕ]] *[[Кĕçĕн-Карачай районĕ]] - [[Учкекен]] [[Ял|ялĕ]] *[[Нухай районĕ (Карачай-Черкеси)|Нухай районĕ]] - [[Эркен-Шахар]] пасёлокĕ *[[Уруп районĕ]] - [[Преградная (станица)|Преградная]] станици *[[Усть-Джегута районĕ]] - [[Усть-Джегута]] хули *[[Хабез районĕ]] - [[Хабез]] аулĕ == Экономика == Карачай-Черкеси — промышленоç та ял-хуçалăх республики. Унăн территорие 2 енсенче пайлама пултарма. Çурçĕрте [[Хими промышленоçĕ|хими промышленоçĕ]], машина туни, çемçе промышленоç пур. Кăнтăрта йывăç ĕçлени те выльăх-чĕрлĕх ĕçлени. Регионшăн пысăк пĕлтерӳ ку [[туризм]], [[альпинизм]] (республикăн кăнтăрĕ) те курорт ĕçлени ([[курорт]]сем [[Домбай (паççулкă)|Домбай]], [[Архыз]], [[Теберда]] та ыттисем). [[Ӳкерчĕк:Pyrus communis from Crimea.jpg|220px|thumb|Груша]] [[Ӳкерчĕк:Haydar Koyunun Gecim Kaynaklarindan Biri Olan Visne.JPG|220px|thumb|Черешня]] == Вĕренӳ == Карачай-Черкесире икĕ аслă вĕренӳ заведенийĕ пур: [[Карачай-Черкес патшалăх университечĕ]] [[Карачаевск]]ре те [[Çурçĕр-Кавказ патшалăх академийĕ]] [[Черкесск]]ре. Татах та, ытти Раççей регионĕсен АВЗ-н филиалĕсем пур<ref>{{Cite web |url=http://www.kchr.ru/left_menu/social_sphere/education/education3/ |title=Официальный сайт Главы и Правительства Карачаево-Черкесской Республики. Высшее профессиональное образование |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704034539/http://www.kchr.ru/left_menu/social_sphere/education/education3/ |deadlink=no }}</ref>. == Политика тытăмĕ == Саккун тăвакан влаçĕн органĕ — [[Карачай-Черкес Республикин Халăх пухăвĕ (Парламент)|Халăх пухăвĕ (Парламент)]], вăл пĕтĕм тивĕç-ирĕкпе суйланă. Кашни 5 çул 50 çынсем суйлаççĕ. Ĕç тăвакан влаçĕн органĕ — Правительство. Ун тытăмĕнче Правительство Председателĕ, унăн 1-мĕш çумĕ, министрсем. Правительство Председателне Республика Пуçлăхĕ лартать Халăх Пухăвĕпе<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802053233 |title=Закон Карачаево-Черкесской Республики от 06.01.1998 № 371-XXII (ред. от 16.03.2018) «О Правительстве Карачаево-Черкесской Республики» |access-date=2019-07-19 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719125631/http://docs.cntd.ru/document/802053233 |deadlink=no }}</ref>. Ĕç тăвакан влаçĕн пĕр çынлă органĕ — [[Карачай-Черкес Республикин Пуçлăхĕ]]. == Çăвăн пекех пăхăр == *[[Карачайсем]] *[[Кабардин-Балкар Республики]] *[[Балкарсем]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://kchr.ru КЧР Пуçлăхĕн тата Правительствин официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428164208/http://kchr.ru/ |date=2021-04-28 }} * [https://parlament09.ru КЧР Халăх Канашĕн (Парламенчĕн) официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220604010828/https://parlament09.ru/ |date=2022-06-04 }} * [http://karachaycherkessia.news-city.info/docs/ КЧР Саккунлăхĕ] * {{cite web |title = КЧР «Вся Россия» справочник-каталогĕнче |url = http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=9 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101231010411/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=9 |archivedate = 2010-12-31 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО / налоговых инспекций ФНС / адресов |url = http://www.gosspravka.ru/09/000000.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120504212158/http://www.gosspravka.ru/09/000000.html |archivedate = 2012-05-04 |deadlink = yes }} {{Карачай-Черкес Республики}} {{Çурçĕр Кавказ федераци тăрăхĕ}} {{РФ субъекчĕсем}} [[Категори:Карачай-Черкеси]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]] plr8d77p9wbkigsz8hil9e2988q6j7u 0 111564 874617 854939 2026-06-14T06:44:26Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874617 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Хакас Республики |OfNm1 = |OfNm2 = Хакас Республиказы |FSFlag = Flag of Khakassia.svg |FSCoA = Coat of arms of Khakassia.svg |FlagLnk = Хакас Республикин ялавĕ |CoALnk = Хакас Республикин гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Khakassia.svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Абакан]] |AreaRnk = 46 |TotArea = 61&nbsp;100 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 71 |PopQty = 530 233 |PopCtDate = 2023 |PopDens = 8,61 |FedDistrNm = [[Çĕпĕр федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Тухăç-Çĕпĕр экономика районĕ]] |CadNo = 19 |LangLangs = s |OfLangs = [[хакас чĕлхи|хакасла]], [[вырăс чĕлхи|вырăсла]] |HeadTtl = Пуçлăх |HeadNm = [[Коновалов Валентин Олегович]] |ViceTtl = |ViceNm = |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = [[Хакас Республикин гимнĕ|Хакас гимн]] |FSUTC = +0700 }} '''Хакаси''' е '''Хакас Республики''' ({{lang-kjh|Хакас Республиказы}}, {{lang-ru|Республика Хакасия}}), — [[Раççей Федерацийĕ]]н субъекчĕ, унăн йышĕнчи [[республика]] (патшалăх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref><ref name="БРЭ-ТОМ-33">{{кĕнеке|автор=Самойлова Г.С., Горячко М.Д., Торбостаев Т.М., Прокинова А.Н., Кызласов И.Л., Павлинов П.С|ят=Хака́сия|каçă=https://old.bigenc.ru/geography/text/4728024|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др.|издани=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|вырăн=[[Мускав]]|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|çул=2017|том=33. Уланд - Хватцев|страницы=716—723|страниц=798|isbn=978-5-85270-370-5|тираж=35000|language=ru|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524173331/https://old.bigenc.ru/geography/text/4728024}}</ref>. Хакас-Минусин лакăмĕнче вырнаçнă, Саян-Алтай сăртлăхĕн çурçĕр-анăç енĕсенче лартнă (Кăнтăр-Çĕпĕр туçи агроландшафтлă ен)<ref name="автоссылка2">{{Cite web|lang=ru|url=http://r-19.ru/|title=Общие сведения - Правительство Республики Хакасия|website=r-19.ru|access-date=2022-03-14|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005035659/https://r-19.ru/|deadlink=no}}</ref>. [[Çĕпĕр федераци тăрăхĕ|Çĕпĕр федераци тăрăхне]] кĕрет. [[Тухăç-Çĕпĕр экономика районĕ]]н пайĕ. Тĕп хула — [[Абакан]] хули. Хакас Республики çурçĕрпе тухăç енче [[Красноярск Енӗ|Красноярск Енпе]], кăнтăр енче [[Тыва|Тывапа]], кăнтăр-тухăç енче [[Алтай Республики|Алтай Республикипе]], анăç енче [[Кемĕр облаçĕ|Кемĕр облаçĕпе]] чикĕленет. {{Full Date|1923|11|14}} [[Енисей кĕпĕрни]]н [[Хакас уесĕ]] пекех йĕркеленĕ ([[1925]] çултан [[Çĕпĕр Ен]]ĕнчи, унтан [[Анăç-Çĕпĕр Ен]]ĕнчи [[Хакас тăрăхĕ]] пекех). [[1930]] çултан Анăç-Çĕпĕр Енĕнчи [[Хакас автономиллĕ облаçĕ]], [[1934]] çултан [[Красноярск Ен]]ĕн йышне кĕнĕ. {{Full Date|1991|07|3}} [[РСФСР]]-н йышĕнчи автономиллĕ облаç автономиллĕ республикăна туса улăштарнă. [[1992]] çулхи пуçламăшра хальхи ята илнĕ — Хакас Республики. [[Патшалăх чĕлхи]]сем: [[Хакас чĕлхи|хакасла]] тата [[Вырăс чĕлхи|вырăсла]]. [[Таптып районĕ]]нче [[Шор чĕлхи|шор чĕлхи]] сарăлнă. == Географи == Республика кăнтăр-хĕвелтухăç [[Çĕпĕр|Çĕпĕрте]] вырнаçнă. Çурçĕрпе хĕвелтухăç енче [[Красноярск Ен]]пе, кăнтăр-хĕвелтухăçпа кăнтăр енче [[Тыва]]па, кăнтăрпа кăнтăр-хĕвеланăç енче [[Алтай |Алтай Республики]]пе, хĕвеланăçпа çурçĕр-хĕвеланăç енче [[Кемĕр облаçĕ|Кемĕр Облаçĕпе]] чикĕленет. Çурçĕртен кăнтăрта 460 км, тухăçран анăçра сарăлса выртать. Тусем ([[Кузнецк Алатау сăртлăхĕ]]н тата Абакан ту хырçин хĕвелтухăç тайлăмĕсем) иккĕ-виççĕн пайĕ пурте Хакасин территорийĕнче вырнаçать тата республикăн çутçанталăк чиккисем пулса тăраççĕ. [[Кызлясов пикĕ]] чи çӳллĕ вырăн. Урăх территори лаплă, ăçта Минусинск лупамĕ выртать. Чи пысăк юханшын ку [[Енисей (юханшыв)|Енисей]], ытти юханшывсем: [[Абакан (юханшыв)|Абакан]], [[Томь (Обь юппи)|Томь]], [[Шурă Июс|Шурă Июс]], [[Хура Июс]] тата [[Чулым (Обь юппи)|Чулым]] (Енисей тата хĕвелтухăç тусем хушшинче), пурте вĕсем ([[Абакан (юханшыв)|Абакансăр]] кăна) [[Обь]] бассеинĕ пайĕ. Республикăра ытла виçĕ çĕр кӳлĕсем пур, темĕнле тăвар тата тăварсăр. Климат континентлĕ. Кунта [[Тимĕр|тимĕр]], [[Ылтăн|ылттăн]], [[Кĕмĕл|кĕмĕл]], [[Кăмрăк|кăмрăк]], [[Нехтă|нефть]] тата çутçанталăк [[Газ|газĕ]] çăлкуçĕсем пур. Хакасире чи пысăк Раççейре молибдениум çăлкуçĕ пур. Кăнтăрта, хĕвеланăçра [[Вăрман|вăрмансем]] ӳсеççĕ. == Кунçул == [[File:RR5514-0045R 10 рублей биметалл 2007 Российская Федерация Республика Хакасия реверс.png|250px|thumb|РФ, ХР 10 тĕнке, реверс]] [[VI ĕмĕр|VI]]-мĕш ĕмĕрте хальхи Хакасин территорийĕнче [[Енисей Кăркăссен патшалăхĕ]] пулнă. [[XIII ĕмĕр|XIII]]-мĕш ĕмĕрте, кăркăссене [[Монголсем|монголсем]] çĕнтернĕ тата ытла кăркăс халăхĕ [[Вăтам Ази|Вăта Азире]] миграциленĕ, ăçта вĕсем хальхи [[Кăркăсстан|Кăркăсстанта]] пурăнаççĕ. [[Хакассем]] юлашки кăркăссен ([[Çĕпĕр|Çĕпĕрте]] пурăнакан) уйрăлтанă. [[Раççей империйĕ|Раççей]] патшалăхĕнче хакассем [[Аслă Петĕр|Пётр I]] вăхăчĕнче ([[1682]] — [[1725]]) кĕнĕ<ref>[https://books.google.com/books?id=Jeix5BV4BqIC Surviving Post-Socialism: Local Strategies and Regional Responses in Eastern Europe and the Former Soviet Union]</ref>. Çак пĕрлештерни, [[Буря килĕшĕвĕ|Буря килĕшĕвĕпе]] Раççей тата [[Цин империйĕ|Китай]] хушшинче, [[1729]] çулта çырнă. Раççей [[Европа]] пайĕнчен преступлени тăвакансемшĕн Хакасире Раççей влаçĕ нумай ялсем тунă ([[1707]] - [[1718]]). Нумай вырăнти хакассем, вĕсен куçан традици пурнăçĕрен, вырăс [[православи|православире]] хĕрестленĕ. [[1917]] çулта, [[Аслă Октябрь социализм революцийĕ|Раççей революцийĕ]] хыççан, [[Вырăссем|вырăссем]] Хакасире çур халăх пулнă. {{Full Date|1930|04|20}} кунта [[Совет влаçĕ]] кайнă чухне, [[Хакас Автономиллĕ облаçĕ|Хакас Автономиллĕ облаçне]] ([[Красноярск Ен]]че) йышăннă. [[1920]] — [[1930]] çулсенче Хакасире яхăн 250 пин вырăссем кайнă. [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] пуçланă чухне, кунта 10 пин [[Атăлçи Нимĕçĕсен Социализм Совет Автономи Республики|атăлçи нимĕçсем]] депортациленĕ. [[1959]] çулхи Халăх йыш çырăвĕпе Хакас облаçĕнче пĕчĕкрех 10% хакассем пулнă. [[1991]] çулта Хакас АО Красноярск Енчен тухнă та [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацийĕнче]] [[Хакас Совет Социализм Республики]] пекех тепĕр кайнă. {{Full Date|1992|01|29}} Хакас Республики ятне улăштарнă. == Административлă пайлани== [[File:Khakassia_NN.png|250px|right|thumb|ХР районĕсем]] Хакас Республикинче 8 [[Район|район]] ([[Хакас чĕлхи|хак.]] ''аймағ'') тата 5 [[Хула|хула]] тăрăхĕ пур. [[Тĕп хула|Тĕп хула]] - [[Абакан]]. ===Хула тăрăхĕсем=== * [[Абаза]] * [[Абакан]] * [[Саяногорск]] * [[Сорск]] * [[Черногорск]] ===Районсем=== * [[Алтай районĕ (Хакаси)|Алтай районĕ]] - [[Шурă Яр]] ялĕ * [[Аскиз районĕ]] - [[Аскиз (хула)|Аскиз]] ялĕ * [[Бея районĕ]] - [[Бея]] ялĕ * [[Боград районĕ]] - [[Боград]] ялĕ * [[Орджоникидзе районĕ (Хакаси)|Орджоникидзе районĕ]] - [[Копьёво]] паççулки * [[Таштып районĕ]] - [[Таштып]] ялĕ * [[Усть-Абакан районĕ]] - [[Усть-Абакан]] [[Хула евĕр паçулкă|х.е.п.]] * [[Шира районĕ]] - [[Шира]] ялĕ == Влаç органĕсемпе политика == Чи мăн [[Нормативлă-тивĕç-ирĕк акт|нормативлă-тивĕç-ирĕк акт]] ку [[Хакас Республикин Конституцийĕ]]<ref>{{cite web|url=http://constitution.garant.ru/region/cons_hakas/chapter/1/#block_199|title=Конституция Республики Хакасия|publisher=[[Гарант (справочно-правовая система)|Гарант]]|accessdate=2017-04-18|archive-date=2017-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419003000/http://constitution.garant.ru/region/cons_hakas/chapter/1/#block_199|deadlink=no}}</ref>. Вăл {{Full Date|1995|09|25}} ХР Мăн Канашĕпе йышăннă. === Хакасин Пуçлахĕ === Халĕ, Хакас Республикин пуçлăхĕ - [[Коновалов Валентин Олегович]]<ref>[https://tass.ru/politika/5789927 Коновалов вступит в должность главы Хакасии 15 ноября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114080155/https://tass.ru/politika/5789927 |date=2018-11-14 }} ТАСС, 14 ноября 2018 года</ref>. ==== Пуçлăхсен ят-йышĕ ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- style="background:#cccccc" ! № !! Республика Пуçлăхĕ !! Ĕç вăхăчĕ !! Çыравчăксем |- ! 1 | [[Торосов Владислав Михайлович]] | [[Утă, 2|Утă, 2]] [[1991]] — [[Нарăс, 5|Нарăс, 5]] [[1992]] | Хакас ССР Халăх депутачĕсен Канашĕн ĕç тăвакан комитечĕн председателĕ пекех |- ! 2 | [[Смирнов Евгений Александрович]] | [[Нарăс, 6|Нарăс, 6]] [[1992]] — [[Кăрлач, 8|Кăрлач, 8]] [[1997]] | ХР министрсен кабинечĕ председателĕ пекех<ref>{{Cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/Russian_republics.htm |title=World Statesmen.org |access-date=2018-06-10 |archive-date=2017-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128180217/http://www.worldstatesmen.org/Russian_republics.htm |deadlink=no }}</ref> |- ! 3 | [[Лебедь Алексей Иванович]] | [[Кăрлач, 9|Кăрлач, 9]] [[1997]] — [[Кăрлач, 14|Кăрлач, 14]] [[2009]] | ХР правительствин председателĕ пекех |- ! 4 | [[Зимин Виктор Михайлович]] | [[Кăрлач, 15|Кăрлач, 15]] [[2009]] — [[Юпа, 3]] [[2018]] | ХР пуçлăхĕ пекех |- ! — | [[Развожаев Михаил Владимирович]] | [[Юпа, 3]] — [[Чӳк, 15]] [[2018]] | ХР '''вăхăтлă''' пуçлăхĕ пекех, [[2020]].[[Юпа, 2|10.2]] Севастопольăн пуçлăхĕ |- ! 5 | [[Коновалов Валентин Олегович]] | [[Чӳк, 15]] [[2018]] — хальхи вăхăтра | ХР пуçлăхĕ пекех — ХР правительствин председателĕ пекех<ref>[https://tass.ru/politika/5789927 Коновалов вступит в должность главы Хакасии 15 ноября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114080155/https://tass.ru/politika/5789927 |date=2018-11-14 }} ТАСС, 14 ноября 2018 года</ref>. |- |} == Халăх == Халăх йыш çырăвĕсемпе: [[2010]] çулта кунта 532 403 çын пурăннă, [[2002]] - 546 072 çын, [[1989]] - 568 605 çын. === Халăхсем === [[File:Этническая карта Республики Хакасия по населённым пунктам.png|thumb|300px]] [[2021]] çулхи Пĕтĕм Раççей çырăвĕпе<ref>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=Росстат|accessdate=30 December 2022}}</ref> [[вырăссем]] 82.1% республика халăхĕ пулнă, [[хакассем]] 12.7% кăна. Ыттисем: [[Нимĕçсем|нимĕçсем]] (0.7%), [[тувинсем]] (0.5%), [[украинсем]] (0.4%), тата ытти пĕчĕк халăхсем. ===Халăх йышĕ=== {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- style="background:#e0e0e0;" ! rowspan="2" | Халăх <br /> ушкăнĕ ! colspan="2" | 1926 çырăвĕ ! colspan="2" | 1939 çырăвĕ ! colspan="2" | 1959 çырăвĕ ! colspan="2" | 1970 çырăвĕ ! colspan="2" | 1979 çырăвĕ ! colspan="2" | 1989 çырăвĕ ! colspan="2" | 2002 çырăвĕ ! colspan="2" | 2010 çырăвĕ ! colspan="2" | 2021 çырăвĕ¹ |- style="background:#e0e0e0;" ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % ! Йыш ! % |- | style="text-align:left;"| [[Хакассем]] | 44,219 |49.8% | 45,799 |16.8% | 48,512 |11.8% | 54,750 |12.3% | 57,281 |11.5% | 62,859 |11.1% | 65,421 |12.0% | 63,643 |12.1% | 55,144 |12.7% |- | style="text-align:left;"| [[Вырăссем]] | 41,390 |46.6% | 205,254 |75.3% | 314,455 |76.5% | 349,362 |78.4% | 395,953 |79.4% | 450,430 |79.5% | 438,395 |80.3% | 427,647 |81.7% | 356,325 |82.1% |- | style="text-align:left;"| [[Нимĕçсем|Нимĕçсем]] | 46 |0.1% | 333 |0.1% | 10,512 |2.6% | 10,547 |2.4% | 11,130 |2.2% | 11,250 |2.0% | 9,161 |1.7% | 5,976 |1.1% | 2,831 |0.7% |- |align="left"| [[Тувинсем]] | | | 21 |0.0% | 97 |0.0% | 188 |0.0% | 271 |0.1% | 521 |0.1% | 494 |0.1% | 936 |0.2% | 2,051 |0.5% |- |align="left"| [[Украинсем]] | 836 |0.9% | 7,788 |2.9% | 14,630 |3.6% | 9,480 |2.1% | 10,398 |2.1% | 13,223 |2.3% | 8,360 |1.5% | 5,039 |1.0% | 1,800 |0.4% |- | style="text-align:left;"| Ыттисем | 2,381 |2.7% | 13,535 |5.0% | 22,841 |5.6% | 21,497 |4.9% | 23,351 |4.7% | 28,578 |5.3% | 24,241 |4.54 | 20,473 |3.9% | 15,630 |3.6% |- | style="text-align:left;" colspan="19"| ¹ <small>8,689 халăхсăр çыракансем.</small><ref>[http://www.perepis-2010.ru/news/detail.php?ID=6936 Перепись-2010: русских становится больше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118103330/http://www.perepis-2010.ru/news/detail.php?ID=6936 |date=2012-01-18 }}</ref> |} == Экономика == Хакасире тĕп индустри ку кăмрăк, руда тата йывăç тупни. == Çавăн пек пăхăр == * [[Тĕрĕксем|Тĕрĕксем]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Category:Khakassia}} * [http://khakassia.news-city.info/docs/ Хакас Республикин саккунлăхĕ] * {{cite web |title = Республика Хакасия в справочнике-каталоге «Вся Россия» |url = http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080302172116/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=19 |archivedate = 2008-03-02 |deadlink = yes }} * [https://www.map-site.ru/hakas-1.jpg Хакаси картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106124603/http://www.map-site.ru/hakas-1.jpg |date=2012-01-06 }} *[https://r-19.ru// Хакаси Республикин официаллă сайчĕ] *[http://www.vskhakasia.ru/ Хакаси Республикин Мăн Канашĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150041/http://www.vskhakasia.ru/ |date=2012-01-03 }} {{Хакаси}} {{Çĕпĕр федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федерацин субъекчĕсем}} {{Ru-ate-stub}} [[Категори:Хакаси]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Çĕпĕр федераци тăрăхĕ]] 0g6mx0co9ucb24txv0msf3cjaml9nf8 0 113521 874579 831290 2026-06-14T06:16:52Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874579 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Елизово районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Елизовский район}}) <br> [[File:Road_to_Mutnovskiy_-_panoramio.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_arms_of_Elizovskii_rayon.png |Ялав = Flag_of_Elizovsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Елизово районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Елизово районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =55 |lat_sec =50 |lon_dir = E |lon_deg =158 |lon_min =41 |lon_sec =41 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|10 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Елизово]] хули |Вăхăт = [[1949]] [[чӳк, 17]] |Пуçлăх = Тюлькин Сергей Николаевич |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 59 658 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 20,66 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 1,46 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 40996,40 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Yelizovsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41542 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41 |Сайт = https://elizovomr.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Елизово районĕ''' ({{lang-ru|Елизовский район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] (муниципаллă район). Администрациллĕ центр — [[Елизово]] хули. [[Петропавловск-Камчаткăри]]рен 32 км вырнаçнă. == Географи == Елизово муниципаллă районӗн территорийӗн лаптӑкӗ — 41,07 пин км (Камчатка Енĕн территорийӗн 8,8 %). Елизово районӗн территорийӗнче Камчаткӑри 20/29 активлă [[вулкан]] вырнаҫнӑ. Кунта тарăн каньон пекех юханшывсен айламĕсем, сăмахран Жировая юханшывĕ, чăнкă тусем<ref name=fms>{{cite web|url=http://www.fms.gov.ru/programs/fmsuds/files/reg/kamchatsky/tv1.doc|deadlink=yes|title=Проект переселения «Елизовский муниципальный район»|accessdate=2012-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926015349/http://www.fms.gov.ru/programs/fmsuds/files/reg/kamchatsky/tv1.doc|archivedate=2015-09-26}} — Федеральная миграционная служба</ref>. Елизово районĕ кăнтăр-хĕвеланăç енче [[Усть-Большерецк районĕ]]пе, анăç енче [[Соболево районĕ]]пе, çурçĕр-хĕвеланăç енче [[Мильково районĕ]]пе, çурçĕр енче [[Усть-Камчатск районĕ]]пе чикĕленет. == Кунçул == [[1949]] [[чӳк, 17]] , Мăн Канашĕн Президиумĕн указĕпе № 741/8 «Об образовании Елизовского района в составе Камчатской области с центром в с. Елизово» Елизово районĕ никĕсленĕ<ref name=Саккун>{{cite web|url=http://www.kamchatka.gov.ru/?cont=mun_din&id=215&menu=8&menu2=0&oiv_id=881|deadlink=yes|title=Елизовский муниципальный район. Краткая историческо-географическая характеристика}} Официальный сайт Камчатского края</ref>. == Халăх == [[2023]] çулта районта 59 658 çын пурăннă. == Муниципаллă-териториллĕ тытăмлăх == Елизово муниципаллă районĕнче 10 муниципаллă йĕркеленӳ кĕрет, вĕсенчен 2 хула тăрăхĕ те 8 ял тăрăхĕ. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ'''<ref name=Саккун></ref> |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, км² |--- class='shadow' | 1 || [[Вулканнӑй|Вулканнӑй хула тăрăхĕ]] || [[Вулканнӑй]] ĕç паççулки || 1 || {{ӳсни}}1354 (2023) || 10,01 |--- class='shadow' | 2 || [[Елизово|Елизово хула тăрăхĕ]] || [[Елизово]] хули || 1 || {{ӳкни}}36 199 (2023) || 127,77 |--- | 3 || [[Коряк ял тăрăхĕ]] || [[Коряк]] ялĕ || 3 || {{ӳкни}}3030 (2023) || 113,56 |--- | 4 || [[Начик ял тăрăхĕ]] || [[Сокоч]] паççулка || 5 || {{ӳкни}}1362 (2023) || 249,80 |--- | 5 || [[Николаевка ял тăрăхĕ (Камчатка Ен)|Николаевка ял тăрăхĕ]] || [[Николаевка (Камчатка Ен)|Николаевка]] паççулки || 2 || {{ӳсни}}2409 (2023) || 92,38 |--- | 6 || [[Çĕнĕ Авача ял тăрăхĕ]] || [[Ҫӗнӗ (Камчатка Ен)|Ҫӗнӗ]] паççулка || 4 || {{ӳсни}}4424 (2023) || 34,87 |--- | 7 || [[Çĕнĕ Лесной ял тăрăхĕ]] || [[Лесной (Камчатка Ен)|Лесной]] паççулка || 3 || {{ӳсни}}1625 (2023) || 116,00 |--- | 8 || [[Паратунка ял тăрăхĕ]] || [[Паратунка (ял)|Паратунка]] ялĕ || 2 || {{ӳкни}}3093 (2023) || 322,34 |--- | 9 || [[Пионерски ял тăрăхĕ (Камчатка Ен)|Пионерски ял тăрăхĕ]] || [[Пионерски (Камчатка Ен)|Пионерски]] паççулка || 3 || {{ӳкни}}3892 (2023) || 15,80 |--- | 10 || [[Раздольнӑй ял тăрăхĕ (Камчатка Ен)|Раздольнӑй ял тăрăхĕ]] || [[Раздольнӑй (Камчатка Ен)|Раздольнӑй]] паççулка || 3 || {{ӳкни}}2270 (2023) || 260,59 |} == Вырăнти хăй тытăмлăх == Елизово муниципаллă районĕн пуçлăхĕсем * Бондаренко Вячеслав Анатольевич (2005 çулта суйланă)<ref>{{cite web |url = http://www.ako.kamchatka.ru/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=11&Itemid=23 |title = ako.kamchatka.ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070312010937/http://www.ako.kamchatka.ru/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=11&Itemid=23 |archivedate = 2007-03-12 }}</ref>. * Тюлькин Сергей Николаевич (2020 çулта суйланă)<ref>[http://dumaemr.ru/index.php/news Главой Елизовского района избран Тюлькин С. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809100603/http://dumaemr.ru/index.php/news |date=2020-08-09 }}</ref>. == Экономика == * Ял хуҫалӑхӗ Елизово муниципалитет районӗн экономикин тӗп секторӗ шутланать. * Елизово районӗнче минераллӑ шывсен Малки вырӑнӗ пур, [[Малки (Камчатка Ен)|Малки]] паççулкинче санатори-профилактори тата минераллӑ шыв юхтармалли завод ӗҫлет<ref name=fms></ref>. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.dumaemr.ru Официальный сайт Думы Елизовского муниципального района] * {{cite web |title = Официальный сайт Елизовского муниципального района |url = http://elizovomr.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180708134548/http://elizovomr.ru/ |archivedate = 2018-07-08 |deadlink = yes }} {{Елизово районĕ}} {{Елизово районĕн муниципаллă йĕркеленӳсем}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Елизово районĕ]] ls39vi0c1h0qfw1ayillbfvfbwxqgnl 0 113542 874584 831294 2026-06-14T06:19:51Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874584 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Карага районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Карагинский район}}) |Герб = Coat_of_Arms_of_Karaginsky_rayon_(Kamchatka_krai).gif |Ялав = Flag_of_Karaginsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Елизово районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Елизово районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg =59 |lat_min =14 |lat_sec =49 |lon_dir = E |lon_deg =163 |lon_min =03 |lon_sec =45 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|5 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Оссора (паççулкă)|Оссора]] паççулки |Вăхăт = [[1926]] |Пуçлăх = Гаврилов Владислав Николаевич |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3403 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 1,18 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,08 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 40996,40 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Karaginsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41542 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41 |Сайт = https://xn--80aajuagbe0a0ap.xn--p1ai/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Карага районĕ''' ({{lang-ru|Карагинский район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] (муниципаллă район). [[Коряк тăрăхĕ]]нче кĕрет. Администрациллĕ центр — [[Оссора (паççулкă)|Оссора]] паççулки ([[1930]] ҫулччен [[Карага (ял)|Карага]] ялĕнче). == Географи == Карагин районӗ [[Камчатка]] ҫурутравӗн ҫурҫӗр пайӗнче вырнаҫнӑ. [[Охот тинĕсĕ]]н ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫӗнче, хӗвелтухӑҫӗнче — [[Беринг тинĕсĕ]]пе ҫӑвӑнать. Виҫӗ территори зонинчен тӑрать: ҫурҫӗр, кӑнтӑр тата [[Карагинский (утрав)]]. Район территорийӗн лаптӑкӗ — 40,6 пин км<ref>{{lang-en|Rohan Chabukswar, Kushal Mukherjee — Longest Straight Line Paths on Water or Land on the Earth}}</ref>. Ҫутҫанталӑк газӗпе нефть запасӗсем, хӑмӑр кӑмрӑк, ылтӑн, кӳкӗрт, платинӑсем, пӑхӑр никель рудисем пур. Карага районĕ çурçĕр енче [[Пенжина районĕ]]пе, çурçĕр-хĕвелтухăç [[Олютор районĕ]]пе, кăнтăр енче [[Усть-Камчатск районĕ]]пе, кăнтăр-хĕвеланăç енче [[Тигиль районĕ]]пе чикĕленет. == Кунçул == Карагин районне [[1926]] ҫулта йӗркеленӗ, унăн администрациллĕ центр — [[Тиличики]] ялĕ. [[1930]] çулхи, раштавăн 10, Коряк наци тăрăхĕ йышăнăвĕ хыççăн, Карага районĕнчен [[Олютор районĕ]] тухнă. Район центрĕ [[Карага (ял)|Карага]] ялĕ тăнă. [[1942]] çулта Карага районне Ука ялканашĕ кĕнĕ. [[1942]] çултан, акăн 1, администрациллĕ центр — [[Оссора (паççулкă)|Оссора]]. [[2007]] çулччен, утăн 1, [[Коряк автономиллĕ тăрăхĕ]]нче, [[Камчатка Ен]]че вырнаçнă, халĕ [[Коряк тăрăхĕ]]нче кĕрет. == Халăх == [[2023]] çулта районта 3403 çын пурăннă. ; Наци йышĕ Çурçĕр тăван пĕчĕк халăхсем — 36,9 %, вĕсенчен: * [[Коряксем|коряксем]] — 35,2 %; * [[Итĕлменсем|ительменсем]] — 0,1 %; * [[Чукчасем|чукчасем]] — 0,04 %; * [[Эскимоссем|эскимоссем]] — 0,04 %; * [[Эвенсем|эвенсем]] — 0,08 %;<ref>{{Cite web |url=http://www.karadm.ru/istoriya/ |title=Карагинский район |access-date=2012-02-28 |archive-date=2013-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920073402/http://karadm.ru/istoriya/ |deadlink=no }}</ref> == Муниципаллă тытăмлăх == карага муниципаллă районĕнче 5 [[муниципаллă йĕркеленӳ]]сем кĕреççĕ, пурте [[ял тăрăхĕ]] пекех, тата 1 ял хушшинчи территори ([[Кострома (Камчатка Ен)|Кострома]] ялĕ)<ref name="doc">{{cite web|url=http://www.kamchatka.gov.ru/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=2726|deadlink=yes|title=Сведения о муниципальных образованиях Камчатского края.|accessdate=2008-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140310102122/http://www.kamchatka.gov.ru/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=2726|archivedate=2014-03-10}}</ref><ref name="УпразднениеСП">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/450356817 |title=Закон Камчатского края от 02.10.2017 № 142 "Об упразднении сельского поселения «село Кострома» |access-date=2020-11-20 |archive-date=2022-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426134404/https://docs.cntd.ru/document/450356817 |deadlink=no }}</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, км² |--- class='shadow' | 1 || [[Оссора (паççулкă)|Оссора паççулки]] || [[Оссора (паççулкă)|Оссора]] паççулки || 1 || {{ӳкни}}1841 (2021) || 2058,16 |--- | 2 || [[Ивашка (ял)|Ивашка ялĕ]] || [[Ивашка (ял)|Ивашка ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}626 (2021) || 5,42 |--- | 3 || [[Ильпырский]] ялĕ || [[Ильпырский]] ялĕ || 1 || {{ӳсни}}131 (2021) || 22,16 |--- | 4 || [[Карага (ял)|Карага ялĕ]] || [[Карага (ял)|Карага ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}320 (2021) || 3215,81 |--- | 5 || [[Тымлат (ял)|Тымлат ялĕ]] || [[Тымлат (ял)|Тымлат ялĕ]] || 2 || {{ӳсни}}486 (2021) || 2,87 |} == Экономика == Район территорийӗнче пулӑ тытас тата пӑлан ӗрчетес ӗҫе аталантарчӗҫ. Ялхуҫалӑх культурисене ӳстерессипе пӗр хуҫалӑх та ӗҫлемест. Территори дотаци территорийӗ шутланать. == Паллă çынсем == * [[Коянто]] (В. В. Косыгин) ([[1933]]—[[2012]]) — коряк çыравçи == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://карагинский.рф/ Официальный сайт администрации Карагинского района] {{Карага районĕ}} {{Карага районĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсем}} {{Коряк тăрăхĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Коряк тăрăхĕ]] [[Категори:Карага районĕ]] 6ez5gk8ol2f4vciek0qr47te8wm1zt3 0 113646 874593 837687 2026-06-14T06:26:31Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874593 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Олютор районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Олюторский район}}) |Герб = Coat_of_Arms_of_Oyutarski_rayon_(Kamchatka_krai).gif |Ялав = Flag_of_Olyutorsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Олютор районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Олютор районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 61 |lat_min = 00 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 170 |lon_min = 00 |lon_sec = 00 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|7 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Тиличики]] |Вăхăт = |Пуçлăх = Старых Руслан Васильевич |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]], [[коряк чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3569 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 1,24 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,05 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 72352,37 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Olyutorsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41542 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41 |Сайт = http://олюторский-район.рф |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Олютор районĕ''' ({{lang-ru|Олюторский район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] ([[Муниципаллă район|муниципаллă район]]). [[Коряк тăрăхĕ]]нче кĕрет. Администрациллĕ центр — [[Тиличики]] [[Ял|ял]]ĕ. == Географи == Район [[Камчатка Ен]]ӗн ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ пайне вырнаçнă. Район лаптӑкӗ — 72,4 пин км², [[Мускав облаçĕ|Мускав облаҫӗ]]н лаптӑкӗ пысӑкрах, [[Ирланди]]пе [[Сьерра-Леоне]] пекех ҫӗршывсен лаптăкӗпе танлаштарсан. Районта [[Апука (юханшыв)|Апука]], [[Вывенка (юханшыв)|Вывенка]], [[Пахача]], [[Кетаваям]], [[Авьяваям]], [[Сухая (Олютор районĕ)|Сухая]], [[Агваям]] юханшывĕсем юхаççĕ. Районта чи пысӑк вырӑн: [[Ледяная (ту)|Ледяная]], 2 453 метр ҫӳллӗш. Олютор районĕ кăнтăр енче [[Карага районĕ]]пе, хĕвелтухăç енче [[Пенжина районĕ]]пе [[Камчатка Ен]]ĕн районĕсемпе тата ҫурҫӗр енче [[Чукотка автономиллĕ тăрăхĕ]]пе чикĕленет. == Кунçул == [[2007]] çулчче утăн 1-мĕшĕ Олютор районĕ [[Коряк автономиллĕ тăрăхĕ|Коряк автономиллĕ тăрăхне]] кĕнĕ. == Муниципаллă тытăмлăх == Олютор муниципаллă районĕнче 7 муниципаллă йĕркеленӳсем тата 1 ял хушшинчи территори кĕреççĕ, пурте ят тăрăхĕ пекех (ЯХТ-сĕр). {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, км² |--- | 1 || [[Апука (ял)|Апука ялĕ]] || [[Апука (ял)|Апука ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}241 (2021) || 850 |--- | 2 || [[Ачайваям|Ачайваям ялĕ]] || [[Ачайваям|Ачайваям ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}334 (2021) || 1000 |--- | 3 || [[Вывенка (ял)|Вывенка ялĕ]] || [[Вывенка (ял)|Вывенка ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}318 (2021) || 6,20 |--- | 4 || [[Пахачи|Пахачи ялĕ]] || [[Пахачи|Пахачи ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}289 (2021) || 760 |--- | 5 || [[Малти Пахачи|Малти Пахачи ялĕ]] || [[Малти Пахачи|Малти Пахачи ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}286 (2021) || 7,22 |--- | 6 || [[Тиличики|Тиличики ялĕ]] || [[Тиличики|Тиличики ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}1700 (2021) || 1,72 |--- | 7 || [[Хаилино|Хаилино ялĕ]] || [[Хаилино|Хаилино ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}504 (2021) || 39,21 |--- class='shadow' | || Ял хушшинчи территори || || 1* || 175 || |} * Ял хушшинчи территоринче пĕр çеç ял пур — [[Корф (Камчатка Ен)|Корф]]. === Малтанхи пурăнан вырăнсем === ; Малтанхи пурăнан вырăнсем<ref>{{cite web|title=Справочник по административно-территориальному устройству Камчатского края|url=https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|publisher=Правительство Камчатского края|date=2018|access-date=2019-01-03|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100829/https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|deadlink=no}}, С. 25-27</ref> {| class="wikitable" |- ! Пурăнан вырăн !! катăртни вăхăчĕ |- | [[Верхние Пахачи|Верхние (Çӳлти) Пахачи]]||29.03.1985г. |- | [[Ветвей (Камчатка Ен)|Ветвей]]||07.02.1975г. |- | [[Гека (Камчатка Ен)|Гека]]||14.06.1965 г. |- | [[Дружный (Камчатка Ен)|Дружный]]||15.08.1975г. |- | [[Кавача (Камчатка Ен)|Кавача]]||07.02.1975г. |- | [[Кирпичный (Камчатка Ен)|Кирпичный]]||07.02.1975г. |- | [[Култушино (Камчатка Ен)|Култушино]]||27.04.1979г. |- | [[Культбаза (Камчатка Ен)|Культбаза]]||07.02.1975г. |- | [[Новоолюторка]]||15.08.1975г. |- | [[Скалистый (Камчатка Ен)|Скалистый]]||11.05.1965г. |} == Экономика == Экономика никӗсӗ шыв биоресурсӗсен промысли тата ҫӗр айӗнчи усӑллӑ тупӑш пулса тӑрать. Ял хуҫалӑхӗ (уйрӑмах пӑлан ӗрчетесси) тата сунар пӗлтерӗшлӗ отрасль шутланать. == Литература == * {{кĕнеке |автор=Мартыненко Валерий| пуçелĕк=Камчатский берег. Историческая лоция| каçă=http://repo.kscnet.ru/2725/1/Kamchatsky_bereg.pdf | вырăн=Петропавловск-Камчатский| издательство= Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение| çул =1991| страниц= 190 | isbn= | doi= | тираж= | ref=Мартыненко}} * {{статья |автор=Администрация Олюторского муниципального района |пуçелĕк = Паспорт муниципального образования «Олюторский муниципальный район» |каçă = http://олюторский-район.рф/pasport-rayona-1.html | кăларăм = Администрация Олюторского муниципального района |тĕс = официаллă сайт |вырăн = [[Тиличики]] |çул=2009 |ref=Паспорт-района |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324212540/http://xn----8sbwecbgwbbgrejm5q.xn--p1ai/pasport-rayona-1.html |archivedate=2016-03-24 }} * {{статья |автор=Ившина Е. В., Силантьев Ю. Б., Халошина Т. О. |пуçелĕк = Перспективы нефтегазоносности Камчатского края и прилегающего шельфа |каçă = http://vesti-gas.ru/sites/default/files/attachments/102-107-1001-geo-v30_0.pdf |кăларăм = [[Газпром]] [[ВНИИГАЗ]] |archiveurl=https://www.webcitation.org/6x7hM4ZYx?url=http://vesti-gas.ru/sites/default/files/attachments/102-107-1001-geo-v30_0.pdf |archivedate=2018-02-10 }} * {{статья |автор=Пирагис А. П. |пуçелĕк = Населенные пункты Камчатки (даты возникновения, наименования, переименования, упразднения; краткая топонимика Камчатки) |каçă = http://www.piragis.ru/history/naselennye-punkty-kamchatka.html | кăларăм авторĕ = Пирагис А. П. |кăларăм = Камчатский сайт историка и краеведа Александра Петровича Пирагиса |тĕс = Интернет-сайт |вырăн = Петропавловск-камчатский |çул = 2004 |уйăх = 01 |кун = 25 |ref=Пирагис |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ygmZPG2o?url=http://www.piragis.ru/history/naselennye-punkty-kamchatka.html |archivedate=2018-04-15 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://олюторский-район.рф Олютор районĕн сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025165919/http://xn----8sbwecbgwbbgrejm5q.xn--p1ai/ |date=2020-10-25 }} {{Олютор районĕ}} {{Коряк тăрăхĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Олютор районĕ]] [[Категори:Коряк тăрăхĕ]] [[Категори:Камчатка Енĕн наци районĕсем тата ялканашĕсем]] i2vh44gef5iuyi1nljn3yizj0xv2lml 0 113704 874614 831224 2026-06-14T06:42:37Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874614 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Тигиль районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Тигильский район}}) |Герб = Coat_of_arms_of_tigilsky_district.png |Ялав = Flag_of_Tigilsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Тигиль районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Тигиль районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 57 |lat_min = 46 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 158 |lon_min = 44 |lon_sec = 00 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|7 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Тигиль (ял)|Тигиль]] |Вăхăт = |Пуçлăх = Бородай Сергей Иванович |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]], [[коряк чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3668 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 1,27 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,06 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] — 48 %, [[Коряксем|коряксем]] — 28 %, [[Итĕлменсем|ительменсем]] — 12 % |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 72352,37 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Tigilsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41542 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41, 82 |Сайт = https://www2.tigil.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Тигиль районĕ''' ({{lang-ru|Тигильский район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] ([[Муниципаллă район|муниципаллă район]]). [[Коряк тăрăхĕ|Коряк тăрăхне]] кĕрет. [[Администраци центрĕ|Администрациллĕ центр]] — [[Тигиль (ял)|Тигиль]] [[Ял|ял]]ĕ. == Географи == Тигиль районĕ кăнтăр енче [[Быстрая районĕ|Быстрая]], кăнтăр-хĕвелтухăç енче [[Усть-Камчатск районĕ|Усть-Камчатск]], çурçĕр-хĕвелтухăç енче [[Карага районĕ|Карага]], кăнтăр-хĕвеланăç енче [[Соболево районĕ|Соболево]] [[Камчатка Ен]]ĕн районĕсемпе тата хăй варринче [[Палана]] паççулкипе чикĕленет. == Кунçул == Пĕрремĕш хутпа [[Тигиль (ял)|Тигиль]] çинчен [[1731]] çулхи çăлкуçсенче çырнă. [[1926]] çулхи [[Ака, 1|акăн 1-мĕшĕнче]] [[Район|район]] йĕркеленнĕ. [[2007]] çулччен [[Утă|утăн 1-мĕшĕ]] Тигиль районĕ [[Коряк автономиллĕ тăрăхĕ|Коряк автономиллĕ тăрăхне]] кĕнĕ. == Халăх == ; Халăх йышĕ (2002). * [[Вырăссем]] — 4373 çын. * [[Коряксем]] — 2572 çын. * [[Итĕлменсем|Ительменсем]] — 1130 çын. * [[Украинсем]] — 329 çын. * [[Камчадалсем]] — 129 çын. * [[Эвенсем]] — 126 çын. ** Пурне те 9341 çын. == Муниципаллă тытăмлăх == Тигиль муниципаллă районĕнче 7 муниципаллă йĕркеленӳсем кĕреççĕ, пурне те ял тăрăхĕ пекех<ref>{{cite web|title=Справочник по административно-территориальному устройству Камчатского края|url=https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|publisher=Правительство Камчатского края|date=2018|access-date=2019-01-03|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100829/https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|deadlink=no}}, С. 24</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, км² |--- | 1 || [[Воямполка (ял)|Воямполка ялĕ]] || [[Воямполка (ял)|Воямполка ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}117 (2021) || 0,22 |--- | 2 || [[Ковран (ял)|Ковран ялĕ]] || [[Ковран (ял)|Ковран ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}241 (2021) || 1,08 |--- | 3 || [[Лесная (Камчатка Ен)|Лесная ялĕ]] || [[Лесная (Камчатка Ен)|Лесная ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}427 (2021) || 0,24 |--- | 4 || [[Седанка (Камчатка Ен)|Седанка ялĕ]] || [[Седанка (Камчатка Ен)|Седанка ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}475 (2021) || 2,24 |--- | 5 || [[Тигиль (ял)|Тигиль ялĕ]] || [[Тигиль (ял)|Тигиль ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}1547 (2021) || 2,73 |--- | 6 || [[Усть-Хайрюзово (ял)|Усть-Хайрюзово ялĕ]] || [[Усть-Хайрюзово (ял)|Усть-Хайрюзово ялĕ]] || 1 || {{ӳсни}}798 (2021) || 2,65 |--- | 7 || [[Хайрюзово|Хайрюзово ялĕ]] || [[Хайрюзово|Хайрюзово ялĕ]] || 1 || {{ӳкни}}111 (2021) || 0,22 |} === Малтанхи пурăнан вырăнсем === ; Малтанхи пурăнан вырăнсем<ref>{{cite web|title=Справочник по административно-территориальному устройству Камчатского края|url=https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|publisher=Правительство Камчатского края|date=2018|access-date=2019-01-03|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100829/https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|deadlink=no}}, С. 25-27</ref>. {| class="wikitable" |- ! Пурăнан вырăн !! катăртни вăхăчĕ |- | с. [[Белоголовое (Камчатка Ен)|Белоголовое]]||07.02.1975 çул. |- | с. [[Корн (Камчатка Ен)|Корн]]||07.02.1975 çул. |- | с. [[Яры (Камчатка Ен)|Яры]]||07.02.1975 çул. |} == Паллă çынсем == * [[Жуков Лев (çыравçă)|Жуков Лев]] (1915—1937) — коряк литературин пĕрремĕш çыравçи. * [[Панкарин Василий Фĕдорович]] (1924—1974) — пĕрремĕш коряк ăслăхçи, лингвисчĕ, çурçĕр-пĕлекен. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://www2.tigil.ru/ Тигиль районĕн сайчĕ] {{Тигиль районĕ}} {{Коряк тăрăхĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Тигиль районĕ]] [[Категори:Коряк тăрăхĕ]] [[Категори:Камчатка Енĕн наци районĕсем тата ялканашĕсем]] c14gbsuoys4mz7cg8pzutfpspbava3y 0 113733 874596 847509 2026-06-14T06:28:59Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874596 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Пенжина районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Пенжинский район}}) <br> [[File:Пенжинская_губа.JPG|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Penzhinsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялав = Flag_of_Penzhinsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Пенжина районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Пенжина районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 63 |lat_min = 00 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 176 |lon_min = 00 |lon_sec = 00 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|5 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Каменское (Камчатка Ен)|Каменское]] |Вăхăт = |Пуçлăх = Александр Вадимович Болотнов |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]], [[коряк чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 2026 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 0,7 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,02 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]], [[коряксем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 116086,41 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Penzhinsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41542 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41, 82 |Сайт = http://пенжинский-район.рф |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Пенжина районĕ''' ({{lang-ru|Пенжинский район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] ([[Муниципаллă район|муниципаллă район]]). [[Коряк тăрăхĕ]]нче кĕрет. Администрациллĕ центр — [[Каменское (Камчатка Ен)|Каменское]] [[Ял|ял]]ĕ. == Географи == Район [[Камчатка Ен]]ӗн ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ пайне вырнаçнă. Район лаптӑкӗ — 116 пин км². Районта [[Пенжина (юханшыв)|Пенжина]], [[Белая (Пенжина юппи)|Белая]], [[Оклан]], [[Эсгичнинваям]], [[Жировая]] тата ыттисем юханшывĕсем юхаççĕ. Пенжина районĕ кăнтăр енче [[Карага районĕ]]пе, хĕвелтухăç енче [[Олютор районĕ]]пе [[Камчатка Ен]]ĕн районĕсемпе тата ҫурҫӗр енче [[Чукотка автономиллĕ тăрăхĕ]]пе те ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ енче [[Магадан облаçĕ]]пе чикĕленет. == Кунçул == [[1926]] [[Ака, 1]]-мĕшĕнче никĕсленнĕ. [[2007]] çулчче утăн 1-мĕшĕ Пенжина районĕ [[Коряк автономиллĕ тăрăхĕ|Коряк автономиллĕ тăрăхне]] кĕнĕ. == Муниципаллă тытăмлăх == Пенжина муниципаллă районĕнче 5 муниципаллă йĕркеленӳсем тата 1 ял хушшинчи территори кĕреççĕ, пурте ят тăрăхĕ пекех (ЯХТ-сĕр). {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=5 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> |--- | 1 || [[Аянка|Аянка ял]] || [[Аянка|Аянка ял]] || 1 || {{ӳкни}}252 (2021) |--- | 2 || [[Каменское (Камчатка Ен)|Каменское ял]] || [[Каменское (Камчатка Ен)|Каменское ял]] || 1 || {{ӳсни}}630 (2021) |--- | 3 || [[Манилы (Камчатка Ен)|Манилы ял]] || [[Манилы (Камчатка Ен)|Манилы ял]] || 1 || {{ӳкни}}667 (2021) |--- | 4 || [[Слаутное|Слаутное ял]] || [[Слаутное|Слаутное ял]] || 1 || {{ӳсни}}267 (2021) |--- | 5 || [[Таловка (Камчатка Ен)|Таловка ял]] || [[Таловка (Камчатка Ен)|Таловка ял]] || 1 || {{ӳкни}}170 (2021) |--- class='shadow' | || Ял хушшинчи территори || || 2* || 175 |} * Ял хушшинчи территоринче иккĕ çеç ял пур — [[Оклан (ял)|Оклан]] тата [[Парень (ял)|Парень]]. === Малтанхи пурăнан вырăнсем === ; Малтанхи пурăнан вырăнсем<ref>{{cite web|title=Справочник по административно-территориальному устройству Камчатского края|url=https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|publisher=Правительство Камчатского края|date=2018|access-date=2019-01-03|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100829/https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|deadlink=no}}, С. 26</ref> {| class="wikitable" |- ! Пурăнан вырăн !! катăртни вăхăчĕ |- | [[Первореченск]] ял||02.04.2002 ç. |- | [[Северо-Камчатск]]||29.03.1985 ç. |} == Хаçат == Район хаçачĕ "Поляр çăлтăрĕ". Пĕрремĕш номер [[1942]] çулхи [[утă, 18]]-мĕшĕнче кăларнă<ref name="ККНБ 2022">{{Cite web |url=https://www.kamlib.ru/upload/medialibrary/e95/kzd-2022.pdf |title=Календарь знаменательных и памятных дат по Камчатскому краю на 2022 год |access-date=2023-02-26 |archive-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219135619/https://www.kamlib.ru/upload/medialibrary/e95/kzd-2022.pdf |deadlink=yes }}</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://пенжинский-район.рф Пенжина районĕн сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221233117/http://xn----8sbnekahce1acgmcyl.xn--p1ai/ |date=2018-12-21 }} {{Пенжина районĕ}} {{Коряк тăрăхĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Пенжина районĕ]] [[Категори:Коряк тăрăхĕ]] [[Категори:Камчатка Енĕн наци районĕсем тата ялканашĕсем]] ms4drfklxqbvo7kqkqpf9s62sk1bx0r 0 113738 874616 831229 2026-06-14T06:43:40Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874616 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Усть-Камчатск районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Усть-Камчатский район}}) <br> [[File:Kamchatka_Tolbachik.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Ust-Kamchatsky_rayon_(Kamchatka_oblast).png |Ялав = Flag_of_Ust-Kamchatsk_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Усть-Камчатск районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Усть-Камчатск районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 13 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 162 |lon_min = 28 |lon_sec = 00 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|3 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Усть-Камчатск]] |Вăхăт = |Пуçлăх = Бондаренко Олег Сергеевич |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 8744 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 3,03 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,21 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 40837,32 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Ust-Kamchatsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41534 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41 |Сайт = https://ust-kam.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Усть-Камчатск районĕ''' ({{lang-ru|Усть-Камчатский район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] ([[Муниципаллă район|муниципаллă район]]). Администрациллĕ центр — [[Усть-Камчатск]] [[Паççулкă|паççулки]]. == Географи == Район [[Камчатка Ен]]ӗн вар-хӗвелтухӑҫ пайне вырнаçнă. Район лаптӑкӗ — 40 пин км². Усть-Камчатск районĕ малалла Камчатка Енĕн районĕсемпе чикĕленет: * Çурçĕрте — [[Карага районĕ]] * Çурçĕр-Хĕветанăçра — [[Тигиль районĕ]] * Хĕвелтухăçра — [[Быстрая районĕ]] * Кăнтăр-Хĕвелтухăçра — [[Мильково районĕ]] * Кăнтăрта — [[Елизово районĕ]] == Кунçул == [[1926]] [[Ака, 1]]-мĕшĕнче никĕсленнĕ. [[2007]] çулчче утăн 1-мĕшĕ Усть-Камчатск районĕ [[Коряк автономиллĕ тăрăхĕ|Коряк автономиллĕ тăрăхне]] кĕнĕ. == Муниципаллă тытăмлăх == Усть-Камчатск муниципаллă районĕнче 3 муниципаллă йĕркеленӳсем кĕреççĕ, пурте ял тăрăхĕ пекех. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=5 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> |--- | 1 || [[Ключи (Камчатка Ен)|Ключи паççулки]] || [[Ключи (Камчатка Ен)|Ключи паççулки]] || 1 || {{ӳкни}}4208 (2023) |--- | 2 || [[Козыревск|Козыревск паççулки]]|| [[Козыревск|Козыревск паççулки]] || 2 || {{ӳкни}}960 (2023) |--- | 3 || [[Усть-Камчатск|Усть-Камчатск паççулки]] || [[Усть-Камчатск|Усть-Камчатск паççулки]] || 2 || {{ӳкни}}3576 (2023) |} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://ust-kam.ru/ Уcть-Камчатск районĕн сайчĕ] {{Усть-Камчатск районĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Усть-Камчатск районĕ]] [[Категори:Камчатка Енĕн наци районĕсем тата ялканашĕсем]] ne5arxfvg3i2nmhsef9yq4szy91deuu 0 113904 874615 831228 2026-06-14T06:43:03Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874615 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Усть-Большерецк районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Усть-Большерецкий район}}) <br> [[File:Lesotundra_01.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Ust-Bolsheretsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялав = Flag_of_Ust-Bolsheretsky_rayon_(Kamchatka_krai).png |Ялава ăнлантарни = Усть-Большерецк районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Усть-Большерецк районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 149 |lat_sec = 30 |lon_dir = E |lon_deg = 156 |lon_min = 16 |lon_sec = 44 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|6 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Усть-Большерецк]] |Вăхăт = |Пуçлăх = Волков Кирилл Сергеевич |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллă районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 6185 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 2,14 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,3 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 20626,27 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Ust-Bolsheretsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41534 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41 |Сайт = http://www.ubmr.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Усть-Большерецк районĕ''' ({{lang-ru|Усть-Большерецкий район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] ([[Муниципаллă район|муниципаллă район]]). [[Администрациллĕ центр]] — [[Усть-Большерецк]] [[Ял|ялĕ]]. == Географи == Район [[Камчатка Ен]]ӗн кăнтăр пайне вырнаçнă. Район лаптӑкӗ — 20 пин км². Усть-Большерецк районĕ малалла Камчатка Енĕн районĕсемпе чикĕленет: * Çурçĕр-Хĕвеланăçра — [[Елизово районĕ]] * Çурçĕр-Хĕветухăçра — [[Соболево районĕ]] == Кунçул == [[1926]] [[Ака, 1]]-мĕшĕнче никĕсленнĕ<ref>{{Cite web|url=https://www.ubmr.ru/index.php/rukovodstvo-ust-bolsheretskogo-munitsipalnogo-rajona-2/ust-bolsheretskiy-rayon|title=Усть-Большерецкий муниципальный район Камчатского края|publisher=Администрация Усть-Большерецкого муниципального района|lang=ru|access-date=2023-10-16}}</ref>. [[2007]] çулччен [[Утă, 1|утăн 1-мĕшĕ]] Усть-Большерецк районĕ [[Камчатка облаçĕ|Камчатка облаçне]] кĕнĕ. == Муниципаллă тытăмлăх == Усть-Большерецк муниципаллă районĕнче 6 муниципаллă йĕркеленӳсем кĕреççĕ, вĕсенчен 2 хула тăрăхĕ тата 4 ял тăрăхĕ пекех, çавăн пек 1 ял хушшинчи территори пур<ref>{{cite web|title=Справочник по административно-территориальному устройству Камчатского края|url=https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|publisher=Правительство Камчатского края|date=2018|access-date=2019-01-03|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100829/https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|deadlink=no}}</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, км² |--- | 1 || [[Озерновский#Зерновский хула тăрăхĕ|Озерновский]] хула тăрăхĕ || [[Озерновский]] паççулки || 1 || {{ӳкни}}1587 (2023) || 13,15 |--- | 2 || [[Октябрьский (Камчатка Ен)#Октябрьский хула тăрăхĕ|Октябрьский]] хула тăрăхĕ|| [[Октябрьский (Камчатка Ен)|Октябрьский]] паççулки || 1 || {{ӳкни}}1225 (2023) || 1,05 |--- | 3 || [[Апача]] ял тăрăхĕ|| [[Апача]] ялĕ || 1 || {{ӳкни}}645 (2023) || 11,03 |--- | 4 || [[Запорожье (Камчатка Ен)|Запорожье]] ял тăрăхĕ || [[Запорожье (Камчатка Ен)|Запорожье]] ялĕ || 1 || {{ӳкни}}650 (2023) || 27,8 |--- | 5 || [[Кавалерское ял тăрăхĕ]] || [[Кавалерское]] ялĕ || 2 || {{ӳкни}}584 (2023) || 7,27 |--- | 6 || [[Усть-Большерецк]] ял тăрăхĕ || [[Усть-Большерецк]] ялĕ || 1 || {{ӳкни}}1450 (2023) || 20,09 |--- class='shadow' | || Ял хушшинчи территори || || 2* || || |} 2* - ял хушшинчи территорине 2 пурӑнан вырӑн кĕрет: [[Паужетка (паççулкă)|Паужетка]] тата [[Шумный (Камчатка Ен)|Шумный]] паççулкисем. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20171125035931/http://www.ustbol.ru/ Сайт посвящённый Усть-Большерецкому району] * [http://www.усть-большерецк.рф/ Сайт посвящённый Усть-Большерецкому району] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401041350/http://xn----btbmazdusdkj9bw5ce.xn--p1ai/ |date=2022-04-01 }} * [http://www.ubmr.ru/ Сайт администрации Усть-Большерецкого района] {{Усть-Большерецк районĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Усть-Большерецк районĕ]] [[Категори:Камчатка Енĕн наци районĕсем тата ялканашĕсем]] m3h2nneo1pwafd7gvt4ksyeoh2x85lb 0 114066 874609 831221 2026-06-14T06:38:02Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874609 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Соболево районĕ |Тăван ячĕ = ({{lang-ru|Соболевкий район}}) |Герб = Coat of arms of Sobolevo rayon.gif |Ялав = Flag of Sobolevsky rayon (Kamchatka krai).png |Ялава ăнлантарни = Соболево районĕн ялавĕ |Герба ăнлантарни = Соболево районĕн гербĕ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 18 |lat_sec = 18 |lon_dir = E |lon_deg = 155 |lon_min = 55 |lon_sec = 59 |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Камчатка Ен]] |Тытăмĕ = {{nobr|3 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Соболево (Камчатка Ен)|Соболево]] |Вăхăт = |Пуçлăх = Куркин Василий Иванович |Пуçлăх тĕсĕ = Районăн пуçлăхĕ |Пуçлăх2 = Третьякова Светлана Викторовна |Пуçлăх тĕсĕ2 = Район думин председателĕ |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырăс чĕлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 1988 |Çырав çулĕ = 2023 |Пурăнан халăх проценчĕ = 0,69 |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = 0,09 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = [[вырăссем]] |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 21075,98 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location_Sobolevsky_District_Kamchatka_Krai.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Камчатка вăхăчĕ|MSK+9]] (UTS+12) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 41534 |Почтă индексĕсем = 684350 |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 41 |Сайт = http://www.ubmr.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Соболево районĕ''' ({{lang-ru|Соболевкий район}}) — [[Раççей]], [[Камчатка Ен]]ĕн администрациллĕ-территориллĕ виçи тата [[муниципаллă йĕркеленӳ]] ([[Муниципаллă район|муниципаллă район]]). [[Администрациллĕ центр]] — [[Соболево (Камчатка Ен)|Соболево]] [[Ял|ялĕ]]. == Географи == [[Ӳкерчĕк:Соболевский район (населенные пункты).png|right|thumb|mini|Соболево районĕ (пурăнан вырăнсем)]] Район [[Камчатка Ен]]ӗн кăнтăр-хĕвеланăç пайне вырнаçнă. Район лаптӑкӗ — 21 пин км². Хĕвеланăçра [[Охот тинĕсĕ]] района хупăрласа тăвать. Чи çуллĕ [[колпаковка (юханшыв)|Колпаковка]] юханшывĕ. Соболево районĕ малалла Камчатка Енĕн районĕсемпе чикĕленет: * Çурçĕрте — [[Тигиль районĕ]] * Çурçĕр-Хĕветухăçра — [[Быстрая районĕ]], [[Мильково районĕ]] * Хĕвелтухăçра — [[Елизово районĕ]] * Кăнтăрта — [[Усть-Большерецк районĕ]] == Кунçул == [[1946]] [[Ака, 1]]-мĕшĕнче никĕсленнĕ<ref>{{Cite web |url=http://sobolevomr.ru/rajon/o_rajone/ |title=История Соболевского района |author= |website= |date= |publisher= |access-date=2017-11-21 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227173844/http://www.sobolevomr.ru/rajon/o_rajone/ |deadlink=no }}</ref>. [[2007]] çулччен [[Утă, 1|утăн 1-мĕшĕ]] Соболево районĕ [[Камчатка облаçĕ|Камчатка облаçне]] кĕнĕ. == Муниципаллă тытăмлăх == Соболево муниципаллă районĕнче 3 муниципаллă йĕркеленӳсем кĕреççĕ, вĕсем ял тăрăхĕ пекех, çавăн пек 1 ял хушшинчи территори пур<ref>{{cite web|title=Справочник по административно-территориальному устройству Камчатского края|url=https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|publisher=Правительство Камчатского края|date=2018|access-date=2019-01-03|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101100829/https://www.kamgov.ru/minter/document/file/download?id=69778|deadlink=no}}</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Муниципаллă йĕркеленӳ''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Муниципаллă йĕркеленӳ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан вырăнсен йышĕ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Раççей Федерацийĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсен яланхи халăх йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161525/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Chisl_MO_01-01-2023.xlsx |date=2023-11-13 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, км² |--- | 1 || [[Крутогоровский]] ял тăрăхĕ || [[Крутогоровский]] паççулки || 1 || {{ӳкни}}212 (2023) || 7,98 |--- | 2 || [[Соболево (Камчатка Ен)|Соболево]] ял тăрăхĕ|| [[Соболево (Камчатка Ен)|Соболево]] ялĕ || 1 || {{ӳкни}}1420 (2023) || 32,89 |--- | 3 || [[Устьевое]] ял тăрăхĕ|| [[Устьевое]] ялĕ || 1 || {{ӳкни}}342 (2023) || 3,95 |--- class='shadow' | || Ял хушшинчи территори || || 1* || || |} 1* - ял хушшинчи территорине 1 пурӑнан вырӑн кĕрет: [[Ичинский]] ялĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://sobolevomr.ru/ Соболевский район] * [https://web.archive.org/web/20181225110101/http://sobvesti.ru/ Редакция газеты «Соболевские вести»] * [http://www.kamchadaly.ru/index.php/kunena/small_rodina/222-berezovka-selo Березовка, село (материалы по истории района)] {{Соболево районĕ}} {{Камчатка Ен}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Соболево районĕ]] [[Категори:Камчатка Енĕн наци районĕсем тата ялканашĕсем]] 17toc1on8m1m7y9g2rh4kcbzijuy0gq 0 114379 874513 871704 2026-06-13T16:41:29Z Max Tenche 25572 /* Халӑх */ хушни, ҫӑлкуҫсем 874513 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Идолга (ял)|Идолга]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | ч }} / 404.62 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 404,62<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=yes }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Идолгское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое]] тата Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование }} === Халӑх йышӗ === Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн парпорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3102 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>: * Вырӑссем – 83,7% * Украинсем – 2,4% * Чӑвашсем – 2,3% * Эрменсем – 2,2% * Тутарсем – 2,1% * Чеченсем – 1,8% * Казахсем – 1,4% * Азербайджансем – 0,8% * Мордасем – 0,7% * Нимӗҫсем – 0,4% * Табасарансем – 0,3% * ыттисем – 1,9%. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} |%| [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутор | | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 47ayuwxwabl0hhchhsvjzz2nhgcogl3 874521 874513 2026-06-13T17:00:53Z Max Tenche 25572 /* Халӑх йышӗ */ йӑнӑшсем 874521 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Идолга (ял)|Идолга]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | ч }} / 404.62 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 404,62<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=yes }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Идолгское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое]] тата Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование }} === Халӑх йышӗ === Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3102 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>: * Вырӑссем – 83,7% * Украинсем – 2,4% * Чӑвашсем – 2,3% * Эрменсем – 2,2% * Тутарсем – 2,1% * Чеченсем – 1,8% * Казахсем – 1,4% * Азербайджансем – 0,8% * Мордасем – 0,7% * Нимӗҫсем – 0,4% * Табасарансем – 0,3% * ыттисем – 1,9%. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} |%| [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутор | | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 1val4g5zzg5il5ftexwrk1xop37nphc 874525 874521 2026-06-13T17:03:30Z Max Tenche 25572 /* Халӑх йышӗ */ 874525 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Идолга (ял)|Идолга]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | ч }} / 404.62 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 404,62<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=yes }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Идолгское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое]] тата Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование }} === Халӑх йышӗ === Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3102 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен<ref name="ИМЙпас">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>: * [[Вырӑссем]] – 83,7% * [[Украинсем]] – 2,4% * [[Чӑвашсем]] – 2,3% * [[Эрменсем]] – 2,2% * [[Тутарсем]] – 2,1% * [[Чеченсем]] – 1,8% * [[Казахсем]] – 1,4% * [[Азербайджансем]] – 0,8% * [[Мордвасем]] – 0,7% * [[Нимӗҫсем]] – 0,4% * [[Табасарансем]] – 0,3% * ыттисем – 1,9%. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} |%| [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутор | | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] dre8p8nkcrijytl26e0dy132qejtw93 874580 874525 2026-06-14T06:17:42Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874580 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Идолга (ял)|Идолга]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | ч }} / 404.62 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 404,62<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=yes }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Идолгское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое]] тата Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Идолга (ял)|Идолга]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование }} === Халӑх йышӗ === Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3102 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен<ref name="ИМЙпас">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>: * [[Вырӑссем]] – 83,7% * [[Украинсем]] – 2,4% * [[Чӑвашсем]] – 2,3% * [[Эрменсем]] – 2,2% * [[Тутарсем]] – 2,1% * [[Чеченсем]] – 1,8% * [[Казахсем]] – 1,4% * [[Азербайджансем]] – 0,8% * [[Мордвасем]] – 0,7% * [[Нимӗҫсем]] – 0,4% * [[Табасарансем]] – 0,3% * ыттисем – 1,9%. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} |%| [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутор | | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Каҫӑсем == {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 789dn526iicxqlsrk2rf7dc4csocgj1 0 114434 874514 873477 2026-06-13T16:44:02Z Max Tenche 25572 хушни 874514 wikitext text/x-wiki {{ПВ64 |ят = Глядковка |ӳкерчӗк = Tatishchevsky_District,_Saratov_Oblast,_Russia_-_panoramio_(11).jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1725]] |Халӑх йышӗ = 9 (2010) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412176 |ОКАТО кочӗ = 63 246 850 002 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Глядковка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн парпорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: Глядковка сали, [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] сали, [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] хуторӗ<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == Глядковка [[Татищево|Татищевӑран]] 12 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ. == Халӑх == {{Пурăнан халăх| Глядковка }} [[2002|2002 ҫулхи]] халӑх ҫырса тухӑвӗпе кунта 18 ҫын пурӑннӑ<ref>{{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России"|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}</ref>. == Истори == [[1725|1725 ҫулта]] никӗсленӗ<ref name="р">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/467707743|title=Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области (с изменениями на 12 апреля 2019 года), Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года №545-П|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-11-13}}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * ''Козинец С.Б.'' [https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109165817/https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |date=2021-11-09 }} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1725 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] g2ej626bjto2l6kk1yb07xrm7pbcglz 874516 874514 2026-06-13T16:45:21Z Max Tenche 25572 хушни 874516 wikitext text/x-wiki {{ПВ64 |ят = Глядковка |ӳкерчӗк = Tatishchevsky_District,_Saratov_Oblast,_Russia_-_panoramio_(11).jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1725]] |Халӑх йышӗ = 9 (2010) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412176 |ОКАТО кочӗ = 63 246 850 002 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Глядковка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн парпорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: ''Глядковка сали'', [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] сали, [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] хуторӗ<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == Глядковка [[Татищево|Татищевӑран]] 12 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ. == Халӑх == {{Пурăнан халăх| Глядковка }} [[2002|2002 ҫулхи]] халӑх ҫырса тухӑвӗпе кунта 18 ҫын пурӑннӑ<ref>{{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России"|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}</ref>. == Истори == [[1725|1725 ҫулта]] никӗсленӗ<ref name="р">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/467707743|title=Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области (с изменениями на 12 апреля 2019 года), Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года №545-П|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-11-13}}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * ''Козинец С.Б.'' [https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109165817/https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |date=2021-11-09 }} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1725 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] pyfrl8godvi48lomltcfsvd2bgqe4ji 874522 874516 2026-06-13T17:01:23Z Max Tenche 25572 йӑнӑшсем 874522 wikitext text/x-wiki {{ПВ64 |ят = Глядковка |ӳкерчӗк = Tatishchevsky_District,_Saratov_Oblast,_Russia_-_panoramio_(11).jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1725]] |Халӑх йышӗ = 9 (2010) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412176 |ОКАТО кочӗ = 63 246 850 002 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Глядковка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: ''Глядковка сали'', [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] сали, [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] хуторӗ<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == Глядковка [[Татищево|Татищевӑран]] 12 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ. == Халӑх == {{Пурăнан халăх| Глядковка }} [[2002|2002 ҫулхи]] халӑх ҫырса тухӑвӗпе кунта 18 ҫын пурӑннӑ<ref>{{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России"|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}</ref>. == Истори == [[1725|1725 ҫулта]] никӗсленӗ<ref name="р">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/467707743|title=Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области (с изменениями на 12 апреля 2019 года), Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года №545-П|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-11-13}}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * ''Козинец С.Б.'' [https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109165817/https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |date=2021-11-09 }} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1725 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] nxbez0adzxt0sluju2s0l8eqhhqxf8f 0 114502 874567 853272 2026-06-14T06:08:30Z Max Tenche 25572 /* Каçăсем */ кириллетӳ 874567 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Брянск облаçĕ |OfNm1 = Брянская область [[File:Брянск._Введенская_ц._Петропавловского_женского_мон..JPG|250px]] |OfNm2 = &nbsp; |FSFlag = Flag_of_Bryansk_Oblast.svg |FSCoA = Coat_of_Arms_of_Bryansk_Oblast.svg |FlagLnk = Брянск облаҫӗн ялавӗ |CoALnk = Брянск облаҫӗн гербӗ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Bryansk Oblast (disputed Crimea).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Брянск]] |AreaRnk = 62 |TotArea = 34 857 |WaterPrcnt = |PopRnk = 41 |PopQty = 1 152 505<ref name ='haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)</ref> |PopCtDate = 2023 |PopDens = 33,06 |FedDistrNm = [[Вăта федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Вăта экономика районĕ]] |CadNo = 32 |LangLangs = s |OfLangs = [[Вырăс чĕлхи]] |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = [[Богомаз Александр Васильевич]] |ViceTtl = |ViceNm = |LegislTtl = Брянск облаç думин председателĕ |LegislNm = [[Суббот Валентин Владимирович]] |FSAnthem = [[Брянск облаçĕн гимнĕ]] |FSUTC = [[MSK]], [[UTC+3]] }} '''Брянск облаçĕ''' ({{lang-ru|Брянская область}}) — [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацийĕн]] субъечĕ, [[Вăта федераци тăрăхĕ|Вăта федераци тăрăхĕнче]] кĕрет. [[Мускав|Мускавран]] кăнтăр-анăçран вырнаçнă. [[Облаç (администрациллĕ виçе)|Облаç]] [[Администраци центрĕ|центрĕ]] — [[Брянск]]. Брянск облаçĕ çурçĕрте [[Смулен облаçĕ|Смоленскпе]], çурçĕр-тухăçра — [[Калуга облаçĕ|Калугапа]], тухăçра — [[Орёл облаçĕ|Орĕлпа]], кăнтăр-тухăçра — [[Курск облаçĕ]]семпе чикĕленет те [[Украина|Украинăн]] кăнтăрта — [[Сумы облаçĕ|Сумыпа]] [[Чернигов облаçĕ]]семпе те [[Беларуç|Беларуçăн]] анăçра — [[Могилёв облаçĕ|Могилёвп]]а [[Гомель облаçĕ]]семпе те юнашар. [[Ленин орденĕ|Ленин орденĕпе]] те чысланă ([[1967]]). == Тавралăх == === Географи === {{main|Брянск облаçĕн географийĕ}} Брянск облаçĕ [[Тухăç-Европа тӳремлĕхĕ|Тухăç-Европа тӳремлĕхĕн]] анăç пайĕнче вырнаçнă, та [[Десна (Тăнăвар юппи)|Деснапа]] [[Ока]] юханшывĕсем бассейнĕсен хушшинчи тарать. Чи аякри географи вырăнĕсем: çурçĕр 54°02′ ç. ш., кăнтăр 51°50′35″ ç. ш., анăç 31°14′30″ т. д., тухăç 35°19′42″ т. д. [[Ӳкерчĕк:Брянское полесье.jpg|mini|right|thumb|250px|Полесье Гордеевка районĕнче]] === Климат === Климат вăта континенталлă. Вар температура [[кăрлач уйăхĕ]]нче {{nobr|−7…−9 °C}}, вар температура [[утă уйăхĕ]]нче {{nobr|+18...+20 °C.}} Облаçăн пысăк пайĕ ку вăрмансем (1/4 вăтăралла). Вăрмансем питĕ тĕрлĕ: [[Лăсăллă вăрман|лăсă]], [[Хутăш вăрман|хутăш]] та сарлака çулçăллă вăрманĕсем. Усăллă çĕр айĕнчесем: [[Пессук|пессук]], [[тăм]], [[Пурă|пурă]], [[Мергель|мергель]], [[фосфорит]]сем тата ытти тунишĕн материалсем. === Экологи проблемисем === {{Full Date|1986|04|26}} [[Чернобыль инкекĕ]] пула Брянск облаçĕн пайĕ вараланчăк нумай пурăннă [[радионуклидсем]]пе<ref>{{cite web |url = https://www.dataplus.ru/Industries/13Ecolog/Bryansk.htm |title = «ГЕОИНФОРМАЦИОННАЯ СИСТЕМА РАДИОАКТИВНО ЗАГРЯЗНЕННОЙ ТЕРРИТОРИИ БРЯНСКОЙ ОБЛАСТИ» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20041210171802/http://www.dataplus.ru/Industries/13Ecolog/Bryansk.htm |archivedate = 2004-12-10 }} — www.dataplus.ru</ref>. [[1999]] çулта ытларах 5 кюри/[[Тăваткал километр|çм²]] территори çине 226 пин çын пурăннă (ку облаçăн 16 % халăхĕ). {{Full Date|2024|01|1}}н отчуждени зони пăрахăç кăларнă<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2023/04/01/reg-cfo/v-rf-s-2024-goda-iskliuchat-zonu-otchuzhdeniia-posle-avarii-na-chernobylskoj-aes.html|title=В РФ с 2024 года исключат зону отчуждения после аварии на Чернобыльской АЭС|lang=ru|website=Российская газета|date=2023-04-01|access-date=2024-01-01}}</ref>. == Истори == {{main|Брянск облаçĕн историйĕ}} [[Ӳкерчĕк:RU056 10.jpg|200px|right|thumb|[[Раççей]]ĕн [[Почта марки]], [[2010]] çул]] Брянск облаçĕн территорийĕ çине чи авалхи палеолитри тăрăвĕсем [[Хотылёво 1]], Коршево I, Коршево II, Бетово ([[вар палеолит]]<ref>{{Cite web |url=http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny-1/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny |title=Стратифицированные среднепалеолитические памятники Восточно-Европейской равнины |access-date=2015-12-03 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053734/http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny-1/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny |deadlink=no }}</ref>), [[Хотылёво 2]] те [[Хотылёво 6]] (вĕсем [[Граветт культури]]не кĕреççĕ (25 пин ç. к.). [[Судость (юханшыв)|Судость]] юханшывĕн сылтăм çырăнĕнче, [[Елисеевичи (Жирятино районĕ)|Елисеевичи]] ялĕ юнашар çулти палеолит тапхăрĕн тăрăвĕ те пур — [[Елисеевичи II]] (23 — 21 пин çул каялла)<ref>{{Cite web |url=http://www.bibliotekar.ru/7-pervobytnyi-chelovek/30.htm |title=Стоянка Елисеевичи II. Общая характеристика |access-date=2015-09-06 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208052348/http://www.bibliotekar.ru/7-pervobytnyi-chelovek/30.htm |deadlink=no }}</ref>. Брянск енĕн территорийĕнче авалтанпа [[славян ăрăвĕсем]] пурăннă. [[IX ĕмĕр|IX]]—[[XI ĕмĕр|XI]] ĕмĕрсенче [[Десна (Тăнăвар юппи)|Десна]] çырăнĕсенче [[северянсем]] ([[Кветунь]] ялĕ) пурăннă, [[Ока]] — Десна çырăнĕсенче — [[вятичсем]], [[Ипуть]]па [[Беседь]] бассейнĕнче — [[радимичсем]]. [[XII ĕмĕр|XII]]—[[XIII ĕмĕр|XIII]] ĕмĕрсенче Брянск çĕрĕ малтанпа [[Чернигов кнеçлĕхĕ|Чернигов]], унтанпа [[Новгород-Северский кнеçлĕхĕ|Новгород-Северский]] кнеçлĕхĕсен тытăмĕнче пулнă. [[Вщиж]] (Щиж) XI ĕмĕртен Чернигов кнеçлĕхĕн удел центрĕ пекех пулнă. Монгол-тутарсен [[Чернигов|Чернигова]] çапăçни хыççăн [[1246]] çулта кнеç Брянскра кайнă та [[Брянск кнеçлĕхĕ]] йĕркеленĕ. [[1356]] çултан Брянск çĕрĕсем [[Аслă Литва кнеçлĕхĕ]]н влаçĕ пулин ирĕкĕнче пулнă, унтан [[Речь Посполита]]ра. [[XVI ĕмĕр|XVI]] ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче ([[1503]] çулхи килĕшӳпе) çĕр Мускав патшалăхне кĕнĕ те унăн Литва, Польша, [[Крым ханлăхĕ]] хирĕç кирешӳшĕн те кăнтăр-анăç форпост пекех пулнă. [[Деулино килĕшĕвĕ]]пе [[1618]] çулта хальхи Брянск облаçĕн кăнтăр та анăç çĕрсем Речь Посполитăна кĕнĕ. Аслă Литва кнеçлĕхне çĕнтерӳ хыççăн ку çĕрсем Раççейне кĕнĕ. [[1654]] вырăнти çĕрсем полксенче те сотнясенче пайланă. [[1781]] çултан уессенче те енпуçсенче. [[1802]] çулта Стародубщина Чернигов кĕпĕрнине кĕнĕ. Çак çĕрсенче Мглин, Новое Место, Стародуб, Сураж уесĕсем йĕркеленĕ. [[1709]] çултан Брянск енĕн аслăраççей пайĕ Киев кĕпĕнине кĕнĕ, Севск провинцийĕ пекех. [[1727]] çулта Севск провинцийĕ çĕнетсе йĕркеленĕ Белгород кĕпĕрнине кĕнĕ. [[1779]] çулта Орёл енпуç енĕ йĕркеленĕ те ĕлĕкхи Севск çĕрĕсем унта кĕнĕ. [[XVIII ĕмĕр|XVIII]]—[[XIX ĕмĕр|XIX]] ĕмĕрсенче кунта экономика аталанăвĕ пуçланă. XVIII ĕмĕрте кунта савутсем тунă. Каялла XVIII ĕмĕр тăхри [[Гетман|гетман]] [[Кирилл Разумовский]], промышленоç тăвакан [[Мальцов Иван Акимович|И. А. Мальцов]] ен аталанăвĕшĕн кунта нумай турĕç. [[Раççейри граждан вăрçи|Граждан вăрçи]] [[1917]] - [[1922]] çулсенче кĕпĕрне хуласем [[Орёл (хула)|Орёл]] та [[Чернигов]] активлă çар пулăмĕсенче хутшăннă, çаванпа {{Full Date|1920|04|1}} [[Брянск кĕпĕрни]] йĕркеленĕ, анчах та {{Full Date|1929|10|1}}пăрахăç кăларнă тата [[Анăç облаç (РСФСР)|Анăç облаç]] шутне кĕнĕ. {{Full Date|1937|09|27}} РСФСР ЦИК Анăç облаçа пăрахăç кăларнă тата унăн территорийĕнче Смоленск те Орёл облаçĕсем йĕркеленĕ. Хальхи Брянск облаçĕн территорийĕ Орёл облаçĕ шутне кĕнĕ. [[1941]] çулта çурла — юпа уйăхĕсенче вырăнти çĕрсене герман çарĕсем оккупациленĕ. Пĕрремĕш оккупаци кунĕсенчен кунта партизан юхăмĕ йĕркеленет, Брянскçум вăрмансенче 60 пин патнелле партизан пулнă. Кунта [[Ковпак Сидор Артемьевич|С. А. Ковпакăн]], [[Фёдоров Алексей Фёдорович|А. Ф. Федоровăн]], [[Сабуров Александр Николаевич|А. Н. Сабуровăн]] партизан отрячĕсем йĕркеленет. [[1943]] çулта çурла — авăн уйăхĕсенче çĕр ирĕкленĕ. Вăрçă вăхăчĕнче çĕре хытă мăкăлтанă. {{Full Date|1944|06|5}} Брянск облаçĕ ССРП Мăн Канашĕн Президиумĕн указĕпе йĕркеленĕ<ref>{{Cite web |url=http://www.brprok.debryansk.ru/br/structure/history/index.shtml |title=Из истории прокуратуры Брянской области |access-date=2008-05-14 |archive-date=2008-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080404231059/http://www.brprok.debryansk.ru/br/structure/history/index.shtml |deadlink=no }}</ref> Орёл облаçĕн хулисенчен, районĕсенчен, кивĕ Брянск кĕпĕрнин чиккисенче патнелле. Облаç тытăмĕнче [[Брянск]], [[Бежица]] та [[Клинцы]] хулисем кĕнĕ. Татах та Брасово, Брянск, Выгоничи, Гордеевка, Дубровка, Дятьково, Жирятино, Жуковка, Злынка, Карачев, Клетня, Климово, Клинцы, Комаричи, Красная Гора, Мглин, Навля, Новозыбков, Погар, Понуровка, Почеп, Рогнедино, Севск, Стародуб, Суземка, Сураж, Трубчевск те Унеча районĕсем. == Халăх == Халăх йышĕ Росстат даннăйсемпе — 1 152 505<ref name = 'haloh'></ref> çын (2023). Халăх йышлăхĕ — 33,06 çын/км² (2023). Хула халăхĕ — 70,25 % (2022)<ref name = 'hulahalohe'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }}</ref>. ; Халăш йышĕн улăштарни Халăх та хула халăхĕ (унăн %) Пĕтĕм Пĕрлешӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Переписи населения Российской империи, СССР, 15 новых независимых государств |access-date=2013-01-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001827/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |title=Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629212937/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/vol1pdf-m.html |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|format=XLSX|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|subtitle=[https://rosstat.gov.ru/vpn_popul Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года]. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения|accessdate=2022-09-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|archive-date=2022-09-01|deadlink=no}}</ref>: <center><timeline> ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1600 ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1550 width:15 text:1&nbsp;549&nbsp;945 textcolor:red fontsize:9px bar:1959 color:yellow width:1 from:0 till:540 width:15 text:539814(35%) textcolor:green fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:1582 width:15 text:1&nbsp;581&nbsp;950 textcolor:red fontsize:9px bar:1970 color:yellow width:1 from:0 till:750 width:15 text:749849(47%) textcolor:green fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:1507 width:15 text:1&nbsp;506&nbsp;850 textcolor:red fontsize:9px bar:1979 color:yellow width:1 from:0 till:888 width:15 text:888259(59%) textcolor:green fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:1475 width:15 text:1&nbsp;474&nbsp;785 textcolor:red fontsize:9px bar:1989 color:yellow width:1 from:0 till:992 width:15 text:991863(67%) textcolor:green fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:1379 width:15 text:1&nbsp;378&nbsp;941 textcolor:red fontsize:9px bar:2002 color:yellow width:1 from:0 till:943 width:15 text:943382(68%) textcolor:green fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:1278 width:15 text:1&nbsp;278&nbsp;217 textcolor:red fontsize:9px bar:2010 color:yellow width:1 from:0 till:883 width:15 text:883427(69%) textcolor:green fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:1169 width:15 text:1&nbsp;169&nbsp;161 textcolor:red fontsize:9px bar:2021 color:yellow width:1 from:0 till:812 width:15 text:812316(69%) textcolor:green fontsize:8px </timeline></center> ; Халăх наци йышĕ {| class="wikitable" |- ! Çырăвăн çулĕ ! 1989<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года |access-date=2013-01-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001827/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref> ! 2002<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Всероссийская перепись населения 2002 года |access-date=2013-01-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001827/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref> ! 2010<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}</ref> |- | Çынсем, вĕсен халăх çырнă | 1470115 (100 %) | {{ӳкни}} 1377090 (100 %) | {{ӳкни}} 1251392 (100 %) |- |[[Вырăссем]] | 1410960 (96,0 %) | {{ӳкни}} 1328448 (96,5 %) | {{ӳкни}} 1210136 (96,7 %) |- | [[Украинсем]] | 27122 (1,8 %) | {{ӳкни}} 20214 (1,5 %) | {{ӳкни}} 13769 (1,1 %) |- | [[Белоруссем]] | 11299 (0,8 %) | {{ӳкни}} 7733 (0,6 %) | {{ӳкни}} 5510 (0,4 %) |- | [[Эрменсем]] | 825 (0,1 %) | {{ӳсни}} 3618 (0,3 %) | {{ӳсни}} 4592 (0,4 %) |- | [[Чикансем]] | 2925 (0,2 %) | {{ӳсни}} 3572 (0,3 %) | {{ӳсни}} 3839 (0,3 %) |- | [[Еврейсем]] | 6731 (0,5 %) | {{ӳкни}} 2339 (0,2 %) | {{ӳкни}} 1407 (0,1 %) |- | Ыттисем | 10253 (0,7 %) | {{ӳсни}} 13505 (1,0 %) | {{ӳкни}} 12139 (1,0 %) |} [[Пĕтĕм Раççей 2020 çулхи халăх çырăвĕ]]пе<ref name="ВПН2020">[https://32.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям]</ref>: {| class='standard' |- ! Халăх || Йыш, çын || % |- |[[Вырăссем]] || align=right | 1 012 542 || align=right | 86,60 % |- |[[Украинсем]] || align=right | 5188 || align=right | 0,44 % |- |[[Эрменсем]] || align=right | 3500 || align=right | 0,30 % |- |[[Чикансем]] || align=right | 2893 || align=right | 0,25 % |- |[[Беларуссем|Белоруссем]] || align=right | 2106 || align=right | 0,18 % |- |[[Азербайджансем]] || align=right | 1597 || align=right | 0,14 % |- |[[Таджиксем]] || align=right | 1492 || align=right | 0,13 % |- | Ыттисем<ref>'''Абхазсем''' (29), '''Аварсем''' (107), '''Агулсем''' (12), '''Адыгейсем''' (9), '''Алтайсем''' (1), '''Американсем''' (3), '''Арапсем''' (34), '''Ассирийсем''' (15), '''Афгансем''' (11), '''Балкарсем''' (5), '''Пушкăртсем''' (138), '''Пăлхарсем''' (59), '''Британсем''' (1), '''Бурятсем''' (20), '''Хункăрсем''' (3), '''Вьетнамсем''' (4), '''Гагаузсем''' (74), '''Грексем''' (39), '''Грузинсем''' (330), '''Даргинсем''' (116), '''Еврейсем''' (541), '''Езидсем''' (43), '''Ингушсем''' (31), '''Индийсем''' (1), '''Испансем''' (2), '''Итальянсем''' (3), '''Ительменсем''' (1), '''Кабардасем''' (52), '''Казахсем''' (204), '''Калмăксем''' (19), '''Каракалпаксем''' (2), '''Карачайсем''' (9), '''Карелсем''' (18), '''Кăркăссем''' (229), '''Китайсем''' (5), '''Комисем''' (20), '''Коми-пермяксем''' (5), '''Корейсем''' (58), '''Коряксем''' (2), '''Крым тутарĕсем''' (6), '''Кумыксем''' (104), '''Курдсем''' (36), '''Лаксем''' (26), '''Латышсем''' (21), '''Лезгинсем''' (113), '''Литвасем''' (33), '''Марисем''' (44), '''Молдавансем''' (821), '''Мордвасем''' (64), '''Нимĕçсем''' (195), '''Ненецсем''' (34), '''Нухайсем''' (5), '''Осетинсем''' (72), '''Пакистансем''' (1), '''Памирсем''' (4), '''Перссем''' (4), '''Поляксем''' (66), '''Румынсем''' (5), '''Русинсем''' (2), '''Рутульсем''' (5), '''Селькупсем''' (2), '''Сербсем''' (6), '''Словенсем''' (1), '''Табасарансем''' (54), '''Талышсем''' (3), '''Тутарсем''' (558), '''Çĕпĕр турарĕсем''' (32), '''Тывасем''' (45), '''Турккăсем''' (15), '''Турккăсем-месхетинсем''' (1), '''Туркменсем''' (129), '''Удмуртсем''' (67), '''Узбексем''' (732), '''Уйгурсем''' (2), '''Французсем''' (6), '''Хакассем''' (5), '''Хантăсем''' (2), '''Цахурсем''' (5), '''Черкессем''' (4), '''Чехсем''' (3), '''Чеченсем''' (145), '''Чăвашсем''' (122), '''Чукчасем''' (1), '''Шорсем''' (1), '''Эвенксем''' (1), '''Эвенсем''' (3), '''Эскимоссем''' (1), '''Эстонсем''' (14), '''Сахасем''' (15), '''Японсем''' (4), '''Ытти халăхсем''' (12 679), '''Халăхсăрлă''' (8315), '''Халăха çырмарĕ''' (112 986)</ref> || align=right | 139 843 || align=right | 11,96 % |- | Пĕтĕмпе || align=right | 1 169 161 || align=right | 100,00 % |} == Тĕн == Брянск облаçĕнче прихочĕсен йышĕ (2003)<ref>{{Cite web |url=http://www.pravenc.ru/text/153531.html |title=Брянская Область |access-date=2014-01-11 |archive-date=2014-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111181044/http://www.pravenc.ru/text/153531.html |deadlink=no }}</ref>: * [[Вырăс Православи Чиркĕвĕ]] — 137 * [[Баптизм]] — 15 * [[Адвентизм]] — 7 * [[Иудаизм]] — 6 * [[Кивĕ йăлалăх]] — 3 * [[Католицизм]] — 1 * [[Вырăс Авалхи-Православи Чиркĕвĕ]] — 1 * [[Раççей православм автономиллĕ чиркĕвĕ]] — 1 * [[Евангелин чиркĕвĕ]] — 1 * [[Иеговăн Кĕнтелемĕсем]] — 1 Пĕтĕмпе — 212 == Администрациллĕ-территориллĕ тытăм == {{Main|Брянск облаçĕн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} Брянск облаçĕн уставĕпе те «Об административно-территориальном устройстве Брянской области» саккунĕпе РФ субъекчĕнче малалла [[администрациллĕ-территориллĕ виçĕсем]] кĕреççĕ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/974001757 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Брянской области» |access-date=2016-10-28 |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715080005/http://docs.cntd.ru/document/974001757 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/974024831 |title=Устав Брянской области |access-date=2016-10-28 |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715080003/http://docs.cntd.ru/document/974024831 |deadlink=no }}</ref>: * 4 облаç пĕлтерĕвĕпе хули ([[Брянск]], [[Клинцы]], [[Новозыбков]], [[Сельцо (хула)|Сельцо]]), * 27 [[район]]. Муниципаллĕ тытăмпа Брянск облаçĕнче 252 [[муниципаллă йĕркеленӳ]] пур: * 5 [[хула тăрăхĕ]]; * 2 [[муниципаллă тăрăх]]; * 24 [[муниципаллă район]] ** 29 [[хула тăрăхĕ]]; ** 176 [[ял тăрăхĕ]]. === Районсем === [[Ӳкерчĕк:Bryansk admin divisions.png|thumb|right|350px|Брянск облаçĕн администрациллĕ пайланăвĕ]] {{columns-list|3| * [[Брянск облаçĕн Брасово районĕ|Брасово районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Брянск районĕ|Брянск районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Выгоничи районĕ|Выгоничи районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Гордеевка районĕ|Гордеевка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Дубровка районĕ|Дубровка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Дятьково районĕ|Дятьково районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Жирятино районĕ|Жирятино районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Жуковка районĕ|Жуковка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Злынка районĕ|Злынка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Карачев районĕ|Карачев районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Клетня районĕ|Клетня районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Климово районĕ|Климово районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Клинцы районĕ|Клинцы районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Комаричи районĕ|Комаричи районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Красная Гора районĕ|Красная Гора районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Мглин районĕ|Мглин районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Навля районĕ|Навля районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Новозыбков районĕ|Новозыбков районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Погар районĕ|Погар районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Почеп районĕ|Почеп районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Почеп районĕ|Рогнедино районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Севск районĕ|Севск районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Стародуб районĕ|Стародуб районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Суземка районĕ|Суземка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Сураж районĕ|Сураж районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Трубчевск районĕ|Трубчевск районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Унеча районĕ|Унеча районĕ]] }} === Чикĕ зони === Брянск облаçĕн пайĕ [[Украина|Украинапа]] [[Беларуç|Белоруç]] чикĕленет те чикĕ зонинче кĕнĕ, унта ятарлă чикĕ режимĕ пур<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201701270027?index=0&rangeSize=1 |title=Приказ Федеральной службы безопасности Российской Федерации от 29.12.2016 № 803 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2017-02-01 |archive-date=2017-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202095830/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201701270027?index=0&rangeSize=1 |deadlink=no }}</ref>. === Пурăнан вырăнсем === Пĕтĕмпе Брянск облаçĕнче 2643 [[пурăнан вырăн]] пур (336 пурăнан вырăн халăхсăр (унта никам та пурăнать))<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref><ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более]</ref>. ;Пурăнан вырăнсем халăх йышĕпе ытла 5000 çын [[File:Драмтеатр1.jpg|right|350px|thumb|Брянск драмтеатрĕ]] [[File:199.Собор_святых_Апостолов_Петра_и_Павла.Клинцы_2014.jpg|right|350px|thumb|Клинцыри собор]] [[File:Собор_Преображения_Господня_в_г.Новозыбков_(1911г)_вид_с_колокольни_Никольско-Рождественской_церкви.jpg|right|350px|thumb|Новозыбков соборĕ]] {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Брянск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 375 669 |- | [[Клинцы]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 63 059 |- | [[Новозыбков]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 38 680 |- | [[Дятьково]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 25 255 |- | [[Унеча]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 24 274 |- | [[Стародуб]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 17 687 |- | [[Жуковка (хула)|Жуковка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 17 628 |- | [[Карачев]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 17 449 |} {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Сельцо (хула)|Сельцо]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 15 906 |- | [[Навля (Брянск облаçĕ)|Навля]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 15 536 |- | [[Почеп]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 14 991 |- | [[Климово (Брянск облаçĕ)|Климово]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 13 554 |- | [[Трубчевск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 13 287 |- | [[Фокино (Брянск облаçĕ)|Фокино]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 12 538 |- | [[Клетня]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 11 947 |- | [[Сураж]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 11 176 |} {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Погар]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 9484 |- | [[Супонево (Брянск облаçĕ)|Супонево]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 9450 |- | [[Путёвка (Брянск облаçĕ)|Путёвка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 898 |- | [[Суземка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 8672 |- | [[Локоть (Брянск облаçĕ)|Локоть]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 8469 |- | [[Белые Берега]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 7412 |- | [[Комаричи]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 7325 |- | [[Мглин]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 6919 |} {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Дубровка (паççулкă, Дубровка районĕ)|Дубровка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 6793 |- | [[Севск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 6732 |- | [[Белая Берёзка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5886 |- | [[Большое Полпино]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5859 |- | [[Ивот]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5844 |- | [[Красная Гора (Брянск облаçĕ)|Красная Гора]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5504 |- | [[Злынка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5270 |- | [[Займище (Клинцы)|Займище]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5026 |} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commonscat|Bryansk Oblast}} * [http://www.bryanskobl.ru/ Администрация Брянской области] * {{cite web |title = Брянская областная дума |url = http://duma.bryansk.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071212163708/http://duma.bryansk.ru/ |archivedate = 2007-12-12 |deadlink = yes }} * [http://bryansk.news-city.info/docs/ Законодательство Брянска и Брянской области] * [https://bryansk.gks.ru/ Брянскстат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402005524/https://bryansk.gks.ru/ |date=2023-04-02 }} * [http://goroda.novozybkov.ru/ Города Брянской области: путевые заметки] * [http://ashipunov.info/shipunov/school/books/kruglikov2009_ihtiofauna_brjansk_obl.pdf Кругликов С. А. - Ихтиофауна Брянской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409030433/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/kruglikov2009_ihtiofauna_brjansk_obl.pdf |date=2022-04-09 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=SQ5q-6pqcpE '''Костюм женский праздничный Брянской обл., Жуковского р-на, с. Овстуг. 2-я пол. XIX в.'''] (сюжетное видео: все предметы и их способ надевания) ''Сергей Глебушкин, КРК Уклад Любовь Болякина'' {{Брянск облаçĕ}} {{Вăта федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федерацин субъекчĕсем}} [[Категори:Брянск облаçĕ]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] nelagosoqkbee006oam2hglq6u2y2f3 0 114563 874515 871696 2026-06-13T16:44:52Z Max Tenche 25572 хушни 874515 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Новополье}} {{ПВ64 |ят = Новополье |ӳкерчӗк = |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1937]] |Халӑх йышӗ = {{Пурăнан халăх| Новополье (Саратовская область) | тс }} ({{Пурăнан халăх| Новополье (Саратовская область) | г }}) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412182 |ОКАТО кочӗ = 63 246 810 002 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Новополье''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн парпорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: [[Глядковка]] сали, ''Новополье сали'', [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] хуторӗ<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == [[Татищево]] посёлокӗнчен тӳрӗ ҫулпа 18 километр ҫурҫӗр-тухӑҫалла вырнаҫнӑ. Новополйӗпе юнашар ялсем: [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]], [[Ченыкаевка]], [[Кривопавловка]], [[Готовицкий (посёлок)|Готовицкий]], [[Кӗҫӗн Скатовка]], [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]], [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]], [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]], [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]]. == Истори == [[1937]] ҫулта никӗсленӗ<ref name="р">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/467707743|title=Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области (с изменениями на 12 апреля 2019 года), Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года №545-П|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-11-13|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113004522/http://docs.cntd.ru/document/467707743|deadlink=no}}</ref>. == Халӑх йышӗ == {{Пурӑнан халӑх| Новополье (Саратовская область)}} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1937 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] hf6i6i7utaob28uob9n3r6tr7b1nxsi 874523 874515 2026-06-13T17:01:52Z Max Tenche 25572 йӑнӑшсем 874523 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Новополье}} {{ПВ64 |ят = Новополье |ӳкерчӗк = |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1937]] |Халӑх йышӗ = {{Пурăнан халăх| Новополье (Саратовская область) | тс }} ({{Пурăнан халăх| Новополье (Саратовская область) | г }}) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412182 |ОКАТО кочӗ = 63 246 810 002 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Новополье''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: [[Глядковка]] сали, ''Новополье сали'', [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] хуторӗ<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == [[Татищево]] посёлокӗнчен тӳрӗ ҫулпа 18 километр ҫурҫӗр-тухӑҫалла вырнаҫнӑ. Новополйӗпе юнашар ялсем: [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]], [[Ченыкаевка]], [[Кривопавловка]], [[Готовицкий (посёлок)|Готовицкий]], [[Кӗҫӗн Скатовка]], [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]], [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]], [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]], [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]]. == Истори == [[1937]] ҫулта никӗсленӗ<ref name="р">{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/467707743|title=Об утверждении реестра административно-территориального деления Саратовской области (с изменениями на 12 апреля 2019 года), Постановление Правительства Саратовской области от 29 октября 2015 года №545-П|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2020-11-13|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113004522/http://docs.cntd.ru/document/467707743|deadlink=no}}</ref>. == Халӑх йышӗ == {{Пурӑнан халӑх| Новополье (Саратовская область)}} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1937 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] 6vsmnn5ywv73odw2a463suqnyvi1uvs 0 114565 874517 871698 2026-06-13T16:45:56Z Max Tenche 25572 хушни 874517 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Петров}} {{ПВ64 |ят = Петров |ӳкерчӗк = |Статус = Хутор |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1929]] |Халӑх йышӗ = 0<ref name="сртв"/> |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412181 |ОКАТО кочӗ = 63 246 805 001 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Петров''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[хутор]]. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн парпорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: [[Глядковка]] сали, [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] сали, ''Петров хуторӗ''<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == [[Татищево]] посёлокӗнчен тӳрӗ ҫулпа 12 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла, [[Кӗҫӗн Идолга]] юханшывӗнче вырнаҫнӑ<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. Петровпа юнашар ялсем: [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]], [[Слепцовка]], [[Никольский (Сарӑту облаҫӗ)|Никольский]], [[Елшанка (Татищево районӗ)|Елшанка]], [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]]. == Истори == [[1929]] ҫулта "[[Хӗрлӗ Ҫар]]ӑн ҫуралнинчен 11-мӗш ҫул ячӗллӗ" [[артель|артелӗн]] [[посёлок]] пек никӗсленӗ, ку артеле [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Полянӑран]] пурӑнакансем паллӑ мар Петр Юрьевичӗн хуторӗ вырӑнӗнче туса хунӑ. Тен, ҫавӑнпа пурӑнан вырӑна ҫавӑн пек ята панӑ (Петр ячӗпе). Кайран, вӑрӑм мар вӑхӑтран, [[ял хуҫалӑхӗ]] артелне пӑрахӑҫ кӑларнӑ. [[1933]] ҫулта унӑн ҫӗрсем Пугачёв дивизийӗн пурлӑхӗнче хушнӑ хуҫалӑха туса хунишӗн панӑ<ref>{{Статья|каçă=http://tatiskray.ru/|автор=|пуçелĕк=История одного колхоза и не только… Хутор Петров|год=2018|язык=|издание=Татищевский край|тип=журнал|месяц=|число=|том=|номер=12|страницы=7|issn=|archivedate=2021-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525024250/http://tatiskray.ru/}}</ref>. == Халӑх == * [[2002]] ҫул — яланхи халӑх ҫук<ref>{{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}</ref>. * [[2010]] ҫул — яланхи халӑх ҫук<ref name="сртв">[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1929 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] por26qb7xjh0egnshm6bibzbhssebru 874524 874517 2026-06-13T17:02:08Z Max Tenche 25572 йӑнӑшсем 874524 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Петров}} {{ПВ64 |ят = Петров |ӳкерчӗк = |Статус = Хутор |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1929]] |Халӑх йышӗ = 0<ref name="сртв"/> |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412181 |ОКАТО кочӗ = 63 246 805 001 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Петров''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[хутор]]. Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|10}} муниципаллӑ йӗркеленӳре виҫӗ газификацилемен пурӑнан вырӑн пулнӑ: [[Глядковка]] сали, [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] сали, ''Петров хуторӗ''<ref name="">[https://idolgskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/1921/pasport_idolga_2026.pdf Паспорт ИМО]</ref>. == Географи == [[Татищево]] посёлокӗнчен тӳрӗ ҫулпа 12 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла, [[Кӗҫӗн Идолга]] юханшывӗнче вырнаҫнӑ<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. Петровпа юнашар ялсем: [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]], [[Слепцовка]], [[Никольский (Сарӑту облаҫӗ)|Никольский]], [[Елшанка (Татищево районӗ)|Елшанка]], [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]]. == Истори == [[1929]] ҫулта "[[Хӗрлӗ Ҫар]]ӑн ҫуралнинчен 11-мӗш ҫул ячӗллӗ" [[артель|артелӗн]] [[посёлок]] пек никӗсленӗ, ку артеле [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Полянӑран]] пурӑнакансем паллӑ мар Петр Юрьевичӗн хуторӗ вырӑнӗнче туса хунӑ. Тен, ҫавӑнпа пурӑнан вырӑна ҫавӑн пек ята панӑ (Петр ячӗпе). Кайран, вӑрӑм мар вӑхӑтран, [[ял хуҫалӑхӗ]] артелне пӑрахӑҫ кӑларнӑ. [[1933]] ҫулта унӑн ҫӗрсем Пугачёв дивизийӗн пурлӑхӗнче хушнӑ хуҫалӑха туса хунишӗн панӑ<ref>{{Статья|каçă=http://tatiskray.ru/|автор=|пуçелĕк=История одного колхоза и не только… Хутор Петров|год=2018|язык=|издание=Татищевский край|тип=журнал|месяц=|число=|том=|номер=12|страницы=7|issn=|archivedate=2021-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525024250/http://tatiskray.ru/}}</ref>. == Халӑх == * [[2002]] ҫул — яланхи халӑх ҫук<ref>{{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}</ref>. * [[2010]] ҫул — яланхи халӑх ҫук<ref name="сртв">[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1929 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] ljcjgbyr46vyvsqqtrc8y8erp97g5td 0 114631 874518 871705 2026-06-13T16:55:24Z Max Tenche 25572 ҫӑлкуҫсем 874518 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Вязовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Вязовское муниципальное образование (Татищевский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Вязовское муниципальное образование (Татищевский район) | ч }} / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 541,65<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] sg2rcqpzwjyk1c4yqrggxn9j3c2vikx 874537 874518 2026-06-13T18:52:02Z Max Tenche 25572 хушни 874537 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 5caa79z7bwtryi08xdjhx7kbx8s9pk9 874538 874537 2026-06-13T18:57:00Z Max Tenche 25572 хушни 874538 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 6s5c61evmkxusqvwbof72nfo3v6hqil 874539 874538 2026-06-13T18:59:17Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ хушни 874539 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 9ds7voe0ta8gdake0mcok6zqvs5xfxu 874540 874539 2026-06-13T19:05:26Z Max Tenche 25572 /* Халӑх */ 874540 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] jk9r47qrn0hvv9p8o8w05gf7t87at4g 874541 874540 2026-06-13T19:11:59Z Max Tenche 25572 /* Халӑх йышӗ */ ҫӑлкуҫсем 874541 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] sxj1g38ecp0ec9v9zorrxub2q38374z 874542 874541 2026-06-13T19:32:12Z Max Tenche 25572 /* Пуҫлӑх */ 874542 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 766ep24gdcwj2p2xr3y56yvaxx633jz 874543 874542 2026-06-13T19:33:10Z Max Tenche 25572 /* Географи */ 874543 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. === Автоҫулсем === Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнчи автоҫулсен пӗтӗм вӑрӑмӑшӗ: 138,88 километр, вӗсенчен йывӑр витӗмли 44,48 километр (32,07%) кӑна<ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] f9834re5mvvwmvvko4yazv7ewqiwe6b 874544 874543 2026-06-13T19:37:51Z Max Tenche 25572 /* Тӗн */ хушни 874544 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. === Автоҫулсем === Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнчи автоҫулсен пӗтӗм вӑрӑмӑшӗ: 138,88 километр, вӗсенчен йывӑр витӗмли 44,48 километр (32,07%) кӑна<ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Транспорт == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне облаҫ центрӗпе ([[Сарӑту]]па) малалла [[автобус]] маршручӗсем ҫыхӑнтараҫҫӗ<ref name="ВМЙпас"/>: * Сарӑту — [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Хлебновка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] - 1 рейс/кун. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] cn4zgphlq279bf5365o5r66ks5gpz54 874545 874544 2026-06-13T19:40:13Z Max Tenche 25572 /* Транспорт */ ҫӑлкуҫсем 874545 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. === Автоҫулсем === Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнчи автоҫулсен пӗтӗм вӑрӑмӑшӗ: 138,88 километр, вӗсенчен йывӑр витӗмли 44,48 километр (32,07%) кӑна<ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Транспорт == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне облаҫ центрӗпе ([[Сарӑту]]па) малалла [[автобус]] маршручӗсем ҫыхӑнтараҫҫӗ<ref name="ВМЙпас"/>: * Сарӑту — [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] - 1 рейс/кун. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] pmls1c7oe6ue36ykppd6c5qee0mb4bq 874570 874545 2026-06-14T06:09:55Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874570 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ Вязовка салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. === Автоҫулсем === Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнчи автоҫулсен пӗтӗм вӑрӑмӑшӗ: 138,88 километр, вӗсенчен йывӑр витӗмли 44,48 километр (32,07%) кӑна<ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Транспорт == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне облаҫ центрӗпе ([[Сарӑту]]па) малалла [[автобус]] маршручӗсем ҫыхӑнтараҫҫӗ<ref name="ВМЙпас"/>: * Сарӑту — [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] - 1 рейс/кун. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] eeirgnpd0scb7sui7i73c0egvafcpb0 0 114675 874597 871796 2026-06-14T06:29:29Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874597 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Петровск районӗ |Тăван ячĕ = [[File:Посолнух_-_panoramio.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Petrovsk_(Saratov_oblast).png |Ялав = Flag_of_Petrovsky_rayon_(Saratov_oblast).svg |Ялава ăнлантарни = Петровск районӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Петровск районӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[Муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Сарăту облаçĕ]] |Тытăмĕ = {{nobr|6 муниципаллӑ йӗркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]] [[хула|хули]] |Вăхăт = [[1928]], [[утӑ, 23]] |Пуçлăх = Калядин Максим Андреевич <ref>[https://petrovsk64.gosuslugi.ru/ofitsialno/struktura/glava/ Глава района]</ref> |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллӑ районӑн пуҫлӑхӗ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Петровский район (Саратовская область) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Петровский район (Саратовская область) | г }} |Пурăнан халăх проценчĕ = {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Петровский район (Саратовская область) | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Саратовская область | ч }} round 2 ) }} |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Петровский район (Саратовская область) | ч }} / 2322.41 round 2 ) }} }} |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 2322,41<ref name="63_8006001">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2019-11-27 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803092744/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Rajon Petrowsk (Oblast Saratow).png |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 (84555) |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 64, 164 |Сайт = http://petrovsk64.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Петровск районӗ''' ({{lang-ru|Петро́вский район}}) — [[Сарӑту облаҫӗ|Сарӑту облаҫӗн]] ([[РФ]]) [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫи]] ([[Раҫҫейӗн субъекчӗсен районӗсем|район]]) тата [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] ([[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ район]]). [[Администрациллӗ центр]] — [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]] [[хула|хули]]. == Тавралӑх == Район [[Атӑл сӑртлӑхӗ]]н сылтӑм хӗррин ҫурҫӗрте [[Медведица (Тан юппи)|Медведицӑн]] ҫӳллӗ юхӑмӗнче, [[Пенза облаҫӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Рельеф вӑрманлӑ, уйлӑ. Районта нумай ҫӑлкуҫ пур. Вӑтам ҫулталӑкри нӳрӗкӗн шучӗ 380 [[Миллиметр|мм]]/[[Ҫулталӑк|ҫул]]. Район урлӑ Атӑлҫум чукунҫулӗн пайӗ ([[Аткарск]] — [[Сенная (станци)|Сенная]] — [[Вольск]]) каять. Район территорийӗнче Жерновка, Соболевка, [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]], Волково станцийĕсем)<ref>Географическая карта Саратовской области, Саратов, 2008</ref>. Пӗтӗм усӑ курмалли [[Автомагистраль|автоҫулсен]] вӑрӑмӑшӗ — 267,7 километр. === Чикӗсем === {| class="wikitable" ! Ен ! Район е облаҫ |- |Ҫурҫӗр | [[Пенза облаҫӗ]]н [[Кӗҫӗн Сердоба районӗ]]пе [[Лопатино районӗ]] |- |Тухӑҫ | [[Ҫӗнӗ Пурас районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Тухӑҫ | [[Татищево районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Анӑҫ | [[Аткарск районӗ]] |- |Анӑҫ | [[Екатериновка районӗ]] |} == Кунҫул == {{Full Date|1928|07|23}} [[Анатри Атӑл крайӗ]]нчи [[Сарӑту округӗ]]н йышӗнче ''Петровск районӗ'' туса хунӑ. [[1934|1934 ҫултан]] [[Сарӑту крайӗ]]н, [[1936|1936 ҫултан]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н йышне кӗрет. [[1959|1959 ҫулта]] пӑрахӑҫланӑ [[Жерновка районӗ]]н пайӗ ([[администрациллӗ центр]]пе [[Берёзовка (Петровск райнӗ)|Берёзовка]] салипе)<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/sarat.htm |title = Саратовская область на сайте «Всемирный исторический проект» |archive-url = https://web.archive.org/web/20101203192830/http://wwhp.ru/sarat.htm |archive-date = 2010-12-03 }}</ref>, {{Full Date|1960|05|19}} пӑрахӑҫланӑ [[Бакуры районӗ]]н пайӗ ([[Бакуры]] салисӗр)<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 20 (1004), 1960 г.</ref> ''Петровск районне'' кӗнӗ. {{Full Date|1963|02|1}} [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]] хули облаҫ пӗлтерӗшлӗ хула пулса тӑнӑ. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Петровский район (Саратовская область) }} [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровскра]] районӑн пурӑнан халӑхӗн {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Петровск (Саратовская область) | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Петровский район (Саратовская область) | ч }} round 2 ) }} % пурӑнать. === Халӑх йышӗ === Районти ялсенче тӗрлӗ халӑхсен пысӑк диаспорисем пур: [[азербайджансем]] ([[Рязановка (Петровск районӗ)|Рязановка]]), [[тутарсем]] ([[Тутар Пакаевки]], [[Ҫӗнӗ Ӑвӑс]], [[Ҫӗнӗ Вершаут]], [[Комсомольский (Петровск районӗ)|Комсомольский]], [[1-мӗш Садовка]]), [[мордвасем]] ([[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)|Оркино]], [[Синенькие (Петровск районӗ)|Синенькие]], [[Новодубровка (Сарӑту облаҫӗ)|Новодубровка]], [[Колки (Сарӑту облаҫӗ)|Колки]], [[Липовка (Петровск районӗ)|Липовка]], [[Ҫӗнӗ Бегучи]], [[Баклуши (Петровск районӗ)|Баклуши]], [[Савкино (Сарӑту облаҫӗ)|Савкино]], [[Новозахаркино (Петровск районӗ)|Новозахаркино]]), [[чеченсем]] ([[Куст (посёлок)|Куст]], [[Григорьевка (Петровск районӗ)|Григорьевка]], [[Языковка (Петровск районӗ)|Языковка]], [[Натальино (Петровск районӗ)|Натальино]], [[Коневка (Сарӑту облаҫӗ)|Коневка]])<ref>{{cite web|url =http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Saratovskaja1.xls|author = [[Коряков Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title = База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}</ref>. ;[[2010|2010 ҫулхи]] халӑх ҫырса тухӑвӗпе<ref>{{cite web |url=https://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/ |title=Всероссийская перепись населения 2010::Саратовстат |access-date=2013-07-24 |archive-url=https://www.webcitation.org/5zkxwkUEt?url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |archive-date=2011-06-27 |url-status=dead }}</ref>: * [[Вырӑссем]] — 39 564 ҫын (88,6 %) * [[Тутарсем]] — 1 720 ҫын (3,9 %) * [[Мордвасем]] — 1 549 ҫын (3,5 %) * [[Эрменсем]] — 428 ҫын (1 %) * ытти халӑхсем — 3 %. == Муниципаллӑ тытӑмлӑх == Петровск [[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ районне]] 6 [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] кӗрет, вӗсенчен 1 [[хула тӑрӑхӗ]] тата 5 [[ял тӑрӑхӗ]]<ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006791 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 88-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района» |access-date=2018-09-28 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000205/http://docs.cntd.ru/document/933006791 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://petrovsk.sarmo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=59&Itemid=75 |title = Устав Петровского муниципального района |url-status = dead }}</ref>: {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаллӑ йӗркеленӳ | Заголовок3 = Администрациллӗ центр | Заголовок4 = Пурӑнан<br />вырӑнсен<br />йышӗ | Заголовок5 = Пурӑнан<br />халӑх | Заголовок6 = Лаптӑк,<br />км² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число |A-%| '''Хула тӑрӑхӗ:''' | | | | |А|[[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]] | [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]] хули | 1 | {{ Пурăнан халăх | Муниципальное образование город Петровск | тс }} | 27,32<ref name="63_8006001"/> |Б-%| '''Ял тӑрӑхӗсем:''' | | | | |Б|[[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Берёзовка (Петровск районӗ)|Берёзовка]] сали | 13 | {{ Пурăнан халăх | Березовское муниципальное образование (Саратовская область) | тс }} | 435,80<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Грачёвка (Петровск районӗ)|Грачёвка]] сали | 12 | {{ Пурăнан халăх | Грачёвское муниципальное образование | тс }} | 495,45<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Новозахаркино (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Новозахаркинское муниципальное образование (Петровский район) | тс }} | 494,20<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Пригородный (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] посёлокӗ | 14 | {{ Пурăнан халăх | Пригородное муниципальное образование | тс }} | 402,40<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Синенькие (Петровск районӗ)|Синенькие]] сали | 16 | {{ Пурăнан халăх | Синеньское муниципальное образование (Петровский район) | тс }} | 467,24<ref name="63_8006001"/> }} [[2005|2005 ҫулта]] [[вырӑнти хӑйтытӑмлӑх]] тунишӗн районта 1 хула тата 5 ял тӑрӑхӗсем туса хунӑ<ref name="МО"/><ref>{{Cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/933006678 |title=Закон Саратовской области от 23 декабря 2004 года № 78-ЗСО «О муниципальных районах» |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083156/https://docs.cntd.ru/document/933006678 |url-status=live }}</ref>. == Пурӑнан вырӑнсем == Петровск райнӗнче 64 пурӑнан вырӑн пур, вӗсенчен 1 хула тата 63 ял пурӑнан вырӑнӗсем. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Пурӑнан вырӑнсен ят-йышӗ | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Заголовок5 = Муниципаллӑ<br> йӗркеленӳ | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[1-мӗш Берёзовка (Сарӑту облаҫӗ)|1-мӗш Берёзовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Березовка 1-я (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[1-мӗш Садовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Садовка 1-я | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[1-мӗш Сосновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Сосновка 1-я | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[2-мӗш Берёзовка (Сарӑту облаҫӗ)|2-мӗш Берёзовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Березовка 2-я (Саратовская область) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[2-мӗш Быстровка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Быстровка 2-я | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Абодим]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Абодим | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Агарёвка (Петровск районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Петровский район) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Антиповка (Сарӑту облаҫӗ)|Антиповка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Антиповка (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Асметовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Асметовка | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Баклуши (Петровск районӗ)|Баклуши]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Баклуши (Петровский район) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Берёзовка (Петровск районӗ)|Берёзовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Березовка (Петровский район) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Бобровка (Петровск районӗ)|Бобровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Бобровка (Петровский район) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Богатырёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Богатырёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Богатыревка (Саратовская область) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Вишнёвое (Сарӑту облаҫӗ)|Вишнёвое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вишнёвое (Саратовская область) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Вязьмино (Сарӑту облаҫӗ)|Вязьмино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вязьмино (Саратовская область) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Грачёвка (Петровск районӗ)|Грачёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Грачёвка (Петровский район) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Григорьевка (Петровск районӗ)|Григорьевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Григорьевка (Петровский район) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Гудошниково]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Гудошниково | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Дмитриевка (Петровск районӗ)|Дмитриевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Дмитриевка (Петровский район) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Елховка (Петровск районӗ)|Елховка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Елховка (Петровский район) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Жерновка (Сарӑту облаҫӗ)|Жерновка]] | чукунҫул станцийӗ | {{ Пурăнан халăх | Жерновка (Саратовская область) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Забайкино]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Забайкино | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Ивановка (Петровск районӗ)|Ивановка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ивановка (Березовское муниципальное образование) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Ионычевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ионычевка | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Кивӗ Лопатка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Старая Лопатка | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Кожевино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кожевино | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Колки (Сарӑту облаҫӗ)|Колки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Колки (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Комсомольский (Петровск районӗ)|Комсомольский]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Комсомольский (Петровский район) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Коневка (Сарӑту облаҫӗ)|Коневка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Коневка (Саратовская область) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Крутец (Петровск районӗ)|Крутец]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Крутец (Петровский район) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Куст (поселок)|Куст]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Куст (посёлок) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Липовка (Петровск районӗ)|Липовка]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Липовка (Петровский район) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Мӑн Камышинка (сала)|Мӑн Камышинка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Камышинка (село) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Мирный (Петровск районӗ)|Мирный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Мирный (Петровский район) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Мокрое (Сарӑту облаҫӗ)|Мокрое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мокрое (Саратовская область) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Натальино (Петровск районӗ)|Натальино]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Натальино (Петровский район) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Николаевка (Петровск районӗ)|Николаевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Николаевка (Петровский район, Саратовская область) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Новодубровка (Сарӑту облаҫӗ)|Новодубровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новодубровка (Саратовская область) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Новозахаркино (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новозахаркино (Петровский район) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Ножкино (Сарӑту облаҫӗ)|Ножкино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ножкино (Саратовская область) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Озерки (Петровск районӗ)|Озерки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Озерки (Петровский район, Саратовская область) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)|Оркино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Оркино (Саратовская область) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Орловка (Петровск районӗ)|Орловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Орловка (Петровский район) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Павловка (Петровск районӗ)|Павловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Павловка (Пригородное муниципальное образование) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] |%| [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск]] | хула | {{ Пурăнан халăх | Петровск (Саратовская область) | тс }} | [[Петровск (Сарӑту облаҫӗ)|Петровск хули]] | | [[Пригородный (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Пригородный (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Рузаевка (Сарӑту облаҫӗ)|Рузаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Рузаевка (Саратовская область) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Рязановка (Петровск районӗ)|Рязановка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Рязановка (Петровский район) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Савкино (Сарӑту облаҫӗ)|Савкино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Савкино (Саратовская область) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Седовка (Сарӑту облаҫӗ)|Седовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Седовка (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Синенькие (Петровск районӗ)|Синенькие]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Синенькие (Петровский район) | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Снежный (Сарӑту облаҫӗ)|Снежный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Снежный (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Сосновоборское]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сосновоборское | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Студёный (Сарӑту облаҫӗ)|Студёный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Студеный (Саратовская область) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Ҫӗнӗ Ӑвӑс]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новая Усть-Уза | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Ҫӗнӗ Бегучи]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новые Бегучи | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Ҫӗнӗ Вершаут]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новый Вершаут | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Таволожка (Сарӑту облаҫӗ)|Таволожка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Таволожка (Саратовская область) | тс }} | [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | | [[Тарумовка (Сарӑту облаҫӗ)|Тарумовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Тарумовка (Саратовская область) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Тракторный (Сарӑту облаҫӗ)|Тракторный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Тракторный (Саратовская область) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] | | [[Тутар Пакаевки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Татарская Пакаевка | тс }} | [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Синенькие]] | | [[Хомяковка (Сарӑту облаҫӗ)|Хомяковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хомяковка (Саратовская область) | тс }} | [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Грачёвка]] | | [[Языковка (Петровск районӗ)|Языковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Языковка (Петровский район) | тс }} | [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | | [[Якобьевка (Сарӑту облаҫӗ)|Якобьевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Якобьевка (Саратовская область) | тс }} | [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка]] }} === Пӑрахӑҫланӑ пурӑнан вырӑнсем === [[2016|2016 ҫулта]] [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне]] кӗнӗ [[Осинов Куст]] посёлокӗ тата [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)|Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвне]] кӗнӗ [[Соболевка (Сарӑту облаҫӗ)|Соболевка]] чукунҫул станцийӗ пӑрахӑҫланӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/467710157 |title=Закон Саратовской области от 4 июля 2016 года № 76-ЗСО «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2016-10-10 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928161907/http://docs.cntd.ru/document/467710157 |url-status=live }}</ref>. == Экономика == [[Ял хуҫалӑхӗ]] туни: [[Сысна|сысна ӗрчетни]], [[ҫӗр улми]], [[пӗрчӗллӗ культурӑсем|пӗрчӗллӗ]] тата [[ҫуллӑ культурӑсем]] ӳстерни. [[Сӗт]] савучӗ пулнӑ, анчах халӗ хупнӑ. Чи пысӑк савутсем: "Молот" Петровск электромеханика савучӗ, "Газпром трансгаз Саратов" уйрӑмӗ. == Паллӑ вырӑнсем == [[Таволожка (Сарӑту облаҫӗ)|Таволожка]], [[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)|Оркино]], [[Мокрое (Сарӑту облаҫӗ)|Мокрое]] ялӗсенче [[Православи|православ]] [[чиркӳ|чиркӗвӗ]] пур. [[Сосновоборское]] ялӗнче культурӑпа историллӗ палӑк — Устинов [[улпут]] ҫурчӗ. == Ҫар объекчӗсем == Петровск районӗнче [[РФ стратеги ракет вӑйӗсем|РФ стратеги ракет вӑйӗсен]] [[60-мӗш ракет дивизийӗ|Тамань ракет дивизийӗн]] полкӗсен [[позициллӗ район]]ӗ вырнаҫнӑ. == Тӑван муниципалитетсем == * [[Богучар]], [[Воронеж облаҫӗ]]<ref>[https://petrovsk64.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-rayone/pobratimy/gorod-boguchar/ Город Богучар]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Волоколамск районӗ|Волоколамск хула округӗ]], [[Мускав облаҫӗ]]<ref>[https://petrovsk64.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-rayone/pobratimy/volokolamskiy-gorodskoy-okrug/ Волоколамский городской округ]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Кӗҫӗн Сердоба районӗ]], [[Пенза облаҫӗ]]<ref>[https://petrovsk64.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-rayone/pobratimy/maloserdobinskiy-rayon/ Малосердобинский район]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Сарӑту]], [[Сарӑту облаҫӗ]]<ref>[https://petrovsk64.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-rayone/pobratimy/gorod-saratov/ Город Саратов]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Сестрорецк]], [[Санкт-Петербург]]<ref>[https://petrovsk64.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-rayone/pobratimy/gorod-sestroretsk/ Город Сестрорецк]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == *Атлас автомобильных дорог Саратовской области. Саратов, 2000. == Каҫӑсем == * [http://petrovsk64.ru/ Официальный сайт Петровского муниципального района]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125060850/http://petrovsk64.ru/ |date=2022-01-25 }} * [http://moyaokruga.ru/petrovvesti/ сайт муниципальной газеты «Петровские вести»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226204535/http://moyaokruga.ru/petrovvesti/ |date=2014-02-26 }} {{Петровск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Петровск районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Петровск районӗ|*]] lbsergzxf36dy3c00hfj4n5povpzygn 0 116960 874626 871732 2026-06-14T06:49:23Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874626 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурӑнан халӑх | Ягодно-Полянское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурӑнан халӑх | Ягодно-Полянское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Ягодно-Полянское муниципальное образование | ч }} / 394.69 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 394,69<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ( {{lang-ru|Ягодно-Полянское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мӑн Ивановка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мӑн Ивановка]] тата Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021841 |title=О преобразовании Большеивановского и Ягодно-Полянского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925112753/http://docs.cntd.ru/document/933021841 |url-status=live }}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх | Ягодно-Полянское муниципальное образование}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Ивановка (Саратовская область) | тс }} | | [[Мӑн Фёдоровка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Фёдоровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Федоровка (Саратовская область) | тс }} | | [[Новоскатовка (Сарӑту облаҫӗ)|Новоскатовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новоскатовка (Саратовская область) | тс }} | | [[Полчаниновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Полчаниновка | тс }} |%| [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Ягодная Поляна (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 3m0d7svsc6gckq3wue04bk3bb26a5n0 0 120774 874528 871723 2026-06-13T17:22:18Z Max Tenche 25572 /* Халӑх */ хушни 874528 wikitext text/x-wiki {{ПВ64 |ят = Октябрьский-Городок |ӳкерчӗк = Октябрьский_Городок.jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1829]] |Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Октябрьский городок | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Октябрьский городок | г }}) |Малтанхи ятсем = ''Николаевский городок'' (1920 ҫулччен) |Почта индексӗ = 412165 |ОКАТО кочӗ = 63 246 840 001 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Октябрьский-Городок''' (''Юпа пӗчӗк хули'', {{Lang-ru|Октябрьский Городок}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[сала]]<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] [[администрациллӗ центр]]ӗ. == Истори == === Николаевский Городок === [[1829|1829 ҫулта]] Раҫҫей императорӗ [[Николай I]]-н хушӑвӗпе [[Сарӑту кӗпӗрни]]н картти ҫинчи ҫӗнӗ ят ''Николаевский Городок'' тунӑ. [[1764|1764 ҫулта]] [[Мускав]]ра [[Раҫҫей империйӗ|Раҫҫей хӗр императорӗ]] [[Екатерина II]] тӑлӑх ачасемшӗн [[Мускав император вӗрентӳллӗ ҫурчӗ|вӗрентӳллӗ ҫурт]] тунӑ. [[1820|1820 ҫулччен]] ачасем Мускавра вӗренсе ӳснӗ, унтан вӗсем ҫутҫанталӑкра ҫӑкӑрпа ӗҫлесе пулас тесе вӗсене [[Смулен кӗпӗрни]]не пурӑнма янӑ. Анчах, [[1826|1826 ҫулта]] [[Пуш, 16|пушӑн 16-ӗмӗшӗнче]] Раҫҫей императорӗ [[Николай I]]-н ӳпкеленине пула тӑлӑх ачасене Сарӑту кӗпӗрнине куҫса янӑ. Унта вырӑнти влаҫсем вӗсемшӗн ана уйӑрса панӑ. Ҫӗнӗ пурӑнан вырӑн аталанма пуҫланӑ. Яла Раҫҫей императорӗ Николай I ячӗпе хисепленсе тӑрать (Николаевский Городок). Унӑн юнашар урӑх тӗрлӗрен ялсем ӳснӗ: Александровская, Мариинская (халӗ [[Татищево]] [[хеп|посёлокӗ]]), Константиновская (халӗ [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] ялӗ), [[Михайловка (Гагарин районӗ)|Михайловка]]. Вӗсем императорӑн тӑван ҫыннсем пек ятлӑ. [[1830|1830 ҫулхи]] ҫуркунне Смулен хирӗсенчен Сарӑту хирӗсенче 62 кил-йыш (ӗлӗкхи тӑлӑх ачасенчен) килчӗ. Пӗрремӗш ял пурӑнаканскер Петровсем, Николаевсем, Егоровсем хушаматлӑ кил-йышсем. [[1836|1836 ҫулта]] Николай чиркӗвӗ туса хунӑ ([[Асамлакан Микулай|Мира-Ликий Микулай]] ячӗпе хисепленекен престол). Николаевский Городок Вӑта Раҫҫейрен килнӗ ҫынсемпе ӳстернӗ. [[1864|1864 ҫулта]] ял ӑстаҫисене, агрономсене, ветеринарсене, зоотехниксене, уплут хуҫалӑхне тытса пыракансене хатӗрлес тесе Мариинка ҫӗрӗш вӗрентӗшӗ уҫнӑ. Вӑл ҫав вӑхӑтра Раҫҫейри вӗрентӗшсенчен чи лайӑх пӗри пулнӑ ([[1923|1923 ҫултан]] ӑна [[Тимирязев Климент Аркадьевич]] ячӗллӗ ял хуҫалӑх техникумӗ ятлӑ). [[1898|1898 ҫулта]] шкул тунӑ. === Николаевский республики === [[1905|1905 ҫулта]] Николаевский Городокра пӑлхану пуҫланнӑ. Вӑл пысӑк пулнӑ, Раҫҫей империйӗн юстици министрӗ унӑн ҫинчен императора каласа ӑна "1905 ҫулхи пӑтравӑн чи паллӑ пӗри" ятлӑ. Пӑлханӑвӑн пуҫлӑхӗ Мариинка вӗрентӗшӗн ӗлӗкхи вӗренекенӗ Иван Уханов пулнӑ. Пӑлханакан ҫынсем патне юнашар ялсен пурӑнакансем пӗрлешӗннӗ. Ку [[Карамышка]], [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]], [[Татищево|Марииновка]], [[Александровка (Гагарин районӗ)|Александровка]], [[Кувыка]], [[Слепцовка]] ҫыннисем. Пӑлхану комитечӗн пайташӗсем суйланӑ: Иван Уханов, Федор Варламов, Павел Мусатов. Пӑлханакансем вырӑнти полици ӳретникӗнчен пӑшала илнӗ. [[Юпа, 23|Юпан 23-мӗшӗнче]] Николаевский Городока Сарӑту кӗпӗрнин вице-кӗпӗрнаттӑрӗ 50 [[касаксем]]пе, [[салтак]] ротипе, пулеметсемпе килчӗ. [[Юпа, 24|Юпан 24-мӗшӗнче]] пӑлханӑва пусарнӑ. [[1918|1918 ҫулта]] ятла [[Совет влаҫӗ]] тӗпленчӗ. Ял канашӗн пӗрремӗш ертӳҫи — Кузьмин Владимир Павлович. Совет влаҫне тӗпленме пулӑшакансем: Елизаров Андрей Евдокимович, Васильев Евгений Авксентьевич, Иванов Ефим Михайлович, Уполовников Максим Иванович, Петров Николай Матвеевич, Клыченко Николай Михайлович. === Октябрьский Городок === [[1920|1920 ҫулта]] ялта пурӑнакан ҫынсен ыйтӑвӗпе яла "Октябрьский Городок" ятне панӑ. Ҫӗршывра пуҫланнӑ коллективизаци ялти пурӑнӑва питӗ улӑштарнӑ. [[1929|1929 ҫулта]] ялта "Ҫитӗнӳ" ({{lang-ru|Успех}}) ятлӑ [[колхоз]] туса хунӑ. Унӑн пӗрремӗш ертӳҫӗ — Иванов Владимир Васильевич. {{Тулли дата|2018|08|25}} [[Лонгин (Корчагин)|Митрополит Лонгин]] [[Асамлакан Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)|Асамлакан Микулай чиркӗвӗ]] туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=https://www.eparhia-saratov.ru/Articles/mitropolit-longin-sovershil-chin-osnovaniya-khrama-vo-imya-svyatitelya-i-chudotvorca-nikolaya-v-sele-oktyabrskijj-gorodok-tatishhevskogo-rajjona |title=Митрополит Лонгин совершил Чин основания храма во имя святителя и чудотворца Николая в селе Октябрьский Городок Татищевского района |author=Пресс-служба Саратовской епархии |website=Информационно-аналитический портал Саратовской и Вольской Епархии |date=2018-08-24 |accessdate=2018-08-31 |archive-date=2018-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830174413/https://www.eparhia-saratov.ru/Articles/mitropolit-longin-sovershil-chin-osnovaniya-khrama-vo-imya-svyatitelya-i-chudotvorca-nikolaya-v-sele-oktyabrskijj-gorodok-tatishhevskogo-rajjona |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх | Октябрьский городок }} === Халӑх йышӗ === [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн администраци центрӗнче Октябрьский Городокра — 1589 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 363 ача<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>. == Вӗрентӳ == [[Тимирязев Климент Аркадьевич|К. А. Тимирязев]] [[К. А. Тимирязев ячӗллӗ ял-хуҫалӑх техникумӗ|ячӗллӗ ял-хуҫалӑх техникумӗ]] — пуян [[истори]]пе, [[Раҫҫей]]ри чи кивӗ вӗрентӗшсен пӗрри. Унӑн чи пӗрремӗш тӗллев — ял-хуҫалӑхшӑн специалистсене вӗрентни: аргономсем, [[механика|механиксем]], автомеханиксем, [[экономика|экономистсем]] те ыттисем кунтан тухаҫҫӗ. Техникум [[Сарӑту облаҫӗ]]нчен инҫетре пӗлнӗ, мӗншӗн тесен ҫак вӗренмелли ҫуртӑн вӗренекенӗсем [[спорт]] ӑмӑртӑвӗнче, илемлӗ пултарулӑхра, чи лайӑх профессири конкурсра те нумай урӑхлӑ ӗҫ-хӗлсенче хутшӑнаҫҫӗ. == Паллӑ ентешсем == '''Кунта ҫуралнӑ''' * [[Зенкевич Михаил Александрович]] (1886—1973) — сӑвӑҫ, прозаик, куҫаруҫӑ. * [[Колесников Николай Николаевич]] (1898—1959) — РСФСР халӑх артисчӗ. '''Мариинка ҫӗрӗш вӗретӗшӗн вӗренекенӗсем''' * [[Волков Павел Михайлович]] (1897—1970) — РСФСР тава тивӗҫлӗ артисчӗ (1967). * [[Кравченко Александр Диомидович]] (1880—1923) — Элтеш вӑрҫин вӑхӑтӗнчи Ҫӗпӗрте совет партизан юхӑмӗн ертӳҫисенчен пӗри. * [[Попов Павел Никитич]] (1877 — 1917 хыҫҫӑн) — Раҫҫей империйӗн Патшалӑх думин иккӗмӗш пухассин Самар кӗпӗрнинчен депутачӗ. * [[Ржехин Фёдор Иванович]] (1876 — 1917 е хыҫҫӑн) — Раҫҫей империйӗн Патшалӑх думин иккӗмӗш пухассин Сарӑту кӗпӗрнинчен депутачӗ. * [[Челинцев Александр Николаевич]] (1874—1962) — аграрник экономист. '''Кунта пурӑннӑ''' * [[Вингурт Григорий Александрович]] (1938 ҫуралнӑ) — Раҫҫей Федерацийӗн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ (1997), журналист, телекалакан. == Фотогалерей == <div class="center"> <gallery mode="packed" heights="130" caption="Ялти курӑмсем"> File:Школа (Октябрьский Городок).jpg|мини|Шкул File:Игровая площадка (Октябрьский Городок).jpg|мини|Вылямалли лаптӑк File:Детская площадка (Октябрьский Городок).jpg|мини|Ача-пӑча лаптӑкӗ File:ДК (Октябрьский Городок).jpg|мини|Ял культура ҫурчӗ File:Администрация (Октябрьский Городок).jpg|мини|Администраци ҫурчӗ </gallery> </div> <div class="center"> <gallery mode="packed" heights="130" caption="Ялти паллӑ вырӑнсем"> File:Доска Почёта (Октябрьский Городок).jpg|мини|Хисеп хӑми File:Сельхоз техникум 2 (Октябрьский Городок).jpg|мини|[[К. А. Тимирязев ячӗллӗ ял-хуҫалӑх техникумӗ|Ял хуҫалӑх техникумӗ]] File:Я люблю Октябрьский Городок.jpg|мини|Октябрьский Городока юрататӑп File:Никольский храм 1 (Октябрьский Городок).jpg|мини|[[Асамлакан Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)|Микулай чиркӗвӗ]] File:Временный храм 2 (Октябрьский Городок).jpg|мини|Чиркӗвӗн вӑхӑтлӑ ҫурчӗ </gallery> </div> <div class="center"> <gallery mode="packed" heights="130" caption="Ялти палӑксем"> File:Списки солдат-победителей 1 (Октябрьский Городок).jpg|мини|Ҫӗнтерӳҫӗ ентешсен ят-йышӗсем File:Списки солдат-победителей 2 (Октябрьский Городок).jpg|мини|Ҫӗнтерӳҫӗ ентешсен ят-йышӗсем File:Сельхоз техникум 5 памятная табличка (Октябрьский Городок).jpg|мини|Ӑстӑвӑм хӑми </gallery> </div> == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Асамлакан Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)|Асамлакан Микулай чиркӗвӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA Николаевский городок] // [[Брокгаузпа Ефронӑн энциклопеди сăмахсарĕ|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907 * [http://www.tatishevo.ru/?s=info/ Сайт Татищево Саратовской области. Сведения о районе]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921001502/http://www.tatishevo.ru/?s=info%2F |date=2017-09-21 }} * [http://tatiskray.ru/3/078.htm Октябрьский Городок (Николаевский Городок) на сайте Татищевский край]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124061123/http://tatiskray.ru/3/078.htm |date=2015-11-24 }} {{Татищево районĕ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:1829 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] j01pqxdw0jml2gbr3dqpwt5gwa4e0r6 0 122464 874532 871725 2026-06-13T17:35:54Z Max Tenche 25572 /* Халӑх */ хушни 874532 wikitext text/x-wiki {{ПВ64 |ят = Карамышка |ӳкерчӗк = Карамышка_(Татищевский_район).jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1763]] |Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Карамышка | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Карамышка | г }}) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412172 |ОКАТО кочӗ = 63 246 820 001 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Карамышка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче]] вырнаҫнӑ [[сала]]. == Ят == Ялпа юнашар вырнаҫакан [[Карамыш (юханшыв)|Карамыш]] юханшывӗн ятӗнчен хӑйӗн ячӗ илнӗ. [[Тӗрӗк чӗлхисем|Тӗрӗк чӗлхисенчен]] ку "кара" - хура, "маш" - тӑвакан, юлашкинчен "хуралтаракан" пӗлтерет<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. == Географи == [[Татищево районӗ|Район центрӗнчен]] 16 [[килрметр]] анӑҫалла тӳрӗ ҫулпа, [[Сарӑту облаҫӗ|облаҫ]] [[Сарӑту|центрӗнчен]] 46 километр вырнаҫнӑ. Ял пӗр ятлӑ юханшывӑн хӗрринче лартнӑ. Сала урлӑ [[P208]] регион [[Автомагистраль|автотрасси]] ларать, унта рейслӗ автобуссем каяҫҫӗ. Пурӑнан вырӑнтан кӑнтӑрпа анӑҫра [[нефть]] уҫнӑ ҫӑлкуҫӗсем, ҫурҫӗрте "Егорьевский" [[вӑрман]]ӗ вырнаҫнӑ. == Истори == [[1763|1763 ҫулта]] пӗрремӗш хут Кильдишева Евдокия Семёнова [[кнеҫ]]ӗн хуҫалӑхӗ пек асӑннӑ. Юлашки [[улпут]] Беклемишев Михаил Николаевич, паллӑ Карамышка паркне тунӑ. [[ССРП|Совет тапхӑрӗнче]] "Большевик", "[[Чапаев Василий Иванович|Чапаев]] ячӗллӗ" тата "Ефимов-Саратовец ячӗллӗ" [[колхоз]]сем ӗҫленӗ<ref>{{Cite web|lang=|url=http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/karamyshka.htm|title=Карамышка – село в Татищевском районе|author=И. Козловский|website=Большая Саратовская Энциклопедия|date=2016|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2019-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716075626/http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/karamyshka.htm|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://nasledie-sela.ru/places/SAR/1706/9460/|title=Карамышка. Описание|author=Жеребных А.С.|website=Культурно-историческое наследие села|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128011142/http://nasledie-sela.ru/places/SAR/1706/9460/|deadlink=no}}</ref>. [[1886|1886 ҫулта]] статистика пӗлӗмӗсемпе, Карамышкӑра 117 [[ял хуҫалӑхӗ|ҫурт-хуҫалӑх]], ӑҫта 325 арҫынпа 344 хӗрарӑм пурӑннӑ. Карамышкӑри ҫуртсем йывӑҫран тунӑ, вӗсенчен виҫҫӗмӗшӗ йывӑҫпа тимӗр витнӗ пулнӑ, ыттисем улӑмпа. Икӗ промышленоҫ ҫурчӗ пулнӑ. [[Чиркӳ]] Карамышкӑра ҫук, ялтан 7 ҫухрӑмра вырнаҫакан [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякинӑри]] Вознесени Чиркӗвӗ патӗнче ҫырнӑ. [[1917|1917 ҫулта]] [[Раштав (уйӑх)|раштавра]], [[Аслӑ Октябрь социализм революцийӗ|Юпа пӑлханӑвӗ]] хыҫҫӑн, Карамышкӑра [[хресчен]]пе ӗҫлев депутатӗсен канашӗ туса хунӑ, унтан чухан комитечӗ ӗҫлеме пуҫланӑ. Администтрациллӗ ентен ял Карамышка ял канашӗн центрӗ пулса тӑнӑ. [[1929|1929 ҫултан]] "Большевик" колхозӗ ӗҫлет, ӑҫта нумай чухан хуҫалӑхсем кӗнӗ. [[1942|1942 ҫулхи]] [[Утӑ уйӑхӗ|утӑ]] тата [[ҫурла уйӑхӗ]]сенче, [[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи]]нче, ял ҫӗрӗнче 308-мӗш перекен дивизийӗ выртса лартнӑ (унӑн астӑвӑмра [[1995|1995 ҫулта]] мемориал хуми уҫнӑ). Вӑрҫӑра 70 Карамышка ҫынни вилнӗ. {{Тулли дата|1964|9|1}} [[шкул|пуҫламӑшлӑ шкул]] уҫнӑ. [[1965|1965 ҫулта]] Карамышкӑна "Ефимов-Саратовец ячӗллӗ" колхозӗн тӗпӗ тунӑ. [[1968|1968 ҫулта]] [[ача сачӗ]] уҫнӑ, кивӗ йывӑҫ [[кӗпер]]ӗ вырӑнне тимӗр-бетон кӗперне хурса лартнӑ. [[Лавкка]] тунӑ. [[1980|1980 ҫулта]] ялӑн тӗп урамӗсенче [[асфальт]] тунӑ, икӗ ҫултан [[медицина]] вырӑнӗ уҫнӑ, [[1984|1984 ҫулта]] ҫурт-хуҫалӑхсен газификацийӗ вӗҫленӗ тата ҫӗнӗ "Комсомол" урамӗ тунӑ. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх|Карамышка}} === Халӑх йышӗ === [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} Карамышкӑра 367 ҫын чӑн та пурӑннӑ<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>. == Ӳкерчӗк галерейӗ == <center> <gallery mode="packed" heights="130" caption="Ялти курӑмсем"> Школа (Карамышка).jpg|Шкул Почта 1 (Карамышка).jpg|Почта ФАП (Карамышка).jpg|Акушер фельдшер вырӑнӗ Дом культуры (Карамышка).jpg|Этеплӗх ял ҫурчӗ Детский сад (Карамышка).jpg|Ача сачӗ </gallery> </center> <center> <gallery mode="packed" heights="130" caption="Ялти паллӑ вырӑнсем"> Памятник солдатам-освободителям (Карамышка).jpg|Ирӗкленекен салтаксен палӑкӗ Аллея выпускников (Карамышка).jpg|Шкула вӗҫленӗ вӗренекенсен аллейӗ Памятник солдатам-освободителям (Карамышка) (2).jpg|Палӑк патӗнчи аллей Школа 1 (Карамышка).jpg|Шкул патӗнчи лаптӑк </gallery> </center> == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] ef5fgbu33poepz4z0tqg32pr02jsjmn 0 122470 874533 871722 2026-06-13T17:36:36Z Max Tenche 25572 /* Халӑх */ хушни 874533 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Карякино}} {{ПВ64 |ят = Карякино |ӳкерчӗк = Знак_Карякино.jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1745]] |Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Карякино (Саратовская область) | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Карякино (Саратовская область) | г }}) |Малтанхи ятсем = |Почта индексӗ = 412172 |ОКАТО кочӗ = 63 246 820 003 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Карякино''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче]] вырнаҫнӑ [[сала]]. == Географи == [[Татищево|Татищевӑран]] 20 [[километр]] анӑҫалла та ҫурҫӗр-анӑҫалла тӳрӗ ҫулпа вырнаҫнӑ. Ял хушаматпа ятлӑ<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. == Истори == [[1745|1745 ҫулхи]] хутсенчи пӗрремӗш асӑнни тупӑнать. Унпа никӗслекен ячӗ - Елизар Васильевич Карякин. [[1763|1763 ҫулта]] ялта 206 ҫын пурӑннӑ. [[1787|1787 ҫулта]] ялта [[чиркӳ]] тунӑ. [[1800|1800 ҫулта]] Карякинӑра 112 ҫуртсенче 327 арҫын тата 341 хӗрарӑм пурӑннӑ. [[1862|1862 ҫулта]] ялта - 58 картишпе 460 пурӑнакан халӑх йышӗ пулнӑ. Ялта [[почта]] станцийӗ пулнӑ. [[1840|1840 ҫулта]] чул чиркӗвӗпе чанлӑх тунӑ тата ӑна [[1841|1941 ҫулта]] ҫутатнӑ. [[XX ӗмӗр]]хи [[1930-мӗш ҫулсем|30-мӗш ҫулсенче]] "[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]ский путь" [[колхоз]] тунӑ, кайран "[[Украинсем|Украинец]]" колхозпа (Киево-Полтавка) "[[Калинин Михаил Иванович|Калинин]] ячӗллӗ" колхозӗнче пӗрлештернӗ, унтан ун патне "[[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков]] ячӗллӗ" ([[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]] посёлокӗ) колхозне пӗрлештернӗ. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх| Карякино (Саратовская область) }} === Халӑх йышӗ === [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} Карякинӑра 267 ҫын чӑн та пурӑннӑ<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>. == Ӳкерчӗк галерейӗ == <center> <gallery mode="packed" heights="130" caption="Ялти курӑмсем"> Дом культуры (Карякино).jpg|Культура ҫурчӗ Памятник ветеранам ВОВ (Карякино).jpg|[[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи|ТҪАВ]] ветеранӗсене палӑк Списки погибших ветеранов ВОВ (Карякино).jpg|Вилнӗ ветерансен ят-йышӗсем Улица Заречная (Карякино).jpg|Заречная урамӗ Вид на село Карякино.jpg|Яла курӑм </gallery> </center> == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] 49zr1o9pcahdshdqt0tixiluog0esnh 0 122744 874594 852133 2026-06-14T06:27:03Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874594 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Онгудай аймакӗ |Тăван ячĕ = ({{lang-alt|Оҥдой аймак}}) <br> [[File:Ursul_valley_in_Altay_Rep_Ongudaisky_distr.JPG|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Ongudaysky_District.svg |Ялав = Flag_of_Ongudaysky_District.svg |Ялава ăнлантарни = Онгудай аймакӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Онгудай аймакӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Алтай Республики]] |Тытăмĕ = |Тĕп хула = [[Онгудай]] |Вăхăт = |Пуçлăх = |Пуçлăх тĕсĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Алтай чĕлхи|алтайла]], [[Вырăс чĕлхи|вырӑсла]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 14 051 |Çырав çулĕ = 2021 |Пурăнан халăх проценчĕ = 6,67 % |Пурăнан халăх вырăнĕ = 4 |Йышлăх = 0,02 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 11 695,96 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 4 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location Ongudaysky District Altai Republic.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Красноярск вӑхӑчӗ|MSK+4]] (UTS+7) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 38845 |Почтă индексĕсем = 6494ХХ |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = http://www.ongudai-ra.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Онгудай аймакӗ''' (''Онгудай районӗ'', {{lang-alt|Оҥдой аймак}}, {{lang-ru|Онгудайский район}}) - [[Алтай Республики]]н ([[РФ]]) администрациллӗ-территориллӗ виҫи, [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] (муниципаллӑ районӗ). [[Администраци центрĕ|Администраци центрӗ]] [[Онгудай]] [[Сала|салинче]] вырнаҫнӑ. == Географи == [[Ӳкерчĕк:Онгудайский район.jpg|300px|thumb|left|Онгудай аймакӗ. [[Бархатово (Алтай Республики)|Бархатовӑран]] [[Теректи хырҫи]]не курӑм]] Онгудай аймакӗн лаптӑкӗ 11 744 ҫм², вӑл Алтай Республикин варринче, ту-анлӑн зонинче вырнаҫнӑ. Аймак территоринчи 140 кӳлӗ пур, вӗсенчен чи пысӑк - [[Теньга кӳлли]]. Онгудай аймакӗнче Шурӑ Бом акшар тӑвӗ пур, ун ӑшӗнче хӑвӑлсем пур, вӗсенчен чи паллӑ Аслӑ Шурӑ Бом хӑвӑлӗ. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Онгудайский район}} [[2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]]пе<ref name="Алтай2021">[https://22.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/2.%D0%A2%D0%9E%D0%9C_5_%D0%A2%D0%B0%D0%B1_1(1).xlsx 2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]</ref>: {|class="standard sortable" |- ! Халӑх !! Йыш,<br>ҫын !! Пур халӑх <br>йышӗнчен пай, % |- | [[алтайсем]] || align="right" | 11 107 || align="right" | 79,95 % |- | [[вырӑссем]] || align="right" | 2 501 || align="right" | 17,8 % |- | ыттисем || align="right" | 443 || align="right" | 3,15 % |- | пӗтӗмпех || align="right" | 14 051 || align="right" | 100,00 % |} РФ Экономика Аталанӑвӗн Министрлӗхӗн мӗнле халӑх ӳкессине малтанах ҫырса панипе<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2018-12-19 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |url-status=live }}</ref>: * [[2024]] — 13,74 пин ҫын. * [[2035]] — 12,58 пин ҫын. == Муниципаллӑ-территориллӗ тытӑм == Аймакра 10 ял тӑрӑхӗнче кӗрекен 30 пурӑнан вырӑн пур<ref name = "МО">[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Онгудай районӗн уставӗ]{{Ĕçлемен каçă|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Онгудай аймакĕн ял тӑрӑхӗсем'''<ref name="МО"></ref> |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Ял тӑрӑхӗ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан <br>вырăнсен <br>йышӗ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx 2023 Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)]</ref> || colspan=1 | Лаптăк, ҫм²<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образовани]</ref> |--- | 1 || [[Ело ял тӑрӑхӗ]] || [[Ело (ял)|Ело]] || 3 || {{ӳсни}}1166 || 997 |--- | 2 || [[Иня ял тӑрӑхӗ]] || [[Иня (Алтай Республики)|Иня]] || 7 || {{ӳкни}}1443 || 2993 |--- | 3 || [[Каракол ял тӑрӑхӗ]] || [[Каракол (Онгудай аймакӗ)|Каркол]] || 3 || {{ӳкни}}931 || 352 |--- | 4 || [[Кулада ял тӑрӑхӗ]] || [[Кулада]] || 2 || {{ӳсни}}798 || 520 |--- | 5 || [[Купчегень ял тӑрӑхӗ]] || [[Купчегень]] || 2 || {{ӳкни}}657 || 3466 |--- | 6 || [[Анатри Талда ял тӑрӑхӗ]] || [[Анатри Талда]] || 1 || {{ӳсни}}539 || 297 |--- | 7 || [[Онгудай ял тӑрӑхӗ]] || [[Онгудай]] || 5 || {{ӳсни}}5786 || 135 |--- | 8 || [[Теньга ял тӑрӑхӗ]] || [[Теньга (ял)|Теньга]] || 7 || {{ӳкни}}1541 || 815 |--- | 9 || [[Хабаровка ял тӑрӑхӗ]] || [[Хабаровка (Алтай Республики)|Хабаровка]] || 2 || {{ӳсни}}548 || 613 |--- | 10 || [[Шашикман ял тӑрӑхӗ]] || [[Шашикман (ял)|Шашикман]] || 2 || {{ӳкни}}642 || 1508 |} == Экономика == Вӑрман хатӗрлевӗ, йывӑҫ ӗҫлени, ӑшлӑ выльӑх ӗрчетни, пант (мӑйрака) марал ӗрчетни, качака ӗрчетни, сурӑх ӗрчентни, ут ӗрчетни, пахча ӗҫлени. == Хаҫат == Онгудай аймакӗн хаҫачӗ (атлай тата вырӑс чӗлхиллӗ) - "Ажуда" ятлӑ, вӑл 1991 ҫулхи кӑрлачӑн 15 йӗркеленӗ<ref>{{cite web|title=Ажуда|url=http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/|website=Ажуда|access-date=2023-12-13|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510154813/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Ажуда|url=https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=345628&page=|website=Роскомнадзор|access-date=2023-12-13|archive-date=2023-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213072510/https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=345628&page=|url-status=live}}</ref>. == Паллӑ вырӑн == * Аймак территориӗнчи VIII—III пирӗн эрӑчченхи нумай скиф тапхӑрӗн курганӗсемпе хысак ҫинчи ӳкерчӗкӗсем пур. * Кара-Бом чарӑнӑвӗ (авалхи куҫан ҫынсен пурӑннӑ вырӑн) пур<ref>''Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П.'' и др. Палеолитические комплексы стратифицированной части стоянки Кара-Бом. Новосибирск, 1998.</ref><ref>''Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П.'' {{cite web |url = http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |title = Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом) |archive-url = https://web.archive.org/web/20171021162829/http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |archive-date = 2017-10-21 }} Археология, этнография и антропология Евразии.- 2000.- № 2 (2).- С. 33-52</ref>. * Кӗҫӗн Яломан хӑвӑлӗ<ref>[[Вишняцкий Леонид Борисович|Вишняцкий]] 2006, с. 25 (EncArch 2008, p. 2000)</ref>. * Усть-Каракол чарӑнӑвӗ<ref>{{Cite web |url=http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |title=''Деревянко А. П.'', ''Шуньков М. В.'' Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 |access-date=2015-11-20 |archive-date=2015-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |url-status=live }}</ref>. * Башадар курганӗсем. * Сары-Бел авалхи масарӗ<ref>''Соёнов В. И.'' [https://e-lib.gasu.ru/da/archive/1999/N4/18.html Раскопки на могильнике Сары-Бел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130152543/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/1999/N4/18.html |date=2020-01-30 }}</ref>. == Ҫакӑн пек пӑхӑр == * [[Алтай Республикин администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{cite web|author=|url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|url-status=dead|title=На сайте Республики Алтай|lang=|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVqpyYFV?url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|archive-date=2012-10-18|access-date=2008-11-21}} * [http://www.ongudai-ra.ru Сайт администрации Онгудайского района] {{Онгудай аймакӗ}} {{Онгудай аймакӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Алтай Республики}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Онгудай аймакӗ]] 10qtdvs0f1h40cszqn8dh8xk5pmj3vr 0 122763 874588 861880 2026-06-14T06:22:21Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874588 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Кош-Агач аймакӗ |Тăван ячĕ = ({{lang-alt|Кош-Агаш аймак}}) <br> [[File:Camels_in_Kosh-Agachsky_District.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Kosh-Agachsky_District_(2020).png |Ялав = Flag_of_Kosh-Agachsky_District.png |Ялава ăнлантарни = Кош-Агач аймакӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Кош-Агач аймакӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Алтай Республики]] |Тытăмĕ = |Тĕп хула = [[Кош-Агач]] |Вăхăт = |Пуçлăх = [[Кыдырбаев Серикжан Муратканович]] |Пуçлăх тĕсĕ = Район Пуҫлӑхӗ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Алтай чĕлхи|кӑнтӑр алтай]], [[Вырăс чĕлхи|вырӑс]], [[Казах чĕлхи|казах]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 18 328 |Çырав çулĕ = 2021 |Пурăнан халăх проценчĕ = 8,7 % |Пурăнан халăх вырăнĕ = 2 |Йышлăх = 0,92 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 19845<ref name="laptok">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образовани]</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 1 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Красноярск вӑхӑчӗ|MSK+4]] (UTS+7) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 38842 |Почтă индексĕсем = 6497ХХ |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = http://www.mokoshagach.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Кош-Агач аймакӗ''' (''Кош-Агач районӗ'', {{lang-alt|Кош-Агаш аймак}}, {{lang-kk|Қосағаш ауданы}}, {{lang-ru|Кош-Агачский район}}) — [[Алтай Республики]]н ([[РФ]]) администрациллӗ-территориллӗ виҫи, [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] (муниципаллӑ районӗ). [[Администраци центрĕ|Администраци центрӗ]] [[Кош-Агач]] [[Сала|салинче]] вырнаҫнӑ. == Географи == Аймак Алтай Республикин кӑнтӑр пайӗнче вырнаҫнӑ. Вӑл Алтай Республикин [[Онгудай аймакӗ|Онгудай]], [[Улаган аймакӗ|Улаган]], [[Усть-Кокса аймакӗ]]семпе, тата [[РФ]]-н [[Тыва]]па, тата пӑхӑнман патшалӑхсемпе — Монголипе, Китайпа, Казахстанпа чикӗленет. Аймак [[Аякри Ҫурҫӗр|аякри ҫурҫӗр]] районӗсемпе пӗр тан. == Истори == [[1913|1913 ҫулхи]] [[Çĕртме, 14|ҫӗртмен 14]] [[Иккӗмӗш Чуй вулӑсӗ]] Кош-Агач тата Киргиз вуласӗсенче пайланӑ. [[1922|1922 ҫулта]] [[Ойрот автономиллӗ облаҫӗ]] йӗркеленӗ, пуҫламӑшра [[Облаç (администрациллĕ виçе)|облаҫра]] 24 [[Вулăс|вулӑс]] пулнӑ, унтан темиҫесене пӑрахӑҫланӑ, тата [[1924|1924 ҫулта]] вулӑссене аймаксем ятне панӑ. Вӗсенчен пӗри ''Кош-Агач'' ятлӑ. Пуҫламӑшра аймакра 4 [[Ял канашĕ|ял канашӗ]] пулнӑ: Курай, Киргиз, Кокоря, Ялангаш. [[1926|1926 ҫулта]] Киргиз ял канашне Казах ял канашӗ ятне улӑштарнӑ. [[1930|1930 ҫулта]] ял канашӗсен йышӗ ӳснӗ: Чаган-Узун тата Чибит ял канашӗсене йӗркеленӗ. [[1932|1932 ҫулта]] Кош-Агач тата Джазатор ял канашӗсене туса хунӑ, Ялангаш я/к пӑрахӑҫ кӑларнӑ. [[1954|1954 ҫулта]] Кокоря я/к пӑрахӑҫ кӑларнӑ, анчах кайран тепӗр хут ҫӗнетсе йӗркеленӗ. [[1957|1957 ҫулта]] Чибит ял канашӗн йышӗнчен Акташ паҫҫулкӑ канашне уйрӑлса кӑларнӑ. [[1963|1963 ҫулхи]] [[Нарăс, 1|нарӑсӑн 1]] Кош-Агач аймакӗ Кош-Агач [[Ял районӗ|ял районне]] улӑштарнӑ (1965 ҫултан вӑл [[Район|район]] пек). [[1968|1968 ҫулта]] Чибит я/к тата Акташ я/к Улаган районӗн йышне панӑ. [[1976|1976 ҫулта]] Мухор-Тархата я/к, [[1979|1979 ҫулта]] — Бельтир я/к, [[1984|1984 ҫулта]] — Тобелер я/к туса хунӑ. [[1985|1985 ҫулта]] районта 9 ял канашӗ пулнӑ (Бельтир, Джазатор, Казах, Кокоря, Кош-Агач, Курай, Мухор-Тархата, Тобелер, Чаган-Узун). 1989 ҫулта — Ортолык я/к, 1991 ҫулта — Теленгит-Сортогой я/к туса хунӑ. [[1995|1995 ҫулта]] ял канашӗсем вырӑнне ял администрацийӗсем йӗркеленӗ. [[2001|2001 ҫулта]] Ташанта я/а туса хунӑ. [[2005|2005 ҫулта]] ял администрацийӗсем вырӑнне ял тӑрӑхӗсем туса хунӑ<ref>[http://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/Administrativno-territorialnoe-delenie-Gornogo-Altaya.pdf Административно-территориальное деление Горного Алтая: сборник архивных документов 1917—2016 гг.]</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Кош-Агачский район}} [[РФ Экономика Аталанӑвӗн Министрлӗхӗ]]н мӗнле халӑх ӳкессине малтанах ҫырса панипе<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2018-12-18 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |deadlink=no }}</ref>: * [[2024]] — 19,45 пин ҫын. * [[2035]] — 19,77 пин ҫын. === Наци йышӗ === Аймакӑн тӑван пурӑнӑн халӑхӗ — [[алтайсем]]-[[теленгитсем]] шутланать ([[2010 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ|2010 ҫулхи халӑх ҫырӑвӗпе]] — 41,3%). Районта [[Алтай казахӗсем|алтай казахӗсем]] пурӑнаҫҫӗ. Вӗсем кунта XIX ӗмӗрӗн вӗҫӗнче — XX ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗнче пурӑнса килчӗҫ (2010 ҫулхи халӑх ҫырӑвӗпе — 54,4%). Ҫакӑн пек аймакра [[Вырăссем|вырӑссем]] (3,3%) тата ытти халӑхсем пурӑнаҫҫӗ<ref>{{cite web |url = https://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+том+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.pdf |deadlink = yes |title = Всероссийская перепись населения 2010. Итоги. 4 том Национальный состав и владение языками, гражданство |access-date = 2022-04-19 |archive-date = 2019-07-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190712195904/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.pdf }}</ref>. [[1939 ҫулхи Пӗтӗм Пӗрлешӳ халӑх ҫырӑвӗ]]пе Кош-Агач аймакӗн халӑх йышӗ:<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=61|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Всесоюзная перепись населения 1939 года|website=www.demoscope.ru|access-date=2021-06-16|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195204/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=61|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" | rowspan="2" |Нацилӗх / район (пурӑнан вырӑн) | colspan="3" |Йыш |- |пур район |Кош-Агач ялӗ (райцентр) |урӑх ялсем |- |Пӗтӗмпе |9768 |1362 |8406 |- | [[Ойротсем]] |3419 |178 |3241 |- |[[Вырăссем|Вырӑссем]] |3204 |1052 |2152 |- | [[Казахсем]] |2987 |90 |2897 |- |[[Украинсем]] |79 |27 |52 |- |[[Мордвасем|Мордовсем]] |11 |2 |9 |- |Ыттисем |68 |13 |55 |} [[2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]]пе<ref name="Алтай2021">[https://22.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/2.%D0%A2%D0%9E%D0%9C_5_%D0%A2%D0%B0%D0%B1_1(1).xlsx 2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]</ref>: {|class="standard sortable" |- ! Халӑх !! Йыш,<br>ҫын !! Пур халӑх <br>йышӗнчен пай, % |- | [[казахсем]] || align="right" | 9 193 || align="right" | 50,16 % |- | [[алтайсем]] || align="right" | 8 153 || align="right" | 44,48 % |- | [[вырӑссем]] || align="right" | 571 || align="right" | 3,12 % |- | [[тувасем]] || align="right" | 21 || align="right" | 0,11 % |- | ыттисем || align="right" | 390 || align="right" | 2,13 % |- | пӗтӗмпе || align="right" | 18 328 || align="right" | 100,00 % |} === Чӗлхе политики === Аймакӑн тӗрлӗ шкулӗсенче "тӑван чӗлхе" пек [[Казах чĕлхи|казахла]], [[Алтай чĕлхи|алтайла]], [[Вырăс чĕлхи|вырӑсла]] вӗрентеҫҫӗ. Сӑмахран, [[2018]]-[[2019]] ҫулсенче "Кош-Агач варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн В. И. Чаптынов ячӗллӗ шкулӗ"-нче 5-11 классенче "тӑван чӗлхе" пек казахла — 482 вӗренекен, алтайла — 93 вӗренекен, казахла мар, алтайла мар — 93 вӗренекен вӗреннӗ<ref>{{Cite web |url=https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ |title=«Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа им. В. И. Чаптынова» Деление классов по родному языку в 2018—2019 учебном году |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125829/https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref>. Ытти шкулсенче урӑхлӑран: "Бельтир варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн Кыдат Тебекова ячӗллӗ шкулӗ"-нче алтай чӗлхипе алтай литературине вӗрентеҫҫӗ<ref>{{Cite web |url=https://beltirschool.obr04.ru/upload/medialibrary/2aa/0ca3d420-8eb7-4849-90c4-e188c2cc2d85.pdf |title=Положение об устанавливающем языке (языках) образования в МКОУ Бельтирская СОШ |access-date=2020-04-02 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303182614/https://beltirschool.obr04.ru/upload/medialibrary/2aa/0ca3d420-8eb7-4849-90c4-e188c2cc2d85.pdf |deadlink=no }}</ref>, "Джазатор варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн М. И. Берсимбаев ячӗллӗ шкулӗ"-нче "тӑван чӗлхе" пек казахла<ref>{{Cite web |url=https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева» Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125222241/https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ |title=Сведения об образовательной организации «Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева». Образование |access-date=2020-04-02 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125235543/https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref>, Жана-Аул<ref>{{Cite web |url=https://zhanaaulsosh.obr04.ru/sveden/objects/ |title=«Жана-Аульская средняя общеобразовательная школа». Сведения об образовательной организации. Материально-техническое обеспечение и оснащённость образовательного процесса |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128162721/https://zhanaaulsosh.obr04.ru/sveden/objects/ |deadlink=no }}</ref>, Тобелер<ref>[https://tobelersosh.obr04.ru/upload/uf/949/Основная%20образовательная%20программа%20основного%20общего%20%20образования.docx «Тобелерская средняя общеобразовательная школа им. А.Кожабаева». Основная образовательная программа основного общего образования]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Теленгит-Сортогой<ref>{{Cite web |url=https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc |title=Основная образовательная программа начального общего образования Муниципального казённого общеобразовательного учреждения «Теленгит-Сортогойская СОШ» |access-date=2020-04-02 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127194415/https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc |deadlink=no }}</ref> шкулӗсенче "тӑван чӗлхепе литература" — казахла, Кокоря<ref>{{Cite web |url=https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Кокоринская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028075004/https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref><ref>[https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/upload/uf/427/Уч.план.docx УЧЕБНЫЙ ПЛАН муниципального казённого общеобразовательного учреждения «Кокоринская средняя общеобразовательная школа» на 2016—2017 учебный год]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Курай<ref>[https://kyraisosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=2 «Курайская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Мухор-Тархата<ref>{{Cite web |url=https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/ |title=«Мухор-Тархатинская средняя общеобразовательная школа». Основная образовательная программа основного общего образования(ФГОС) |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031220010/https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref>, Ортолык<ref>{{Cite web |url=https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ |title=«Ортолыкская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Лапшина». Учебный план на 2019—2020 учебный год. |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025085501/https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref> шкулӗсенче "тӑван чӗлхипе литература" — алтайла вӗрентеҫҫӗ. Чаган-Узун<ref>{{Cite web |url=https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203201452/https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%9E%D0%9F_%D0%9E%D0%9E%D0%9E.docx |title=«Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Учебный план 2019—2020 г. |access-date=2022-04-19 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401203251/https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%9E%D0%9F_%D0%9E%D0%9E%D0%9E.docx |deadlink=no }}</ref>, Кош-Агач (Тюкова Лидия Ильинична ячӗллӗ)<ref>{{Cite web |url=https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 |title=«Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа имени Лидии Ильиничны Тюковой». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111150400/https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 |url-status=live }}</ref>, Ташанта<ref>{{Cite web |url=https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Ташантинская основная общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030043336/https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref> шкулӗсенче "тӑван чӗлхи тата литература" — алтайла та, казахла та вӗрентеҫҫӗ. == Муниципаллӑ-территориллӗ тытӑм == Аймакра 12 ял тӑрӑхӗнче кӗрекен 16 пурӑнан вырӑн пур. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Кош-Агач аймакĕн ял тӑрӑхӗсем''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Ял тӑрӑхӗ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан <br>вырăнсен <br>йышӗ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)]</ref> || colspan=1 | Лаптăк, ҫм²<ref name="laptok"/> |--- | 1 || [[Бельтир ял тӑрӑхӗ]] || [[Ҫӗнӗ Бельтир]] || 2 || {{ӳсни}}1643 || 3266 |--- | 2 || [[Джазатор ял тӑрӑхӗ]] || [[Беляши (ял)|Беляши]] (''Джазатор''<ref>[https://web.archive.org/web/20111020080054/http://gosspravka.ru/04/002/000000.html ОКАТО]</ref>) || 2 || {{ӳсни}}1386 || 6664 |--- | 3 || [[Казах ял тӑрӑхӗ]] || [[Жана-Аул]] || 2 || {{ӳсни}}765 || 802 |--- | 4 || [[Кокоря ял тӑрӑхӗ]] || [[Кокоря]] || 1 || {{ӳсни}}937 || 2228 |--- | 5 || [[Кош-Агач ял тӑрӑхӗ]] || [[Кош-Агач]] || 1 || {{ӳкни}}8334 || 34 |--- | 6 || [[Курай ял тӑрӑхӗ]] || [[Курай (Алтай Республики)|Курай]] || 2 || {{ӳсни}}1381 || 1936 |--- | 7 || [[Мухор-Тархата ял тӑрӑхӗ]] || [[Мухор-Тархата]] || 1 || {{ӳсни}}833 || 1584 |--- | 8 || [[Ортолык ял тӑрӑхӗ]] || [[Ортолык (ял)|Ортолык]] || 1 || {{ӳсни}}757 || 628 |--- | 9 || [[Ташанта ял тӑрӑхӗ]] || [[Ташанта]] || 2 || {{ӳкни}}474 || 354 |--- | 10 || [[Теленгит-Сортогой ял тӑрӑхӗ]] || [[Теленгит-Сортогой]] || 2 || {{ӳкни}}614 || 454 |--- | 11 || [[Тобелер ял тӑрӑхӗ]] || [[Тобелер]] || 1 || {{ӳкни}}801 || 1264 |--- | 12 || [[Чаган-Узун ял тӑрӑхӗ]] || [[Чаган-Узун (ял)|Чаган-Узун]] || 1 || {{ӳкни}}403 || 631 |} == Экономика == Ӑшлӑ выльӑх ӗрчетни, пант (мӑйрака) марал ӗрчетни, качака ӗрчетни, сурӑх ӗрчетни, ут ӗрчетни, [[вольфрам]]-[[молибден]] кӑларни. == Хаҫат == Ко-Агач аймакӗн хаҫачӗ (атлай, казах тата вырӑс чӗлхиллӗ) - "Чуй ҫути" ятлӑ, вӑл [[1979 |1979 ҫулхи]] [[Кăрлач, 1|кӑрлачӑн 1]] йӗркеленӗ<ref>[http://www.koshagach.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=4&id=15&Itemid=56 хаҫат сайчӗ]</ref>. == Чикӗ ҫумӗнчи ҫӗр == [[2006|2006 ҫулхи]] [[Çĕртме, 16|ҫӗртмен 16]] РФ ФХС № 282 «О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай» йышӑнӑвӗпе Кош-Агач аймакӗн пайӗнче чикӗ ҫум зона тӑратнӑ. Зонӑна Джазатор, Мухор-Тархата, Тобелер, Казах, Ташанта, Кокоря ял канашӗсем кӗреҫҫӗ<ref name="antiviza">{{cite web |url = http://wiki.antiviza.info/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 |deadlink = yes |title = Погранзона в Республике Алтай — Antiviza |accessdate = 2011-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190331083500/http://wiki.antiviza.info/index.php%3Ftitle%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B7%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B0_%25D0%25B2_%25D0%25A0%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B5_%25D0%2590%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25B9 |archivedate = 2019-03-31 }}</ref>. == Паллӑ вырӑн == == Паллӑ ҫынсем == * [[Берсимбаев Рахметкажи Искендирович]] (1947-хальхиччен) — генетик ӑсчах, Казахстан политики. * [[Джаткамбаев Ауельхан Жазитович]] (1954 акан 15 — 2020 раштавӑн 3) — ӗлӗкхи Кош-Агач аймакӗн пуҫлӑхӗ. == Ҫакӑн пек пӑхӑр == * [[Алтай Республикин администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{cite web |title = Сайт Кош-Агачского района--(сайт юридической службы) |url = http://www.koshagach.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090122195454/http://www.koshagach.ru/ |archivedate = 2009-01-22 |deadlink = yes }} * {{cite web|author=|url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|deadlink=yes|title=На сайте Республики Алтай|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVqpyYFV?url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|archivedate=2012-10-18|accessdate=2008-11-21}} * [https://web.archive.org/web/20110808204632/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=67&Itemid=118 Комплексная научная экспедиция Национального научно-исследовательского Томского государственного университета на Юго-Восточный Алтай, лето 1996 года.] * [https://web.archive.org/web/20110720125410/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=26&Itemid=95 ''Рудой А. Н.'' «Обратная сторона Луны?» // Алтайский вестник, 2002. — № 2.- С. 52 — 64.] {{Кош-Агач аймакӗ}} {{Кош-Агач аймакӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Алтай Республики}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Кош-Агач аймакӗ]] g4oexpcjk661ddcjwff1ilndx3u4emv 0 123212 874610 871756 2026-06-14T06:38:31Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874610 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |lon_sec = 12 |Статус = пӑрахӑҫланӑ {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Сторожёвка]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Сторожевское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Сторожевское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Сторожевское муниципальное образование | ч }} / 223.59 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 223,59<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |ОКАТО = 63646457 |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Сторожевское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи пӑрахӑҫланӑ [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Сторожёвка]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2005|2005 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1]] туса хунӑ. [[2022|2022 ҫулхи]] [[Пуш, 28|пушӑн 28]] саккунӗпе пӑрахӑҫланать, унӑн территори [[2025|2025 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1]] [[Сарӑту (хула округӗ)|Сарӑту хула округӗн]] [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районне]] кӗртнӗ. Унта вӑл ''Сторожёвка территориллӗ тытӑмӗ'' пек палӑртнӑ<ref name="сайт">[https://saratovmer.ru/rayony/gagarinskiy/administraciya/ Сайт Гагаринского района]</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Сторожевское муниципальное образование }} == Пурӑнан вырӑнсем == Ят тӑрӑхӗн йышне 10 ял пурӑнан вырӑнӗсем кӗреҫҫӗ: {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Докторовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Докторовка | тс }} | | [[Зеленкино (Сарӑту облаҫӗ)|Зеленкино]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Зеленкино (Саратовская область) | тс }} | | [[Ильиновка (Сарӑту облаҫӗ)|Ильиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ильиновка (Саратовская область) | тс }} | | [[Каменский (Гагарин районӗ)|Каменский]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Каменский (Татищевский район) | тс }} | | [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюм]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Курдюм (село, Саратовская область) | тс }} | | [[Курдюм (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюм]] | станци | {{ Пурăнан халăх | Курдюм (станция, Саратовская область) | тс }} | | [[Поляков (Сарӑту облаҫӗ)|Поляков]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Поляков (Саратовская область) | тс }} | | [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Сторожёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сторожевка (Саратовская область) | тс }} | | [[Труд (Сарӑту облаҫӗ)|Труд]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Труд (Саратовская область) | тс }} | | [[Шевырёвка (Сторожёвка территориллӗ тытӑмӗ)|Шевырёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шевыревка (Татищевский район) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи пӑрахӑҫланӑ муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи пӑрахӑҫланӑ ял тӑрӑхӗсем]] onwmgivfhnse92eiypo8ujohozxdvk7 0 123224 874603 871726 2026-06-14T06:34:33Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874603 wikitext text/x-wiki {{Ан пӑтраштарӑр2|Садовое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Красноармейск районӗнчи Садов'''ое''' муниципаллӑ йӗркеленӗвӗпе}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) | ч }} / 74.08 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 74,08<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Садовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] [[поселок]]ӗ. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнчи]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) }} == Пурӑнан вырӑнсем == Ят тӑрӑхӗн йышне 8 ял пурӑнан вырӑнӗсем кӗреҫҫӗ: {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Елшанка (Татищево районӗ)|Елшанка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Елшанка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (село, Саратовская область) | тс }} | | [[Кологривовка (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | чукунҫул станцийӗ | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (станция, Саратовская область) | тс }} | | [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Кологривовское лесничество | тс }} | | [[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Коминтерн (Татищевский район) | тс }} | | [[Никольский (Сарӑту облаҫӗ)|Никольский]] | чукунҫул уйӑрӑшӗ | {{ Пурăнан халăх | Никольский (Саратовская область) | тс }} | | [[Полянское (Сарӑту облаҫӗ)|Полянское]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Полянское (Саратовская область) | тс }} |%| [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] | посёлок, {{s|администрациллӗ центр}} | {{ Пурăнан халăх | Садовый (Татищевский район) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] try0ciuwwxaq1rs8o2rk141z0kz7r31 0 123314 874520 871728 2026-06-13T16:59:24Z Max Tenche 25572 хушни 874520 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | ч }} / 379.31 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 379,31<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] knwoz8c8nfzy714slolwt6l9cmp9f1z 874527 874520 2026-06-13T17:17:17Z Max Tenche 25572 /* Халӑх */ хушни 874527 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | ч }} / 379.31 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 379,31<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} === Халӑх йышӗ === Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3621 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 700 ача. Пурӑнан вырӑнсенче<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>: * Октябрьский Городокра — 1589 ҫын, вӗсенчен 363 ача; * ытти пурӑнан вырӑнсенче (Кувыка сали, Тимирязевский посёлокӗ, Карамышка сали, Карякино сали, Куликовка сали, Константиновка ялӗ, Ҫӗнӗ Тепловка ялӗ, Елшанка ялӗ) — 2032 ҫын, вӗсенчен 337 ача. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] nzp9sg5bffhddqhtyotetzfeip462uo 874531 874527 2026-06-13T17:33:13Z Max Tenche 25572 /* Халӑх йышӗ */ хушни 874531 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | ч }} / 379.31 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 379,31<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} === Халӑх йышӗ === Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3621 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 700 ача. Пурӑнан вырӑнсенче<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>: * Октябрьский Городокра — 1589 ҫын (чӑн пурӑнать — 1384), вӗсенчен 363 ача (чӑн пурӑнать — 341); * ытти пурӑнан вырӑнсенче (Кувыка сали, Тимирязевский посёлокӗ, Карамышка сали, Карякино сали, Куликовка сали, Константиновка ялӗ, Ҫӗнӗ Тепловка ялӗ, Елшанка ялӗ) — 2032 ҫын (чӑн пурӑнать — 1956), вӗсенчен 337 ача (чӑн пурӑнать — 315); ** Кувыка салинче — 634 ҫын<ref>Кунта тата малалла ''чӑн пурӑнакан халӑх йышӗ'' палӑртнӑ</ref>; ** Тимирязевский посёлокӗнче — 169 ҫын; ** Карамышка салинче — 367 ҫын; ** Карякино салинче — 267 ҫын; ** Куликовка салинче — 358 ҫын; ** Константиновка ялӗнче — 91 ҫын; ** Ҫӗнӗ Тепловка ялӗнче — 57 ҫын; ** Елшанка ялӗнче — 13 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] g93ecxrk83re2yts917doptrxmhpeaj 874534 874531 2026-06-13T17:50:49Z Max Tenche 25572 тӗрӗслетӳ 874534 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | ч }} / 379.31 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 379,31<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} === Халӑх йышӗ === Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3621 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 700 ача. Пурӑнан вырӑнсенче<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>: * Октябрьский Городокра — 1589 ҫын (чӑн пурӑнать — 1384), вӗсенчен 363 ача (чӑн пурӑнать — 341); * ытти пурӑнан вырӑнсенче (Кувыка сали, Тимирязевский посёлокӗ, Карамышка сали, Карякино сали, Куликовка сали, Константиновка ялӗ, Ҫӗнӗ Тепловка ялӗ, Елшанка ялӗ) — 2032 ҫын (чӑн пурӑнать — 1956), вӗсенчен 337 ача (чӑн пурӑнать — 315); ** Карамышка салинче — 367 ҫын<ref>Кунта тата малалла ''чӑн пурӑнакан халӑх йышӗ'' палӑртнӑ</ref>; ** Карякино салинче — 267 ҫын; ** Константиновка ялӗнче — 91 ҫын; ** Кувыка салинче — 634 ҫын; ** Куликовка салинче — 358 ҫын; ** Ҫӗнӗ Тепловка ялӗнче — 57 ҫын; ** Тимирязевский посёлокӗнче — 169 ҫын; ** Елшанка ялӗнче — 13 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] bk3hvas1f9nqmyml69c2ajnuhjv15ef 874535 874534 2026-06-13T17:59:39Z Max Tenche 25572 ҫӑлкуҫсем 874535 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3621<ref name="ОМЙпас"/> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 3621 / 378.85 round 2 ) }} }}<ref name="ОМЙпас"/><ref name="ОМЙ офсайт"/> |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 378,85<ref name="ОМЙ офсайт">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-obrazovanii/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области | О муниципальном образовании</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} === Халӑх йышӗ === Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3621 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 700 ача. Пурӑнан вырӑнсенче<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>: * Октябрьский Городокра — 1589 ҫын (чӑн пурӑнать — 1384), вӗсенчен 363 ача (чӑн пурӑнать — 341); * ытти пурӑнан вырӑнсенче (Кувыка сали, Тимирязевский посёлокӗ, Карамышка сали, Карякино сали, Куликовка сали, Константиновка ялӗ, Ҫӗнӗ Тепловка ялӗ, Елшанка ялӗ) — 2032 ҫын (чӑн пурӑнать — 1956), вӗсенчен 337 ача (чӑн пурӑнать — 315); ** Карамышка салинче — 367 ҫын<ref>Кунта тата малалла ''чӑн пурӑнакан халӑх йышӗ'' палӑртнӑ</ref>; ** Карякино салинче — 267 ҫын; ** Константиновка ялӗнче — 91 ҫын; ** Кувыка салинче — 634 ҫын; ** Куликовка салинче — 358 ҫын; ** Ҫӗнӗ Тепловка ялӗнче — 57 ҫын; ** Тимирязевский посёлокӗнче — 169 ҫын; ** Елшанка ялӗнче — 13 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] erkbd8qif5f7rq2ovqzf8lvsfodkh9u 874536 874535 2026-06-13T18:07:46Z Max Tenche 25572 хушни 874536 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3621<ref name="ОМЙпас"/> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 3621 / 378.85 round 2 ) }} }}<ref name="ОМЙпас"/><ref name="ОМЙ офсайт"/> |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 378,85<ref name="ОМЙ офсайт">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-obrazovanii/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области | О муниципальном образовании</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Географи == Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн администраци центрӗ Октябрьский Городок салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 13 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 378,85 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи пӗр юханшыв юхать — [[Идолга (юханшыв)|Идолга]]<ref name="ОМЙ офсайт"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} === Халӑх йышӗ === Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3621 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 700 ача. Пурӑнан вырӑнсенче<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>: * Октябрьский Городокра — 1589 ҫын (чӑн пурӑнать — 1384), вӗсенчен 363 ача (чӑн пурӑнать — 341); * ытти пурӑнан вырӑнсенче (Кувыка сали, Тимирязевский посёлокӗ, Карамышка сали, Карякино сали, Куликовка сали, Константиновка ялӗ, Ҫӗнӗ Тепловка ялӗ, Елшанка ялӗ) — 2032 ҫын (чӑн пурӑнать — 1956), вӗсенчен 337 ача (чӑн пурӑнать — 315); ** Карамышка салинче — 367 ҫын<ref>Кунта тата малалла ''чӑн пурӑнакан халӑх йышӗ'' палӑртнӑ</ref>; ** Карякино салинче — 267 ҫын; ** Константиновка ялӗнче — 91 ҫын; ** Кувыка салинче — 634 ҫын; ** Куликовка салинче — 358 ҫын; ** Ҫӗнӗ Тепловка ялӗнче — 57 ҫын; ** Тимирязевский посёлокӗнче — 169 ҫын; ** Елшанка ялӗнче — 13 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 2ju7lvmwwof9y228ibfiofktk3q231r 874592 874536 2026-06-14T06:26:06Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874592 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Октябрьский Городок]] |Пуçлăх = Федоров Андрей Александрович<ref name="ОМЙ">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3621<ref name="ОМЙпас"/> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 3621 / 378.85 round 2 ) }} }}<ref name="ОМЙпас"/><ref name="ОМЙ офсайт"/> |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 378,85<ref name="ОМЙ офсайт">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-obrazovanii/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Октябрьского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области | О муниципальном образовании</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Октябрьске муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] [[сала|сали]]. == Географи == Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн администраци центрӗ Октябрьский Городок салинче вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 13 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 378,85 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи пӗр юханшыв юхать — [[Идолга (юханшыв)|Идолга]]<ref name="ОМЙ офсайт"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка]] тата Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Октябрьский Городок]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) }} === Халӑх йышӗ === Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 3621 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 700 ача. Пурӑнан вырӑнсенче<ref name="ОМЙпас">[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]</ref>: * Октябрьский Городокра — 1589 ҫын (чӑн пурӑнать — 1384), вӗсенчен 363 ача (чӑн пурӑнать — 341); * ытти пурӑнан вырӑнсенче (Кувыка сали, Тимирязевский посёлокӗ, Карамышка сали, Карякино сали, Куликовка сали, Константиновка ялӗ, Ҫӗнӗ Тепловка ялӗ, Елшанка ялӗ) — 2032 ҫын (чӑн пурӑнать — 1956), вӗсенчен 337 ача (чӑн пурӑнать — 315); ** Карамышка салинче — 367 ҫын<ref>Кунта тата малалла ''чӑн пурӑнакан халӑх йышӗ'' палӑртнӑ</ref>; ** Карякино салинче — 267 ҫын; ** Константиновка ялӗнче — 91 ҫын; ** Кувыка салинче — 634 ҫын; ** Куликовка салинче — 358 ҫын; ** Ҫӗнӗ Тепловка ялӗнче — 57 ҫын; ** Тимирязевский посёлокӗнче — 169 ҫын; ** Елшанка ялӗнче — 13 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} |%| [[Октябрьский Городок]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Тепловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тепловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 15hj7ev3nssfqmzhtawd3vprwhcr7ck 0 123813 874583 852076 2026-06-14T06:19:21Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874583 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|ССРП}} |Тĕс2 = {{Тĕс|РСФСР}} |Чăвашла ячĕ = Каменка кантонӗ |Тăван ячĕ = {{lang-de|Kanton Kamenka}} |Патшалăх = {{Ялав|РСФСР}} [[РСФСР]] |Гимн = |Статус = [[Кантон (РСФСР)|Кантон]] |Кĕрет = [[Атӑлҫи нимӗҫӗсен АССР]] |Тытăмĕ = {{nobr|7 муниципаллă йĕркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Гримм (сала)|Гримм]] |Вăхăт = [[1922]].[[ҫӗртме, 22|06.22]] — [[1942]].[[ака, 4|04.04]] |Чĕлхе = |Чĕлхесем = [[нимӗҫ чӗлхи|нимӗҫ]], [[вырӑс чӗлхи|вырӑс]] |Пурăнан халăх = 48,8 пин ҫын |Çырав çулĕ = 1931 |Йышлăх = |Лаптăк = 900 |Карттă = |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} {{Пӗлтерӗшсем|Каменка}} '''Каменка кантонӗ''' ({{lang-de|Kanton Kamenka, Kanton Grimm}}) — [[1922]]—[[1941|1941 ҫулсенче]] [[Атӑлҫи нимӗҫӗсен АССР]]ти администрациллӗ-территориллӗ виҫи. == Кунҫул == [[1922|1922 ҫулхи]] [[ҫӗртме, 22|ҫӗртмен 22]] [[Атӑлҫи нимӗҫӗсен ӗҫлӗх коммуни]]н<ref>[https://samah.chv.su/article/50520.link Ӗҫлӗх коммуни]</ref> йышӗнчи ''[[Тури Иловля районӗ|Тури Иловльӑпа]] [[Анатри Иловля районӗ|Анатри Иловля]] районӗсен'' пӗрлештернине пула '''Каменка кантонӗ''' йӗркеленӗ. [[1924|1924 ҫулта]] [[Атӑлҫи нимӗҫӗсен АССР]]-н йышне кӗнӗ. [[1927|1927 ҫулта]] кантонӑн администрациллӗ центрӗ [[Анатри Добринка (Камышин районӗ)|Добринка]] ялне куҫса вырнаҫтарнӑ<ref>[https://lexikon.wolgadeutsche.net/article/529 Dobrinka, Moninger]</ref>. [[1935|1935 ҫулта]] Каменка кантонӗн пайӗнчен [[Добринка кантонӗ|Добринка]] тата [[Эрленбах кантонӗ]]сем йӗркелесе уйӑрнӑ. Кантонӑн центрӗ [[Гримм (сала)|Гримм]] ялне куҫса лартнӑ. [[1941|1941 ҫулхи]] [[авӑн, 7|авӑнӑн 7-мӗшӗнче]] [[Атӑлҫи нимӗҫӗсен АССР]]-н [[ССРП-ри нимӗҫ депортацийӗ|пӑрахӑҫланине]] пула Каменка кантонӗнчен ''Каменка районӗ'' тунӑ, ӑна [[Сарӑту облаҫӗ]]н йышне куҫса панӑ. [[1942|1942 ҫулхи]] [[Ака, 4|акан 4-мӗшӗнче]] [[Каменка районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Каменка районӗ]] пӑрахнӑ тата унӑн пурӑнан вырӑнӗсем юсантару-ӗҫ лагерӗсем пулса тӑнӑ<ref>[http://wolgadeutsche.net/lexikon/_ATD.htm#_ednref5 АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЕ ПРЕОБРАЗОВАНИЯ В НЕМПОВОЛЖЬЕ]</ref>. == Администрациллӗ пайлану == [[1940|1940 ҫулхи]] [[Ака, 11|акан 1-мӗшӗнче]] кантонта 10 ял канашӗ (я/к) пулнӑ: * [[Карамышевка|Бауэр]] я/к * [[Каменский (Красноармейск районӗ)|Гримм]] я/к * [[Елшанка (Красноармейск районӗ)|Гуссарен]] я/к * [[Чул Варӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Дегот]] я/к * [[Каменка (Красноармейск районӗ)|Каменка]] я/к * [[Усть-Золинка|Мессер]] я/к * [[Гвардейское (Сарӑту облаҫӗ)|Пфейфер]] я/к * [[Луговое (Красноармейск районӗ)|Фольмер]] я/к * [[Первомайское (Красноармейск районӗ)|Францозен]] я/к * [[Партизанское (Сарӑту облаҫӗ)|Шук]] я/к == Халӑх == ''Пурӑнан халӑх йышӗн улшӑнӑвӗ<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://wolgadeutsche.net/diesendorf/Ortslexikon.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2016-09-10 |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130154344/http://wolgadeutsche.net/diesendorf/Ortslexikon.pdf |deadlink=no }}</ref>:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1922!!1926!!1931!!1935!!1939!!1941 |- |51905|| 56266|| 47545||12751||18487||20500 |} === Халӑх йышӗ === {|class=standard style="width 70em; max-width 70%; " ! style="text-align:center" |'''Халӑх'''||1926<ref>{{Cite web |url=http://wolgadeutsche.net/history/perepis_13.htm |title=GESCHICHTE DER WOLGADEUTSCHEN = Итоги всесоюзной переписи населения 1926 г. по АССР НП. Каменский кантон |access-date=2017-09-27 |archive-date=2017-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116025617/http://wolgadeutsche.net/history/perepis_13.htm |deadlink=no }}</ref>||1931<ref name=autogenerated1 />||1939<ref>{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=2365 |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Переписи населения Российской Империи, СССР, 15 новых независимых государств |access-date=2017-09-27 |archive-date=2017-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927155923/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=2365 |deadlink=no }}</ref><ref>[[1939|1939 ҫулта]] — 100 ҫын ытла йышлӑ халӑхсем кӑтартнӑ.</ref>||1941<ref name=autogenerated1 /> |- |[[Нимӗҫсем]] | style="text-align:center" | 54918 (97,6 %) | style="text-align:center" | 47308 (99,5 %) | style="text-align:center" | 16551 (89,5 %) | style="text-align:center" | 20196 (98,5 %) |- |[[Вырӑссем]] | style="text-align:center" | 1298 (2,3 %) | style="text-align:center" | - | style="text-align:center" | 1304 (7,1 %) | style="text-align:center" | - |- |[[Украинсем]] | style="text-align:center" | 249 (0,4 %) | style="text-align:center" | - | style="text-align:center" | 249 (1,2 %) | style="text-align:center" | - |- |- |} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [http://wolgadeutsche.net/lexikon/_ATD.htm АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЕ ПРЕОБРАЗОВАНИЯ В НЕМПОВОЛЖЬЕ] {{Атӑлҫи нимӗҫӗсен АССР}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Атӑлҫи нимӗҫӗсен АССР-ти кантонсем]] 9vorvvtlvz4l1d8hmjl7hs51nyqf5l7 0 123894 874602 846902 2026-06-14T06:34:05Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874602 wikitext text/x-wiki {{Ан пӑтраштарӑр2|Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Татищево районӗнчи Садов'''ый''' муниципаллӑ йӗркеленӗвӗпе}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Садовое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ<br>[[File:Coat_of_Arms_of_Krasnoarmeysk_(Saratov_oblast).png|thumb|200px|''Красноармейск районӗн гербӗ'']] |Патшалăх = [[РФ]] |lon_sec = 12 |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Красноармейск районӗ]] |Тĕп хула = [[Садовое (Сарӑту облаҫӗ)|Садовое]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Красноармейский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Красноармейский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Красноармейский район) | ч }} / 117.1 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 117,1<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |ОКАТО = 63222875001 |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Садовое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Садовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Красноармейск районӗ]]нчи пӑрахӑҫланӑ<ref name="sakkun1"/> [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Садовое (Сарӑту облаҫӗ)|Садовое]] [[сала|сали]]. [[ОКАТО]] кочӗ — 63222875001<ref>[https://www.buhgalteria.ru/spravochnik/oktmo/saratovskoj-oblasti/ OKATO]</ref>. == Кунҫул == [[2005|2005 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1]] туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006757 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 110-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Красноармейского муниципального района» |access-date=2015-09-16 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923094430/http://docs.cntd.ru/document/933006757 |deadlink=no }}</ref>. [[2014|2014 ҫулхи]] [[Ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] [[Красноармейск хули муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Красноармейск хули]], [[Мордово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мордово]], [[Ревино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ревино]] тата '''Садовое''' муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тӗпре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ муниципалитет ''[[Красноармейск хули муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]'' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Красноармейск (Сарӑту облаҫӗ)|Красноармейск]] хули, унӑн статус — [[хула тӑрӑхӗ]]<ref name="sakkun1">{{Cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/467703266 |title=Закон Саратовской области от 30.05.2014 № 62−ЗСО «О преобразовании муниципального образования город Красноармейск, Мордовинского, Ревинского и Садовского муниципальных образований Красноармейского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Красноармейского муниципального района“» |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317131534/https://docs.cntd.ru/document/467703266 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Красноармейский район) }} == Пурӑнан вырӑнсем == Ят тӑрӑхӗн йышне 2 ял пурӑнан вырӑнӗсем кӗнӗ<ref name='xc'>[https://64.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/NXk1R9IJ/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf 2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе Сарӑту облаҫӗнчи пурӑнан вырӑнӗсен халӑх йышӗ.]</ref>: {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Ахмат]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ахмат (Красноармейский район) | тс }} | | [[Садовое (Сарӑту облаҫӗ)|Садовое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Садовое (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Красноармейск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Красноармейск районӗнчи пӑрахӑҫланӑ муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи пӑрахӑҫланӑ ял тӑрӑхӗсем]] 4pqyg1qru0bwy659yt7raskqulbbxg3 15 124286 874551 874507 2026-06-14T05:58:46Z Max Tenche 25572 Max Tenche [[Категорине сӳтсе явмалли:Раççей Федерацин орденĕсем]] страницӑн ятне [[Категорине сӳтсе явмалли:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] ҫине улӑштарчӗ: кириллетӳ 874507 wikitext text/x-wiki * Элемент маркированного спискаМĕн парать чĕлхе йĕркени пăсни? <<Раççей Федераци>> текен ăнлав çук. [[Хутшăнакан:Ellodanis5|Ellodanis5]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ellodanis5|сӳтсе явни]]) 17:29, 13 Нарӑс уйӑхӗн 2025 (UTC) :* '''-Й-''' кирлĕ. --[[Хутшăнакан:Ellodanis5|Ellodanis5]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ellodanis5|сӳтсе явни]]) 09:43, 13 Ҫӗртме уйӑхӗн 2026 (UTC) == Изафет == Изафет вӑл кирек мӗнле тӗрӗк чӗлхисен уйӑрайми йӗрки. "Изафет сӑнчӑрӗсем" (выр. изафетные цепи). Раҫҫей Федераци'''йӗ'''н орден'''ӗ'''сем е Раҫҫей Федераци'''йӗ''' орден'''ӗ'''сем. * [[:tt:Төркем:Россия Федерациясе орденнары|Тутар википедийӗ пӑхӑр-ха: Россия Федерация'''се''' орденнар'''ы''']], * [[:ba:Категория:Рәсәй Федерацияһы ордендары|пушкӑрт википедийӗ: Рәсәй Федерация'''һы''' ордендар'''ы''']], * [[:az:Kateqoriya:Rusiya Federasiyası ordenləri|азербайджан википедийӗ: Rusiya Federasiya'''sı''' ordenlər'''i''']] тата ы.т. [[Хутшăнакан:Max Tenche|Max Tenche]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Max Tenche|сӳтсе явни]]) 17:27, 10 Раштав уйӑхӗн 2025 (UTC) == Изафет мар, туртăм категорийĕ е камăнлăх категорийĕ == Туртăм категорине лингистикара Изафет тени (Изафет II) чăнах та тĕл пулать. Анчах та эп çакна хирĕç те ăна ăнăçсăр япала тесе шутлатăп. <big><big>Анчах та ĕç мĕнле ят панинче мар вĕт</big></big>. Çав вăхăтрах ăнăçсăр ят та çынна пăтраштарма пултарать. Изафет вăл — Чул юпа, Тимĕр шалча, Йывăç кĕреçе йышши майлашусем (Изафет I). --[[Хутшăнакан:Ellodanis5|Ellodanis5]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ellodanis5|сӳтсе явни]]) 17:44, 10 Раштав уйӑхӗн 2025 (UTC) :[[:ru:Изафет#Тюркские языки|Кунта 2-мӗш е 3-мӗш изафет пулма пултарать, ҫапла мар-и?]], 1-мӗш изафете часах мар усӑ кураҫҫӗ (ахаль конструкцинсенче кӑна) [[Хутшăнакан:Max Tenche|Max Tenche]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Max Tenche|сӳтсе явни]]) 17:53, 10 Раштав уйӑхӗн 2025 (UTC) ::Туртăм категорийен пĕрреллĕ хисепри виççĕмĕш сăпачĕ. Сăпатлану пур кунта. --[[Хутшăнакан:Ellodanis5|Ellodanis5]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ellodanis5|сӳтсе явни]]) 17:57, 10 Раштав уйӑхӗн 2025 (UTC) :::Манăн Федерацийĕм, Санăн Федерацийÿ, Унăн (Раççейĕн) Федерацийĕ, Пирĕн Федерацийĕмĕр, Сирĕн Федерацийĕр, Вĕсен Федерацийĕ. Пĕрремĕш тата Иккĕмĕш (яланах мар) сăпатсенче туртăм аФФиксне катертме те пулать, Виççĕмĕш сăпатра — юрамасть. Май çук. --[[Хутшăнакан:Ellodanis5|Ellodanis5]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ellodanis5|сӳтсе явни]]) 18:04, 10 Раштав уйӑхӗн 2025 (UTC) h8wytfnecop6e533vicao3hh28ogibv 0 125471 874578 867575 2026-06-14T06:16:27Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874578 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Екатериновка районӗ |Тăван ячĕ = [[File:Екатериновский_район.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Ekaterinovka_rayon_(Saratov_oblast)_proposal.png |Ялав = |Ялава ăнлантарни = Екатериновка районӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Екатериновка районӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[Муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]] |Тытăмĕ = {{nobr|14 муниципаллӑ йӗркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновка]] [[хеп]] |Вăхăт = [[1928]], [[утӑ, 23]] |Пуçлăх = Светлана Владимировна Байрак |Пуçлăх тĕсĕ = Пуҫлӑх |Пуçлăх2 = Александр Борисович Устинов |Пуçлăх тĕсĕ2 = Депутат Пухӑвӗн Ертӳҫи |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Екатериновский район | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Екатериновский район | г }} |Пурăнан халăх проценчĕ = {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Екатериновский район | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Саратовская область | ч }} round 2 ) }} |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Екатериновский район | ч }} / 3035.17 round 2 ) }} }} |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 3035,17<ref name="63_8006001">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2019-11-27 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803092744/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Yekaterinovsky_district_locator_map.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 (84555) |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 64, 164 |Сайт = http://ekaterinovka.sarmo.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Екатериновка районӗ''' ({{lang-ru|Екатериновский район}}) — [[Сарӑту облаҫӗ|Сарӑту облаҫӗн]] ([[РФ]]) [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫи]] ([[Раҫҫейӗн субъекчӗсен районӗсем|район]]) тата [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] ([[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ район]]). [[Администрациллӗ центр]] — [[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновка]] [[хеп|хула евӗр посёлокӗ]]. == Тавралӑх == Район [[Атӑл сӑртлӑхӗ]]н сылтӑм хӗррин ҫурҫӗр-анӑҫра [[Медведица (Тан юппи)|Медведицӑпа]] [[Хопёр (юханшыв)|Хопер]] юханшывӗсем хушшинче, [[Пенза облаҫӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Район урлӑ Атӑлҫум чукунҫулӗн пайӗ ([[Аткарск]] — [[Ртищево]]) иртет<ref>Географическая карта Саратовской области, Саратов, 2008</ref>. Пӗтӗм усӑ курмалли [[Автомагистраль|автоҫулсен]] вӑрӑмӑшӗ — 259,2 километр. === Чикӗсем === {| class="wikitable" ! Ен ! Район е облаҫ |- |Ҫурҫӗр | [[Пенза облаҫӗ]]н [[Кӗҫӗн Сердоба районӗ]]пе [[Сердобск районӗ]] |- |Тухӑҫ | [[Петровск районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Тухӑҫ | [[Аткарск районӗ]] |- |Кӑнтӑр | [[Калининск районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Калининск районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Анӑҫ | [[Аркадак районӗ]] |- |Анӑҫ | [[Ртищево районӗ]] |} == Кунҫул == [[1928]] ҫулхи [[утӑ, 23|утӑн 23-мӗшӗнче]] [[Анатри Атӑл крайӗ]]нчи [[Сарӑту округӗ]]н йышӗнче ''Екатериновка районӗ'' туса хунӑ. [[1934|1934 ҫултан]] [[Сарӑту крайӗ]]н, [[1936|1936 ҫултан]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н йышне кӗрет. [[1958]] ҫулхи [[авӑн, 30|авӑнӑн 30-мӗшӗнче]] Екатериновка районӗн йышне пӑрахӑҫланӑ [[Салтыковка районӗ]] ҫӗрӗн пайӗ<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 26 (921), 1958 г.</ref> тата [[1960]] ҫулхи [[ҫу, 19|ҫӑвӑн 19-мӗшӗнче]] пӑрахӑҫланӑ [[Бакуры районӗ]] ҫӗрӗн пайӗ<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 20 (1004), 1960 г.</ref> кӗртнӗ. [[1963]] ҫулта район пӑрахӑҫланӑ, [[1965]] ҫулта тепре йӗркеленӗ<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/sarat.htm |title = Саратовская область на сайте «Всемирный исторический проект» |archive-url = https://web.archive.org/web/20101203192830/http://wwhp.ru/sarat.htm |archive-date = 2010-12-03 }}</ref>. [[2005]] ҫулхи [[кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче]] муниципаллӑ йӗркеленӳ пек Екатериновка муниципаллӑ районӗ йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06661.htm |title=Закон Саратовской области от 23 декабря 2004 года № 78-ЗСО «О муниципальных районах» |access-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619205021/http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06661.htm |archive-date=2013-06-19 |url-status=dead }}</ref>. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Екатериновский район }} [[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновкӑра]] районӑн пурӑнан халӑхӗн {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Екатериновка (Саратовская область) | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Екатериновский район | ч }} round 2 ) }} % пурӑнать. == Муниципаллӑ тытӑмлӑх == Екатериновка [[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ районне]] 11 [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] кӗрет, вӗсенчен 1 [[хула тӑрӑхӗ]] тата 10 [[ял тӑрӑхӗ]]<ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006786 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 83-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Екатериновского муниципального района» |access-date=2018-09-28 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204834/http://docs.cntd.ru/document/933006786 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ekaterinovka.sarmo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=92&Itemid=113 |title=Устав Екатериновского муниципального района |access-date=2009-10-28 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185831/http://ekaterinovka.sarmo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=92&Itemid=113 |url-status=live }}</ref>: {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаллӑ йӗркеленӳ | Заголовок3 = Администрациллӗ центр | Заголовок4 = Пурӑнан<br />вырӑнсен<br />йышӗ | Заголовок5 = Пурӑнан<br />халӑх | Заголовок6 = Лаптӑк,<br />ҫм² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число |A-%| '''Хула тӑрӑхӗ:''' | | | | |А|[[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновка]] ӗҫ посёлокӗ | 1 | {{ Пурăнан халăх | Екатериновское муниципальное образование | тс }} | 7,40<ref name="63_8006001"/> |Б-%| '''Ял тӑрӑхӗсем:''' | | | | |Б|[[Альшанка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Альшанка (Сарӑту облаҫӗ)|Альшанка]] сали | 4 | {{ Пурăнан халăх | Альшанское муниципальное образование | тс }} | 163,97<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Андреевка (Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Андреевка]] сали | 5 | {{ Пурăнан халăх | Андреевское муниципальное образование (Саратовская область) | тс }} | 364,64<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Бакуры]] сали | 10 | {{ Пурăнан халăх | Бакурское муниципальное образование | тс }} | 543,17<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Галахово (Сарӑту облаҫӗ)|Галахово]] сали | 10 | {{ Пурăнан халăх | Галаховское муниципальное образование | тс }} | 399,72<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Индустриальный (Сарӑту облаҫӗ)|Индустриальный]] посёлокӗ | 6 | {{ Пурăнан халăх | Индустриальное муниципальное образование (Саратовская область) | тс }} | 298,98<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Кипцы муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Кипцы]] сали | 3 | {{ Пурăнан халăх | Кипецкое муниципальное образование | тс }} | 231,31<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Колено муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Колено (Сарӑту облаҫӗ)|Колено]] сали | 3 | {{ Пурăнан халăх | Коленовское муниципальное образование | тс }} | 280,43<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Крутояр муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Крутояр (Сарӑту облаҫӗ)|Крутояр]] сали | 2 | {{ Пурăнан халăх | Крутоярское муниципальное образование (Саратовская область) | тс }} | 212,57<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Новосёловка (Сарӑту облаҫӗ)|Новоселовка]] сали | 6 | {{ Пурăнан халăх | Новоселовское муниципальное образование (Саратовская область) | тс }} | 224,21<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Сластуха]] сали | 7 | {{ Пурăнан халăх | Сластухинское муниципальное образование | тс }} | 308,77<ref name="63_8006001"/> }} === Муниципаллӑ пайланӑвӗн кунҫулӗ === [[2005]] ҫулта вырӑнти хӑйтытӑмлӑха пурнӑҫлас тесе 1 хула тата 13 ял тӑрӑхӗ йӗркеленӗ<ref name="МО"/><ref>{{Cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/933006678 |title=Закон Саратовской области от 23 декабря 2004 года № 78-ЗСО «О муниципальных районах» |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083156/https://docs.cntd.ru/document/933006678 |url-status=live }}</ref>. [[2013]] ҫулта малалла муниципаллӑ йӗркеленӳсем (МЙ) пӑрахӑҫланӑ: [[Комаровка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Комаровка МЙ]] ([[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры МЙ-н]] йышне кӗртнӗ<ref>{{Cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/933021835 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 73-ЗСО «О преобразовании Бакурского и Комаровского муниципальных образований Екатериновского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Екатериновского муниципального района“» |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317142250/https://docs.cntd.ru/document/933021835 |url-status=live }}</ref>), [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Екатериновка районӗ)|Вязовка МЙ]] ([[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха МЙ-н]] йышне кӗртнӗ<ref>{{Cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/933021839 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 73-ЗСО «О преобразовании Вязовского и Сластухинского муниципальных образований Екатериновского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Екатериновского муниципального района“» |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317142245/https://docs.cntd.ru/document/933021839 |url-status=live }}</ref>). [[2018]] ҫулта [[Прудовой муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Прудовой МЙ]] ([[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка МЙ-н]] йышне кӗртнӗ<ref>{{Cite web |url=https://docs.cntd.ru/document/467717620 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 73-ЗСО «О преобразовании Новоселовского и Прудового муниципальных образований Екатериновского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Екатериновского муниципального района“» |access-date=2022-03-17 |archive-date=2022-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220317142243/https://docs.cntd.ru/document/467717620 |url-status=live }}</ref>). == Пурӑнан вырӑнсем == Екатериновка районӗнче 57 [[пурӑнан вырӑн]] пур, вӗсенчен 56 [[ял тӑрӑхӗ|ял]] тата 1 [[хула тӑрӑхӗ|хула]] ([[ӗҫ посёлокӗ]]) пурӑнан вырӑнӗ пур. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Пурӑнан вырӑнсен ят-йышӗ | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Заголовок5 = Муниципаллӑ<br> йӗркеленӳ | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Альшанка (Сарӑту облаҫӗ)|Альшанка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Альшанка (Саратовская область) | тс }} | [[Альшанка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Альшанка]] | | [[Андреевка (Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Андреевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Андреевка (Андреевское муниципальное образование, Саратовская область) | тс }} | [[Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Андреевка]] | | [[Андреевка (Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Андреевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Андреевка (Галаховское муниципальное образование) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Аннино (Сарӑту облаҫӗ)|Аннино]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Аннино (Саратовская область) | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Афросимовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Афросимовка | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] | | [[Баклуши (Екатериновка районӗ)|Баклуши]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Баклуши (Екатериновский район) | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Бакуры]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Бакуры | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Белгаза (Екатериновка районӗ)|Белгаза]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Белгаза (Екатериновский район) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Бирюковка (Сарӑту облаҫӗ)|Бирюковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Бирюковка (Саратовская область) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Боровая Полянщина]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Боровая Полянщина | тс }} | [[Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Андреевка]] | | [[Бутурлинка (Сарӑту облаҫӗ)|Бутурлинка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Бутурлинка (Саратовская область) | тс }} | [[Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Андреевка]] | | [[Владимировка (Екатериновка районӗ)|Владимировка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Владимировка (Екатериновский район) | тс }} | [[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Индустриальный]] | | [[Вольный (Сарӑту облаҫӗ)|Вольный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Вольный (Саратовская область) | тс }} | [[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Индустриальный]] | | [[Воронцовка (Екатериновка районӗ)|Воронцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Воронцовка (Екатериновский район) | тс }} | [[Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Андреевка]] | | [[Восточный (Екатериновка районӗ)|Восточный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Восточный (Екатериновский район) | тс }} | [[Кипцы муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Кипцы]] | | [[Вязовка (Екатериновка районӗ)|Вязовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Екатериновский район) | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] | | [[Галахово (Сарӑту облаҫӗ)|Галахово]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Галахово (Саратовская область) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Гривки (Екатериновка районӗ)|Гривки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гривки (Екатериновский район) | тс }} | [[Колено муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Колено]] |%| [[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновка]] | ӗҫ посёлокӗ | {{ Пурăнан халăх | Екатериновка (Саратовская область) | тс }} | [[Екатериновка (Сарӑту облаҫӗ)|Екатериновка]] | | [[Еткара]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Еткара | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] | | [[Жулевский]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Жулевский | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Ивановка (Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Ивановка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ивановка (Бакурское муниципальное образование) | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Ивановка (Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Ивановка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ивановка (Галаховское муниципальное образование) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Изнаир (Екатериновка районӗ)|Изнаир]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Изнаир (Екатериновский район) | тс }} | [[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Индустриальный]] | | [[Индустриальный (Сарӑту облаҫӗ)|Индустриальный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Индустриальный (Саратовская область) | тс }} | [[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Индустриальный]] | | [[Качеевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Качеевка | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] | | [[Кӗҫӗн Екатериновка (Екатериновка районӗ)|Кӗҫӗн Екатериновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Малая Екатериновка (Екатериновский район) | тс }} | [[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка]] | | [[Киево-Николаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Киево-Николаевка | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Кипцы]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кипцы | тс }} | [[Кипцы муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Кипцы]] | | [[Киселевка (Екатериновка районӗ)|Киселевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Киселевка (Екатериновский район) | тс }} | [[Колено муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Колено]] | | [[Колено (Сарӑту облаҫӗ)|Колено]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Колено (Саратовская область) | тс }} | [[Колено муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Колено]] | | [[Комаровка (Екатериновка районӗ)|Комаровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Комаровка (Екатериновский район) | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Корсакова Поляна]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсакова Поляна | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Крутояр (Сарӑту облаҫӗ)|Крутояр]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Крутояр (Саратовская область) | тс }} | [[Крутояр муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Крутояр]] | | [[Кручи]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кручи | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Мирный (Екатериновка районӗ)|Мирный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Мирный (Екатериновский район) | тс }} | [[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка]] | | [[Михайловка (Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Михайловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Михайловка (Бакурское муниципальное образование) | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Михайловка (Кипцы муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Михайловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Михайловка (Кипецкое муниципальное образование) | тс }} | [[Кипцы муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Кипцы]] | | [[Николаевка (Екатериновка районӗ)|Николаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Николаевка (Екатериновский район) | тс }} | [[Андреевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Андреевка]] | | [[Новоселовка (Сарӑту облаҫӗ)|Новоселовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новоселовка (Саратовская область) | тс }} | [[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка]] | | [[Октябрёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Октябрёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Октябревка (Саратовская область) | тс }} | [[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка]] | | [[Павловка (Екатериновка районӗ)|Павловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Павловка (Екатериновский район) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Переезд (Сарӑту облаҫӗ)|Переезд]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Переезд (Саратовская область) | тс }} | [[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка]] | | [[Подгоренка (Екатериновка районӗ)|Подгоренка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Подгоренка (Екатериновский район) | тс }} | [[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Индустриальный]] | | [[Прудовой (Екатериновка районӗ)|Прудовой]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Прудовой (Екатериновский район) | тс }} | [[Новосёловка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новосёловка]] | | [[Рождественский (Сарӑту облаҫӗ)|Рождественский]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Рождественский (Саратовская область) | тс }} | [[Альшанка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Альшанка]] | | [[Свиридовка (Сарӑту облаҫӗ)|Свиридовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Свиридовка (Саратовская область) | тс }} | [[Индустриальный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Индустриальный]] | | [[Свищевка (Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Свищевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Свищевка (Вязовское муниципальное образование) | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] | | [[Свищевка (Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Свищевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Свищевка (Галаховское муниципальное образование) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Сластуха]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сластуха | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] | | [[Советский (Екатериновка районӗ)|Советский]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Советский (Екатериновский район) | тс }} | [[Крутояр муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Крутояр]] | | [[Упоровка (Сарӑту облаҫӗ)|Упоровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Упоровка (Саратовская область) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Фонщина]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Фонщина | тс }} | [[Альшанка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Альшанка]] | | [[Шиловка (Альшанка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Шиловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Шиловка (Альшанское муниципальное образование) | тс }} | [[Альшанка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Альшанка]] | | [[Шиловка (Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Шиловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шиловка (Бакурское муниципальное образование) | тс }} | [[Бакуры муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Бакуры]] | | [[Юбилейный (Екатериновка районӗ)|Юбилейный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Юбилейный (Екатериновский район) | тс }} | [[Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Галахово]] | | [[Юматовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Юматовка | тс }} | [[Сластуха муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Сластуха]] }} ;Пӑрахӑҫланӑ пурӑнан вырӑнсем: * 2001 ҫ. — [[Первомайский (Екатериновка районӗ)|Первомайский]], [[Целинный (Сарӑту облаҫӗ)|Целинный]] тата [[Степной (Екатериновка районӗ)|Степной]] посёлокӗсем, [[Турзовка (сала)|Турзовка]] тата [[Шинка (сала)|Шинка]] салисем, [[Николаевка (Галахово муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Николаевка]]<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/933005314|title=Об исключении из учетных данных объединенного муниципального образования Екатериновского района поселков Первомайский и Целинный Крутоярского округа, Степной Юбилейного округа, сел Турзовка Комаровского округа и Шинка Сластухинского округа, деревни Никола от 27 июня 2001 - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2021-12-08|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209195354/https://docs.cntd.ru/document/933005314|url-status=live}}</ref> тата [[Юсуповка (Сарӑту облаҫӗ)|Юсуповка]] ялӗсем<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/933005321|title=Об исключении из учетных данных объединенного муниципального образования Екатериновского района деревни Юсуповка Индустриального округа от 18 июля 2001 - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|access-date=2021-12-08|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208113518/https://docs.cntd.ru/document/933005321|url-status=live}}</ref>. * 2009 ҫ. — [[Сестренки (Сарӑту облаҫӗ)|Сестренки]] ялӗ, [[Александровка (Екатериновка районӗ)|Александровка]] ялӗ, [[Шашкино (Сарӑту облаҫӗ)|Шашкино]] посёлокӗ, [[Кондрашовка (Сарӑту облаҫӗ)|Кондрашовка]] ялӗ. == Экономика == Районта ял хуҫалӑхӗн туни аталанӑ. Кунта нумай тавар [[тырӑ|тыррипе]] чӗрчун ӗрчетнин продукчӗсем тӑваҫҫӗ. [[Ҫу]], тырӑ савучӗсемпе элеватор ӗҫлет. == Паллӑ вырӑнсем == * [[Переезд (Сарӑту облаҫӗ)|Переезд]] салинче Михаил Архангел чиркӗвӗ упраннӑ (1906 ҫулта [[Византи]] стилӗпе тунӑ)<ref name="ep">{{cite web |url = http://www.eparhia-saratov.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3933&Itemid=90 |title = Екатериновские утраты |url-status = dead }}</ref>. == Паллӑ ҫынсем == * [[Ӳкерчĕк:OrderofGlory123.JPG|35px|]] [[Беспалов Ефим Петрович]] (1910—1996) — Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин хутшӑнаканӗ, Мухтав орденӗн тулли кавалерӗ. Андреевка ялӗнче ҫуралнӑ. * [[Голяков Николай Михайлович]] (1923-1970) — Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин хутшӑнаканӗ, Хӗрлӗ флотҫӑ, 3 класлӑ шыв айӗнчи ҫар. Качеевка ялӗнче ҫуралнӑ * [[Бундин Виктор Александрович]] (1926—2000) — ӳкерӳҫӗ, графикӑҫӑ. Ивановка ялӗнче ҫуралнӑ. * [[Грязнов Афанасий Сергеевич]] (1899—1969) — совет ҫар ӗҫченӗ, Генерал-майор (1942 ҫулхи кӑрлачӑн 10-мӗшӗ). * [[Егоров Владимир Егорович]] — скульптор, РСФСР тава тивӗҫлӗ культура ӗҫченӗ. 1927 ҫулхи акан 24-мӗшӗнче Екатериновка районӗнче ҫуралнӑ * {{Совет Союзĕн Паттăрĕн Çăлтăрĕ ят-йыш валли}} [[Заварин Григорий Антонович]] — Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ. * {{Совет Союзĕн Паттăрĕн Çăлтăрĕ ят-йыш валли}} [[Прохоров Николай Фёдорович]] — Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ]] * [[Сарӑту облаҫӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] == Вуламалли == *Атлас автомобильных дорог Саратовской области. Саратов, 2000. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Каҫӑсем == * [http://ekaterinovka.sarmo.ru/ Официальный сайт Екатериновского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210131151426/http://ekaterinovka.sarmo.ru/ |date=2021-01-31 }} * {{cite web |title = Информация о районе на сайте правительства Саратовской области |url = http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/ekaterinovka.php |archive-url = https://web.archive.org/web/20120325200620/http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/ekaterinovka.php |archive-date = 2012-03-25 |url-status = dead }} {{Екатериновка районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Екатериновка районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Екатериновка районӗ|*]] plwbu1ux7io7c7r52rysoqnkq4kdh1p 0 125484 874607 853955 2026-06-14T06:36:24Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874607 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = Coat_of_Arms_of_Petrovsk_(Saratov_oblast).png |Ялав = Flag_of_Petrovsky_rayon_(Saratov_oblast).svg |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Петровск районӗ]] |Тĕп хула = [[Синенькие (Петровск районӗ)|Синенькие]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Синеньское муниципальное образование (Петровский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Синеньское муниципальное образование (Петровский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Синеньское муниципальное образование (Петровский район) | ч }} / 467.24 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 467,24<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = https://sinenskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ }} '''Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Синеньское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Петровск районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Синенькие (Петровск районӗ)|Синенькие]] [[сала|сали]]. == Кунҫул == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвне [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 88-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района" саккунӗпе йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006791 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 88-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района» |access-date=2015-09-19 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000205/http://docs.cntd.ru/document/933006791 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Синеньское муниципальное образование (Петровский район)}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[2-мӗш Берёзовка (Сарӑту облаҫӗ)|2-мӗш Березовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Березовка 2-я (Саратовская область) | тс }} | | [[2-мӗш Быстровка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Быстровка 2-я | тс }} | | [[Баклуши (Петровск районӗ)|Баклуши]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Баклуши (Петровский район) | тс }} | | [[Вязьмино (Сарӑту облаҫӗ)|Вязьмино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вязьмино (Саратовская область) | тс }} | | [[Дмитриевка (Петровск районӗ)|Дмитриевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Дмитриевка (Петровский район) | тс }} | | [[Забайкино]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Забайкино | тс }} | | [[Кивӗ Лопатка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Старая Лопатка | тс }} | | [[Комсомольский (Петровск районӗ)|Комсомольский]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Комсомольский (Петровский район) | тс }} | | [[Новодубровка (Сарӑту облаҫӗ)|Новодубровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новодубровка (Саратовская область) | тс }} | | [[Ножкино (Сарӑту облаҫӗ)|Ножкино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ножкино (Саратовская область) | тс }} | | [[Рузаевка (Сарӑту облаҫӗ)|Рузаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Рузаевка (Саратовская область) | тс }} | | [[Рязановка (Петровск районӗ)|Рязановка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Рязановка (Петровский район) | тс }} | | [[Савкино (Сарӑту облаҫӗ)|Савкино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Савкино (Саратовская область) | тс }} |%| [[Синенькие (Петровск районӗ)|Синенькие]] | сала, [[администрациллӗ центр]] | {{ Пурăнан халăх | Синенькие (Петровский район) | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Вершаут]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новый Вершаут | тс }} | | [[Тутар Пакаевки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Татарская Пакаевка | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Петровск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Петровск районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] pow3ip7ic4u94wo3fkret5kdorsm422 0 125503 874566 871798 2026-06-14T06:07:57Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874566 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = Coat_of_Arms_of_Petrovsk_(Saratov_oblast).png |Ялав = Flag_of_Petrovsky_rayon_(Saratov_oblast).svg |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Петровск районӗ]] |Тĕп хула = [[Берёзовка (Петровск районӗ)|Берёзовка]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Березовское муниципальное образование (Саратовская область) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Березовское муниципальное образование (Саратовская область) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Березовское муниципальное образование (Саратовская область) | ч }} / 435.80 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 435,80<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 | Сайт = https://berezovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ }} '''Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Берёзовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Петровск районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Берёзовка (Петровск районӗ)|Берёзовка]] [[сала|сали]]. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 88-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района" саккунӗпе йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006791 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 88-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района» |access-date=2015-09-19 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000205/http://docs.cntd.ru/document/933006791 |deadlink=no }}</ref>. [[2016]] ҫулта [[Осинов Куст]] посёлокӗ пӑрахӑҫланӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/467710157 |title=Закон Саратовской области от 4 июля 2016 года № 76-ЗСО «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2016-10-10 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928161907/http://docs.cntd.ru/document/467710157 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Березовское муниципальное образование (Саратовская область)}} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[1-мӗш Садовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Садовка 1-я | тс }} |%| [[Берёзовка (Петровск районӗ)|Берёзовка]] | сала, [[администрациллӗ центр]] | {{ Пурăнан халăх | Березовка (Петровский район) | тс }} | | [[Елховка (Петровск районӗ)|Елховка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Елховка (Петровский район) | тс }} | | [[Жерновка (Сарӑту облаҫӗ)|Жерновка]] | чукунҫул станцийӗ | {{ Пурăнан халăх | Жерновка (Саратовская область) | тс }} | | [[Ивановка (Петровск районӗ)|Ивановка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ивановка (Березовское муниципальное образование) | тс }} | | [[Кожевино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кожевино | тс }} | | [[Коневка (Сарӑту облаҫӗ)|Коневка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Коневка (Саратовская область) | тс }} | | [[Натальино (Петровск районӗ)|Натальино]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Натальино (Петровский район) | тс }} | | [[Орловка (Петровск районӗ)|Орловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Орловка (Петровский район) | тс }} | | [[Студеный (Сарӑту облаҫӗ)|Студеный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Студеный (Саратовская область) | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Ӑвӑс]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новая Усть-Уза | тс }} | | [[Тракторный (Сарӑту облаҫӗ)|Тракторный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Тракторный (Саратовская область) | тс }} | | [[Якобьевка (Сарӑту облаҫӗ)|Якобьевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Якобьевка (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Петровск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Петровск районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 01a7ieus1o6x9gg7p69ojrs8s2tyloh 0 125519 874575 854123 2026-06-14T06:14:47Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874575 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = Coat_of_Arms_of_Petrovsk_(Saratov_oblast).png |Ялав = Flag_of_Petrovsky_rayon_(Saratov_oblast).svg |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Петровск районӗ]] |Тĕп хула = [[Грачёвка (Петровск районӗ)|Грачёвка]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Грачёвское муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Грачёвское муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Грачёвское муниципальное образование | ч }} / 495.45 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 495,45<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 | Сайт = https://grachevskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ }} '''Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Грачёвское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Петровск районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Грачёвка (Петровск районӗ)|Грачёвка]] [[сала|сали]]. == Кунҫул == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвне [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 88-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района" саккунӗпе йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006791 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 88-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района» |access-date=2015-09-19 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000205/http://docs.cntd.ru/document/933006791 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Грачёвское муниципальное образование }} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Абодим]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Абодим | тс }} | | [[Асметовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Асметовка | тс }} | | [[Богатырёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Богатырёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Богатыревка (Саратовская область) | тс }} |%| [[Грачёвка (Петровск районӗ)|Грачёвка]] | сала, [[администрациллӗ центр]] | {{ Пурăнан халăх | Грачёвка (Петровский район) | тс }} | | [[Григорьевка (Петровск районӗ)|Григорьевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Григорьевка (Петровский район) | тс }} | | [[Гудошниково]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Гудошниково | тс }} | | [[Ионычевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ионычевка | тс }} | | [[Крутец (Петровск районӗ)|Крутец]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Крутец (Петровский район) | тс }} | | [[Мӑн Камышинка (сала)|Мӑн Камышинка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Камышинка (село) | тс }} | | [[Николаевка (Петровск районӗ)|Николаевка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Николаевка (Петровский район, Саратовская область) | тс }} | | [[Сосновоборское]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сосновоборское | тс }} | | [[Хомяковка (Сарӑту облаҫӗ)|Хомяковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хомяковка (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Петровск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Петровск районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 8h8m66v8um52lbworzoh8lvczkid92u 0 125521 874591 854388 2026-06-14T06:25:30Z Max Tenche 25572 кириллетӳ 874591 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = Coat_of_Arms_of_Petrovsk_(Saratov_oblast).png |Ялав = Flag_of_Petrovsky_rayon_(Saratov_oblast).svg |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Петровск районӗ]] |Тĕп хула = [[Новозахаркино (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Новозахаркинское муниципальное образование (Петровский район) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Новозахаркинское муниципальное образование (Петровский район) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Новозахаркинское муниципальное образование (Петровский район) | ч }} / 494.2 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 494,2<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 | Сайт = https://novozaxarkinskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ }} '''Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Новозахаркинское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Петровск районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Новозахаркино (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] [[сала|сали]]. == Кунҫул == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвне [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 88-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района" саккунӗпе йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006791 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 88-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района» |access-date=2015-09-19 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000205/http://docs.cntd.ru/document/933006791 |deadlink=no }}</ref>. [[2016]] ҫулта [[Соболевка (Сарӑту облаҫӗ)|Соболевка]] чукунҫул станцийӗ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/467710157 |title=Закон Саратовской области от 4 июля 2016 года № 76-ЗСО «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2016-10-10 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928161907/http://docs.cntd.ru/document/467710157 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Новозахаркинское муниципальное образование (Петровский район) }} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Петровск районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Петровский район) | тс }} | | [[Вишнёвое (Сарӑту облаҫӗ)|Вишнёвое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вишнёвое (Саратовская область) | тс }} | | [[Мокрое (Сарӑту облаҫӗ)|Мокрое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мокрое (Саратовская область) | тс }} |%| [[Новозахаркино (Петровск районӗ)|Новозахаркино]] | сала, [[администрациллӗ центр]] | {{ Пурăнан халăх | Новозахаркино (Петровский район) | тс }} | | [[Озерки (Петровск районӗ)|Озерки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Озерки (Петровский район, Саратовская область) | тс }} | | [[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)|Оркино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Оркино (Саратовская область) | тс }} | | [[Тарумовка (Сарӑту облаҫӗ)|Тарумовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Тарумовка (Саратовская область) | тс }} | | [[Языковка (Петровск районӗ)|Языковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Языковка (Петровский район) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Каҫӑсем == * [http://novozahark.nichost.ru/ Официальный сайт Новозахаркинского муниципального образования]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028042846/http://novozahark.nichost.ru/ |date=2017-10-28 }} {{Петровск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Петровск районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 9lu1qdvrju8wfxkfi9iq8r5cygbiqif 0 125522 874598 854130 2026-06-14T06:30:00Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874598 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = Coat_of_Arms_of_Petrovsk_(Saratov_oblast).png |Ялав = Flag_of_Petrovsky_rayon_(Saratov_oblast).svg |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Петровск районӗ]] |Тĕп хула = [[Пригородный (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Пригородное муниципальное образование | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Пригородное муниципальное образование | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Пригородное муниципальное образование | ч }} / 402.4 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 402,4<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2015-09-23 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 | Сайт = https://prigorodnoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ }} '''Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Пригородное муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Петровск районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Пригородный (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] [[посёлок]]ӗ. == Кунҫул == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвне [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 88-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района" саккунӗпе йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006791 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 88-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Петровского муниципального района» |access-date=2015-09-19 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000205/http://docs.cntd.ru/document/933006791 |deadlink=no }}</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Пригородное муниципальное образование }} == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[1-мӗш Берёзовка (Сарӑту облаҫӗ)|1-мӗш Берёзовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Березовка 1-я (Саратовская область) | тс }} | | [[1-мӗш Сосновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Сосновка 1-я | тс }} | | [[Антиповка (Сарӑту облаҫӗ)|Антиповка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Антиповка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бобровка (Петровск районӗ)|Бобровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Бобровка (Петровский район) | тс }} | | [[Колки (Сарӑту облаҫӗ)|Колки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Колки (Саратовская область) | тс }} | | [[Куст (посёлок)|Куст]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Куст (посёлок) | тс }} | | [[Липовка (Петровск районӗ)|Липовка]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Липовка (Петровский район) | тс }} | | [[Мирный (Петровск районӗ)|Мирный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Мирный (Петровский район) | тс }} | | [[Павловка (Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ)|Павловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Павловка (Пригородное муниципальное образование) | тс }} |%| [[Пригородный (Сарӑту облаҫӗ)|Пригородный]] | посёлок, [[администрациллӗ центр]] | {{ Пурăнан халăх | Пригородный (Саратовская область) | тс }} | | [[Седовка (Сарӑту облаҫӗ)|Седовка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Седовка (Саратовская область) | тс }} | | [[Снежный (Сарӑту облаҫӗ)|Снежный]] | посёлок | {{ Пурăнан халăх | Снежный (Саратовская область) | тс }} | | [[Ҫӗнӗ Бегучи]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новые Бегучи | тс }} | | [[Таволожка (Сарӑту облаҫӗ)|Таволожка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Таволожка (Саратовская область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Петровск районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Петровск районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] 0g0x9cy0468v77c5sfsm15emcj2gez6 0 125874 874619 871235 2026-06-14T06:45:58Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874619 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Хустӑрма облаҫӗ |OfNm1 = [[Ӳкерчĕк:Galich_TwoChurches_0809.jpg|300px]] |OfNm2 = &nbsp; |FSFlag = Flag_of_Kostroma_Oblast.svg |FSCoA = Coat_of_arms_of_Kostroma_Oblast.svg |FlagLnk = Хустӑрма облаҫӗн ялавӗ |CoALnk = Хустӑрма облаҫӗн гербӗ |FSMap = Map_of_Russia_(2014–2022)_-_Kostroma_Oblast_(Crimea_disputed).svg |FSCtrWhat = Администрациллӗ центр |FSCtrNm = [[Хустӑрма]] |AreaRnk = 47 |TotArea = 60 211 |WaterPrcnt = |PopRnk = 69 |PopQty = 560 825 ҫын |PopCtDate = 2025 |PopDens = 9,31 ҫын |FedDistrNm = [[Вӑта федераллӑ округӗ]] |EcRegNm = [[Вӑта экономика районӗ]] |CadNo = 44 |LangLangs = s |OfLangs = [[Вырӑс чӗлхи|вырӑс]] |HeadTtl = [[Хустӑрма облаҫӗн кӗпӗрнаттӑрӗ|Кӗпӗрнаттӑр]] |HeadNm = [[Ситников Сергей Константинович|Сергей Ситников]] |ViceTtl = Облаҫ Думин ертӳҫи |ViceNm = [[Анохин Алексей Алексеевич|Алексей Анохин]] |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = |FSUTC = +0300 }} '''Хустӑрма облаҫӗ''' (''Кострома облаҫӗ'', {{lang-ru|Костромская область}}) — [[Раҫҫей Федерацийӗ]]н [[Раҫҫей Федерацийӗн субъекчӗ|субъекчӗ]], унӑн йышӗнче [[Раҫҫей Федерацийӗн облаҫӗсем|облаҫ]]. Вӑл [[Вӑта федераллӑ округӗ]]пе [[Вӑта экономика районӗ|Вӑта экономика районне]] кӗрет. [[Администрациллӗ центр]] — [[Хустӑрма]] [[хула|хули]]. Облаҫри ытти пысӑк хуласем — [[Шарья]], [[Буй (хула)|Буй]], [[Нерехта (хула)|Нерехта]], [[Галич (Раҫҫей)|Галич]], [[Волгореченск]], [[Мантурово]]. Облаҫӑн лаптӑкӗ — 60 211 км² ([[Вӑта федераллӑ округӗ|ВФОра]] иккӗмӗш). [[Хустӑрма облаҫӗн халӑх йышӗ|Халӑх йышӗ]] — 566 266 ҫын (2024). Хулари халӑх йышӗ — 71,9% (2017). ВФОра вӑл халӑх йышӗ тӑрӑх чи пӗчӗк регион, географи вырӑнӗ тӑрӑх — чи ҫурҫӗр тата чи тухӑҫ облаҫ. == Физикӑллӑ-географиллӗ хаклани == === Географи === {{main|Хустӑрма облаҫӗн географийӗ}} Хустӑрма облаҫӗ [[Раҫҫейӗн Европа пайӗ]]нче вырнаҫнӑ. Унӑн ҫурҫӗртен кӑнтӑра вӑрӑмӑшӗ — 260 ҫм, кӑнтӑр-анӑҫран ҫурҫӗр-тухӑҫа вӑрӑмӑшӗ — 420 ҫм. Облаҫ ҫурҫӗрте — [[Вологда облаҫӗ]]пе, кӑнтӑрта — [[Иваново облаҫӗ|Ивановӑпа]] [[Чулхула облаҫӗ]]семпе, анӑҫра — [[Ярославль облаҫӗ]]пе, тухӑҫра — [[Киров облаҫӗ]]пе чикӗленет. === Климат === Климат — вӑхӑтлӑ [[Континенталлӑ климат|континенталлӑ]]. Облаҫра сивӗ хӗлсемпе ӑшӑ ҫусем. Кӑрлач уйӑхӗнчи вӑтам температура: кӑнтӑр-анӑҫра ([[Хустӑрма]], [[Нерехта (хула)|Нерехта]], [[Волгореченск]], [[Атӑл-ҫинчи-Красное]]) −11,9°С-ран пуҫласа ҫурҫӗр-тухӑҫра ([[Павино (сала, Хустӑрма облаҫӗ)|Павино]], [[Боговарово]], [[Вохма (посёлок)|Вохма]]) −14,0°С таран; Утӑ уйӑхӗнчи вӑтам температура: ҫурҫӗр-анӑҫра ([[Солигалич]]) +17,0°С-ран пуҫласа кӑнтӑр-тухӑҫра ([[Островское (Хустӑрма облаҫӗ)|Островское]], [[Кадый]], [[Судиславль]]) +18,5°С таран; Ака уйӑхӗнчи вӑтам температура: +2,0°С-ран +3,5°С-а; Юпа уйӑхӗнчи вӑтам температура: +1,5°С-ран пуҫласа +3,0°С таран. Температурӑн абсолютлӑ максимумӗ +37°С, абсолютлӑ минимумӗ −53°С (Солигалич). Нӳрӗк йышӗ ҫурҫӗр-тухӑҫра тата ҫурҫӗрте (Боговарово, Вохма, Солигалич) 530-тан мм/ҫул пуҫласа анӑҫра (Буй) 600 мм/ҫул таран. Ҫуллахи вӑхӑтра — максимум, хӗллехи — минимум. Нӳрӗк йышӗ пӑва нумайрах. Вегетаци вӑхӑчӗ — 110—140 кун. Вегетаци вӑхӑчӗн температурӑсен сумми — 1600°С-ран 1900°С таран. Сивӗсӗр вӑхӑт ҫурҫӗрте 100 кун, кӑнтӑрта 130 кун. Юр витӗмӗ 150—155 кун сыхланать. Юр витӗмӗ юпан вӗҫӗнче ҫуралать, акан варринче пӗтет. Юр витӗмӗн чи пысӑк тарӑнӑшӗ нарӑс-пуш уйӑхӗнче ҫитӗнет. Ҫулталӑкри хӗвеллӗ кунсен вӑтам йышӗ — 124. Ҫулла ҫил ҫурҫӗрелле-анӑҫалла, хӗлле кӑнтӑралла-анӑҫалла вӗрет. Ҫилӗн вӑтам хӑвӑртлӑхӗ 4,0 м/с. Юханшывсенчи пӑр ларнин вӑхӑчӗ — юпан пуҫламӑшӗ, уҫӑлнин вӑхӑчӗ — пушӑн вӗҫӗ — акан пуҫламӑшӗ. Хӗлӗн вӗҫне пӑрӑн тарӑнӑшӗ 60 см. Пӑр ларни 3-6 кун иртет. === Рельеф === Облаҫ моренӑллӑ-сӑртлӑ, вырӑнлӑ епренчӗк тӳремлӗх. Анӑҫра — Хустӑрма айлӑмӗ, облаҫ варринче — [[Галич сӑртлӑхӗ|Галич-Чухлома сӑртлӑхӗ]] (292 ҫм-ччен ҫӳллӗш). [[Унжа (Атӑл юппи)|Унжа]] юханшывӗн айри юхни тӑрӑх — Унжа айлӑмӗ пур. Ҫурҫӗрте — [[Ҫурҫӗр Увал]] сӑртлӑхӗ. === Геологи тытӑмлӑхӗ === Хустӑрма облаҫӗн ҫӗрӗ Мускав [[синеклиза|синеклизин]] ҫурҫӗр-тухӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ. Облаҫ чиккинче [[архей]], [[протерозой]], [[палеозой]], [[мезозой]] тата [[кайнозой]] вӑхӑчӗн йӗркеленӗвӗсем пур. Геологиллӗ нӳрӗкӗн тарӑнӑшӗ 2200—2900 метр. === Шыв ресурсӗсем === Облаҫ ҫӗрӗнчи 10 ҫм-ччен вӑрӑмӑшлӑ 2632 юханшыв, 10 ҫм ытла вӑрӑмӑшлӑ 535 юханшыв, 100 ҫм ытла вӑрӑмӑшлӑ юханшыв пур. Регионӑн чи паллӑ юханшывсем — [[Атӑл]]па унӑн юпӑсем ([[Хустӑрма (юханшыв)|Хустӑрма]], [[Унжа (Атӑл юппи)|Унжа]], [[Ветлуга (юханшыв)|Ветлуга]]). Атӑлӑн вӑрӑмӑшӗ — [[Горький шыв усравӗ]]н пайӗнчи — 89 ҫм. Хустӑрма облаҫӗнчи чи пысӑк кӳлӗсем: [[Галич кӳлли|Галичпе]] [[Чухлома кӳлли|Чухлома]]. Ҫӗр ҫинчи шыв вырӑнӗсен ресурсӗсем — 50,7 км³. === Ҫӗр айӗнчи усӑллисем === Облаҫӑн унӑн кӑнтӑр чиккинчен [[Унжа (Атӑл юппи)|Унжӑпа]] [[Межа (Унжа юппи)|Межа]] юханшывӗсем таран варринче нумай тӑм, мергель, алеврит тата хӑйӑр пур. Унжа, [[Нея (Унжа юппи)|Нея]] тата ытти те юханшывсен айрӑмӗсенче фосфорит, ҫунакан сланец, тӑм сарӑлнӑ. Текен Солигалич структури тӑрӑх (вӑл облаҫӑн кӑнтӑр-анӑҫран ҫурҫӗр-тухӑҫа вӑрӑмланать) [[доломит]]пе [[акшар чулӗ]] пур. Ҫак хывӑмсенче тӗрлӗ карбонат чул-тӑприсен вырӑнӗсем вырнаҫнӑ: Бединское, Заяцкое, Туровское вырӑнӗсем. Туни материалӗсемшӗн, [[минераллӑ ҫӗрмамӑк]]па йывӑр [[керамика]] тунишӗн нумай тӑм пур. [[Хустӑрма районӗ|Хустӑрмапа]] [[Галич районӗ (Хустӑрма облаҫӗ)|Галич районӗсенчи]] сахал слюдаллӑ [[апт хучӗ]]н [[хӑйӑр]]сем пур, вӗсем [[форфор]]а тунишӗн кирлӗ. === Ӳсен-тӑранпа чӗрчун тӗнчи === Облаҫ ҫӗрӗн 62 % — [[вӑрман]]сем. Ҫурҫӗр тата ҫурҫӗр-тухӑҫ районсенче вӑрмансем нумайрах сарӑлнӑ. Нумайрахӑш йывӑҫсем — [[чӑрӑш]]па [[хыр]]. Облаҫ вӑрманӗсенче лӑсӑллӑ йывӑҫсем — 49,5 %, ҫулҫӑллӑ йывӑҫсем — 50,5 %. Лӑсӑллӑ йывӑҫсен 27,2 % — чӑрӑшсем, 22,3 % — хырсем. Ҫулҫӑллӑ йывӑҫсен 41,4 % — хурӑнсем, 9,1 % — ӑвӑссем тата ытти те. Хальхи Хустӑрма облаҫӗн флори — 1759 ӳсен-тӑран тӗсӗсем. 94 тӗс — [[Интродукци (биологи)|интродуциллӗ тӗссем]], 46 тӗс — [[инвазиллӗ тӗссем]]. Облаҫри 7 тӗс [[Раҫҫейӗн Хӗрлӗ кӗнеки|РФ-н Хӗрлӗ кӗнекине]] ҫырса кӗртнӗ: 6 тӗс — [[орхидлисем]], 1 тӗс — [[лишайниксем]]. Чӗрчунсен фаунинчи [[ҫурӑм шӑммилли]]сем — 366 тӗс, вӗсенчен: 56 тӗс — [[сӗтпе ӳстерекенсем]], 41 тӗс — [[пулӑ]]сем, 1 тӗс — [[ҫавра ҫӑварли]]сем, 11 тӗс — [[амфиби]]сем, 6 тӗс — [[рептили]]сем. 3 пин тӗс яхӑн — [[хурт-кӑпшанкӑ]]сем. Хустӑрма облаҫӗнчи РФ-н Хӗрлӗ кӗнекине кӗрекен ҫурӑм шӑммиллӗ чӗрчунсен йышӗ — 21 тӗс. === Аякри пӑнчӑсем === Чи айякри ҫурҫӗр пӑнчӑ [[Вохма районӗ]]нче, [[Вологда облаҫӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Вӑл [[Вӑта федераллӑ округӗ]]н чи ҫурҫӗр пӑнчӑ та. Чи ҫурҫӗр пурӑнан вырӑн — [[Талица (Вохма районӗ)|Талица]] посёлокӗ. Пӑнчӑ координачӗ — 59°37'30" N, 46°47'45" E<ref name=":1">{{Cite web|url=https://earth.google.com/web/|title=Google Планета Земля|access-date=2023-09-14|archive-date=2023-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231016060812/https://earth.google.com/web/|url-status=live}}</ref>. Чи айякри кӑнтӑр пӑнчӑ — [[Нерехта районӗ]]нче, [[Иваново облаҫӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Чи кӑнтӑр пурӑнан вырӑн — [[Морунина Слобода]] ялӗ, анчах чи кӑнтӑр пурӑнан вырӑн ӑҫта ҫынсем пурӑнаҫҫӗ — [[Поемичье]] сали. Пӑнчӑ координачӗ — 57°16'25" N, 40°28'13" E<ref name=":1"/>. Чи айякри анӑҫ пӑнчӑ — [[Нерехта районӗ]]нче, [[Ярославль облаҫӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Чи анӑҫ пурӑнан вырӑн — [[Лепилово (Хустӑрма облаҫӗ)|Лепилово]] ялӗ. Пӑнчӑ координачӗ — 57°23'58" N, 40°23'33" E<ref name=":1"/>. Чи айякри тухӑҫ пӑнчӑ — [[Октябрь районӗ (Хустӑрма облаҫӗ)|Октябрь районӗнче]], [[Киров облаҫӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Вӑл [[Вӑта федераллӑ округӗ]]н чи тухӑҫ пӑнчӑ та. Чи тухӑҫ пурӑнан вырӑн — [[Стариковы]] ялӗ, анчах чи кӑнтӑр пурӑнан вырӑн ӑҫта ҫынсем пурӑнаҫҫӗ — [[Ильинское (Октябрь районӗ)|Ильинское]] сали. Пӑнчӑ координачӗ — 58°55'01" N, 47°38'30" E<ref name=":1"/>. == Облаҫ символики == {{main|Хустӑрма облаҫӗн гербӗ|Хустӑрма облаҫӗн ялавӗ}} <center> <gallery mode="packed" heights="200" caption="Хустӑрма облаҫӗн ялавӗпе гербӗ"> Ӳкерчĕк:Flag_of_Kostroma_Oblast.svg|mini|'''Ялав''' Ӳкерчĕк:Coat_of_arms_of_Kostroma_Oblast.svg|mini|'''Герб''' </gallery> </center> Хустӑрма облаҫӗн официаллӑ геральдика паллисем — [[герб]] тата [[ялав]]. {{тулли дата|2006|04|28}} Хустӑрма облаҫ Думи Хустӑрма облаҫӗн № 13-4-ЗКО «О гербе Костромской области» саккун тӑрӑх Хустӑрма облаҫӗн гербӗ йышӑннӑ, № 14-4-ЗКО «О флаге Костромской области» саккун тӑрӑх Хустӑрма облаҫӗн ялавӗ йышӑннӑ. Ялавпа герб никӗсӗнче — ылтӑн (сарӑ) тӗслӗ тура. Унӑн сӑмса пайӗнче ӑмӑрт пуҫӗпе ҫунатсем, 7 кӗсменҫӗ, карма ҫинчи элем, паруспа ялав, ялав ҫинче икӗ пуҫлӑ хура ӑмӑрт, ӑмӑрт ҫинчи икӗ императорлӑ корона, скипетр тата держава (Император [[Александр III]] тапхӑрӗнчи [[Раҫҫей империйӗ]]н патшалӑх гербӗ). Карап ӳкерчӗкӗ [[1878]] ҫулхи Хустрӑма кӗпӗрнин гербӗпе евӗрлӗ. == Кунҫул == {{main|Хустӑрма облаҫӗн кунҫулӗ}} {{see also|Хустӑрма кӗпӗрни}} [[1929]] ҫулхи [[кӑрлач уйӑхӗ]]нче кӗпӗрнисен пӑрахни хыҫҫӑнхи [[Хустӑрма кӗпӗрни]]н ҫӗрӗ [[Иваново промышленоҫлӑ облаҫӗ|Иваново промышленоҫлӑ облаҫне]] кӗртнӗ. {{Тулли дата|1944|08|13}} [[ССРП Аслӑ Канашӗн Президиумӗ|ССРП Аслӑ Канашӗн]] № 801/1 «Об образовании Костромской области в составе РСФСР» йышӑнӑвӗ тӑрӑх, [[Ярославль облаҫӗ|Ярославль]], [[Иваново облаҫӗ|Иваново]], [[Чулхула облаҫӗ|Горький]], [[Вологда облаҫӗ]]сенчен ҫӗрне уйӑрса Хустӑрма облаҫӗ йӗркеленӗ<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_13.08.1944_%D0%BE%D0%B1_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0 . № 801/1 «Об образовании Костромской области в составе РСФСР»]</ref>. == Чыслани == * [[Ленин орденӗ]] ({{Тулли дата|1967|08|16}}) — ''хуҫалӑхпа культура тунинче облаҫ ӗҫченӗсен ҫитӗнӗвӗсемшӗн.'' == Халӑх == {{main|Хустӑрма облаҫӗн халӑх йышӗ}} Росстат пӗлӗмӗ тӑрӑх, Хустӑрма облаҫӗнче 566 266 ҫын пурӑнать (2024). Халӑх йышлӑхӗ — 9,40 ҫын/ҫм² (2024). Хулари халӑх йышӗ — 75,33 % (2022)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }} Федеральная служба государственной статистики (30 декабря 2022). Дата обращения: 16 января 2023.</ref>. {{Тулли дата|2011|01|1}} облаҫри пур халӑх йышӗн 59,8 % ҫынсем — ӗҫлеме пултаракансем, вӗсенчен: * 15,7 % — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗме ҫамрӑкрах * 24,5 % — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗме ватӑрах. Халӑх йышӗн вӑта ҫул-ӳсӗмӗ — 37,8 ҫул. === Халӑхсем === Хустӑрма облаҫӗнче 114 халӑхсем ытла пурӑнаҫҫӗ: {|class="standard sortable" ! || 1959<br><ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=36 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Костромская область |access-date=2012-08-14 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112181503/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=36 |deadlink=no }}</ref><br>ҫын || % || 1979<br><ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=17 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Костромская область |access-date=2012-08-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101905/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=17 |deadlink=no }}</ref><br>ҫын || % || 1989<br><ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=17 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Костромская область |access-date=2012-08-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131954/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=17 |deadlink=no }}</ref><br>ҫын || % || 2002<br><ref>[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 |date=2013-04-21 }}: [http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |date=2006-11-04 }}</ref><br>ҫын || <small>пӗтӗм-<br>рен</small> % || <small>халӑха<br>палӑр-<br>такан-<br>тан </small>%|| 2010<br><ref name="пер.2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-08-14 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref><br>ҫын || <small>пӗтӗм-<br>рен</small> % || <small>халӑха<br>палӑр-<br>такан-<br>тан </small>% |- | пӗтӗмпех || align="right"| 919999 || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 802420 || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 804296 || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 736641 || align="right"|<small> 100,00 %</small> || align="right"| || align="right"| 667562 || align="right"|<small> 100,00 %</small> || align="right"|<small></small> |- | [[Вырӑссем]] || align="right"| 898263 || align="right"|<small> 97,64 % </small>|| align="right"| 781997 || align="right"|<small> 97,45 % </small>|| align="right"| 774620 || align="right"|<small> 96,31 % </small>|| align="right"| 704049 || align="right"|<small> 95,58 %</small> || align="right"|<small> 96,34 % </small>|| align="right"| 622444 || align="right"|<small> 93,24 %</small> || align="right"|<small> 96,60 %</small> |- | [[Украинсем]] || align="right"| 7054 || align="right"|<small> 0,77 % </small>|| align="right"| 7631 || align="right"|<small> 0,95 % </small>|| align="right"| 9723 || align="right"|<small> 1,21 % </small>|| align="right"| 8011 || align="right"|<small> 1,09 %</small> || align="right"|<small> 1,10 % </small>|| align="right"| 5650 || align="right"|<small> 0,85 %</small> || align="right"|<small> 0,88 %</small> |- | [[Тутарсем]] || align="right"| 3593 || align="right"|<small> 0,39 % </small>|| align="right"| 3053 || align="right"|<small> 0,38 % </small>|| align="right"| 2965 || align="right"|<small> 0,37 % </small>|| align="right"| 2731 || align="right"|<small> 0,37 %</small> || align="right"|<small> 0,37 % </small>|| align="right"| 2224 || align="right"|<small> 0,33 %</small> || align="right"|<small> 0,35 %</small> |- | [[Эрменсем]] || align="right"| 326 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 252 || align="right"|<small> 0,03 % </small>|| align="right"| 565 || align="right"|<small> 0,07 % </small>|| align="right"| 1462 || align="right"|<small> 0,20 %</small> || align="right"|<small> 0,20 % </small>|| align="right"| 1656 || align="right"|<small> 0,25 %</small> || align="right"|<small> 0,26 %</small> |- | [[Чикансем]] || align="right"| 877 || align="right"|<small> 0,10 % </small>|| align="right"| 1219 || align="right"|<small> 0,15 % </small>|| align="right"| 1412 || align="right"|<small> 0,18 % </small>|| align="right"| 1542 || align="right"|<small> 0,21 %</small> || align="right"|<small> 0,21 % </small>|| align="right"| 1519 || align="right"|<small> 0,23 %</small> || align="right"|<small> 0,24 %</small> |- | [[Белоруссем]] || align="right"| 2365 || align="right"|<small> 0,26 % </small>|| align="right"| 2500 || align="right"|<small> 0,31 % </small>|| align="right"| 2891 || align="right"|<small> 0,36 % </small>|| align="right"| 2354 || align="right"|<small> 0,32 %</small> || align="right"|<small> 0,32 % </small>|| align="right"| 1490 || align="right"|<small> 0,22 %</small> || align="right"|<small> 0,23 %</small> |- | [[Азербайджансем]] || align="right"| 218 || align="right"|<small> 0,02 % </small>|| align="right"| 206 || align="right"|<small> 0,03 % </small>|| align="right"| 994 || align="right"|<small> 0,12 % </small>|| align="right"| 1438 || align="right"|<small> 0,20 %</small> || align="right"|<small> 0,20 % </small>|| align="right"| 1291 || align="right"|<small> 0,19 %</small> || align="right"|<small> 0,20 %</small> |- | [[Молдавансем]] || align="right"| 206 || align="right"|<small> 0,02 % </small>|| align="right"| 575 || align="right"|<small> 0,07 % </small>|| align="right"| 1606 || align="right"|<small> 0,20 % </small>|| align="right"| 1036 || align="right"|<small> 0,14 %</small> || align="right"|<small> 0,14 % </small>|| align="right"| 859 || align="right"|<small> 0,13 %</small> || align="right"|<small> 0,13 %</small> |- | [[Чӑвашсем]] || align="right"| 953 || align="right"|<small> 0,10 % </small>|| align="right"| 825 || align="right"|<small> 0,10 % </small>|| align="right"| 1171 || align="right"|<small> 0,15 % </small>|| align="right"| 943 || align="right"|<small> 0,13 %</small> || align="right"|<small> 0,13 % </small>|| align="right"| 748 || align="right"|<small> 0,11 %</small> || align="right"|<small> 0,12 %</small> |- | [[Узбексем]] || align="right"| 126 || align="right"|<small> 0,01 % </small>|| align="right"| 140 || align="right"|<small> 0,02 % </small>|| align="right"| 407 || align="right"|<small> 0,05 % </small>|| align="right"| 295 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 515 || align="right"|<small> 0,08 %</small> || align="right"|<small> 0,08 %</small> |- | [[Нимӗҫсем]] || align="right"| 1727 || align="right"|<small> 0,19 % </small>|| align="right"| 427 || align="right"|<small> 0,05 % </small>|| align="right"| 450 || align="right"|<small> 0,06 % </small>|| align="right"| 658 || align="right"|<small> 0,09 %</small> || align="right"|<small> 0,09 % </small>|| align="right"| 427 || align="right"|<small> 0,06 %</small> || align="right"|<small> 0,07 %</small> |- | [[Грузинсем]] || align="right"| 322 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 127 || align="right"|<small> 0,02 % </small>|| align="right"| 545 || align="right"|<small> 0,07 % </small>|| align="right"| 546 || align="right"|<small> 0,07 %</small> || align="right"|<small> 0,07 % </small>|| align="right"| 390 || align="right"|<small> 0,06 %</small> || align="right"|<small> 0,06 %</small> |- | [[Лезгинсем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 38 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 329 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 282 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 360 || align="right"|<small> 0,05 %</small> || align="right"|<small> 0,06 %</small> |- | [[Даргинсем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 22 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 318 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 274 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 301 || align="right"|<small> 0,05 %</small> || align="right"|<small> 0,05 %</small> |- | [[Ингушсем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 62 || align="right"|<small> 0,01 % </small>|| align="right"| 359 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 345 || align="right"|<small> 0,05 %</small> || align="right"|<small> 0,05 % </small>|| align="right"| 284 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 %</small> |- | [[Чеченсем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 35 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 531 || align="right"|<small> 0,07 % </small>|| align="right"| 467 || align="right"|<small> 0,06 %</small> || align="right"|<small> 0,06 % </small>|| align="right"| 275 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 %</small> |- | [[Мордва]]сем || align="right"| 738 || align="right"|<small> 0,08 % </small>|| align="right"| 321 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 464 || align="right"|<small> 0,06 % </small>|| align="right"| 358 || align="right"|<small> 0,05 %</small> || align="right"|<small> 0,05 % </small>|| align="right"| 258 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 %</small> |- | [[Аварсем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 51 || align="right"|<small> 0,01 % </small>|| align="right"| 312 || align="right"|<small> 0,04 % </small>|| align="right"| 243 || align="right"|<small> 0,03 %</small> || align="right"|<small> 0,03 % </small>|| align="right"| 257 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 %</small> |- | [[Таджиксем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 17 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 133 || align="right"|<small> 0,02 % </small>|| align="right"| 129 || align="right"|<small> 0,02 %</small> || align="right"|<small> 0,02 % </small>|| align="right"| 240 || align="right"|<small> 0,04 %</small> || align="right"|<small> 0,04 %</small> |- | [[Езидсем]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| 10 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 196 || align="right"|<small> 0,03 %</small> || align="right"|<small> 0,03 % </small>|| align="right"| 216 || align="right"|<small> 0,03 %</small> || align="right"|<small> 0,03 %</small> |- | ыттисем || align="right"| 3218 || align="right"|<small> 0,35 % </small>|| align="right"| 2922 || align="right"|<small> 0,36 % </small>|| align="right"| 4490 || align="right"|<small> 0,56 % </small>|| align="right"| 3420 || align="right"|<small> 0,46 %</small> || align="right"|<small> 0,47 % </small>|| align="right"| 2964 || align="right"|<small> 0,44 %</small> || align="right"|<small> 0,46 %</small> |- | халӑха<br>палӑртнӑ || align="right"| 919986 || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 802420 || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 804295 || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 730779 || align="right"|<small> 99,20 %</small> || align="right"|<small> 100,00 % </small>|| align="right"| 644368 || align="right"|<small> 96,53 %</small> || align="right"|<small> 100,00 %</small> |- | халӑха<br>палӑртман || align="right"| 13 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 0 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 1 || align="right"|<small> 0,00 % </small>|| align="right"| 5862 || align="right"|<small> 0,80 %</small> || align="right"| || align="right"| 23194 || align="right"|<small> 3,47 %</small> || align="right"|<small></small> |} ; 2020/2021 халӑх ҫырса тухӑвӗ тӑрӑх<ref name="ВПН2020">{{Cite web |url=https://44.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8(2).pdf |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1.Национальный состав населения Костромской области |access-date=2023-10-19 |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019082106/https://44.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8(2).pdf |url-status=live }}</ref>: {| class='standard' |- ! Халӑх ячӗ || Халӑх йышӗ, ҫын || % |- |Вырӑссем || align=right | 454 934 || align=right | 78,31 % |- |Украинсем || align=right | 2245 || align=right | 0,39 % |- |Эрменсем || align=right | 1226 || align=right | 0,21 % |- |Тутарсем || align=right | 993 || align=right | 0,17 % |- |Чикансем || align=right | 858 || align=right | 0,15 % |- |Азербайджансе || align=right | 803 || align=right | 0,14 % |- |Таджиксем || align=right | 752 || align=right | 0,13 % |- |Белоруссем || align=right | 627 || align=right | 0,11 % |- | Ыттисем<ref>'''Абхазсем''' (14), '''Аварсем''' (152), '''Агулсем''' (4), '''Адыгейсем''' (1), '''Алтайсем''' (1), '''Американсем''' (6), '''Арапсем''' (26), '''Ассирисем''' (5), '''Болгарсем''' (32), '''Бурятсем''' (11), '''Венгрсем''' (3), '''Вепссем''' (1), '''Вьетнамсем''' (40), '''Гагаузсем''' (50), '''Грексем''' (39), '''Грузинсем''' (208), '''Даргинсем''' (205), '''Дунгансем''' (3), '''Еврейсем''' (109), '''Езидсем''' (53), '''Ингушсем''' (120), '''Испансем''' (3), '''Итальянсем''' (3), '''Кабардасем''' (19), '''Казахсем''' (116), '''Калмӑксем''' (9), '''Камчадалсем''' (1), '''Каракалпаксем''' (4), '''Карачайсем''' (9), '''Карелсем''' (11), '''Кӑркӑсссем''' (180), '''Китайсем''' (6), '''Комисем''' (51), '''Коми-пермяксем''' (19), '''Корейсем''' (35), '''Крым-тутарсе''' (7), '''Кубӑсем''' (1), '''Кумӑксем''' (15), '''Курдсем''' (11), '''Лаксем''' (12), '''Латышсем''' (18), '''Лезгинсем''' (163), '''Литвасем''' (24), '''Македонсем''' (1), '''Марисем''' (106), '''Молдавансем''' (448), '''Монголсем''' (7), '''Мордвасем''' (107), '''Ненецсем''' (3), '''Нимӗҫсем''' (185), '''Нухайсем''' (7), '''Осетинсем''' (51), '''Пакистансем''' (1), '''Памирсем''' (2), '''Перссем''' (7), '''Поляксем''' (59), '''Пушкӑртсем''' (86), '''Румынсем''' (5), '''Русинсем''' (9), '''Рутулсем''' (7), '''Саамсем''' (2), '''Сахасем''' (14), '''Сербсем''' (4), '''Табасарансем''' (119), '''Талышсем''' (7), '''Тывасем''' (3), '''Турккӑсем''' (11), '''Туркменсем''' (120), '''Удмуртсем''' (76), '''Узбексем''' (577), '''Уйгурсем''' (7), '''Финсем''' (7), '''Французсем''' (3), '''Хакассем''' (1), '''Хантсем''' (1), '''Хорватсем''' (2), '''Хуратусем''' (1), '''Цахурсем''' (6), '''Черкессем''' (2), '''Чеченсем''' (191), '''Чӑвашсем''' (338), '''Чукчӑсем''' (1), '''Эвенксем''' (3), '''Эвенсем''' (3), '''Эстонсем''' (4), '''Японсем''' (1), '''Урӑх халӑха палӑртнисем''' (5543), '''Халӑха кӗменнисем''' (1083), '''Халӑха палӑртманнисем''' (107 635)</ref> || align=right | 118 538 || align=right | 20,39 % |- | Пӗтӗмпех || align=right | 580 976 || align=right | 100,00 % |} == Влаҫ органӗсем == {{See also|Хустӑрма облаҫ Думи|Хустӑрма облаҫӗпе кӗпӗрнин пуҫлӑхӗсем}} [[Ӳкерчĕк:Oblast-government-kostroma.jpg|thumb|Хустӑрмари облаҫ администрацийӗн ҫурчӗ]] Облаҫри влаҫ органӗсем [http://constitution.garant.ru/region/ustav_kostrom/ Хустӑрма облаҫӗн Уставӗ] тӑрӑх ӗҫлеҫҫӗ. [[Раҫҫей Федерацийӗн субъекчӗн чи ҫӳллӗ ӗҫлӗ ҫын|Облаҫ влаҫӗнчи чи ҫӳллӗ ҫын]] — [[Хустӑрма облаҫӗн кӗпӗрнаттӑрӗ]] (администраци пуҫлӑхӗ), вӑл Хустӑрма облаҫӗн администрацийӗн пуҫлӑхӗ. Облаҫ администрацийӗ — облаҫри чи ҫӳллӗ ӗҫ-тӑвакан орган. [[1990]]—[[1996]] ҫулсенче облаҫ администрацийӗн пуҫлӑхӗ — [[Арбузов Валерий Петрович|Валерий Арбузов]] пулнӑ. [[1996]] ҫулхи суйлавсенче хутшӑнса выляса яни хыҫҫӑн [[Хустӑрма ликёр-шурри савучӗ]]н директорӗ пулса тӑнӑ. [[1996]] ҫулхи раштавра тата [[2000]] ҫулхи раштавра облаҫ [[кӗпӗрнаттӑр]]ӗ (администраци пуҫлӑхӗ) [[Шершунов Виктор Андреевич|Виктор Шершунов]] пулнӑ. [[2005]] ҫулхи акара [[Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗ|РФ Президенчӗ]] [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] ӑна тепӗр хут кӗпӗрнаттӑр пулма сӗннӗ. {{Тулли дата|2005|05|11}} унӑн [[инаугураци]]йӗ пулнӑ. {{Тулли дата|2007|09|20}} Мускав облаҫӗнчи машинӑпа кайса автоҫулти инкеке пула Виктор Шершунов вилчӗ. {{Тулли дата|2007|10|25}} Хустӑрма облаҫӗн кӗпӗрнаттӑрӗ [[Албин Игорь Николаевич|Слюняев Игорь]] пулса тӑнӑ. {{Тулли дата|2012|04|13}}н пуҫласа хальхи вӑхӑтччен Хустӑрма облҫӗн кӗпӗрнаттӑрӗ [[Ситников Сергей Константинович|Сергей Ситников]] пулса тӑнӑ. Облаҫри саккун кӑларакан орган — [[Хустӑрма облаҫ Думи]]. Хальхи вӑхӑтра ӑна 35 депутат ларать. [[1994]]—[[2000]] ҫулсенчи Думӑн I тата II пуххисен ертӳҫи — [[Бычков Андрей Иванович|Андрей Бычков]]. [[2000]] ҫулта [[Ижицкий Валерий Петрович|Валерий Ижицкий]] (КПРФ) Дума ертӳҫи пулса тӑнӑ. [[2005]] тата [[2010]] ҫулсенче Думӑн III тата IV пуххисен ертӳҫӗ Бычков Андрей тепӗр хут пулнӑ. {{Тулли дата|2015|10|7}}н пуҫласа хальхи вӑхӑтччен Хустӑрма облаҫ Думин ертӳҫи — [[Анохин Алексей Алексеевич|Алексей Анохин]] пулса тӑнӑ. == Администрациллӗ-территориллӗ пайлану == {{main|Хустӑрма облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ}} [[Ӳкерчĕк:Карта КО.png|thumb|300px|Хустӑрма облаҫӗн администрациллӗ картти]] «Об административно-территориальном устройстве Костромской области» саккун тӑрӑх, РФ субъекчӗн йышне<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802093069 |title=Закон Костромской области от 09 февраля 2007 года N 112-4-ЗКО «Об административно-территориальном устройстве Костромской области» |access-date=2018-09-21 |archive-date=2020-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115000115/http://docs.cntd.ru/document/802093069 |url-status=live }}</ref><ref name="РеестрНП">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/412301869 |title=Постановление администрации Костромской области от 8 апреля 2014 года № 133-а «Об утверждении реестра населённых пунктов Костромской области» |access-date=2018-09-21 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134101/http://docs.cntd.ru/document/412301869 |url-status=live }}</ref> — 24 район, 8 облаҫӗ пӗлтерӗшлӗ хула, 4 район пӗлтерӗшлӗ хула, 7 хула евӗрлӗ посёлок, 120 пурӑнмалли вырӑн тата ял пурӑнан вырӑнӗсем. Муниципаллӑ тытӑмлӑх тӑрӑх, Хустӑрма облаҫӗн администарциллӗ-территориллӗ виҫисенчен 127 муниципаллӑ йӗркеленӳ туса хунӑ ({{Тулли дата|2022|07|1}} пӗлӗм тӑрӑх)<ref name="янв.2019">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |title=Росстат. Распределение муниципальных учреждений по типам муниципальных образований на 1 января 2019 года. |access-date=2021-06-01 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215328/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xlsx |url-status=live }}</ref><ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/819053303 |title=Закон Костромской области от 30 декабря 2004 года N 237-ЗКО «Об установлении границ муниципальных образований в Костромской области и наделении их статусом» |access-date=2018-09-21 |archive-date=2018-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921115108/http://docs.cntd.ru/document/819053303 |url-status=live }}</ref>: * 6 хула округӗ, * 6 муниципаллӑ округ, * 17 муницпаллӑ район, унӑн йышӗнче: ** 9 хула тӑрӑхӗ, ** 89 ял тӑрӑхӗ. ;Муниципаллӑ районсем, муниципаллӑ тата хула округӗсем<ref>{{Cite web|url=https://kostromka.ru/belorukov/derevni/1.php|title=Костромская область: Деревни, сёла и города края – Территории Центрального федерального округа России - архивные материалы по истории - Белоруков Д.Ф.|website=kostromka.ru|access-date=2023-07-11|archive-date=2023-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230711124253/https://kostromka.ru/belorukov/derevni/1.php|url-status=live}}</ref> {{Автонумераци | Столбцов = 8 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Ят | Заголовок3 = Ялав | Заголовок4 = Герб | Заголовок5 = Лаптӑк,<br>ҫм² | Заголовок6 = Халӑх йышӗ,<br>ҫын | Заголовок7 = {{comment|Админ.|Администрациллӗ}}<br>центр | Заголовок8 = Центрти<br>халӑх йышӗ | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число | Сортировка8 = число | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Выравнивание8 = right |А-%| '''Муниципаллӑ районсем''' | | | | | | |А|[[Антропово районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Antropovsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Antropovsky rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 461,60 | {{ Пурăнан халăх | Антроповский район | тс }} | [[Антропово (Хустӑрма облаҫӗ)|Антропово]] посёлокӗ | {{ Пурăнан халăх | Антропово (Антроповский район) | тс }} |А|[[Буй районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Bui rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Bui rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 3 248 | {{ Пурăнан халăх | Буйский район | тс }} | [[Буй (хула)|Буй]] хули | {{ Пурăнан халăх | Буй (город) | тс }} |А|[[Вохма районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Vokhomsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Vokhomsky rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 3 379,12 | {{ Пурăнан халăх | Вохомский район | тс }} | [[Вохма (посёлок)|Вохма]] посёлок | {{ Пурăнан халăх | Вохма (посёлок) | тс }} |А|[[Галич районӗ (Хустӑрма облаҫӗ)|Галич районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag_of_Galich_rayon_(Kostroma_oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat_of_Arms_of_Galich_rayon_(Kostroma_oblast).png|32px]] | 2 810,52 | {{ Пурăнан халăх | Галичский район (Костромская область) | тс }} | [[Галич (Хустӑрма облаҫӗ)|Галич]] хули | {{ Пурăнан халăх | Галич (Костромская область) | тс }} |А|[[Кадый районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Kadyisky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Kadyi (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 190 | {{ Пурăнан халăх | Кадыйский район | тс }} | [[Кадый]] хеп | {{ Пурăнан халăх | Кадый | тс }} |А|[[Краное Село районӗ (Хустӑрма облаҫӗ)|Красное Село районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Krasnoselsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Krasnoselsky rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 950 | {{ Пурăнан халăх | Красносельский район (Костромская область) | тс }} | [[Атӑл-ҫинчи-Красное]] | {{ Пурăнан халăх | Красное-на-Волге | тс }} |А|[[Макарьев районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Makariev (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Makariev (Kostroma oblast).png|32px]] | 4 850 | {{ Пурăнан халăх | Макарьевский район | тс }} | [[Макарьев]] хули | {{ Пурăнан халăх | Макарьев | тс }} |А|[[Нерехта районӗ|Нерехта хулипе Нерехта районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Nerekhta (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Nerekhta (Kostroma oblast).png|32px]] | 1 140 | {{ Пурăнан халăх | Нерехтский район | тс }} | [[Нерехта (хула)|Нерехта]] хули | {{ Пурăнан халăх | Нерехта (город) | тс }} |А|[[Октябрь районӗ (Хустӑрма облаҫӗ)|Октябрь районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Oktyabrsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat_of_Arms_of_Oktyabrsky_rayon_ (Kostroma_oblast).png|32px]] | 1 861,89 | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский район (Костромская область) | тс }} | [[Боговарово]] сали | {{ Пурăнан халăх |Боговарово | тс }} |А|[[Островское районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Ostrovsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Ostrovsky rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 446 | {{ Пурăнан халăх | Островский район (Костромская область) | тс }} | [[Островское (посёлок, Хустӑрма облаҫӗ)|Островское]] посёлокӗ | {{ Пурăнан халăх | Островское (посёлок, Костромская область) | тс }} |А|[[Павино районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Pavinsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Gerb-Pavinsky-region.gif|32px]] | 1 600 | {{ Пурăнан халăх | Павинский район | тс }} | [[Павино (Хустӑрма облаҫӗ)|Павино]] сали | {{ Пурăнан халăх | Павино (село, Костромская область) | тс }} |А|[[Поназырево районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Ponazyrevsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Gerb-Ponazirevsky-region.gif|32px]] | 2 080 | {{ Пурăнан халăх | Поназыревский район | тс }} | [[Поназырево]] хеп | {{ Пурăнан халăх | Поназырево | тс }} |А|[[Пыщуг районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Pyshugsky rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Pyshchugsky rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 1 918,83 | {{ Пурăнан халăх | Пыщугский район | тс }} | [[Пыщуг]] сали | {{ Пурăнан халăх | Пыщуг | тс }} |А|[[Солигалич районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Soligalich rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Soligalichskiy rayon COA (2003).gif|32px]] | 3 070 | {{ Пурăнан халăх | Солигаличский район | тс }} | [[Солигалич]] хули | {{ Пурăнан халăх | Солигалич | тс }} |А|[[Судиславль районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Sudislav rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Sudislavskiy rayon COA (2004).gif|32px]] | 1 528,15 | {{ Пурăнан халăх | Судиславский район | тс }} | [[Судиславль]] хеп | {{ Пурăнан халăх | Судиславль | тс }} |А|[[Сусанино районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Susanino rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Susanino rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 1 050 | {{ Пурăнан халăх | Сусанинский район | тс }} | [[Сусанино (Хустӑрма облаҫӗ)|Сусанино]] хеп | {{ Пурăнан халăх | Сусанино (Костромская область) | тс }} |А|[[Хустӑрма районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Kostroma rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Kostroma rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 032,38 | {{ Пурăнан халăх |Костромской район | тс }} | [[Хустӑрма]] хули | {{ Пурăнан халăх | Кострома | тс }} |А|[[Чухлома районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Chukhloma (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Chukhloma (Kostroma oblast).png|32px]] | 3 660 | {{ Пурăнан халăх | Чухломский район | тс }} | [[Чухлома]] хули | {{ Пурăнан халăх | Чухлома | тс }} |А|[[Шарья районӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Sharinskiy rayon Flag.jpg|60px]]| [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Sharya rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 3 993,56 | {{ Пурăнан халăх | Шарьинский район | тс }} | [[Шарья]] хули | {{ Пурăнан халăх | Шарья | тс }} |Б-%| '''Муниципаллӑ округсем''' | | | | | | |Б|[[Межа районӗ|Межа муниципаллӑ округӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Mezhevskoi rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Mezhevskoi rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 178 | {{ Пурăнан халăх | Межевской район (Костромская область) | тс }} | [[Георгиевское (Межа районӗ)|Георгиевское]] сали | {{ Пурăнан халăх | Георгиевское (Межевской район) | тс }} |Б|[[Кологрив районӗ|Кологрив муниципаллӑ округӗ]] |[[Ӳкерчĕк:Kologrivskiy rayon Flag.gif|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Kologriv (Kostroma oblast).png|32px]] | 3 533,41 | {{ Пурăнан халăх | Кологривский район | тс }} | [[Кологрив]] хули | {{ Пурăнан халăх | Кологрив | тс }} |Б|[[Нея муниципаллӑ округӗ]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Neya (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Neya (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 657 | {{ Пурăнан халăх | Нейский район | тс }} | [[Нея (хула)|Нея]] хули | {{ Пурăнан халăх | Нея (город) | тс }} |Б|[[Парфеньево районӗ|Парфеньево муниципаллӑ округӗ]] | | [[Ӳкерчĕк:Gerb-Parfenevsky-region.gif|32px]] | 2 468,78 | {{ Пурăнан халăх | Парфеньевский район | тс }} | [[Парфеньево (Парфеньево районӗ)|Парфеньево]] сали | {{ Пурăнан халăх | Парфеньево (Парфеньевский район) | тс }} |В-%| '''Хула округӗсем''' | | | | | | |В| [[Хустӑрма|Хустӑрма хули]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Kostroma (Kostroma Oblast).svg|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Kostroma.svg|32px]] | 144,5 | {{ Пурăнан халăх | Кострома | тс }} | [[Хустӑрма]] хули | {{ Пурăнан халăх | Кострома | тс }} |В| [[Буй (хула)|Буй хули]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Bui (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Buy (Kostroma oblast).svg|32px]] | 21,2 | {{ Пурăнан халăх | Городской округ город Буй | тс }} | [[Буй (хула)|Буй хули]] | {{ Пурăнан халăх | Буй (город) | тс }} |В| [[Волгореченск (хула округӗ)|Волгореченск хули]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Volgorechensk (Kostroma oblast).svg|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Volgorechensk (Kostroma oblast).svg|32px]] | 17,83 | {{ Пурăнан халăх | Городской округ город Волгореченск | тс }} | [[Волгореченск]] хули | {{ Пурăнан халăх | Волгореченск | тс }} |В| [[Галич (Хустӑрма облаҫӗ)|Галич хули]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Galich (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Galich (Kostroma oblast).png|32px]] | 16,5 | {{ Пурăнан халăх | Городской округ город Галич | тс }} | [[Галич (Хустӑрма облаҫӗ)|Галич]] хули | {{ Пурăнан халăх | Галич (Костромская область) | тс }} |В|[[Мантурово (хула округӗ)|Мантурово хули]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Manturovo rayon (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Manturovo rayon (Kostroma oblast).png|32px]] | 2 683 | {{ Пурăнан халăх | Мантурово (городской округ) | тс }} | [[Мантурово (Хустӑрма облаҫӗ)|Мантурово]] хули | {{ Пурăнан халăх | Мантурово (городской округ) | тс }} |В| [[Шарья (хула округӗ)|Шарья хули]] | [[Ӳкерчĕк:Flag of Sharya (Kostroma oblast).png|60px]] | [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Sharya (Kostroma oblast).png|32px]] | 44,30 | {{ Пурăнан халăх | Городской округ город Шарья | тс }} | [[Шарья]] хули | {{ Пурăнан халăх | Шарья | тс }} }} === Пурӑнан вырӑнсем === Хустӑрма облаҫӗнчи 5000 пин ҫын ытла халӑх йышлӑ пурӑнан вырӑнсем: * [[Хустӑрма]] хули - 267,5 пин пурӑнан ҫын * [[Буй (хула)|Буй]] хули - 20,6 * [[Шарья]] хули - 20,4 * [[Нерехта (хула)|Нерехта]] хули - 20,0 * [[Волгореченск]] хули - 14,4 * [[Мантурово]] хули - 13,0 * [[Галич (Раҫҫей)|Галич]] хули - 12,9 * [[Ветлужский (Хустӑрма облаҫӗ)|Ветлужский]] хеп - 9,5 * [[Нея (город)|Нея]] хули - 7,8 * [[Красное-на-Волге]] хеп - 7,0 * [[Караваево (Костромская область)|Караваево]] посёлокӗ - 6,9 * [[Макарьев]] хули - 5,5 * [[Солигалич]] хули - 5,5 == Экономика == [[2015]] ҫулта Хустӑрма облаҫӗнчи регион пӗтӗм продукчӗн пысӑкӑшӗ 157,7 млдр тенкӗ, ку кӑтарту тӑрӑх [[Вӑта федераллӑ округӗ|ВФОра]] облаҫ 18-мӗш вырӑнта. Облаҫ урлӑ РФ-н тӗп чукунҫуллӑ ([[Мускав]]ран [[Владивосток]]а ҫулне шутласа), шывлӑ, автоҫуллӑ магистралӗсем лартнӑ. Хустӑрма облаҫӗ вӑл промышленоҫ-аграрлӑ регион шутланать. Кунта: вӑрманпа ял хуҫалӑхӗ, электроэнергетика, машинӑна туни, тӗрлени аталаннӑ. == Вӗрентӳ == {{See also|Хустӑрма облаҫӗнчи аслӑ вӗрентӳ шкулӗсем}} [[Хустӑрма]] хулинче облаҫӑн нумайрахӑш вӗрентӳ [[шкул]]ӗсем вырнаҫнӑ: 3 патшалӑх элтеш аслӑ вӗрентӳ шкулӗ (АВШ), ҫар академийӗ, тӗн семинарийӗ, патшалӑх тата харпӑр АВШ-сен филиалӗсем, 8 вӑтам професси АВШ. Районсенче тӗрлӗрен аграрлӑ, экономикӑллӑ, медицина, ӳнерӳсен вӗрентӗшӗсемпе колледжӗсем пур. == Паллӑ ҫынсем == * [[Кресс Виктор Мельхиорович|Кресс Виктор]] (1948 ҫур.) — раҫҫей политикӗ, [[Томск облаҫӗ]]н кӗпӗрнаттӑрӗ (1991—2012), Федераци Канашӗн пайташӗ (2012 ҫултан). * [[Олюнина Алевтина Сергеевна|Олюнина Алевтина]] (1942 ҫур.) — совет йӗлтӗрҫи, олимп чемпионӗ (1972), 2 хутлӑ тӗнче чемпионӗ, 9 хутлӑ ССРП чемпионӗ, ССРП тава тивӗҫлӗ спорт ӑсти (1970) * [[Смирнов Дмитрий Иванович (1901—1975)|Смирнов Дмитрий]] (1901—1975) — совет ҫар ҫынни, [[Генерал-лейтенант]] ([[1945]] ҫул). [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]]. * [[Шанцев Валерий Павлинович|Шанцев Валерий]] (1947 ҫур.) — раҫҫей политикӗ, [[Чулхула облаҫӗ]]н кӗпӗрнаттӑрӗ, [[Мускав]] вице-мэрӗ (1996—2005). * [[Ярцев Георгий Александрович|Ярцев Георгий]] (1948 - 2022) — совет футболҫи, совет тата раҫҫей футбол тренерӗ. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Хустӑрма кӗпӗрни]] * [[Хустӑрма облаҫӗн туризмӗ]] * [[Хустӑрма облаҫӗн кунҫулӗ]] * [[Хустӑрма облаҫӗн халӑх йышӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Вуламалли == * Служение Отечеству. Руководители Костромской губернии и области, 1779—2009 гг: историко-биографические очерки / отв. ред., сост. А. М. Белов; вступ. ст. А. М. Белова. — Кострома: КГУ им. Н. А. Некрасова, 2009. — 296 с., XXVIII c. ISBN 978-5-7591-0983-9 * [http://kostromka.ru/belorukov/derevni/ Белоруков Д. Ф. Деревни, сёла и города костромского края]: материалы для истории. — Кострома: Костромской общественный фонд культуры. ISBN 5-89362-016-X == Каҫӑсем == * [https://k1news.ru/ Главный новостной портал Костромы] * {{cite web |title = Официальный портал государственных органов Костромской области |url = http://adm44.ru/index.aspx |archive-url = https://web.archive.org/web/20120513163826/http://adm44.ru/index.aspx |archive-date = 2012-05-13 |url-status = dead }} * [http://костромские-деревни.рф/знаменитые-уроженцы-костромской-зем/ Знаменитые уроженцы Костромской губернии, Костромской области. Именной календарь.] * [http://enckostr.ru Электронная энциклопедия «Памятники истории и культуры Костромы»] * {{cite web |title = Схема дорог Костромской области |url = http://www.panoramio.com/photo/74655681 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170213212532/http://www.panoramio.com/photo/74655681 |archive-date = 2017-02-13 |url-status = dead }} * [http://костромские-деревни.рф/численность-населения-костромской-о/ Численность населения Костромской области ] * [https://web.archive.org/web/20171204223018/http://kostroma.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/kostroma/resources/c3f134804c4ce24fb5c4b77dff7d05ed/%D0%92%D0%A0%D0%9F+%D1%81+2000+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.rtf Валовый региональный продукт Костромской области с 2000 года] {{Тулаш каçăсем}} {{Хустӑрма облаҫӗ}} {{Вӑта федераллӑ округӗ}} {{РФ субъекчӗсем}} [[Категори:Ленин орденĕпе чысланă регионсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Кострома облаçĕ]] 1fp1lzyvs26wpu74bwb7dvxjupw4pwv 0 126696 874571 860355 2026-06-14T06:10:46Z Max Tenche 25572 /* Асӑрхавсем */ кириллетӳ 874571 wikitext text/x-wiki {{Ан пӑтраштарӑр2|Вязовка ял тӑрӑхӗ|Вязов'''ка''' ял канашӗпе}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязово ял канашӗ |Герб = Coat_of_Arms_of_Lebedyan_rayon_(Lipetsk_oblast).png |Ялав = Flag_of_Lebedyan_rayon_(Lipetsk_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Липецк облаҫӗ]]н [[Лебедянь районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязово (Липецк облаҫӗ)|Вязово]] |Пуçлăх = Грачев Дмитрий Юрьевич |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Вязовский сельсовет (Липецкая область) | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Вязовский сельсовет (Липецкая область) | г }} |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Вязовский сельсовет (Липецкая область) | ч }} / 114.50 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 114,50<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst42/DBInet.cgi |title=База данных показателей муниципальных образований |access-date=2015-12-13 |archive-date=2018-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118232453/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst42/DBInet.cgi |url-status=live }}</ref> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Мускав вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 48 |Сайт = }} '''Вязово ял канашӗ''' ({{lang-ru|Вязовский сельсовет}}) — [[Липецк облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Лебедянь районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязово (Липецк облаҫӗ)|Вязово]] [[сала|сали]]. [[ОКАТО]] кочӗ — 42233820<ref>[https://classinform.ru/okato/search.php?str=42233820 OKATO]</ref>. == Кунҫул == Липецк облаҫӗн {{тулли дата|2004|07|2}} №114-оз<ref>{{Cite web |url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&id4=101d7879-7ca5-4490-843f-50d39a3a23a2 |title=ЗАКОН ЛИПЕЦКОЙ ОБЛАСТИ 02.07.2004 № 114-оз О НАДЕЛЕНИИ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ В ЛИПЕЦКОЙ ОБЛАСТИ СТАТУСОМ ГОРОДСКОГО ОКРУГА, МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА, ГОРОДСКОГО И СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117155306/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&id4=101d7879-7ca5-4490-843f-50d39a3a23a2 |url-status=dead }}</ref> тата {{тулли дата|2004|09|23}} №126-оз<ref name=border>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/872605008 |title=Закон Липецкой области от 23 сентября 2004 года № 126-ОЗ «Об установлении границ муниципальных образований Липецкой области» |access-date=2015-12-13 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122045811/http://docs.cntd.ru/document/872605008 |url-status=live }}</ref> саккунӗсем тӑрӑх Вязово ял канашне ял тӑрӑхӗ статусӗ панӑ, унӑн чиккисем йышӑннӑ. == Халӑх == {{ Пурăнан халăх | Вязовский сельсовет (Липецкая область) }} == Пурӑнан вырӑнсем == Ят тӑрӑхӗн йышне 9 ял пурӑнан вырӑнӗсем кӗнӗ<ref name=border/>: {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = П/в тӗсӗ | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Вязова Вершина]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Вязова Вершина | тс }} |%| [[Вязово (Липецк облаҫӗ)|Вязово]] | сала, {{s|администрациллӗ центр}} | {{ Пурăнан халăх | Вязово (Липецкая область) | тс }} | | [[Дубинино (Липецк облаҫӗ)|Дубинино]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Дубинино (Липецкая область) | тс }} | | [[Зуево (Липецк облаҫӗ)|Зуево]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Зуево (Липецкая область) | тс }} | | [[Покровка (Лебедянь районӗ)|Покровка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Покровка (Лебедянский район) | тс }} | | [[Пробуждение (Липецк облаҫӗ)|Пробуждение]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Пробуждение (Липецкая область) | тс }} | | [[Сезеново]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сезеново | тс }} | | [[Сезеново Первое]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Сезеново Первое | тс }} | | [[Сурки (Липецк облаҫӗ)|Сурки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сурки (Липецкая область) | тс }} }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} {{Лебедянь районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Лебедянь районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Липецк облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] sqx6fmnpfegtwzj3l28hwea6ccjwutd 0 127438 874561 872213 2026-06-14T06:05:57Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874561 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Узбекистан}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Андижан вилоячӗ |Тăван ячĕ = {{lang-uz|Andijon viloyati / Aндижон вилояти}}<br>[[File:Jami_Mosque_in_Andijan.jpg|300px]] |Патшалăх = {{Узбекистан}} [[Узбекистан]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Тытăмĕ = {{nobr|14 район (туман), 2 хула}} |Тĕп хула = [[Андижан]] [[хула|хули]] |Вăхăт = {{кӗске дата|1941|03|6}} |Пуçлăх = [[Абдурахманов Шухратбек Кушакбаевич|Абдурахманов Шухратбек]] |Пуçлăх тĕсĕ = [[Вилоят хокимӗ]] |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Узбек чӗлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 3 394 000<ref name="Насел 1 января 2024">{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/press-sluzhba/novosti-gks/6381-demografik-holat20-7-209 |title=Архивированная копия |access-date=2019-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720125534/https://stat.uz/uz/press-sluzhba/novosti-gks/6381-demografik-holat20-7-209 |archive-date=2019-07-20 |url-status=dead }}</ref> ҫын |Çырав çулĕ = 2024 |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = 4 |Йышлăх = 800 |Йышлăх вырăнĕ = 2 |Наци йышĕ = [[узбексем]], [[уйгурсем]], [[кӑркӑссем]], [[вырӑссем]], [[корейсем]], [[тутарсем]], [[пушкӑртсем]] |Конфесси йышĕ = [[мӑсӑльманлӑх]]-[[суннӑҫӑлӑх]] |Лаптăк = 4268 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 13 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Andijon_Viloyati_in_Uzbekistan.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[UTC+5]] |Аббревиатура = UZ-AN |ISO = UZ-AN |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 17 (кивӗ, 1998—2008 ҫулсенче), 60-69 (2008 ҫултан) |Сайт = http://www.andijan.uz/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Андижан вилоячӗ''' (''Андижан облаҫӗ'', {{lang-uz|Andijon viloyati / Aндижон вилояти}}) — [[Узбекистан]]ти [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫе]], [[вилоят]]. [[Фергана]] айлӑмӗн тухӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ. {{Тулли дата|1941|03|6}} йӗркеленӗ. Лаптӑк — 4,27 пин ҫм². Халӑх йышӗ — 3 461 000 ҫын ({{Кӗске дата|2025|03|26}}-мӗшӗнчи пӗлӗмпе). Администрациллӗ центр — [[Андижан]] хули. == Кунҫул == {{Тулли дата|1941|03|6}} [[ССРП]] [[ССРП Мӑн Канашӗн Президиумӗ|Мӑн Канашӗн Президиумӗн]] йышӑнӑвӗ тӑрӑх [[Фергана вилоячӗ|Фергана вилоятӗнчен]] уйӑрса, [[Узбек ССР]]-н йышӗнче Андижан вилоячӗ йӗркеленӗ. Кунчченхи вӑхӑтра, [[1926]]—[[1930]] ҫулсенче ку ҫӗрте [[Андижан округӗ]] пулнӑ. Малтан вилоята [[Аим районӗ|Аим]], [[Алтынкуль районӗ|Алтынкуль]], [[Андижан районӗ|Андижан]], [[Балыкчи районӗ|Балыкчи]], [[Ворошиловск районӗ (Андижан вилоячӗ)|Ворошиловск]], [[Джалакудук районӗ|Джалакудук]], [[Избаскан районӗ|Избаскан]], [[Асака районӗ|Ленинск]], [[Мархамат районӗ|Мархамат]], [[Пахтаабад районӗ|Пахтаабад]], [[Шахрихан районӗ|Сталино]], [[Ходжаабад районӗ]]сем тата вилоят пӗлтершлӗ хуласем Андижан тата [[Асака (Узбекистан)|Ленинск]] кӗнӗ. [[1943]] ҫулта [[Халдыванбек районӗ|Халдыванбек]], [[Чинабад районӗ]]сем, [[1950]] ҫулта [[Бустан районӗ|Боз районӗ]], [[1953]] ҫулта [[Булакбаши районӗ|Булакбаши]], [[Кургантепа районӗ|Кургантепа]], [[Мускав районӗ (Андижан вилоячӗ)|Мускав районӗсем]] йӗркеленӗ. [[1959]] ҫулта [[Мускав районӗ (Андижан вилоячӗ)|Мускав районне]] пӑрахӑҫланӑ. [[1960]] ҫулта [[Наманган вилоячӗ|Наманган вилоятне]] пӑрахӑҫланӑран Андижан вилоячӗн йышне малалла районсем тата хула кӗртнӗ: [[Наманган районӗ|Наманган]], [[Нарын районӗ (Узбекистан)|Нарын]], [[Уйчи районӗ|Уйчи]], [[Учкурган районӗ|Учкурган]], [[Янгикурган районӗ]]сем тата [[Наманган]] хули. [[1961]] ҫулта [[Ворошиловск районӗ (Андижан вилоячӗ)|Ворошиловск районне]] [[Ворошиловск районӗ (Андижан вилоячӗ)|Ильчёвск районӗ]] ят панӑ, [[Сталино районӗ|Сталино районне]] вара [[Московский районӗ (Узбекистан)|Московский районӗ]] ят панӑ. [[Ферагана вилоячӗ|Фергана вилоятӗнчен]] Андижан вилоячӗн йышне [[Касансай районӗ|Касансай]], [[Туракурган районӗ|Туракурган]], [[Чуст районӗ]]сем панӑ. [[1962]] ҫулхи [[раштав уйӑхӗ|раштавра]] малалла районсене пӑрахӑҫланӑ: [[Аим районӗ|Аим]], [[Алтынкуль районӗ|Алтынкуль]], [[Бустан районӗ|Боз]], [[Булакбаши районӗ|Булакбаши]], [[Джалакудук районӗ|Джалакудук]], [[Ворошиловск районӗ (Андижан вилоячӗ)|Ильчёвск]], [[Касансай районӗ|Касансай]], [[Асака районӗ|Ленинск]], [[Нарын районӗ (Узбекистан)|Нарын]], [[Пахтаабад районӗ|Пахтаабад]], [[Туракурган районӗ|Туракурган]], [[Уйчи районӗ|Уйчи]], [[Халдыванбек районӗ|Халдыванбек]], [[Чинабад районӗ]]сем. [[1964]] ҫулта [[Бустан районӗ|Боз]] тата [[Мингбулак районӗ|Задарья районӗсем]] йӗркеленӗ. [[1965]] ҫулта [[Мархамат районӗ|Мархамат районне]] [[Мархамат районӗ|Ленинск районӗ]] ят панӑ. [[1967]] ҫулта [[Уйчи районӗ]] йӗркеленӗ. Кӑҫал тӗпре йӗркеленӗ [[Наманган вилоячӗ]]н йышне малалла районсем тата хула кӗртнӗ: [[Мингбулак районӗ|Задарья]], [[Наманган районӗ|Наманган]], [[Уйчи районӗ|Уйчи]], [[Учкурган районӗ|Учкурган]], [[Чуст районӗ|Чуст]], [[Янгикурган районӗ]]сем тата [[Наманган]] хули. [[1970]] ҫулта [[Мархамат районӗ|Мархамат]], [[Пахтаабад районӗ]]сем, [[1973]] ҫулта — [[Джалакудук районӗ|Джалакудук]], [[Улугнор районӗ|Комсомолабад районӗсем]], [[1978]] ҫутла — [[Алтынкуль районӗ]] йӗркеленӗ. [[1972]] ҫулта [[Ханабад (Андижан вилоячӗ)|Советабад]] хули, [[1974]] ҫулта — [[Шахрихан]] вилоят пӗлтершлӗ статус илнӗ. [[1992]] ҫулта [[Булакбаши районӗ]] йӗркеленӗ. [[2003]] вилоята [[Амир Тимур орденӗ]]пе чысланӑ<ref>{{статья |пуçелĕк = {{Lex.uz|О награждении Андижанской области орденом Амира Темура|2003-08-22|УП|3292}} |кăларăм = Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан |çул = 2003 |уйăх = 8 |номер = 8 |выпуск = 1328 |страницăсем = 80 |issn = 0206-6637}}</ref>. {{Тулли дата|2005|05|12}} [[Андижан пӑлхавӗ|Андижанта пӑлхав]] пулнӑ. == Тавралӑх == Вилоят лаптӑкӗ — 4240 ҫм². Вилоят [[Кӑркӑсстан]]па тата [[Фергана вилоячӗ|Фергана]], [[Наманган вилоячӗ]]семпе чикӗленет. Тухӑҫран ([[Андижан ГЭС]]) анӑҫалла (вӑрӑмӑш — 150 ҫм яхӑн) вилоят урлӑ юхакан чи тӗп юханшыв — [[Карадарья]], унтан [[Нарын (юханшыв)|Нарынпа]] пӗрлешет те [[Сырдарья]] юханшывне йӗркеленет. 20 ҫм яхӑн Сырдарьян вӑрри Наманганпа Андижан вилоячӗсем хушшинче юхса вӗсене пайлать. Андижан вилоячӗн ҫурҫӗрӗнче [[Тентяксай]] юханшывӗ (регион урлӑ вӑрӑмӑш — 40 ҫм яхӑн) тата [[Андижансай]] (вӑрӑмӑш — 80 ҫм), [[Шахрихансай]], [[Аслӑ Андижан каналӗ]], [[Аслӑ Фергана каналӗ]], [[Кӑнтӑр Фергаан каналӗ]] юхаҫҫӗ. Вилоятӑн анӑҫ пайӗ — тӳремлӗх, тухӑҫ пайӗ вара — [[Алай ту хырҫи|Алайпа]] [[Фергана ту хырҫи]]сен ҫумӗ. == Климат == [[Алай ту хырҫи|Алайпа]] [[Фергана ту хырҫи]]сене пула [[Фергана айлӑмӗ]] сивӗ ҫилсенчен сыхланӑ. Хӗллехи вӑхӑтра ҫанталӑк — йӗркеллӗ, пӗтӗмпе [[Вӑтам Ази]]ри урӑхлӑрах пулма пултарать. [[Хӗлле|Хӗл]] — ӑшӑ (3,5 °C таран), [[ҫулла|ҫу]] — шӑрӑх (37 °C таран). == Халӑх == Вилоят халӑх йышӗ 3 338 200 ҫын ({{кӗске дата|2023|04|1}}). Вӗсенчен хулара 1 742 500 ҫын пурӑнать, ял пурӑнан вырӑнӗнче 1 595 700 ҫын пурӑнать. Лаптӑкпа, Убекистан вилоячӗенчен Андижан вилоячӗ чи пӗчӗк, анчах халӑх йышӗпе пӑхсан — вӑл чи пысӑк. Андижан вилоячӗнче Узекистанӑн халӑх йышӗн 10% яхӑн пурӑнать, анчах вӑл патшалӑхӑн лаптӑкӗн 1% кӑна. Чи пысӑк халӑх — [[узбексем]]. Вилоятра андижан [[кӑркӑссем|кӑркӑсӗ]], [[вырӑссем|вырӑс]], [[украинсем|украин]], [[эрменсем|эрмен]], [[тутарсем|тутар]], [[белоруссем|белорус]], [[пушкӑртсем|пушкӑрт]] тата [[корейсем|корей]] [[диаспора|диаспорӗ]] пур. Узбекистан Республикин Министрсен кабинетӗнчи Халӑхсем хушшинчи ҫыхӑнусемпе ют ҫӗршывсемпе туслӑ ҫыхӑнусен комитечӗн официаллӑ сайтӗнчи кӑларнӑ Андижан вилоятӗнчи наци сахалрахӑшӗсем ҫинчен пӗлӗмсем тӑрӑх: * эрменсем — 314 ҫын. * кӑркӑссем (андижан кӑркӑсӗсем) — 400 пин яхӑн ҫын. * корейсем — 2 979 ҫын. * вырӑссем — 18 987 ҫын. == Администрациллӗ-территориллӗ пайлану == [[Ӳкерчĕк:Andijan districts.png|thumb|350px|right|Андижан вилоячӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ:<br> 1 [[Андижан районӗ]],<br> 2 [[Асака районӗ]],<br> 3 [[Балыкчи районӗ]],<br> 5 [[Булакбаши районӗ]],<br> 4 [[Бустан районӗ]],<br> 6 [[Избаскан район]],<br> 7 [[Джалакудук районӗ]],<br> 8 [[Ходжаабад районӗ]],<br> 9 [[Кургантепа районӗ]],<br> 10 [[Мархамат районӗ]],<br> 11 [[Алтынкуль районӗ]],<br> 12 [[Пахтаабад районӗ]],<br> 13 [[Шахрихан районӗ]],<br> 14 [[Улугнор районӗ]].]] Вилоят йышне 14 район ([[Туман (администрациллӗ виҫе)|туман]]) кӗрет. {| class="wikitable" ! Район (хула) !! Халӑх йышӗ<br>(пӗтӗмпе),<br>2020.01.01-мӗшӗнче<br>ҫын<ref name="Население 2017">{{cite web|lang=uz|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/3224|title=Давлат классификаторлари|author=|website=|date=|publisher=|url-status=dead}}</ref>!! Хулари<br>хылӑх йышӗ,<br>2020.01.01-мӗшӗнче<br>ҫын<ref name="Население 2017"/>!!Ялти<br>хлӑх йышӗ,<br>2020.01.01-мӗшӗнче<br>ҫын<ref name="Население 2017"/> |- | [[Андижан]] (хула) || 441 713 || 441 713 || - |- | [[Ханабад (Андижан вилоячӗ)|Ханабад]] (хула) || 42 507 || 35 615 || 6 892 |- | [[Алтынкуль районӗ]] || 176 665 || 93 055 || 83 610 |- | [[Андижан районӗ]] || 261 796 || 200 951 || 60 845 |- | [[Асака районӗ]] || 325 729 || 98 646 || 227 083 |- | [[Балыкчи районӗ]] || 199 325 || 67 814 || 131 511 |- | [[Бустан районӗ]]|| 71 655 || 25 081 || 46 854 |- | [[Булакбаши районӗ]] || 141 905 || 69 045 || 72 860 |- | [[Джалакудук районӗ]] || 184 834 || 77 358 || 107 476 |- | [[Избаскан районӗ]] || 236 401 || 75 835 || 160 566 |- | [[Кургантепа районӗ]] || 214 832 || 91 796 || 123 036 |- | [[Мархамат районӗ]] || 172 116 || 135 814 || 36 302 |- | [[Пахтаабад районӗ]] || 191 686 || 70 359 || 121 327 |- | [[Улугнор районӗ]] || 59 322 || 6 065 || 53 257 |- | [[Ходжаабад районӗ]] || 109 481 || 45 889 || 63 592 |- | [[Шахрихан районӗ]] || 297 642 || 98 711 || 198 931 |- | '''Андижан вилоячӗ (пӗтӗмпе):''' || '''3 127 683''' || '''1 626 395''' ||'''1 501 288''' |} Администрациллӗ центр [[Андижан]] — вилоятри чи пысӑк хула (441 700 ҫын). [[Кургантепа районӗ]] ҫӗрӗнче [[Кӑркӑсстан]]ӑн [[Барак (Кӑркӑсстан)|Барак]] [[анклав]]ӗ вырнаҫнӑ. Вилоят йышӗнче — 11 [[хула]] (вӗсенчен вилоят пӗлтерӗшлӗ 2 хула), 79 [[хеп|хула посёлокӗ]] тата 455 [[ял|ят пурӑнан вырӑн]]. 11 хула ({{кӗске дата|2017|01|1}}-мӗшӗнчи пӗлӗм тӑрӑх, администрациллӗ пӑхӑнакан пурӑнан вырӑнсемсӗр)<ref name="Население 2017"/>: # [[Андижан]] — 441 713 ҫын; # [[Асака (Узбекистан)|Асака]] (1924 ҫулччен — Зеленск, 1991 ҫулччен — Ленинск) — 65 315 ҫын; # [[Джалакудук]] ( 2015 ҫулччен — Ахунбабаев) — 24 779 ҫын; # [[Карасу (Андижан вилоячӗ)|Карасу]] (1991 ҫулччен — Ильчёвск) — 34 346 ҫын; # [[Кургантепа]] (1970 ҫулччен — Кыргызтепа) — 32 302 ҫын; # [[Мархамат]] (1985 ҫулччен — Русское Село хепӗ) — 14 374 ҫын; # [[Пайтуг]] — 27 183 ҫын; # [[Пахтаабад]] — 35 543 ҫын; # [[Ханабад (Андижан вилоячӗ)|Ханабад]] (1991 ҫулччен — Советабад) — 28 131 ҫын; # [[Ходжаабад]] — 20 830 ҫын; # [[Шахрихан]] (1985 ҫулччен — Московский хепӗ) — 75 539 ҫын. 79 [[хеп|хула посёлокӗ]]: {{main|Узбекистанти хула евӗр посёлоксем#Андижан вилоячӗ}} == Экономика == Ҫутҫанталӑк пуянлӑхӗ шутне нефть, ҫутҫанталӑк газӗ, озокерит тата [[акшар чулӗ]] кӗреҫҫӗ. Кунта Андижан, Палванташ, Кӑнтӑр Аламыш, Хартум, Бустан, Ходжаусман нефтьпе газ тытнисем вырнаҫнӑ. Ӑшӑ ҫанталӑк [[ҫӗр мамӑкӗ]] тата [[субтропик]]ри культурӑсене ӳстерме, [[пурҫӑн]] тата [[бахча культури|кавӑн пахчи]] ӳстернине аталантарма май парать. [[Ял хуҫалӑхӗ]]нче чи аталаннӑ отрасльсем — [[мамӑк]], ҫӑмка ҫитӗнтерни, [[Ҫӳҫенлисем|ҫӳҫен культурисене]] ӳстерни, пахча ҫимӗҫ ӗрчетни тата [[Иҫӗмҫӗлӗх|иҫӗм ҫырлине ӳстерни]]. Чи аталаннӑ отрасльсем шутне [[Янтӑ тупра|ҫӗр айӗнчи усаллисен]] кӑларни, нефтьпе газ тытни, туниллӗ индустри тата пир-авӑр промышленноҫӗ кӗреҫҫӗ. [[Асака (Узбекистан)|Асакара]] [[Вӑтам Ази]]ри пӗрремӗш автомобиль савучӗ тунӑран Узбекистанти автомобиль туни аталаннӑ. Ӑна тума [[Корей Республики|кӑнтӑр корей]] компанийӗ ([[Daewoo]]) питӗ пулӑшнӑ. == Транспорт == Вилоятри чукунҫул вӑрӑмӑшӗ — 226,8 ҫм. Вилоят урлӑ [[Ангрен (хула)|Ангрен]] — [[Пап]] — [[Андижан]] чукун ҫул ларать, вӑл [[Фергана айлӑмӗ|Фергана айлӑмне]] [[Ташкент вилоячӗ]]пе пӗрлештерет<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.uz/2014/05/20/railway//«Железнодорожный|title=путь на восток»|url-status=dead}}</ref>. Чукунҫул линийӗсем: Андижан — [[Маргилан]] (Фергана), Андижан — Наманган, Андижан-[[Ханабад (Андижан вилоячӗ)|Ханабад]], Андижан — [[Таш-Кумыр]] (Кӑркӑсстан), Андижан — Джалал-Абад/Ош (Кӑркӑсстан). Вӗсем [[Вӑтам Ази]]ри чи пысӑккисенче пӗри транспорт йӑлли йӗркеленеҫҫӗ. Автомобиль ҫулӗсен вӑрӑмшӗ — 2463 ытла ҫм. Вилоятран регулярлӑ авиарейссем вӗҫеҫҫӗ, енсенчен: Узбекистан, [[Пӑхӑнман Патшалӑхсен Пӗрлешӗвӗ]]н, ютҫӗр хулисем. == Пуҫлӑхсем == Вилоят пуҫлӑхӗ хоким ятлӑ. Андижан вилоячӗн пуҫлӑхӗсем: # [[Холмирзаев Каюм Холмирзаевич|Каюм Холмирзаев]] (1991 — 1993) # [[Обидов Кобилджон Гафурович|Кобил Обидов]] (1993 пушӑн 6 — 1996 юпа), # [[Юсупов Машариф Юсупович|Машариф Юсупов]] (1996—1997), # [[Обидов Кобилджон Гафурович|Кобил Обидов]] (1997 — 2004 ҫӑвӑн 24), # [[Бегалиев Сайдулло Бегалиевич|Бегалиев Сайдулло]] ( 2004 ҫӑвӑн 25 — 2006 юпан 12), # [[Усманов Ахмад Тугилович|Усманов Ахмаджон]] (2006 юпан 13 — 2013 ҫӑвӑн 11), # [[Абдурахманов Шухратбек Кушакбаевич|Шухрат Абдурахманов]] (2013 ҫӑвӑн 12 — х.в.-ччен)<ref>{{cite web|title = ҲОКИМЛИК РАҲБАРИЯТИ|url = http://andijan.uz/regional_government/hokimlik-rahbariyati|lang = uz|access-date = 2017-03-10|archive-date = 2017-03-12|archive-url = https://web.archive.org/web/20170312045345/http://andijan.uz/regional_government/hokimlik-rahbariyati|url-status = live}}</ref>. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ]] * [[Андижан районӗ]] * [[Андижан]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20190720125534/https://stat.uz/uz/press-sluzhba/novosti-gks/6381-demografik-holat20-7-209 Демография] {{ref-uz}} * [https://www.orexca.com/rus/province_uzbekistan.shtml Области Узбекистана] * Андижанская область // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * [http://www.avtonomer.net/content/view/20/45/ Автомобильные номера Андижанской области СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108180641/http://www.avtonomer.net/content/view/20/45/ |date=2022-11-08 }} * [http://web.stat.uz/open_data/ru/OD_Yosh_guruhlari_bo‘yicha_aholi_soni_rayon_rus.xlsx Численность постоянного населения по возрастным группам-Регионы. stat.uz.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525053017/http://web.stat.uz/open_data/ru/OD_Yosh_guruhlari_bo%E2%80%98yicha_aholi_soni_rayon_rus.xlsx |date=2021-05-25 }}<small>Дата обращения 30 мая 2020. {{ref-uz}} </small> {{Узбекистан регионӗсем}} {{Андижан вилоячӗ}} [[Категори:Амир Тимур орденӗпе чысланӑ регионсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Узбекистан облаçӗсем]] [[Категори:Андижан вилоячӗ]] ffi4umjrj45udtoglvovv2erqomtq66 0 127527 874585 868417 2026-06-14T06:20:26Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874585 wikitext text/x-wiki {{Ан пӑтраштарӑр2|Каракалпакстан (посёлок)|Пӗр ятлӑ посёлокпа}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Узбекистан}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Каракалпак Республики |Тăван ячĕ = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan}}, {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston}}<br>[[File:Sunrise_on_the_Aral_Sea_from_the_top_of_the_Ustyurt_Plateau_cliff_-_panoramio.jpg|300px]] |Герб = Emblem_of_Karakalpakstan.svg |Ялав = Flag_of_Karakalpakstan.svg |Ялава ăнлантарни = Каракалпакстанӑн патшалӑх ялавӗ |Герба ăнлантарни = Каракалпакстанӑн патшалӑх гербӗ |Патшалăх = {{Узбекистан}} [[Узбекистан]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = [[Каракалпакстанӑн патшалӑх гимнӗ]] |Статус = Узбекистанти [[суверенитет|суверенлӗ республика]] |Тытăмĕ = {{nobr|16 район (туман), 1 хула}} |Тĕп хула = [[Нукус]] [[хула|хули]] |Вăхăт = {{кӗске дата|1925|02|16}} |Пуçлăх = [[Орынбаев Аманбай Тлеубаевич|Орынбаев Аманбай]] |Пуçлăх тĕсĕ = [[Жокаргы Кенес]] ертӳҫи |Пуçлăх2 = [[Эрманов Фарход Уразбаевич|Эрманов Фарход]] |Пуçлăх тĕсĕ2 = [[Каракалпакстанӑн Министрсен Канашӗ|Министрсен Канашӗн]] ертӳҫи |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[каракалпак чӗлхи]], [[узбек чӗлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 2 015 000<ref name="автоссылка2"/> ҫын |Çырав çулĕ = 2024 |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = 9 |Йышлăх = 11,5 |Йышлăх вырăнĕ = 12 |Наци йышĕ = [[каракалпаксем]], [[узбексем]], [[казахсем]], [[туркменсем]], [[корейсем]] те ыттисем |Конфесси йышĕ = [[мӑсӑльманлӑх]]-[[суннӑҫӑлӑх]] |Лаптăк = 166 600 |Лаптăк проценчĕ = 40 |Лаптăк вырăнĕ = 1 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Qaraqalpaqstan_Respublikasi_in_Uzbekistan.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[UTC+5]] |Аббревиатура = QR |ISO = UZ-QR |FIPS = |Телефон кочĕ =+998 61 |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = [[.qr]] |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 95 |Сайт = http://www.karakalpakstan.uz/ru |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Каракалпакстан''' е '''Каракалпак Республики''' (''Каракалпаки''<ref>{{кĕнеке|автор=Ф. Л. Агеенко|пуçелĕк=Имена собственные в русском языке|вырăн=Москва|издательство=НЦ ЭНАС|çул=2001|страница=135|страницăсем=375|isbn=5-93196-107-0}}</ref>, {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan}}, {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston}}) — [[Узбекистан]] [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ|йышӗнчи]] [[суверенитет|суверенлӗ]] [[республика]]. Патшалӑх саккунӗсем тӑрӑх вӑл Узбекистан йышӗнчен [[сецесси|уйрӑлса тухма]] пултарать. Каракалпакстанӑн тӗп хулипе чи пысӑк хули — [[Нукус]]. Республика ячӗ [[каракалпаксем|каракалпак халӑхӗнчен]] тухнӑ<ref>''Поспелов Е. М.'' Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.</ref>. [[2024]] ҫул пуҫламӑшӗнчи пӗлӗм тӑрӑх Каракалпакстанта 2 015 000 ҫын пурӑнать<ref name="автоссылка2"/>. Республикӑри официаллӑ чӗлхесем — [[каракалпак чӗлхи]] тата [[узбек чӗлхи]]. == Тавралӑх == {{Вырнаҫтару2 |nw={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Мангистау облаҫӗ]]</small> |n={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Актобе облаҫӗ]]</small> |ne={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Кызылорда облаҫӗ]]</small> |w={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Мангистау облаҫӗ]]</small> |e={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Навои вилоячӗ]]</small> |sw={{ялав|Туркменистан}}<br><small>[[Балкан велаячӗ]]</small> |s={{ялав|Туркменистан}}<br><small>[[Дашогуз велаячӗ]]</small> |se={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Хорезм вилоячӗ|Хорезм]], [[Бухара вилоячӗ]]сем</small> }} Каракалпакстан Республики Узбекистанӑн ҫурҫӗр-анӑҫ енче вырнаҫнӑ. Унӑн лаптӑкӗ — 166 600 ҫм² (Узбекистан ҫӗрӗн 40 %). Лаптӑк тӑрӑх вӑл Узбекистанти чи пысӑк регион. Каракалпак Республики ҫурҫӗрте — [[Казахстан]]ӑн [[Актобе облаҫӗ]]н [[Байганин районӗ]]пе, ҫурҫӗр тухӑҫра — [[Казахстан]]ӑн [[Кызылорда облаҫӗ]]н [[Казалы районӗ|Казалы]], [[Кармакшы районӗ]]семпе, ҫурҫӗр-анӑҫра тата анӑҫра — [[Казахстан]]ӑн [[Мангистау облаҫӗ]]н [[Бейнеу районӗ|Бейнеу]], [[Мангистау районӗ|Мангистау]], [[Каракия районӗ]]семпе, кӑнтӑрта — [[Туркменистан]]ӑн [[Балкан велаячӗ|Балкан]], [[Дашогуз велаячӗ]]семпе, кӑнтӑр-тухӑҫра — [[Узбекистан]]ӑн [[Хорезм вилоячӗ|Хорезм]], [[Бухара вилоячӗ]]семпе, тухӑҫра — [[Узбекистан]]ӑн [[Навои вилоячӗ]]пе чикӗленет. Республика [[Туран айлӑмӗ]]нче вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗр-анӑҫра унпа [[Каракум]] пушхирӗ чикӗленет, ҫурҫӗр-анӑҫра [[Устюрт]] платовӗ ларать, ҫурҫӗр-тухӑҫра вара [[Кызылкум]] пушхирӗ. Каракалпакстан ҫӗрӗн йышне типсе ларнӑ [[Арал тинӗсӗ]]н кӑнтӑр пайӗ кӗрет. Хальхи вӑхӑтра ку вырӑнта ҫӗнӗ [[Аралкум]] пушхирӗ йӗркеленет, [[Амударья]] юханшывӗн айӗнчи юхӑмсем типсе лараҫҫӗ. Пушхирӗн тӗсӗ — [[бархан]] хӑйӑрӗсем. Каракалпакстанта экологиллӗ инкек зони пур — [[Арал тинӗсӗн типсе ларни]]. Каракалпак Республикин ҫӗрӗн 80 % яхӑн (13,67 млн га) — [[пушхир]]сем. == Кунҫул == === Хорезм йышӗнчи Аваллӑх тата малтанхи Вӑтам Ӗмӗрсем === [[Ӳкерчĕк:Xerxes I tomb Choresmian soldier circa 470 BCE.jpg|thumb|left|upright=0.6|[[Ахеменидсем|Ахеменидсен]] хӗсметӗнчи хорезм салтакӗ. [[Пирӗн эрӑччен 470 ҫул|П. э.-ччен 470 ҫ]]]] [[Ӳкерчĕк:4F4D 1~1.JPG|thumb|left|upright=0.6|Хорезм фрескин пайӗ. [[Пирӗн эрӑччен V ӗмӗр|П. э.-ччен V]]—[[Пирӗн эрӑччен III ӗмӗр|III ӗмӗрсем]]]] Кунҫуллӑ пӗлӗм тӑрӑх, хальхи Каракалпастан ҫӗрӗнче [[неолит]] тапхӑрӗнчен пуҫласа ҫынсем пурӑннӑ. Авалхи вӑхӑтра ку ҫӗрпе хальхи [[Хорезм вилоячӗ]], тата [[Туркменистан]]ӑн ҫумӗнчи ҫӗрӗсем — [[Хорезм]] патшалӑхне йӗркеленнӗ. [[Пирӗн эрӑччен VI ӗмӗр]]тен пуҫласа 1924 ҫул таран вӑл пулнӑ<ref>Рапопорт Ю. А. Краткий очерк истории Хорезма в древности // Приаралье в древности и средневековье. М., 1998, с. 28</ref>. Хорезм [[Вӑтам Ази]]ри чи авалхи патшалӑхсенчен пӗри пулнӑ. Каракалпак Республикинчи 300 ытла археолоогиллӗ объектсем пур. [[Геродот]]ӑн «Историйӗсем» тӑрӑх, Хорезм [[Перс империйӗ]]н 16-мӗш сатрапине кӗнӗ тата [[хорезмсем]] [[Пирӗн эрӑччен 480 ҫул|п. э.-ччен 480 ҫулта]] [[Ксеркс I|Ксерксӗн]] [[Греци]]е ҫар ҫулӗнчи [[ахеменидсем|ахеменидсен]] енче хутшӑннӑ. [[Ахеменид империйӗ]]н тӗп хулине — [[Персеполь|Персеполя]] тума хорезмсем пулӑшнӑ. Хорезм салтакӗсем империн тӗрлӗ пайӗсенче хӗсметре пулнӑ. [[Македони Александрӗ]]н [[Вӑтам Ази]]е ҫар ҫулӗсемччен, [[Пирӗн эрӑччен V ӗмӗр|п. э.-ччен V ӗмӗрте]] Хорезм ахеменидсенчен пӑхӑнманлӑхлӑ пулса тӑнӑ. П. э.-ччен V ӗмӗрте [[арамей ҫырулӑхӗ]]н тӗпӗнчен хорезм ҫырулӑхӗ ҫуралнӑ. Авалхи [[Топрак-кала (хулаш)|Топрак-кала]] хулашӗн ҫӗрӗнче [[археологи|археологсем]] [[хорезм чӗлхи|хорезмле]] ҫырнӑ хутсен пуххи тупнӑ. Хорезм ҫырулӑхне [[XVIII]] ӗмӗр таран усӑ курнӑ. Авалхи хорезмсен тӗп тӗнӗ [[зороастризм]] пулнӑ. Авалхи Хорезмӗн патшисенчен манетсене кӑларакансем кӑна паллӑ: Артав ([[I ӗмӗр|п. эрӑн I ӗмӗрӗ]]), [[Артрамуш]] ([[II ӗмӗр|II ӗ.]] вӗҫӗнчен [[III ӗмӗр|III ӗ.]] пуҫламӑшӗ таран), [[Вазамар]] (III ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫури)<ref>{{Cite web |url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html |title=Монеты Хорезма |access-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216173435/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html |archive-date=2019-12-16 |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html |title=Монеты Хорезма 2 |access-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218011900/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html |archive-date=2019-12-18 |url-status=live }}</ref>. Ҫӑлкуҫсем тӑрӑх [[I ӗмӗр|п. эрӑн I ӗмӗрӗнче]] ҫӗнӗ хорезм тапхӑрӗпе ҫӗнӗ календарӗ йышӑннӑ. [[Абу Рейхан аль-Бируни]] паллӑ хорезм тӗпчевҫи каланӑ тӑрӑх, чи малтан хорезм ҫул шучӗ [[Пирӗн эрӑччен XVIII ӗмӗр|п. э.-ччен XVIII ӗмӗрте]] йышӑннӑ. П. эрӑн I ӗмӗрӗн варринчен II ӗмӗр вӗҫӗ таран Хорезм Кушан патшалӑхӗн витӗмӗнче пулнӑ. [[IV ӗмӗр]] пуҫламӑшӗнче, [[Африг]] падишах тапхӑрӗнче Хорезмӗн тӗп хули — [[Кят]] хули пулса тӑнӑ. [[305]]—[[995]] Хорезмре [[Афригидсем|Афригид династийӗ]] ертсе пынӑ, вӗсен патшисен титулӗ — хорезмшах пулнӑ. [[567]]—[[658]] ҫулсенче Хорезм Тӗрӗк каганлӑхӗн витӗмӗнче пулнӑ. Ҫав вӑхӑтри китай ҫӑлкуҫӗсенчи Хусыми (呼似密) ятпа паллӑ. === IX—XV ӗмӗрсем, Хорезм, Ылтӑн Урта тата Тимуридсен патшалӑхӗсен йышӗнче === [[IX]] ӗмӗрте огузсем хушшинче хорезм укҫа система сарӑлать<ref>Гончаров Е. Ю., Настич В. Н. Новые нумизматические памятники IX в. из Восточного Приаралья (новооткрытый чекан государства Сырдарьинских огузов) // Международная научная конференция «РАСМИР: Восточная нумизматика — 2011». Сб. науч. трудов. ― Киев, 2013. С. 26-30.</ref>. [[X]] ӗмӗрте Хорезм хулисем питӗ аталанма пуҫланнӑ. Хорезм купсисем [[туркменсем|туркменсен]] ҫӗрӗсене, анӑҫ [[казахсем|казахсен]] ҫӗрӗсене, [[Атӑлҫи]]е — [[Хасарсем|Хасар Енпе]] [[Пӑлхарсем|Пӑлхар Енне]], [[Тухӑҫ Европа|тухӑҫ Европӑна]] сутма кайнӑ. [[1219]]—[[1221]] ҫулсенче [[Чингисхан]] [[монголсем|монголӗсем]] Хорезмшахсен патшалӑхне аркатнӑ, нумайрахӑш хуласем пӗтнӗ. Монголсем [[Амударья]] юханшывӗ Каспи тинӗсӗн енне ҫавӑрттарнӑран кунти каракалпаксем урӑх ҫӗрсене пурӑнма кайнӑ. [[Ӳкерчĕк:Ногайская орда.jpg|thumb|left|350px|Нухай Урти]] Каракалпак кунҫулӗ [[Нухай Урти|Нухай ханлӑхӗнчен]] пуҫланать. [[XIV]] ӗмӗр вӗҫӗнче нухай паттӑрӗ [[Едигей]] ханлӑх йӗркеленӗ. [[1419]] ҫулта Егидей вилнӗрӗн Нухай ханлӑхӗ вӑйсӑрланма пуҫланнӑ. [[XVI]] ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринче Нухай ханлӑхӗ виҫӗ патшалӑх ҫине пайланнӑ: [[Алтыулы Урти]], [[Кӗҫӗн Нухай Урти]], [[Мӑн Нухай Урти]]. === XVI—XVIII ӗмӗрсем, Хорезм йышӗнче === [[Сырдарья]]па [[Амударья]] ирӗклӗ ҫӗрсем хушшинче ҫӗр хуҫалӑхӗшӗн [[Кувандарья]]ран шыва усӑ курса кунта анатри каракалпаксем пурӑнма пуҫланӑ. [[XVII]]—[[XVIII]] ӗмӗрсенче [[Хива ханлӑхӗ]]нчи тӗп вӑйсем [[узбексем|узбек ӑрӑвӗсем]] пулнӑ: [[кунгратсем (узбексем)|кунгратсем]], [[наймансем]], [[Киятсем (тӗрӗксем)|киятсем]], [[мангытсем]], [[нукузсем]], [[Канглы (ӑру)|канглы]] тата [[кипчаксем]]<ref name="автоссылка1">Yu. Bregel, Inak in Encyclopedia of Islam, Second Edition. Volume XII, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill: 1982, p. 419</ref>. Вӗсенче кунграт ӑрӑвӗ чи вӑйлӑ пулса тӑнӑ. [[1512]] ҫулта [[арабшахидсем|арабшахид династийӗ]] ертсе пыма пуҫланӑ. Вӗсен ертсе пынин тапхӑрӗн экономики аталаннӑ пулнӑ. [[1740]] ҫулта юлашки хан [[Ильбарс-хан II]] [[Надир-шах]]ран вӗлернӗ. XVII ӗмӗр пуҫламӑшӗнче нухайсене калмӑксем ҫӗнтерсе аркатнӑ. Нумайрахӑш нухайсем Крым ханлӑхне пурӑнма кайнӑ, каракалпаксем вара — [[Алтыулы Урти]]н ҫӗрӗсене, Аралҫумпа [[Сырдарья]] тӑрӑхне. XVIII ӗмӗр пуҫламӑшӗ патне Сырдарья хӗррисенчи пурӑнакан каракалпаксем пӗрлешесшӗнччӗ. Куна Кучукхан, Табурчапа Гаиб султансем тума тӑрӑшнӑ. [[1723]] ҫулта Сырдарья варрине калмӑксе ҫапӑҫса илнӗ чух, каракалпаксем сыхланса каймалла пулнӑ. Вӗсем икӗ ушкӑн ҫине пайланнӑ: 1-мӗш Сырдарьян тури юхӑмне Ташкентелле кайнӑ, 2-мӗш вара — Сырдарьян анатри юхӑмӗнче пурӑнма пуҫланӑ. [[1763]] ҫулта Хорезмре узбек ӑрӑвӗн [[Мухаммад Амин]] пулса тӑнӑ, унӑн титулӗ [[инак]]. Ҫав вӑхӑтра каракалпаксем таврӑнма пуҫланӑ<ref>Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времён до наших дней. Ташкент. 1957, с. 212</ref>. Мухаммад Амин [[Бухара эмирачӗ|Бухараран]] (1782 ҫулта), туркменсенчен (1770) хӳтӗленнӗ. [[1790]] ҫулта Хорезмре Мухаммад Аминӗн ывӑлӗ Аваз ертсе пыма пуҫланӑ. Вӑл Хива влаҫне хирӗҫ пӑлханакан арал ӑрӑвӗсемпе вӑрҫланӑ. === XIX ӗмӗр, XX ӗмӗр пуҫламӑшӗ, Хива ханлӑхӗн йышӗнче === Сырдарьяпа Амударья хушшинчи анатри каракалпаксем Кувандарьяпа [[Жанадарья]]ран шыв усӑ курса пушхире шӑварнӑ. [[1811]] ҫулта каракалпак тата арал ӑрӑвӗсене Хива ханӗ ҫапӑҫса илнӗ. Хива патши [[Мухаммед Рахим-Хан]] [[Каракалпак Улусӗ]]н йӗркелени ҫинчен хут кӑларнӑ<ref>{{Кĕнеке|автор=Soyibjon Tillaboyev, Akbar Zamonov|пуçелĕк=Ózbekstan Tariyxí 9|яваплă=Алимова, Д. А.|чĕлхе=kaa|страницăсем=75}}</ref>. [[1812]]—[[1813]] ҫулсенче Сырдарьяри анатри казахсем, [[1820-мӗш ҫулсем|1820-мӗш ҫулсенче]] [[Мары]] парӑннӑ. [[1827]] ҫулта Хива ханлӑхӗн йышӗнчи каракалпаксем пӗрремӗш пысӑк пӑлхану тунӑ. Айдос-Бий паттӑр парӑннӑ. [[1830]]—[[1831]] ҫулсенче, Аллакули-хан влаҫӗн тапхӑрӗнчи [[Куня-Ургенч]] канал тунӑ<ref>Туркестанские ведомости. № 35, 1879 год</ref>. [[1846]] ҫулхи [[раштав уйӑхӗ|раштавра]] [[Ӑренпур]]а Хива элчисем килнӗ — [[Клыч Ниязмухаммедов]] тата [[Шукруллабай Мискинов]]. {{Тулли дата|1847|03|9}} вӗсем [[Питӗр]]е килнӗ. Элчӗсем [[Раҫҫей]] тунӑ Сырдарья ҫумӗнчи [[Раим]] керменне аркатни ҫинчен ыйтнӑ, [[Николай I]] ҫакна «ҫук» хуравланӑ. [[1847]]—[[1848]] ҫулсенче хивасемпе раҫҫейсем хушшинче пӗчӗк ҫапӑҫусем пулнӑ. [[1850]] ҫулта Хиваран Раҫҫее тепӗр элчӗ — Ходжа Мехрем Аллабердыев кайнӑ. Ку килӗшӳсенчен [[Раим]] ыйтӑвӗ татса паман<ref>Гуломов Х. Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005, стр. 254—256</ref>. [[1855]] ҫулта Хива ханӗ Мухаммад Амин-хан [[Серахс]] ҫапӑҫӑвӗнче вилнӗ, ҫул ҫурӑран [[Абдулла-хан]] та вилнӗ. Малалли хан [[Кутлуг Мурад-хан]] вӗлерме тапӑннинчен вилнӗ. [[1856]] ҫулта [[Саид Мухаммад-хан]] ертсе пыма пуҫланӑ. Вӑл [[1858]] ҫулхи казахсемпе каракалпаксен пӑлханӑвне парӑнтарнӑ. Пӑлханакан каракалпаксем вырӑс тӳре-шаринчен пулӑшу ыйтнӑ, Амударья флотилийӗ Кунграда хӳтӗленме пулӑшнӑ<ref name="ЭТК">{{кĕнеке|автор=Андрианов Б. В.|пай=Этническая территория каракалпаков в Северном Хорезме|кăларăм=Материалы и исследования по истории каракалпаков|вырăн=М|çул=1958|сери=Труды Хорезмской археолого-этнографической экспедиции|страницăсем=99|ref=ЭТК}}</ref>. Хиваран пӑхӑнман каракалпаксен патши [[Мухаммед Пан]] вӗлерме тапӑннинчен вилнӗ. [[1873]] ҫул таран каракалпаксем [[Хива ханлӑхӗ]]н йышӗнче пурӑннӑ, унтан [[Сырдарья облаҫӗ]]н [[Амударья уйрӑмӗ]]нче. [[1918]] ҫулта [[Раҫҫейри совет влаҫӗн килни]] хыҫҫӑн — [[Хорезм Халӑх Совет Республики]]пе [[Туркестан АССР]]-та. === Совет Пӗрлешӗвӗн йышӗнче === [[Ӳкерчĕк:The Soviet Union 1975 CPA 4431 stamp (Karakalpak Autonomous Soviet Socialist Republic (Established on 1925.02.16)).jpg|thumb|upright=0.7|«Каракалпак АССР-не 50 ҫул» марка. ССРП Почта, 1975 ҫул.]] [[1924]] ҫулта [[Турткуль]] хулинче тӗп хулапа [[Каракалпак автономиллӗ облаҫӗ|Кара-Калпак автономиллӗ облаҫӗ]] йӗркеленӗ. Вӑл [[Туркестан АССР]]-н [[Амударья облаҫӗ]]н тата [[Хорезм Халӑх Совет Республики|Хорезм ХСР]]-н [[Ходжейли районӗ|Ходжейли]], [[Кунград районӗ]]сен ҫӗрӗнче туса хунӑ. {{Кӗске дата|1925|02|12}}—[[нарӑс, 19|19]] батраксен, дехкансен, хӗрлӗ армисен депутачӗсен Йӗркелӳ пуххин йышӑнӑвӗ тӑрӑх [[Кӑркӑс (Казах) Автономиллӗ Совет Социализм Республики (1920—1925)|Кӑркӑс АССР-н]] (унтан [[Казах Автономиллӗ Совет Социализм Республики|Казах АССР]] ятпа) йышне кӗрекен [[Каракалпак автономиллӗ облаҫӗ|Кара-Калпак автономиллӗ облаҫӗ]]н туса хуни ҫинчен пӗлтернӗ. {{Тулли дата|1930|07|20}} [[Каракалпак автономиллӗ облаҫӗ|Кара-Калпак АО]] [[Казах Автономиллӗ Совет Социализм Республики|Казах АССР-н]] йышӗнче уйӑрса [[РСФСР]] йышӗнче юлнӑ. [[Ӳкерчĕк:Karakalpaki.jpg|thumb|mini|right|Куҫан каракалпаксем. 1932 ҫул.]] {{Тулли дата|1932|03|20}} [[Автономиллӗ облаҫ (ССРП)|АО]] вырӑнне АССР статус илнӗ, [[Каракалпак Автономиллӗ Совет Социализм Республики|Кара-Калпак АССР]] пулса тӑнӑ. Унӑн тӗп хули [[Нукус]] хулине куҫарса кайнӑ. {{Тулли дата|1936|12|5}} Кара-Калпак АССР [[Узбек Совет Социализм Республики|Узбек ССР]] йышне кӗртнӗ. [[1964]] ҫулта Каракалпак АССР ят панӑ. {{Тулли дата|1990|12|14}} Каракалпак АССР-н Мӑн Канашӗн сессинче Патшалӑх пӑхӑнманлӑхӗн декларацийӗ йышӑннӑ. Вӑл тӑрӑх пӗтӗм республика референдумпа Каракалпак АССР никамран пӑхӑнман патшалӑх пулса тӑма пултарать. {{Тулли дата|1992|01|9}} Каракалпак Республики ятпа пулса тӑнӑ<ref>{{Кĕнеке|пуçелĕк=Региональный статистический сборник Узбекистана 2001|çул=2002|вырăн=Ташкент|страница=88|страницăсем=198}}</ref>. [[1993]] ҫулта Узбекистанпа 20 ҫуллӑ килӗшӳ ҫырнӑ, вӑл тӑрӑх Каракалпакстан Узбекистан йышне кӗрӗт. Ку килӗшӳре Узбекистант йышӗнчен тухма ирӗк пур<ref name="DW">{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/независимый-каракалпакстан-мечта-или-политическая-программа/a-18465439|url-status=dead|title=Независимый Каракалпакстан: мечта или политическая программа?|website=[[Deutsche Welle]]|date=2015-05-21|access-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818083811/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%82%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0/a-18465439|archive-date=2018-08-18}}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Karakalpakstan_Parliament_Buiding_in_Nukus.jpg|thumb|mini|right|[[Жокаргы Кенес]] (''Мӑн Канаш''). Каракалпакстан Республикин парламенчӗ.]] === Узбекистан йышӗнче === ССРП арканнӑран Узбекистан пӑхӑнман пулса тӑнӑ, Узбек ССР-тан хӑй ятне Узбек Республики ятне улӑштарнӑ, ун йышӗнче Каракалпак АССР юлнӑ. {{Тулли дата|1991|08|31}} Узбекистан пек, Каракалпакстан та хӑйӗн ятне Каракалпак АССРӗнчен Каракалпак Республики (Каракалпакстан) тесе улӑштарнӑ. Унӑн президенчӗ [[Даулетбай Шамшетов Нуратдинович]] пулнӑ, анчах ӑна Камаловсемпе республика прокурорӗ Амин Тажиев сирпӗтсе антарнӑ. Республика [[1993]] ҫулхи [[кӑрлач уйӑхӗ]]ччен хӑйӗн шалти ӗҫӗсенче темле автономипе пулнӑ. Каракалпакстан Республикин Мӑн Канашӗ — республикӑн чи аслӑ саккун кӑларакан органӗ, Каракалпакстан Республикин Министрсен Канашӗ — унӑн чи аслӑ ӗҫ тӑвакан органӗ. {{Тулли дата|1992|12|14}} Мӑн Канашӗ [[Каркалпакстан ялавӗ|Каракалпакстанӑн патшалӑх ялавӗ]] йышӑннӑ. {{Тулли дата|1993|01|9}} Каракалпак Республикин тӳре-шарипе Узбекистан хушшинче «Узбекистан Республикин йышне Каракалпакстан Республикин 20 ҫул ҫине кӗни» ҫинчен килӗшӳ ҫырнӑ. {{Тулли дата|1993|04|9}} Каракалпакстанӑн Мӑн Канашӗ [[Каркалпакстан конституцийӗ|Каракалпакстан Республикин конституцийӗ]], [[Каркалпакстан гербӗ|Каракалпакстанӑн патшалӑх гербӗ]] йышӑннӑ. {{Тулли дата|1993|12|24}} [[Каркалпакстан гимнӗ|Каракалпакстанӑн патшалӑх гимнӗ]] йышӑннӑ. [[2022]] ҫулта [[Узбекистан президенчӗ]] [[Мирзиёев Шавкат Миромонович|Шавкат Мирзиёев]] [[Узбекистан Республикин конституцийӗ|Узбекистан конституцине]] улӑштарас тесе тӳрлетӳсем сӗннӗ, вӗсенчен пӗри Каракалпакстанӑн уйӑрӑлма ирӗкне пӑрахӑҫланӑ. Каракалпаксем кунпа килӗшейментен [[Нукус]]ра, [[Чимбай (хула)|Чимбайра]], [[Муйнак]]ра [[Каракалпакстанти протестсем (2022)|протестсем]] пуҫланӑ. Вӗсене пула протестлекенсен енчен те, полици енчен те, вилнисем, аманнисем пур. Каракалпакстан статусӗ ҫинчен тӳрлетӳ йышӑнман. == Халӑх == [[2019]] ҫулхи [[ака уйӑхӗ]]нче Каракалпакстанта 1,875 млн ҫын пурӑнать<ref>{{Cite web |url=http://karakalpakstan.uz/ru/page/show/5 |title=Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n' ma’mleketlik hu’kimet portali' |access-date=2020-07-29 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717041548/http://karakalpakstan.uz/ru/page/show/5 |url-status=live }}</ref>. 2024 ҫулхи пӗлӗм тӑрӑх — 2 015 000 ҫын<ref name="автоссылка2">{{cite web |title=Demographic Situation in the Republic of Uzbekistan |url=https://stat.uz/img/demografiya-press-reliz-22_04_2024-eng.pdf |publisher=Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan |date=2024 |archive-date=2025-03-17 |access-date=2025-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317033405/https://stat.uz/img/demografiya-press-reliz-22_04_2024-eng.pdf |url-status=live }}</ref>. === Халӑхсем === 2021 ҫулта Каракалпакстанти халӑхсем (''пӗр пин ытла халӑхсем кӑтартнӑ'')<ref>{{cite web|url=https://data.egov.uz/rus/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Постоянное население по национальным и/или этническим группам|publisher=Портал открытых данных Республики Узбекистан data.egov.uz|access-date=2022-11-01|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|url-status=live}}</ref>: * [[Узбексем]] — 777 370, е 40,4 % * [[Каракалпаксем]] — 711 452, е 36,9 % (Каракалпаксен пӑхӑнман пӗлӗмпе 800 000 ҫын). * [[Казахсем]] — 297 083, е 15,44 % * [[Туркменсем]] — 103 627, е 5,39 % * [[Тутарсем]] — 4 840, е 0,25 % * [[Вырӑссем]] — 10 168, е 0,53 % * [[Корейсем#Корё-сарам|Корейсем]] — 6 241, е 0,32 % * [[Кӑркӑссем]] — 1 461, е 0,08 % * [[Украинсем]] — 1 048, е 0,05 % * Ытти халӑхсем — 10 444, е 0,54 % == Администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑх == {{main|Каракалпакстанӑн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ}} [[Ӳкерчĕк:Республика Каракалпакстан.jpg|thumb|mini|300px|Каракалпакстанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ.]] Каракалпакстан хӑй администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑхне хӑйне йышӑнать<ref>Конституция Республики Узбекистан (статья 73)</ref>. Администрациллӗ центр — [[Нукус]]. === Администрациллӗ виҫесен кунҫулӗ === [[1931]] ҫулта [[Кара-Калпак автономиллӗ облаҫӗ|Каракалпак АО]] 11 район ҫине пайланнӑ: * [[Караузяк районӗ|Кара-Узяк районӗ]], центр — [[Караузяк|Кара-Узяк]] кишлакӗ; * [[Кегейли районӗ]], центр — Нукус кишлакӗ ([[Кегейли]] кишлакӗ); * [[Кипчак районӗ]], центр — [[Кипчак (Каракалпакстан)|Кипчак]] кишлакӗ; * [[Кунград районӗ]], центр — [[Кунград]] хули; * [[Муйнак районӗ]], центр — [[Муйнак]] сали; * [[Тамды районӗ]], центр — [[Тамдыбулак|Тамды-Булак]] ялӗ (аулӗ); * [[Тахтакупыр районӗ]], центр — [[Тахтакупыр]] [[хеп]]ӗ; * [[Турткуль районӗ]], центр — [[Турткуль]] хули ([[Шурахан]] сали); * [[Ходжейли районӗ]], центр — [[Ходжейли]] посёлокӗ; * [[Чимбай районӗ]], центр — [[Чимбай (хула)|Чимбай]] хули; * [[Беруни районӗ|Шаббаз районӗ]], центр — [[Шейх-Абаз]] кишлакӗ. [[1936]] ҫулта [[Куйбышев районӗ (Каракалпакстан)|Куйбышев районӗ]] йӗркеленӗ<ref>{{Cite web |url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=14113 |title=О новой сети районов Кара-Калпакской АССР |access-date=2013-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121129/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=14113 |archive-date=2016-03-04 |url-status=live }}</ref>. [[1943]] ҫулта Тамды районӗ [[Бухара вилоячӗ|Бухара облаҫӗн]] йышне кӗртнӗ. [[1950]] ҫулта [[Шуманай районӗ]] йӗркеленӗ, [[1952]] ҫута — [[Кенес районӗ]]. [[1957]] ҫулта Кипчакпа Кенес районӗсене пӑрахӑҫланӑ, [[Амударья районӗ]] йӗркеленӗ, Шаббаз районне [[Беруни районӗ]] ят панӑ. [[1963]] ҫулта Бируни, Кунград, Муйнак, Тахтакупыр тата Шуманай районӗсене пӑрахӑҫланӑ. Кӑҫалта [[Муйнак промышленоҫ районӗ]] йӗркеленӗ, анчах пӗр ҫултан ӑна ахаль район статус панӑ. [[1964]] ҫулта Бируни тата Кунград районӗсем, [[1965]] ҫулта — Тахтакупыр районӗ, [[1967]] ҫулта — Шуманай районӗ, [[1968]] ҫулта — [[Нукус районӗ]], [[1970]] ҫулта — Ленинабад районӗ (хальхи вӑхӑтра — [[Канлыкуль районӗ]]), [[1975]] ҫулта — Караузяк районӗ, [[1977]] ҫулта — [[Элликкала районӗ]], [[1979]] ҫулта — [[Бозатау районӗ]] йӗркеленӗ. [[1988]] ҫулта Бозатау районӗ пӑрахӑҫланӑ, анчах [[1990]] ҫулта тепре йӗркеленӗ<ref>{{статья|пуçелĕк=Указ Президиума Верховного Совета Узбекской ССР «О восстановлении некоторых районов в составе Узбекской ССР»|издательство=Правда Востока|тĕс=хаҫат|çул=1990|уйăх=2|хисеп=28|номер=50|кăларăм=22216|страницăсем=1}}</ref>. [[2004]] ҫулта тепӗр хут пӑрахӑҫланӑ<ref>{{cite web|url=http://wwhp.ru/karak.htm|url-status=dead|title=Всемирный исторический проект|access-date=2010-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203101528/http://wwhp.ru/karak.htm|archive-date=2010-12-03}}</ref>, [[2019]] ҫулта каллех йӗркеленӗ. {{Тулли дата|2017|08|9}} Ходжейли районӗнчен уйрӑлса [[Тахиаташ районӗ]] йӗркеленӗ<ref>{{cite web|url=http://kruz.uz/uz/news/show/3064|title=Қорақалпоғистонда Тахиатош тумани тузилди|website=kruz.uz|lang=uz|date=2017-08-14|access-date=2018-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623113026/http://kruz.uz/uz/news/show/3064|archive-date=2018-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html|title=В Каракалпакстане образован новый Тахиаташский район|publisher=Новости Узбекистана|date=2017-08-14|access-date=2018-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623141048/https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html|archive-date=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>. === Хальхи администрациллӗ пайлану === Каракалпакстан йышне 16 район тата пӗр республика пӗлтерӗшлӗ хула кӗрет.<ref>{{cite web|url=http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185|title=Qala ha’m rayonlar|publisher=sovminrk.gov.uz|access-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217195618/http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185|archive-date=2019-02-17|url-status=live}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! № ! Район ! [[Каракалпак чӗлхи|Каракалпакла]]<br>ят ! [[Узбек чӗлхи|Узбекле]]<br>ят ! Адм.<br>центр ! Лаптӑк,<br>пин ҫм² ! Халӑх йышӗ<br>2014 ҫ кӑрлачӑн 1,<br>пин ҫын ! Халӑх йышӗ<br>2019 ҫ кӑрлачӑн 1,<br>пин ҫын<ref name="Pop2016">{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|title=Сведения о численности населения Республики Каракалпакстан|url-status=dead}}</ref> !Халӑх йышлӑхӗ ''(ҫын)'' 2019 ҫ кӑрлачӑн 1 ''(1 ҫм² ҫине)'' |- |1 |[[Нукус]] |''Nókis'' |''Nukus'' | |0,22 |295,2 |315,1 |1432,2 |- | 2 | [[Амударья районӗ|Амударья]] |''Ámiwdárya'' |''Amudaryo'' | [[Мангит (Узбекистан)|Мангит]] | 1,02 | 179,1 | 195,2 |191,4 |- | 3 | [[Беруни районӗ|Беруни]] |''Beruniy'' |''Beruniy'' |[[Беруни (хула)|Беруни]] | 3,95 | 170,3 | 187,6 |47,5 |- |4 |[[Бозатау районӗ|Бозатау]] |''Bozataw'' |''Boʻzatov'' |[[Бозатау]] | 2,04 | — | 21,6 |21,0 |- | 5 | [[Канлыкуль районӗ|Канлыкуль]] |''Qanlıkól'' |''Qanlikoʻl'' | [[Канлыкуль]] | 0,74 | 46,9 | 50,3 |68,0 |- | 6 | [[Караузяк районӗ|Караузяк]] |''Qaraózek'' |''Qoraoʻzak'' | [[Караузяк]] | 5,89 | 49,6 | 52,4 |8,9 |- | 7 | [[Кегейли районӗ|Кегейли]] |''Kegeyli'' |''Kegeyli'' | [[Кегейли]] | 0,92 | — | 77,2 |83,5 |- | 8 | [[Кунград районӗ|Кунград]] |''Qońırat'' |''Qoʻng’irot'' | [[Кунград]] | 76,0 | 120,1 | 128,3 |1,7 |- | 9 | [[Муйнак районӗ|Муйнак]] |''Moynaq'' |''Moʻynoq'' | [[Муйнак]] | 37,88 | 29,4 | 31,3 |0,8 |- | 10 | [[Нукус районӗ|Нукус]] |''Nókis'' |''Nukus'' | [[Акмангит]] | 0,94 | 44,4 | 49,1 |52,2 |- |11  | [[Тахиаташ районӗ|Тахиаташ]] |''Taqıyatas'' |''Taxiatosh'' | [[Тахиаташ]] | 0,18 | — | 72,8 |404,4 |- | 12 | [[Тахтакупыр районӗ|Тахтакупыр]] |''Taxtakópir'' |''Taxtakoʻpir '' | [[Тахтакупыр]] | 21,12 | 38,7 | 39,9 |1,9 |- | 13 | [[Турткуль районӗ|Турткуль]] |''Tórtkúl'' |''Toʻrtkoʻl'' |[[Турткуль]] | 7,48 | 192,6 | 210,3 |28,1 |- | 14 | [[Ходжейли районӗ|Ходжейли]] |''Xojeli'' |''Xoʻjayli'' | [[Ходжейли]] | 0,55 | — | 121,2 |220,4 |- | 15 | [[Чимбай районӗ|Чимбай]] |''Shımbay'' |''Chimboy'' | [[Чимбай (хула)|Чимбай]] | 1,44 | 108,3 | 111,3 |36,3 |- | 16 |[[Шуманай районӗ|Шуманай]] |''Shomanay'' |''Shumanoy '' |[[Шуманай]] | 0,78 | 53,1 | 55,6 |71,3 |- | 17 |[[Элликкала районӗ|Элликкала]] |''Ellikqala'' |''Ellikqalʼa'' |[[Бустан (Каракалпакстан)|Бустан]] | 5,42 | 140,5 | 156,0 |28,8 |} == Политикӑллӑ тытӑмлӑх == === Статус === ==== Узбекистан конституцийӗ тӑрӑх ==== [[Узбекистан|Узбекистан Республики]] [[Узбекистан конституцийӗ|конституцийӗн]] XVII-мӗш сыпӑкӗнче Каракалпакстан статусӗ ҫинчен ҫырса панӑ, 85-мӗш статья тӑрӑх: «Суверенлӗ Каракалпакстан Республики Узбекистан Республикин йышне кӗрет. Каракалпакстан Республикин суверенитечӗ Узбекистан Республикипе хӳтӗленет»<ref name="uzconst">[https://lex.uz/docs/6445147 КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН]</ref>. 90-мӗш статья тӑрӑх «Узбекистан Республикипе Каракалпакстан Республики хушшинчи пӗр-пӗринпе ҫыхӑнусем Узбекистан Республикипе Каракалпакстан Республикин килӗшӗвӗсемпе пурнӑҫланаҫҫӗ»<ref name="uzconst" />. Узбекистан конституцийӗн 22-мӗш статйи тӑрӑх: «Каракалпакстан Республики [[элтеш]]ӗ, пӗр вӑхӑтра, Узбекистан Республики элтешӗ шутланать»<ref name="uzconst" />. ==== Каракалпакстан конституцийӗ тӑрӑх ==== [[Каракалпакстан конституцийӗ|Каракалпакстан Республики конституцийӗн]] 1-мӗш статйи тӑрӑх Каракалпакстан ку «Узбекистан Республики йышне кӗрекен суверенлӗ демократиллӗ республика» тата Каракалпакстан халӑхӗнчи пӗтӗм референдумпа вӑл унран (Узбекистан йышӗнчен) тухма ирӗклӗ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://joqargikenes.uz/ru/qar-res-konstituciyasi|title=Конституция Республики Каракалпакстан|publisher=Верховный Совет Каракалпакстана|access-date=2024-07-18|archive-date=2024-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240716010223/https://joqargikenes.uz/ru/qar-res-konstituciyasi|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nrm.uz/contentf?doc=390992_konstituciya_respubliki_karakalpakstan_(prinyata_09_04_1993_g_vs_rk_v_redakcii_zakona_rk_ot_15_12_1997_g_)|title=Конституция Республики Каракалпакстан (Принята 09.04.1993 г. Верховного Совета Республики Каракалпакстан)|website=Всё законодательство Узбекистана|publisher=ООО «NORMA»|access-date=2020-08-13|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124130410/https://nrm.uz/contentf?doc=390992_konstituciya_respubliki_karakalpakstan_(prinyata_09_04_1993_g_vs_rk_v_redakcii_zakona_rk_ot_15_12_1997_g_)|url-status=live}}</ref>. {{Тулли дата|1990|12|14}} [[Каракалпак Автономиллӗ Совет Социализм Республики|Каракалпак АССР-н]] [[Каракалпак АССР-н Мӑн Канашӗ|Мӑн Канашӗ]] Каракалпакстан Республикин [[Суверенитет|патшалӑх суверенитечӗ]] [[Каракалпакстан Республикин патшалӑх суверенитечӗ декларацийӗ|декларацине]] йышӑннӑ. {{Тулли дата|1993|04|9}} Каракалпакстан Республикин Мӑн Канашӗ Каракалпакстан Республики конституцийӗ йышӑннӑ. ==== Узбекистан Республикин пӑхӑнманлӑх декларацийӗ тӑрӑх ==== Каракалпак Автономиллӗ Совет Социализм Республики суверенитечӗ автономиллӗ республикӑн конституципе сыхланать. Каракалпак АССР-н тӗп саккунӗпе тата [[Узбек Совет Социализм Республики|Узбек ССР-н]] конституципе Узбек ССР Каракалпак АССР-н кӑсӑкӗсене хӳтӗлет<ref>[https://lex.uz/docs/185389 ДЕКЛАРАЦИЯ О СУВЕРЕНИТЕТЕ. СТАТЬЯ 9]</ref>. ==== Узбекистан Республикин «Патшалӑх пӑхӑнманлӑхӗн тӗпӗсем ҫинчен» саккунӗ тӑрӑх ==== Узбекистан Республики, Узбекистан Республикин йышӗнчи Каракалпакстан Республикин суверенитечӗпе территориллӗ пӗрлӗхне, йышӑнать. Узбекистан Республикипе Каракалпакстан Республики хушшинчи пӗр-пӗринпе ҫыхӑнусем танлӑх тӗпӗнче, икӗ енлӗ килӗшӳсемпе тунӑ. Саккун тӑрӑх Каракалпакстан Республикин Узбекистан Республики йышӗнче тухма ирӗкӗ сыхланать<ref>[https://www.lex.uz/acts/127879 ОБ ОСНОВАХ ГОСУДАРСТВЕННОЙ НЕЗАВИСИМОСТИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН. СТАТЬЯ 17]</ref>. === Тӳре-шара === [[Узбекистан]]ӑн патшалӑх символӗсемсӗр пуҫне Каракалпакстанта патшалӑх символӗсем те пур: [[Каракалпакстанӑн патшалӑх ялавӗ|ялав]], [[Каракалпакстанӑн патшалӑх гербӗ|герб]], [[Каракалпакстанӑн патшалӑх гимнӗ|гимн]]. Ку республикӑн [[Каракалпакстан Республикин конституцийӗ|тӗп саккунӗ]], [[Каракалпакстанти Министсен Канашӗ|тӳре-шари]] тата [[Жокаргы Кенес|парламенчӗ]] пур. Республика пуҫлӑхӗ Жокаргы Кенес ертӳҫи шутланать. Республика тӳре-шарин пуҫлӑхӗ Министрсен Канашӗн ертӳҫи. Патшалӑх валюти — [[узбек сумӗ]]. Узбекистан Республикин конституцийӗн XVII сыпӑкӗн 74-мӗш статйи тӑрӑх пӗтӗм Каракалпакстан халӑхӗн референдумӗпе Каракалпакстанӑн Узбекистантан тухма ирӗкӗ пур<ref>Конституция Республики Узбекистан (статья 74)</ref>. Узбекистан Сеначӗн [[Олий Мажлис]]ӑн ертӳҫин пӗр ҫумӗ Каракалпакстантан пулмалла<ref>Конституция Республики Узбекистан (статья 86)</ref>. Узбекистанӑн Министрсен Кабинетне Каракалпакстанӑн тӳре-шара пуҫлӑхӗ кӗрет<ref>Конституция Республики Узбекистан (статья 98)</ref>. ==== [[Каракалпакстан президенчӗ|Каракалпак АССР-н — Каракалпакстан Республикин президенчӗ]] ==== # [[Шамшетов Даулетбай Нуратдинович]] ({{кӗске дата|1991|11|11}} — {{кӗске дата|1992|06|20}}) ==== [[Жокаргы Кенес|Жокаргы Кенесӗн]] ертӳҫи ==== # [[Шамшетов Даулетбай Нуратдинович]] (1991) # [[Аширбеков Уббинияз Аширбекович]]<ref>{{Cite web|url=https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana|title=Указ Президента Республики Узбекистан от 23.12.1994 г. N УП-1027 «О введении в действие Положения о паспортной системе в Республике Узбекистан» {{!}} Паспортно-визовая система {{!}}…|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032712/https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana|archive-date=2021-04-24|access-date=2021-04-27|url-status=live}}</ref> (1992—1995, 1995—1997) # [[Камалов Тимур Камалович]] (1997 ҫ утӑ — {{кӗске дата|2002|05|3}})<ref>{{Cite web|url=http://procella.ru/index.php?do=person&view=22893|title=procella.ru is for sale|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917064607/http://procella.ru/index.php?do=person&view=22893|archive-date=2017-09-17|access-date=2021-04-27|url-status=live}}</ref> # [[Ерниязов Муса Тажетдинович]] ({{кӗске дата|2002|05|3}} — {{кӗске дата|2020|07|31}}) # [[Камалов Мурат Каллибекович]] ({{кӗске дата|2020|10|2}}<ref>{{Cite web|url=http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|title=Избран Председатель Жокаргы Кенеса {{!}} Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан|website=isrs.uz|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427114556/http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|archive-date=2021-04-27|access-date=2021-03-29|url-status=live}}</ref> — {{кӗске дата|2022|08|26}}) # [[Орынбаев Аманбай Тлеубаевич]] ({{кӗске дата|2022|08|26}}-мӗшӗнчен пуҫласа хальхиччен) ==== [[Каракалпакстанӑн министрсен канашӗ|Министрсен канашӗн]] ертӳҫи ==== # [[Таджиев Амин Хамраевич]] (1989 ҫ утӑ — 1992 ҫ кӑрлач) # [[Юлдашев Реджепбай]] (1992—1995) # [[Джуманиязов Бахрам Сатымбаевич]] ([[1995]] ҫулхи нарӑс — раштав) # [[Авезматов Сапарбай]] (1995 ҫ раштав — 1998) # [[Таджиев Амин Хамраевич]] (1998 ҫ юпа — {{кӗске дата|2002|10|7}})<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1013880744 ТАДЖИЕВ (ТОЖИЕВ) А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410082812/https://centrasia.org/person2.php?st=1013880744 |date=2021-04-10 }} ЦентрАзия</ref> # [[Танирбергенов Турсынбай Тлеубанович]] (2002—2006) # [[Янгибаев Бахадир Янгибаевич]] ({{кӗске дата|2006|09|23}} — {{кӗске дата|2016|10|13}})<ref>[http://freekarakalpak.blogspot.ru/2007/11/blog-post_11.html Новейшая история Каракалпакстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907213839/http://freekarakalpak.blogspot.ru/2007/11/blog-post_11.html |date=2017-09-07 }} FREE KARAKALPAK-ЕРКИН КАРАКАЛПАК</ref><ref>[https://archive.today/20101223004512/http://whp057.narod.ru/karak.htm#selection-585.60-585.76 Республика Каракалпакстан]</ref> # [[Сариев Кахраман Раматуллаевич]] ({{кӗске дата|2016|10|14}}-мӗшӗнчен пуҫласа хальхиччен)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2016/10/14/sovminrk/ Совет Министров Каракалпакстана возглавил Кахраман Сариев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424125622/https://www.gazeta.uz/ru/2016/10/14/sovminrk/ |date=2021-04-24 }} Газета.uz</ref> == Экономика == Каракалпакстан Республикин тӗп ял хуҫалӑх отраслӗсем — тыр-пул туса илни (тырӑ тата ыраш), мамӑк ҫитӗнтерни, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетни, ҫӑра ӗрчетни. Промышленоҫпа туни та пӗлтерӗшлӗ отрасльсем шутланаҫҫӗ. == Вӗрентӳ == * [[Нукус патшалӑх педагогика институчӗ|Ажинияз ячӗллӗ Нукус патшалӑх педагогика институчӗ]] * [[Каракалпак патшалӑх университечӗ|Бердах ячӗллӗ Каракалпак патшалӑх университечӗ]] * [[Каракалпак медицина институчӗ]] * Нукусри [[Ташкент пӗлӗм технологисен университечӗ]] филиалӗ * Нукусри [[Узбекистан патшалӑх консерваторийӗ]] филиалӗ * [[Ташкент патшалӑх ял-хуҫалӑх университечӗ]] филиалӗ * [[Ӳнерпе культура патшалӑх институчӗ]] == Асӑрхавсем == <small>{{Асӑрхавсем|2}}</small> == Вуламалли == * {{кĕнеке |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|пуçелĕк=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|кăларăм=2-е изд., стереотип|яваплă=отв. ред. Р. А. Агеева |каçă= |вырăн=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|çул=2002|том= |страница=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Каҫӑсем == * [http://parliamentrk.gov.uz/ru/ Жокаргы Кенес Республики Каракалпакстан] * [http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/ Совет Министров Республики Каракалпакстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230201514/http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/ |date=2011-12-30 }} * [http://karstars.com/ Каракалпакские национальные и современные песни] * [http://karakalpakstan.travel/?setlang=ru Управление Госкомтуризма по Республике Каракалпакстан] {{Тулаш каҫӑсем}} {{Каракалпакстан}} {{Узбекистан регионӗсем}} [[Категори:Каракалпакстан|К]] [[Категори:Каракалпаксем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Узбекистан облаçӗсем]] hvj5krhsd2vl1e6ohq8tdembo36o45t 0 127737 874590 873148 2026-06-14T06:23:57Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874590 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Узбекистан}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Навои вилоячӗ |Тăван ячĕ = {{lang-uz|Novoiy viloyati / Новоий вилояти}}<br>[[File:Sentob_valley.jpg|300px]] |Патшалăх = {{Узбекистан}} [[Узбекистан]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Тытăмĕ = {{nobr|8 район (туман), 3 хула}} |Тĕп хула = [[Навои]] [[хула|хули]] |Вăхăт = {{кӗске дата|1982|04|20}} |Пуçлăх = [[Турсунов Нормат Тулкунович|Нормат Турсунов]] |Пуçлăх тĕсĕ = [[Вилоят хокимӗ]] |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Узбек чӗлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 1 075 000 ҫын |Çырав çулĕ = 2024 |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = 13 |Йышлăх = 9,1 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = [[мӑсӑльманлӑх]]-[[суннӑҫӑлӑх]] |Лаптăк = 110 800 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 2 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Navoiy_Viloyati_in_Uzbekistan.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[UTC+5]] |Аббревиатура = UZ-NW |ISO = UZ-NW |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21 (кивӗ, 1998—2008 ҫулсенче), 85-89 (2008 ҫултан) |Сайт = http://www.navoi.uz/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Навои вилоячӗ''' (''Навои облаҫӗ'', {{lang-uz|Navoiy viloyati / Навоий вилояти}}) — [[Узбекистан]]ти [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫе]], [[вилоят]]. Администрациллӗ центр — [[Навои (хула)|Навои]] хули. {{Тулли дата|1982|04|20}} [[Узбек Совет Социализм Республики]]н [[Узбек ССР-н Мӑн Канашӗ|Мӑн Канашӗн]] № 2247-Х йышӑнӑвӗпе [[Каракалпак АССР]]-н, [[Бухара вилоячӗ|Бухарапа]] [[Самарканд вилоячӗ|Самарканд облаҫӗсен]] пайӗсенчен [[Навои (хула)|Навои]] хулинчи администарциллӗ центрпе '''Навои облаҫӗ''' (узбек чӗлхипе "вилоят") йӗркеленӗ == Тавралӑх == {{Вырнаҫтару2 |nw={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Кызылорда облаҫӗ]]</small> |n={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Кызылорда облаҫӗ]]</small> |ne={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Туркестан облаҫӗ]]</small> |w={{ялав|Узбекистан}} ({{ялав|Каракалпакстан}})<br><small>[[Каракалпакстан]]</small> |e={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Джизак вилоячӗ]]</small> |sw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Бухара вилоячӗ]]</small> |s={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Кашкадарья вилоячӗ]]</small> |se={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Самарканд вилоячӗ]]</small> }} Вилоят [[Узбекистан]]ӑн варринче вырнаҫнӑ. Узбекистанӑн [[Каракалпак Республики]]пе, [[Бухара вилоячӗ|Бухара]], [[Кашкадарья вилоячӗ|Кашкадарья]], [[Самарканд вилоячӗ|Самарканд]], [[Джизак вилоячӗ]]семпе тата [[Казахстан]]ӑн [[Туркестан облаҫӗ|Туркестан]], [[Кызылорда облаҫӗ]]семпе чикӗленет. Регионӑн лаптӑкӗ — 110 800 ҫм². Унӑн ҫурҫӗр-анӑҫӗнче [[Кызылкум]], тухӑҫӗнче [[Нуратау|Нурат ту хырҫисем]], кӑнтӑрӗнче [[Зеравшан (юханшыв)|Зеравшан]] юханшывӗ лартнӑ. == Халӑх йышӗ == {{Тулли дата|2020|10|1}} Навои вилоячӗн халӑх йышӗ — 1 004 500 ҫын. Хулари халӑх — 498 100, ялти — 458 400. 2020 ҫулхи ҫуралу шайӗ 18 234 ҫын, вилӳ шайӗ 4163 ҫын<ref>{{cite web|url=http://nav.uz/news/news_city/13063-naselenie-navoi-v-cifrah.html|title=Население [[Навои]] в цифрах|access-date=2014-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016142900/http://nav.uz/news/news_city/13063-naselenie-navoi-v-cifrah.html|archive-date=2014-10-16|url-status=dead}}</ref>. === Халӑхсем === {{Тулли дата|2021|01|1}} Узбекистан Республикин Министрсен кабинетӗнчи Халӑхсем хушшинчи ҫыхӑнусемпе ют ҫӗршывсемпе туслӑ ҫыхӑнусен комитечӗн официаллӑ сайтӗнчи кӑларнӑ Андижан вилоятӗнчи халӑхсем ҫинчен пӗлӗмсем тӑрӑх<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |title=официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан |access-date=2020-03-31 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004201124/https://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |url-status=live }}</ref>: * [[узбексем]] — 896 267 ҫын; * [[казахсем]] — 37 303 ҫын; * [[каракалпаксем]] — 23 692 ҫын; * [[вырӑссем]] — 16 583 ҫын; * [[тутарсем]] — 6 229 ҫын; * [[азербайджансем]] — 4 210 ҫын; * [[украинсем]] — 897 ҫын; * [[кӑркӑссем]] — 628 ҫын; * ыттисем — 27 822 ҫын<ref>{{Cite web |url=https://data.egov.uz/uzbKr/data/63775005206a79bd4ad3a8dc |title=Навоий вилояти бўйича доимий аҳоли сонининг миллий таркиби (шаҳар / қишлоқ) 2021 |access-date=2024-01-31 |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131101107/https://data.egov.uz/uzbKr/data/63775005206a79bd4ad3a8dc |url-status=live }}</ref>. == Администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑх == [[Ӳкерчĕк:Navoiy districts.png|thumb|450px|right|Навои вилоячӗн администрациллӗ-террииориллӗ пайланӑвӗ.]] Навои вилоятне 8 район (туман) кӗрет: # [[Канимех туманӗ]] (центр — [[Канимех]]); # [[Кармана туманӗ]] (центр — [[Кармана]]); # [[Кызылтепа туманӗ]] (центр — [[Кызылтепа]]); # [[Хатырчи туманӗ]] (центр — [[Янгирабат]]); # [[Навбахор туманӗ]] (центр — [[Бешрабат]]); # [[Нурата туманӗ]] (центр — [[Нурата]]); # [[Тамды туманӗ]] (центр — [[Тамдыбулак]]); # [[Учкудук туманӗ]] (центр — [[Учкудук]]). 3 вилоят пӗлтерӗшлӗ хула: # [[Навои (хула)|Навои]], # [[Зарафшан]], # [[Газган]]. Вилоятӑн администрациллӗ центрӗ — [[Навои (хула)|Навои]] хули, вӑл вилоятри чи пысӑк хула (128 000 яхӑн пурӑнакан). Вилоят йышӗнчи 6 хула, 9 [[хеп]] тата 53 ял. == Хокимсем == # Абдухалык Абдурахманович Айдаркулов (1991—199?), # Хает Р. Гаффаров (04.01.1995-11.1998), # Гайбулло Дилов (1999-31.05.2002), # Бахриддин Муртазаевич Рузиев (31.05.2002-12.12.2008), # [[Турдимов Эркинжон Окбутаевич|Эркинжон Окбутаевич Турдимов]] (12.12.2008-16.12.2016)<ref>{{Cite web|url=http://whp057.narod.ru/navois.htm|title=Навоийский Вилайет<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2010-12-24|archive-url=https://archive.today/20101224025540/http://whp057.narod.ru/navois.htm|archive-date=2010-12-24|url-status=dead}}</ref>, # Турсунов Кобул Бекназарович (2016-ран 2021-ччен). # Нормат Тулкунович Турсунов (2021-рен х.в-ччен) == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ]] * [[Навои (хула)|Навои]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [http://www.navoi.uz/ru/ Сайт Хокимията Навоийской области] * [http://www.avtonomer.net/content/view/104/45/ Автомобильные номера Навоийской области СССР]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тулаш каҫӑсем}} {{Узбекистан регионӗсем}} {{Навои вилоячӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Узбекистан облаçĕсем]] [[Категори:Навои вилоячӗ]] pc573of652yp76y6ls7a4n9tq3xk07b 0 127914 874576 870992 2026-06-14T06:15:20Z Max Tenche 25572 /* Тавралӑх */ 874576 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Узбекистан}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Джизак вилоячӗ |Тăван ячĕ = {{lang-uz|Jizzax viloyati / Жиззах вилояти}}<br>[[File:Road_near_Yangikishlak_(4р3Б).jpg|300px]] |Герб = Jizzakh_region_logo.svg |Ялав =Jizzaxregionlogotype.jpg |Ялава ăнлантарни = Джизак вилоячӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Джизак вилоячӗн гербӗ |Патшалăх = {{Узбекистан}} [[Узбекистан]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Тытăмлăхĕ = {{nobr|12 район (туман)}} |Тĕп хула = [[Джизак]] [[хула|хули]] |Вăхăт = {{кӗске дата|1973|12|29}} |Пуçлăх = [[Мустафоев Улугбек Мавлонович|Улугбек Мустафоев]] |Пуçлăх тĕсĕ = [[Вилоят хокимӗ]] |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Узбек чӗлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 1 337 000 ҫын |Çырав çулĕ = 2018 |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = 11 |Йышлăх = 63 |Йышлăх вырăнĕ = 11 |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = [[мӑсӑльманлӑх]]-[[суннӑҫӑлӑх]] |Лаптăк = 21 210 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 6 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Jizzax_Viloyati_in_Uzbekistan.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[UTC+5]] |Аббревиатура = UZ-JI |ISO = UZ-JI |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 13 (кивӗ, 1998—2008 ҫулсенче), 25-29 (2008 ҫултан) |Сайт = http://www.jizzax.uz/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Джизак вилоячӗ''' (''Джизак облаҫӗ'', {{lang-uz|Jizzax viloyati / Жиззах вилояти}}) — [[Узбекистан]]ти [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫе]], [[вилоят]]. Администрациллӗ центр — [[Джизак]] хули. {{Тулли дата|1973|12|29}} [[Узбек Совет Социализм Республики]]н [[Узбек ССР-н Мӑн Канашӗ|Мӑн Канашӗн]] йышӑнӑвӗпе [[Сырдарья вилоячӗ|Сырдарья]] [[Самарканд вилоячӗ|Самарканд облаҫӗсен]] пайӗсенчен [[Джизак]] хулинчи администарциллӗ центрпе '''Джизак облаҫӗ''' (узбек чӗлхипе "вилоят") йӗркеленӗ == Географи == {{Вырнаҫтару2 |nw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Навои вилоячӗ]]</small> |n={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Туркестан облаҫӗ]]</small> |ne={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Туркестан облаҫӗ]]</small> |w={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Самарканд вилоячӗ]]</small> |e={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Сырдарья вилоячӗ]]</small> |sw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Самарканд вилоячӗ]]</small> |s={{ялав|Таджикистан}}<br><small>[[Согд вилоячӗ]]</small> |se={{ялав|Таджикистан}}<br><small>[[Согд вилоячӗ]]</small> }} Вилоят [[Узбекистан]]ӑн варринче вырнаҫнӑ. Узбекистанӑн [[Навои вилоячӗ|Навои]], [[Сырдарья вилоячӗ|Сырдарья]], [[Самарканд вилоячӗ]]семпе, [[Казахстан]]ӑн [[Туркестан облаҫӗ]]пе тата [[Таджикистан]]ӑн [[Согд вилоячӗ]]пе чикӗленет. Регионӑн лаптӑкӗ — 21 210 [[ҫм²]]. Вилоят ҫӗрӗнче [[Айдаркуль]] кӳлли тата [[Зеравшан (юханшыв)|Зеравшанпа]] [[Сырдарья]] юханшывӗсем вырнаҫнӑ. == Халӑх йышӗ == [[2011]] ҫулта Джизак вилоячӗн халӑх йышӗ — 1 186 100 ҫын. === Халӑхсем === [[2011]] ҫулта Джизак вилоятӗнчи халӑхсем<ref>{{cite web|url=http://www.jizzax.uz/uz/statistika|title=Jizzax viloyati raqamlarda|access-date=2014-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203153628/http://www.jizzax.uz/uz/statistika|archive-date=2013-12-03|url-status=dead}}</ref>: * 88,0 % — [[узбексем]] * 4,1 % — [[кӑркӑссем]] * 3,0 % — [[таджиксем]] * 2,1 % — [[казахсем]] * 0,7 % — [[вырӑссем]] *2,1 % — ыттисем. {{Тулли дата|2021|01|1}} Узбекистан Республикин Министрсен кабинетӗнчи Халӑхсем хушшинчи ҫыхӑнусемпе ют ҫӗршывсемпе туслӑ ҫыхӑнусен комитечӗн официаллӑ сайтӗнчи кӑларнӑ Джизак вилоятӗнчи наци сахалрахӑшӗсем ҫинчен пӗлӗмсем тӑрӑх<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |title=официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан |access-date=2020-03-31 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004201124/https://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |url-status=live }}</ref><ref>[https://data.egov.uz/rus/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 ҫырса туху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |date=2021-05-02 }}</ref>: * [[кӑркӑссем]] — 43 720 ҫын. * [[таджиксем]] — 30 496 ҫын. *[[казахсем]] — 28 519 ҫын. *[[вырӑссем]] — 15 088 ҫын. * [[тутарсем]] — 6 460 ҫын. * [[корейсем]] — 2 746 ҫын. == Администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑх == [[Ӳкерчĕк:Jizzakh_districts.png|thumb|450px|right|Джизак вилоячӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ.]] Джизак вилоятне 12 район (туман) кӗрет: {| class="wikitable sortable" |- ! || Туман ячӗ || Туман центрӗ |- | 1 || [[Арнасай туманӗ]] || [[Голиблар]] |- | 2 || [[Бахмал туманӗ]] || [[Усмат]] |- | 3 || [[Дустлик туманӗ]] || [[Дустлик]] |- | 4 || [[Фариш туманӗ]] || [[Багдан]] |- | 5 || [[Галляарал туманӗ]] || [[Галляарал]] |- | 6 || [[Шараф-Рашидов туманӗ]] || [[Учтепа ]] |- | 7 || [[Мирзачул туманӗ]] || [[Гагарин (Джизак вилоячӗ)|Гагарин]] |- | 8 || [[Пахтакор туманӗ]] || [[Пахтакор]] |- | 9 || [[Янгиабад туманӗ]] || [[Баландчакир]] |- | 10 || [[Заамин туманӗ]] || [[Заамин]] |- | 11 || [[Зафарабад туманӗ]] || [[Зафарабад]] |- | 12 || [[Зарбдар туманӗ]] || [[Зарбдар]] |} == Хокимсем == # [[Мирзиёев Шавкат Миромонович|Шавкат Миромонович Мирзиёев]] (11.09.1996-11.09.2001), # Убайдулла Яхшибоевич Яманкулов (2001-2007), # Муса Анарбаев (2007-2007), # Махмуд Халбутаев (2007-2009), # Сайфиддин Умарович Исмоилов (2009-23.12.2016), # Улугбек Юлдашевич Узаков<ref>{{cite web|url=https://uzreport.news/politics/ulugbek-uzakov-naznachen-hokimom-dzhizakskoy-oblasti|title=Улугбек Узаков назначен хокимом Джизакской области|publisher=UzReport|date=2016-12-23|access-date=2018-04-02|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818182131/https://uzreport.news/politics/ulugbek-uzakov-naznachen-hokimom-dzhizakskoy-oblasti|url-status=live}}</ref> (23.12.2016–2017), # Эргаш Алибекович Салиев<ref>{{cite web|url=http://www.president.uz/uz/1614|url-status=dead|title=Э.А. Салиевни Жиззах вилояти ҳокими лавозимига тайинлаш тўғрисида|date=2018-03-30|publisher=Ўзбекистон Республикаси Президентининг расмий веб-сайти|access-date=2018-04-02|lang=uz}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/1JXrYxYvq7/|title=Соответствующими указами Президента Республики Узбекистан: - Салиев Эргаш Алибекович в связи с переходом на другую работу освобожден от должности хокима Джизакской области; - Мустафоев Улугбек Мавлонович, занимавший должность председателя правления акционерного общества "Региональные электрические сети", назначен исполняющим обязанности хокима Джизакской области.|lang=uz, ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325080647/http://jizzax.uz/uz/viloyat-hokimligi/rahbariyat/jizzax-viloyati-hokimi-v-v-b-saliyev-ergash-alibekovichning-mehnat-faoliyati/|archive-date=2018-03-25}}</ref> (30.03.2018-19.12.2024), # Мустафоев Улугбек Мавлонович <ref name=":0" /> (19.12.2024-х.в.). == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ]] * [[Джизак]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [http://www.jizzax.uz/ Сайт Джизакской области]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100720172913/http://www.jizzax.uz/ |date=2010-07-20 }} * {{cite web |title = Хокимият Джизакской области |url = https://www.gov.uz/ru/regional_authorities/153 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100117012343/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/153 |archive-date = 2010-01-17 |url-status = dead }} * [http://www.avtonomer.net/content/view/49/45/ Автомобильные номера Джизакской области СССР]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522105455/http://www.avtonomer.net/content/view/49/45/ |date=2011-05-22 }} * {{cite web |url = http://gallery.jizzax.net |title = Галерея Джизака |url-status = dead}} * {{cite web |title = '''Информационный портал Джизака''' (Новости, Статьи, Объявление, каталог организаций, фото джизака, форум и чат Джизака, все о Джизака) |url = http://jz.uz/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20130608173053/http://jz.uz/ |archive-date = 2013-06-08 |url-status = dead }} {{Узбекистан регионӗсем}} {{Джизак вилоячӗ}} [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] [[Категори:Узбекистан облаçĕсем]] [[Категори:Джизак вилоячӗ]] ojkri4r9nbc838igv82jd0cimz5dfet 874577 874576 2026-06-14T06:15:41Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874577 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Узбекистан}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Джизак вилоячӗ |Тăван ячĕ = {{lang-uz|Jizzax viloyati / Жиззах вилояти}}<br>[[File:Road_near_Yangikishlak_(4р3Б).jpg|300px]] |Герб = Jizzakh_region_logo.svg |Ялав =Jizzaxregionlogotype.jpg |Ялава ăнлантарни = Джизак вилоячӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Джизак вилоячӗн гербӗ |Патшалăх = {{Узбекистан}} [[Узбекистан]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Тытăмлăхĕ = {{nobr|12 район (туман)}} |Тĕп хула = [[Джизак]] [[хула|хули]] |Вăхăт = {{кӗске дата|1973|12|29}} |Пуçлăх = [[Мустафоев Улугбек Мавлонович|Улугбек Мустафоев]] |Пуçлăх тĕсĕ = [[Вилоят хокимӗ]] |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Узбек чӗлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 1 337 000 ҫын |Çырав çулĕ = 2018 |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = 11 |Йышлăх = 63 |Йышлăх вырăнĕ = 11 |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = [[мӑсӑльманлӑх]]-[[суннӑҫӑлӑх]] |Лаптăк = 21 210 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 6 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Jizzax_Viloyati_in_Uzbekistan.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[UTC+5]] |Аббревиатура = UZ-JI |ISO = UZ-JI |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 13 (кивӗ, 1998—2008 ҫулсенче), 25-29 (2008 ҫултан) |Сайт = http://www.jizzax.uz/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Джизак вилоячӗ''' (''Джизак облаҫӗ'', {{lang-uz|Jizzax viloyati / Жиззах вилояти}}) — [[Узбекистан]]ти [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫе]], [[вилоят]]. Администрациллӗ центр — [[Джизак]] хули. {{Тулли дата|1973|12|29}} [[Узбек Совет Социализм Республики]]н [[Узбек ССР-н Мӑн Канашӗ|Мӑн Канашӗн]] йышӑнӑвӗпе [[Сырдарья вилоячӗ|Сырдарья]] [[Самарканд вилоячӗ|Самарканд облаҫӗсен]] пайӗсенчен [[Джизак]] хулинчи администарциллӗ центрпе '''Джизак облаҫӗ''' (узбек чӗлхипе "вилоят") йӗркеленӗ == Географи == {{Вырнаҫтару2 |nw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Навои вилоячӗ]]</small> |n={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Туркестан облаҫӗ]]</small> |ne={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Туркестан облаҫӗ]]</small> |w={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Самарканд вилоячӗ]]</small> |e={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Сырдарья вилоячӗ]]</small> |sw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Самарканд вилоячӗ]]</small> |s={{ялав|Таджикистан}}<br><small>[[Согд вилоячӗ]]</small> |se={{ялав|Таджикистан}}<br><small>[[Согд вилоячӗ]]</small> }} Вилоят [[Узбекистан]]ӑн варринче вырнаҫнӑ. Узбекистанӑн [[Навои вилоячӗ|Навои]], [[Сырдарья вилоячӗ|Сырдарья]], [[Самарканд вилоячӗ]]семпе, [[Казахстан]]ӑн [[Туркестан облаҫӗ]]пе тата [[Таджикистан]]ӑн [[Согд вилоячӗ]]пе чикӗленет. Регионӑн лаптӑкӗ — 21 210 [[ҫм²]]. Вилоят ҫӗрӗнче [[Айдаркуль]] кӳлли тата [[Зеравшан (юханшыв)|Зеравшанпа]] [[Сырдарья]] юханшывӗсем вырнаҫнӑ. == Халӑх йышӗ == [[2011]] ҫулта Джизак вилоячӗн халӑх йышӗ — 1 186 100 ҫын. === Халӑхсем === [[2011]] ҫулта Джизак вилоятӗнчи халӑхсем<ref>{{cite web|url=http://www.jizzax.uz/uz/statistika|title=Jizzax viloyati raqamlarda|access-date=2014-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203153628/http://www.jizzax.uz/uz/statistika|archive-date=2013-12-03|url-status=dead}}</ref>: * 88,0 % — [[узбексем]] * 4,1 % — [[кӑркӑссем]] * 3,0 % — [[таджиксем]] * 2,1 % — [[казахсем]] * 0,7 % — [[вырӑссем]] *2,1 % — ыттисем. {{Тулли дата|2021|01|1}} Узбекистан Республикин Министрсен кабинетӗнчи Халӑхсем хушшинчи ҫыхӑнусемпе ют ҫӗршывсемпе туслӑ ҫыхӑнусен комитечӗн официаллӑ сайтӗнчи кӑларнӑ Джизак вилоятӗнчи наци сахалрахӑшӗсем ҫинчен пӗлӗмсем тӑрӑх<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |title=официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан |access-date=2020-03-31 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004201124/https://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |url-status=live }}</ref><ref>[https://data.egov.uz/rus/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 ҫырса туху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |date=2021-05-02 }}</ref>: * [[кӑркӑссем]] — 43 720 ҫын. * [[таджиксем]] — 30 496 ҫын. *[[казахсем]] — 28 519 ҫын. *[[вырӑссем]] — 15 088 ҫын. * [[тутарсем]] — 6 460 ҫын. * [[корейсем]] — 2 746 ҫын. == Администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑх == [[Ӳкерчĕк:Jizzakh_districts.png|thumb|450px|right|Джизак вилоячӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ.]] Джизак вилоятне 12 район (туман) кӗрет: {| class="wikitable sortable" |- ! || Туман ячӗ || Туман центрӗ |- | 1 || [[Арнасай туманӗ]] || [[Голиблар]] |- | 2 || [[Бахмал туманӗ]] || [[Усмат]] |- | 3 || [[Дустлик туманӗ]] || [[Дустлик]] |- | 4 || [[Фариш туманӗ]] || [[Багдан]] |- | 5 || [[Галляарал туманӗ]] || [[Галляарал]] |- | 6 || [[Шараф-Рашидов туманӗ]] || [[Учтепа ]] |- | 7 || [[Мирзачул туманӗ]] || [[Гагарин (Джизак вилоячӗ)|Гагарин]] |- | 8 || [[Пахтакор туманӗ]] || [[Пахтакор]] |- | 9 || [[Янгиабад туманӗ]] || [[Баландчакир]] |- | 10 || [[Заамин туманӗ]] || [[Заамин]] |- | 11 || [[Зафарабад туманӗ]] || [[Зафарабад]] |- | 12 || [[Зарбдар туманӗ]] || [[Зарбдар]] |} == Хокимсем == # [[Мирзиёев Шавкат Миромонович|Шавкат Миромонович Мирзиёев]] (11.09.1996-11.09.2001), # Убайдулла Яхшибоевич Яманкулов (2001-2007), # Муса Анарбаев (2007-2007), # Махмуд Халбутаев (2007-2009), # Сайфиддин Умарович Исмоилов (2009-23.12.2016), # Улугбек Юлдашевич Узаков<ref>{{cite web|url=https://uzreport.news/politics/ulugbek-uzakov-naznachen-hokimom-dzhizakskoy-oblasti|title=Улугбек Узаков назначен хокимом Джизакской области|publisher=UzReport|date=2016-12-23|access-date=2018-04-02|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818182131/https://uzreport.news/politics/ulugbek-uzakov-naznachen-hokimom-dzhizakskoy-oblasti|url-status=live}}</ref> (23.12.2016–2017), # Эргаш Алибекович Салиев<ref>{{cite web|url=http://www.president.uz/uz/1614|url-status=dead|title=Э.А. Салиевни Жиззах вилояти ҳокими лавозимига тайинлаш тўғрисида|date=2018-03-30|publisher=Ўзбекистон Республикаси Президентининг расмий веб-сайти|access-date=2018-04-02|lang=uz}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/1JXrYxYvq7/|title=Соответствующими указами Президента Республики Узбекистан: - Салиев Эргаш Алибекович в связи с переходом на другую работу освобожден от должности хокима Джизакской области; - Мустафоев Улугбек Мавлонович, занимавший должность председателя правления акционерного общества "Региональные электрические сети", назначен исполняющим обязанности хокима Джизакской области.|lang=uz, ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325080647/http://jizzax.uz/uz/viloyat-hokimligi/rahbariyat/jizzax-viloyati-hokimi-v-v-b-saliyev-ergash-alibekovichning-mehnat-faoliyati/|archive-date=2018-03-25}}</ref> (30.03.2018-19.12.2024), # Мустафоев Улугбек Мавлонович <ref name=":0" /> (19.12.2024-х.в.). == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ]] * [[Джизак]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [http://www.jizzax.uz/ Сайт Джизакской области]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100720172913/http://www.jizzax.uz/ |date=2010-07-20 }} * {{cite web |title = Хокимият Джизакской области |url = https://www.gov.uz/ru/regional_authorities/153 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100117012343/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/153 |archive-date = 2010-01-17 |url-status = dead }} * [http://www.avtonomer.net/content/view/49/45/ Автомобильные номера Джизакской области СССР]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522105455/http://www.avtonomer.net/content/view/49/45/ |date=2011-05-22 }} * {{cite web |url = http://gallery.jizzax.net |title = Галерея Джизака |url-status = dead}} * {{cite web |title = '''Информационный портал Джизака''' (Новости, Статьи, Объявление, каталог организаций, фото джизака, форум и чат Джизака, все о Джизака) |url = http://jz.uz/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20130608173053/http://jz.uz/ |archive-date = 2013-06-08 |url-status = dead }} {{Узбекистан регионӗсем}} {{Джизак вилоячӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Узбекистан облаçĕсем]] [[Категори:Джизак вилоячӗ]] lkrbmy67nh88wmgl297u5ec5rh1p2np 0 127915 874612 872328 2026-06-14T06:39:23Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874612 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Узбекистан}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Сырдарья вилоячӗ |Тăван ячĕ = {{lang-uz|Sirdaryo viloyati / Сирдарё вилояти}}<br>[[File:Guliston_jome_masjidi,_old.jpg|300px]] |Герб = |Ялав = |Ялава ăнлантарни = |Герба ăнлантарни = |Патшалăх = {{Узбекистан}} [[Узбекистан]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Тытăмлăхĕ = {{nobr|8 район (туман), 5 хула}} |Тĕп хула = [[Гулистан]] [[хула|хули]] |Вăхăт = {{кӗске дата|1963|02|16}} |Пуçлăх = [[Махмудалиев Акмаль Азимжонович|Акмаль Махмудалиев]] |Пуçлăх тĕсĕ = [[Вилоят хокимӗ]] |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Узбек чӗлхи]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 860 900 ҫын |Çырав çулĕ = 2021 |Пурăнан халăх проценчĕ = |Пурăнан халăх вырăнĕ = 4 |Йышлăх = 63 |Йышлăх вырăнĕ = 160 |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = [[мӑсӑльманлӑх]]-[[суннӑҫӑлӑх]] |Лаптăк = 5276 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 12 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Sirdaryo_Viloyati_in_Uzbekistan.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[UTC+5]] |Аббревиатура = UZ-SI |ISO = UZ-SI |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 20 |Сайт = http://www.sirdaryo.uz/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Сырдарья вилоячӗ''' (''Сырдарья облаҫӗ'', {{lang-uz|Sirdaryo viloyati / Сирдарё вилояти}}) — [[Узбекистан]]ти [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫе]], [[вилоят]]. Администрациллӗ центр — [[Гулистан]] хули. {{Тулли дата|1963|02|16}} [[Узбек Совет Социализм Республики]]н [[Узбек ССР-н Мӑн Канашӗ|Мӑн Канашӗн]] йышӑнӑвӗпе [[Самарканд вилоячӗ|Самарканд]], [[Ташкент вилоячӗ|Ташкент облаҫӗсен]] тата [[Казахстан]]ӑн пайӗсенчен [[Янгиер]] хулинчи администарциллӗ центрпе '''Сырдарья облаҫӗ''' (узбек чӗлхипе "вилоят") йӗркеленӗ == Тавралӑх == {{Вырнаҫтару2 |nw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Джизак вилоячӗ]]</small> |n={{ялав|Казахстан}}<br><small>[[Туркестан облаҫӗ]]</small> |ne={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Ташкент вилоячӗ]]</small> |w={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Джизак вилоячӗ]]</small> |e={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Ташкент вилоячӗ]]</small> |sw={{ялав|Узбекистан}}<br><small>[[Джизак вилоячӗ]]</small> |s={{ялав|Таджикистан}}<br><small>[[Согд вилоячӗ]]</small> |se={{ялав|Таджикистан}}<br><small>[[Согд вилоячӗ]]</small> }} Вилоят [[Узбекистан]]ӑн варринче вырнаҫнӑ. Узбекистанӑн [[Джизак вилоячӗ|Джизак]], [[Ташкент вилоячӗ]]семпе, [[Казахстан]]ӑн [[Туркестан облаҫӗ]]пе тата [[Таджикистан]]ӑн [[Согд вилоячӗ]]пе чикӗленет. Регионӑн лаптӑкӗ — 5276 [[км²]]. Вилоят ҫӗрӗнче [[Сырдарья]] юханшывӗ вырнаҫнӑ. == Халӑх йышӗ == [[2019]] ҫулта Сырдарья вилоячӗн халӑх йышӗ — 878 599 ҫын. === Халӑхсем === {{Тулли дата|2021|01|1}} Узбекистан Республикин Министрсен кабинетӗнчи Халӑхсем хушшинчи ҫыхӑнусемпе ют ҫӗршывсемпе туслӑ ҫыхӑнусен комитечӗн официаллӑ сайтӗнчи кӑларнӑ Сырдарья вилоятӗнчи наци сахалрахӑшӗсем ҫинчен пӗлӗмсем тӑрӑх<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |title=официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан |access-date=2020-03-31 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004201124/https://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389866426-9ad2af52-cfe3 |url-status=live }}</ref>: * [[азербайджансем]] — 2 853 ҫын. * [[казахсем]] — 112 951 ҫын. * [[кӑркӑссем]] — 16 721 ҫын. * [[таджиксем]] — 80 104 ҫын. * [[вырӑссем]] — 23 306 ҫын. == Администрациллӗ-территориллӗ тытӑмлӑх == [[Ӳкерчĕк:Jizzakh_districts.png|thumb|450px|right|Сырдарья вилоячӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ.]] Джизак вилоятне 12 район (туман) кӗрет: {| class="wikitable sortable" |- ! || Туман ячӗ || Туман центрӗ |- | 1 || [[Акалтын туманӗ]]|| [[Сардоба]] |- | 2 || [[Баяут туманӗ]] || [[Баяут (посёлок)|Баяут]] |- | 3 || [[Гулистан туманӗ]] || [[Дехканабад]] |- | 4 || [[Хаваст туманӗ]] || [[Хаваст]] |- | 5 || [[Мирзаабад туманӗ]] || [[Навруз (посёлок)|Навруз]] |- | 6 || [[Сардоба туманӗ]]|| [[Пахтаабад (Сырдарья вилоячӗ)|Сырдарья]] |- | 7 || [[Сайхунабад туманӗ]]|| [[Сайхун]] |- | 8 || [[Сырдарья туманӗ]] || [[Сырдарья (хула)|Сырдарья]] |- |} == Хокимсем == # Хайдаров Равшан Хайдарович (11.2002-11.2004), # Джалолов Абдурахим Абдурахманович (11.2004-09.2009), # Ашурматов Ойбек Шодмонкулович (09.2009-12.2016)<ref>{{cite web |url = https://www.gov.uz/ru/section.scm?sectionId=363&contentId=447 |url-status = dead |title = Хокимият Сырдарьинской области |access-date = 2019-11-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080512012857/http://www.gov.uz/ru/section.scm?sectionId=363&contentId=447 |archive-date = 2008-05-12 }}</ref>. # Мирзаев Гафурджан Ганиевич (12.2016-х.в.) == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Узбекистанӑн администрациллӗ пайланӑвӗ]] * [[Сырдарья (хула)|Сырдарья]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20131216090429/http://sirdaryo.uz/viloyat-haqida/ Сырдарьинская область] * [https://book-olds.ru/BookLibrary/93000-Syir-Darinskaya-obl.html Библиотека Царское Село книги по истории Сырдарьинской области XIX - XX века] * [http://www.avtonomer.net/content/view/137/45/ Автомобильные номера Сырдарьинской области СССР]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тулаш каҫӑсем}} {{Узбекистан регионӗсем}} {{Сырдарья вилоячӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Узбекистан облаçĕсем]] [[Категори:Сырдарья вилоячӗ]] ijai1nic8ubkrna3kfgmbqa3oryjtkv 0 129303 874572 871763 2026-06-14T06:12:42Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874572 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Гагарин районӗ}} '''Гагарин районӗ''' ({{lang-ru|Гагаринский район}}) — [[РФ]]-н [[Сарӑту облаҫӗ]]нчи администрациллӗ район. {{Тулли дата|2022|01|1}} пӑрахӑҫланӑ [[Сарӑту районӗ]]нчен ҫӗнетсе ҫӗнӗ район йӗркеленӗ. {{Тулли дата|2022|05|13}} ҫӗнӗ района "Гагарин районӗ" ят панӑ. == Администрациллӗ тытӑмлӑх == Департамент ертӳҫи — Бьятенко Владимир Анатольевич<ref name="сайт">[https://saratovmer.ru/rayony/gagarinskiy/administraciya/ Сайт Гагаринского района]</ref>. Гагарин районӗ йышӗнчи 13 территориаллӑ тытӑм (ТТ, {{lang-ru|территориальное управление}}) йӗркеленӗ<ref name="сайт"/>: # Александровка ТТ - [[Тепличный (Сарӑту облаҫӗ)|Тепличный]] посёлокӗ. # Багаевка ТТ - [[Багаевка]] сали # Вольновка ТТ - [[Шевырёвка (Гагарин районӗ)|Шевырёвка]] сали # Дубки ТТ - [[Дубки (Сарӑту облаҫӗ)|Дубки]] посёлокӗ # Михайловка ТТ - [[Михайловка (Гагарин районӗ)|Михайловка]] сали # Расково ТТ - [[Расково]] посёлокӗ # Рыбушка ТТ - [[Рыбушка]] сали # Сторожёвка ТТ - [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Сторожёвка]] сали # Синенькие ТТ - [[Синенькие (Гагарин районӗ)|Синенькие]] сали # Соколовый ТТ - [[Соколовый]] хеп # Хӗрлӗ Октябрь ТТ - [[Хӗрлӗ Октябрь (хула евӗрлӗ посёлок, Сарӑту облаҫӗ)|Хӗрлӗ Октябрь]] хеп # Хӗрлӗ Текстильщик ТТ - [[Хӗрлӗ Текстильщик]] хеп # Усть-Курдюм ТТ - [[Усть-Курдюм]] сали == Паллӑ вырӑнсем == [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюм]] сали патӗнчи [[Ылтӑн Урта]]н авалхи хули пулнӑ, ӑна [[1915|1915 ҫулта]] А. А. Коротков тӗпченӗ. Унта Ылтӑн Урта [[Керамика|керамикин]] пайӗсем, [[Укек]]ре тунӑ [[дирхем]] ([[1266]] — [[1322|1322 ҫулсенче]] кӑларнӑ), [[Руҫ|авалхи вырӑс]] савӑчӗн пайӗ уҫнӑ. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://www.saratovmer.ru/rayony/department/ Департамент Гагаринского района] {{Сарӑту облаҫӗн Гагарин районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)| ]] sqorh5ry26orj4uw1ktro6d1j8qmsc9 0 129985 874511 873952 2026-06-13T16:17:04Z Max Tenche 25572 /* Истори */ 874511 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Кологривовка (пӗлтерӗшсем)}} {{ПВ64 |ят = Кологривовка |ӳкерчӗк = |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1767]] (пӗрремӗш асӑну) |Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Кологривовка (село, Саратовская область) | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Кологривовка (село, Саратовская область) | г }}) |Малтанхи ятсем = — |Почта индексӗ = 412160 |ОКАТО кочӗ = 63 246 000 100 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Кологривовка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. == Географи == [[Татищево|Татищевӑран]] 16 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ<ref name = "Kozinets"/>. Кологривовкӑпа юнашар ялсем: [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]], [[Полянское (Сарӑту облаҫӗ)|Полянское]], [[Кологривовка (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]], [[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]], [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]], [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]], [[Слепцовка]], [[Мӑн Осиновка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Осиновка]], [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]], [[Карамышка]]. == Истори == [[1767|1767 ҫулта]] ку сала пӗрремӗш хут асӑннӑ пулса тӑнӑ, унӑн уплут хваттӗрмейстерӗ [[Кологривовсем|Кологривова]] Анна Степановна пулнӑ<ref>{{Статья|каçă=http://tatiskray.ru/|автор=|пуçелĕк=Неклюдовы, Варыпаевы, Слепцовы. История заселения Кологривовско-Слепцовской волости|çул=2018|язык=|кăларăм=Татищевский край|тĕс=журнал|месяц=|число=|том=|номер=4|страницăсем=7|issn=|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525024250/http://tatiskray.ru/}}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх| Кологривовка (село, Саратовская область) }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Пурăнан халăх/2002Z}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] 2k9iupz2by7telaguh1kz4fkjbyjz64 874512 874511 2026-06-13T16:33:43Z Max Tenche 25572 хушни, ҫӑлкуҫсем 874512 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Кологривовка (пӗлтерӗшсем)}} {{ПВ64 |ят = Кологривовка |ӳкерчӗк = |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1767]] (пӗрремӗш асӑну) |Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Кологривовка (село, Саратовская область) | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Кологривовка (село, Саратовская область) | г }}) |Малтанхи ятсем = ''Троицкое'', ''Никольское''<ref name='tatkay'/> |Почта индексӗ = 412160 |ОКАТО кочӗ = 63 246 000 100 |Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ }} '''Кологривовка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]нче вырнаҫнӑ [[сала]]<ref name = "Kozinets">{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}</ref>. == Географи == [[Татищево|Татищевӑран]] 16 километр ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ<ref name = "Kozinets"/>. Кологривовкӑпа юнашар ялсем: [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]], [[Полянское (Сарӑту облаҫӗ)|Полянское]], [[Кологривовка (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]], [[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]], [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]], [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]], [[Слепцовка]], [[Мӑн Осиновка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Осиновка]], [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]], [[Карамышка]]. == Истори == [[1767|1767 ҫулта]] ку сала пӗрремӗш хут асӑннӑ пулса тӑнӑ, унӑн уплут хваттӗрмейстерӗ [[Кологривовсем|Кологривова]] Анна Степановна пулнӑ<ref name='tatkay'>{{Статья|каçă=http://tatiskray.ru/|автор=|пуçелĕк=Неклюдовы, Варыпаевы, Слепцовы. История заселения Кологривовско-Слепцовской волости|çул=2018|язык=|кăларăм=Татищевский край|тĕс=журнал|месяц=|число=|том=|номер=4|страницăсем=7|issn=|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525024250/http://tatiskray.ru/}}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх| Кологривовка (село, Саратовская область) }} == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * {{Пурăнан халăх/2002Z}} * {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = "Саратовский справочник" |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}} == Каҫӑсем == *[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }} {{Татищево районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] 43yfmg0dujisytm2swr90net9a4l28l 0 130075 874559 874398 2026-06-14T06:04:40Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ кириллетӳ 874559 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Александров Гай районӗ |Тăван ячĕ = |Герб = Coat_of_Arms_of_Aleksandrov-Gai_rayon_(Saratov_oblast).png |Ялав = |Ялава ăнлантарни = Александров Гай районӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Александров Гай районӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[Муниципаллӑ район]] |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]] |Тытăмĕ = {{nobr|6 муниципаллӑ йӗркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Александров Гай]] [[сала|сали]] |Вăхăт = [[1935]] |Пуçлăх = Сергей Юрьевич Зюзин |Пуçлăх тĕсĕ = Район пуҫлӑхӗ |Пуçлăх2 = Анна Александровна Котова |Пуçлăх тĕсĕ2 = Депутат пуххин ертӳҫи |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Александрово-Гайский район | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Александрово-Гайский район | г }} |Пурăнан халăх проценчĕ = {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Александрово-Гайский район | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Саратовская область | ч }} round 2 ) }} |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Александрово-Гайский район | ч }} / 2699.48 round 2 ) }} }} |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 2699,48<ref name='63_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2016-02-04 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200956/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Alexandrovo-Gaysky_district_locator_map.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 64, 164 |Сайт = http://algay.sarmo.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Александров Гай районӗ''', официаллӑ мар '''Алгай районӗ''' ({{lang-ru|Александрово-Гайский район, Алгайский район}}) — [[Сарӑту облаҫӗ|Сарӑту облаҫӗн]] ([[РФ]]) [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫи]] ([[Раҫҫей субъекчӗсен районӗсем|район]]) тата [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] ([[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ район]]). [[Администрациллӗ центр]] — [[Александров Гай]] [[сала|сали]]. == Географи == Район [[Сарӑту облаҫӗ]]н кӑнтӑр-тухӑҫ енче, ҫурпушхир тӑрӑхӗнче вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗрте [[Новоузенск районӗ]]пе, кӑнтӑрта тата кӑнтӑр-тухӑҫра [[Казахстан]]ӑн [[Анӑҫ Казахстан облаҫӗ]]н [[Казталов районӗ]]пе юнашар вырнаҫнӑ. Район чиккин вӑрӑмӑшӗ — 254 км, вӗсенчен патшалӑх чиккин вӑрӑмӑшӗ — 165 км. Ҫурҫӗртен кӑнтӑра район вӑрӑмӑшӗ — 74 км, тухӑҫран анӑҫа — 48 км. Район лаптӑкӗ: 2699,48 км²<ref name='63_8006001'/>. Район ку сахал шывлӑ, типӗ тӑрӑх. Кунти шыв ҫӑлкуҫӗсен нумайрахӑшӗ питӗ минирализациленӗрен ӗҫмелли шыв йывӑрлӑхӗ пур. [[Мӑн Узень|Мӑн]] тата [[Кӗҫӗн Узень (юханшыв)|Кӗҫӗн Узень]] юханшывӗсен хӗрринче нумайрахӑш пурӑнан вырӑнсем вырнаҫнӑ. Нумай вӑрман вырӑнлӑхӗ ҫук. === Чикӗсем === {| class="wikitable" ! Ен ! Район |- |Ҫурҫӗр-Анӑҫ | [[Новоузенск районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Тухӑҫ | [[Казахстан|Казахстанӑн]] [[Анӑҫ Казахстан облаҫӗ]]н [[Казталов районӗ]] |} == Истори == Район [[1935|1935 ҫулхи]] [[кӑрлач уйӑхӗ]]нче [[Сарӑту крайӗ]]н ([[1936|1936 ҫултан]] — Сарӑту облаҫӗн) йышӗнче [[Новоузенск районӗ]]н пысӑкмарлатӑвне пула йӗркеленӗ. [[1960]]-[[1973|1973 ҫ.]] Александров Гай районӗ пӑрахӑҫланӑ пулнӑ, унӑн территорийӗ [[Новоузенск районё]]н йышӗнче пулнӑ. {{Тулли дата|1973|04|13}} Александров Гай районне ҫӗнетсе йӗркеленӗ. == Халӑх == {{ Население | Александрово-Гайский район }} [[Александров Гай]]ра районӑн пурӑнан халӑхӗн {{ #expr: ( {{ Население | Александров Гай | ч }} * 100 / {{ Население | Александрово-Гайский район | ч }} round 2 ) }} % пурӑнать. === Наци йышӗ === {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Нацилӗх | Заголовок3 = [[1939]] ҫул<ref name = "Демоскоп1939">{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=1566 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР |access-date=2018-01-11 |archive-date=2018-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042540/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=1566 |url-status=live }}</ref> | Заголовок4 = [[2010]] ҫул<ref>{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Национальный состав и владение языками, гражданство. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года: Статистический сборник |оригинал= |ссылка= http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/resources/b4112880403d3d3980ffd70fa8517bb1/%D0%9D%D0%B0%D1%86.%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |викитека= |ответственный= Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Саратовской области |издание= |место= Саратов |издательство= |год= 2012 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 203 |серия= |isbn= |тираж= |ref= |archive-date= 2018-02-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180218221556/http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/resources/b4112880403d3d3980ffd70fa8517bb1/%D0%9D%D0%B0%D1%86.%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf }} {{Cite web |url=http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/resources/b4112880403d3d3980ffd70fa8517bb1/%D0%9D%D0%B0%D1%86.%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-01-11 |archive-date=2018-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218221556/http://srtv.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/resources/b4112880403d3d3980ffd70fa8517bb1/%D0%9D%D0%B0%D1%86.%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |url-status=unfit }}</ref> | Выравнивание3 = left | Выравнивание4 = left | Сортировка3 = число | Сортировка4 = число | |[[Казахсем]] | 3 257 (23,2 %)| 9 077 (54,1 %) | |[[Вырӑссем]] | 10 255 (72,9 %)|6 695 (39,9 %) | |[[Тутарсем]] | 219 (1,6 %) | 364 (2,2 %) || [[Чеченсем]] | - | 192 (1,1 %) | | [[Корейсем]] | - | 84 (0,5 %) | | [[Украинсем]] | 155 (1,1 %) | 77 (0,5 %) | |Ыттисем | 162 (1,2 %)| 277 (1,6 %) | |Палӑтманнисем| 4 (0,0 %)| 89 ||Пурӗ | 14 052 | 16 885 }} [[Александров Гай|Район центрӗсӗр]], [[Новоалександровка (Александров Гай районӗ)|Новоалександровка салисӗр]] тата [[Кругляков (хутор)|Кругляковпа]] [[Яшин (хутор)|Яшин хуторӗсемсӗр]] пуҫне районӑн пур пурӑнан вырӑнӗсенче [[казахсем|казах халӑхӗ]] нумайрахӑш шутланать. == Муниципаллӑ тытӑмлӑх == Александров Гай [[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ районне]] 2 [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] кӗрет, иккӗшӗ те [[ял тӑрӑхӗ]]<ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006792 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года N 90-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Александрово-Гайского муниципального района» |access-date=2018-09-28 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711112354/https://docs.cntd.ru/document/933006792 |url-status=live }}</ref>: {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаллӑ йӗркеленӳ | Заголовок3 = Администрациллӗ центрӗ | Заголовок4 = Пурӑнан<br>вырӑнсен<br>йышӗ | Заголовок5 = Халӑх | Заголовок6 = Лаптӑк,<br>км² | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число | |[[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ]] | [[Александров Гай]] сали | 54 | {{ Население | Александрово-Гайское муниципальное образование | тс }} | 2806,47<ref name='63_8006001'/> | |[[Новоалександровка муниципаллӑ йӗркленӗвӗ]] | [[Новоалександровка (Александров Гай районӗ)|Новоалександровка]] сали | 3 | {{ Население | Новоалександровское муниципальное образование | тс }} | 431,22<ref name='63_8006001'/> }} === Муниципаллӑ тытӑмлӑхӑн историйӗ === [[2005|2005 ҫулта]] районта ҫичӗ ял тӑрӑхӗ йӗркеленӗ. [[2016|2016 ҫулта]] вӗсенчен пилӗк муниципаллӑ йӗркеленӳ пӑрахӑҫланӑ: [[Варфоломеевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Варфоломеевка]], [[Искра муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Искра]], [[Камышки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Камышки]], [[Новостепной муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новостепной]] тата [[Приузенский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]сем. Пур пӑрахӑҫланӑ муниципаллӑ йӗркеленӳсем [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]н йышне кӗртнӗ. == Пурӑнан вырӑнсем == Петровск райнӗнче 57 пурӑнан вырӑн пур, пурте ял пурӑнан вырӑнӗсем. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Список населённых пунктов района | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Халӑх | Заголовок5 = Муниципаллӑ<br> йӗркеленӳ | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Александров Гай]] | сала | {{ Население | Александров Гай | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Ахматов (посёлок)|Ахматов]] | посёлок | {{ Население | Ахматов (посёлок) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Бабошкин (хутор)|Бабошкин]] | хутор | {{ Население | Бабошкин (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Байгужа (Сарӑту облаҫӗ)|Байгужа]] | хутор | {{ Население | Байгужа (Саратовская область) | тс }} | [[Новоалександровка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новоалександровка МЙ]] | | [[Береговой (Александров Гай районӗ)|Береговой]] | хутор | {{ Население | Береговой (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Бирюков (Сарӑту облаҫӗ)|Бирюков]] | хутор | {{ Население | Бирюков (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Ближний (Александров Гай районӗ)|Ближний]] | хутор | {{ Население | Ближний (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Бурдин (хутор)|Бурдин]] | хутор | {{ Население | Бурдин (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Варфоломеевка (Сарӑту облаҫӗ)|Варфоломеевка]] | сала | {{ Население | Варфоломеевка (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Васильки (Сарӑту облаҫӗ)|Васильки]] | посёлок | {{ Население | Васильки (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Ветелки (Сарӑту облаҫӗ)|Ветелки]] | хутор | {{ Население | Ветелки (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Воропаев (Сарӑту облаҫӗ)|Воропаев]] | хутор | {{ Население | Воропаев (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Глубокий (Сарӑту облаҫӗ)|Глубокий]] | хутор | {{ Население | Глубокий (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Дальний (Александров Гай районӗ)|Дальний]] | хутор | {{ Население | Дальний (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Доращивание]] | хутор | {{ Население | Доращивание | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Жданов (Сарӑту облаҫӗ)|Жданов]] | хутор | {{ Население | Жданов (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Жерпатер]] | хутор | {{ Население | Жерпатер | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Запрудный (Сарӑту облаҫӗ)|Запрудный]] | хутор | {{ Население | Запрудный (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Камышки]] | сала | {{ Население | Камышки | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Канавка (Сарӑту облаҫӗ)|Канавка]] | сала | {{ Население | Канавка (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Кокбие]] | хутор | {{ Население | Кокбие | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Копанистый]] | хутор | {{ Население | Копанистый | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Копылов (Сарӑту облаҫӗ)|Копылов]] | хутор | {{ Население | Копылов (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Кошара (Сарӑту облаҫӗ)|Кошара]] | хутор | {{ Население | Кошара (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Кривой (Сарӑту облаҫӗ)|Кривой]] | хутор | {{ Население | Кривой (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Кругляков (хутор)|Кругляков]] | хутор | {{ Население | Кругляков (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Крутенький (Сарӑту облаҫӗ)|Крутенький]] | хутор | {{ Население | Крутенький | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Крутой (Сарӑту облаҫӗ)|Крутой]] | хутор | {{ Население | Крутой (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Крючков (хутор)|Крючков]] | хутор | {{ Население | Крючков (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Кулацкий]] | хутор | {{ Население | Кулацкий | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Кушуков]] | хутор | {{ Население | Кушуков | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Лиманный (Александров Гай районӗ)|Лиманный]] | хутор | {{ Население | Лиманный (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Липин (хутор)|Липин]] | хутор | {{ Население | Липин (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Луков Кордон]] | сала | {{ Население | Луков Кордон | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Ляляев]] | хутор | {{ Население | Ляляев | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Мезин (Сарӑту облаҫӗ)|Мезин]] | хутор | {{ Население | Мезин (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Монахов (хутор)|Монахов]] | хутор | {{ Население | Монахов (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Морозов (Сарӑту облаҫӗ)|Морозов]] | хутор | {{ Население | Морозов (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Моховой (Сарӑту облаҫӗ)|Моховой]] | хутор | {{ Население | Моховой (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Новоалександровка (Александров Гай районӗ)|Новоалександровка]] | сала | {{ Население | Новоалександровка (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Новоалександровка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новоалександровка МЙ]] | | [[Новоселье (Сарӑту облаҫӗ)|Новоселье]] | хутор | {{ Население | Новоселье (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Новостепное (Сарӑту облаҫӗ)|Новостепное]] | хутор | {{ Население | Новостепное (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Новостройка (Александров Гай районӗ)|Новостройка]] | хутор | {{ Население | Новостройка (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Передовой (Александров Гай районӗ)|Передовой]] | посёлок | {{ Население | Передовой (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Поливное (Сарӑту облаҫӗ)|Поливное]] | посёлок | {{ Население | Поливное (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Привольный (Александров Гай районӗ)|Привольный]] | хутор | {{ Население | Привольный (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Новоалександровка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Новоалександровка МЙ]] | | [[Приузенский]] | посёлок | {{ Население | Приузенский | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Прудовой (Александров Гай районӗ)|Прудовой]] | хутор | {{ Население | Прудовой (Александрово-Гайский район) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Разлой]] | хутор | {{ Население | Разлой | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Соловки (Сарӑту облаҫӗ)|Соловки]] | хутор | {{ Население | Соловки (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Старухин (хутор)|Старухин]] | хутор | {{ Население | Старухин (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Суходол (Сарӑту облаҫӗ)|Суходол]] | хутор | {{ Население | Суходол (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Сысоев (хутор)|Сысоев]] | хутор | {{ Население | Сысоев (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Ҫӗнӗ Быт (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Быт]] | хутор | {{ Население | Новый Быт (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Урусов (хутор)|Урусов]] | хутор | {{ Население | Урусов (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Утиный (Сарӑту облаҫӗ)|Утиный]] | хутор | {{ Население | Утиный (Саратовская область) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] | | [[Яшин (хутор)|Яшин]] | хутор | {{ Население | Яшин (хутор) | тс }} | [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркленӗвӗ|Александров Гай МЙ]] }} === Пӑрахӑҫланӑ пурӑнан вырӑнсем === [[2016|2016 ҫулта]] [[Александров Гай муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Александров Гай муниципаллӑ йӗркеленӗвне]] кӗнӗ [[Журавлиха (Александров Гай районӗ)|Журавлиха]] хуторӗ пӑрахӑҫланӑ пулнӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/467710157 |title=Закон Саратовской области от 4 июля 2016 года № 76-ЗСО «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2016-10-10 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928161907/http://docs.cntd.ru/document/467710157 |url-status=live }}</ref>. == Транспорт == Пӗрле усӑ курмалли йывӑр витӗллӗ автоҫулсен вӑрӑмӑшӗ — 119,2 км. [[Александров Гай]] салинче [[Александров Гай (станци)|чукунҫул станцийӗ]] пур. == Археологи == Александров Гай районӗнче [[Мӑн Узень]] хӗрринче Орошаемое ятлӑ [[неолит]] вӑхӑтӗнчен палӑкӗ пур (7-8 пин ҫул)<ref>{{Cite web |url=http://news.sarbc.ru/main/2015/08/06/172760.html |title=В Саратовской области совершено археологическое «открытие мирового масштаба» |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604173914/http://news.sarbc.ru/main/2015/08/06/172760.html |url-status=live }}</ref>. Ун юнашар, райшывхуҫ шывпусӑм станцийӗн патӗнче Алгай ятлӑ неолит тӑрӑвӗ вырнаҫнӑ<ref>{{Cite web |url=http://www.pgsga.ru/infocenter/news/20263.html |title=Археологические изыскания двух важных памятников эпохи неолита и энеолита |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619011531/http://www.pgsga.ru/infocenter/news/20263.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.om-saratov.ru/novosti/07-August-2015-i27356-naidennye-pod-saratovom-unik |title=Найденные под Саратовом уникальные неолитические артефакты увезут в США |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605025632/http://www.om-saratov.ru/novosti/07-August-2015-i27356-naidennye-pod-saratovom-unik |url-status=live }}</ref>.. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ]] * [[Сарӑту облаҫӗн пурӑнан вырӑнӗсем]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == *Атлас автомобильных дорог Саратовской области. Саратов, 2000. == Каҫӑсем == * [http://algay.sarmo.ru/ Официальный сайт Александрово-Гайского муниципального района] * [https://web.archive.org/web/20120325210412/http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/algai.php Сведения на сайте областной администрации] * [http://region.sgu.ru/oblast/index.htm О районе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812095833/http://region.sgu.ru/oblast/index.htm |date=2014-08-12 }} {{Тулаш каҫӑсем}} {{Александров Гай районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Александров Гай районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Александров Гай районӗ|*]] 8y5dra3r1c4hqnzepjs5d6mtqt3b1b2 0 130182 874510 874509 2026-06-13T13:33:23Z Ellodanis5 17302 874510 wikitext text/x-wiki [[File:1911 Solvay conference.jpg|thumb|1911 Solvay conference]] :{{ан арпаштарăр|Ăслав пĕрлĕхĕ|Ăслав пĕрлĕхĕпе}} '''Ăслав пĕрпĕрлĕхĕ''' — [[ăслăхçă|ăславçă]]-профессионалсен ăславри интегралла тата ăславла пĕлееслĕх субъекчĕ<ref>Философия науки и техники: тематический словарь. — Орёл: ОГУ. С. И. Некрасов, Н. А. Некрасова. 2010.</ref> пулса тăракан йышĕ{{sfn|НФЭ|2010}}, ăслав профессийĕн спецификине палăртса тăраканскер{{sfn|НФЭ|2010}}; пĕр-пĕринпе хутшăнса хире-хирĕç вăйăмра тăракан ăславçăсен нумай сăнарлă тетелĕ. Синоним: '''Эксперт пĕрпĕрлĕхĕ'''. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://seopult.ru/library/Комьюнити Комьюнити] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306115922/https://seopult.ru/library/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B8 |date=2016-03-06 }} {{stub}} [[Категори:Пĕрпĕрлĕхсем| ]] [[Категори:Социологи]] [[Категори:Ăслав пĕрпĕрлĕхĕ|*]] [[Категори:Ăславçăсем çинчен]] 7yhevt1fntczk9243krjsymxjvmz8tu 0 130184 874526 2026-06-13T17:04:57Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Humanités Numériques.JPG|thumb|Ăслав тĕпчевçин ĕç сĕтелĕ (ХХІ ĕмĕр)]] '''Ăслав тĕпчевĕ''' — [[ăслав пĕлĕвĕ]] тупассипе çыхăннă ĕçхĕл. == Литература == * Умнов В.С., Самойлик Н.А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=22332480 Научное исследование: теория и практика] [[Категори:Ăслав тĕпчевĕ| ]]» 874526 wikitext text/x-wiki [[File:Humanités Numériques.JPG|thumb|Ăслав тĕпчевçин ĕç сĕтелĕ (ХХІ ĕмĕр)]] '''Ăслав тĕпчевĕ''' — [[ăслав пĕлĕвĕ]] тупассипе çыхăннă ĕçхĕл. == Литература == * Умнов В.С., Самойлик Н.А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=22332480 Научное исследование: теория и практика] [[Категори:Ăслав тĕпчевĕ| ]] 2elmg01iuos3lxatixwfnkf5gadqhu0 10 130185 874529 2026-06-13T17:31:33Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Аллея наулице Эшекштрассе, Шёнвальд-им-Шварцвальд, Баден-Вюртемберг, Германия» 874529 wikitext text/x-wiki Аллея наулице Эшекштрассе, Шёнвальд-им-Шварцвальд, Баден-Вюртемберг, Германия agph34jjnkpadeqvd28p6icv5qsb1vo 10 130186 874530 2026-06-13T17:31:49Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0147.jpg» 874530 wikitext text/x-wiki Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0147.jpg 5x9c2np2v03b4mlxba29grdze7y95ca 14 130187 874550 2026-06-14T05:58:46Z Max Tenche 25572 Max Tenche [[Категори:Раççей Федерацин орденĕсем]] страницӑн ятне [[Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] ҫине улӑштарчӗ: кириллетӳ 874550 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[:Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] rufe5fln9j8tcsw2ue63i084f7y9iom 15 130188 874552 2026-06-14T05:58:46Z Max Tenche 25572 Max Tenche [[Категорине сӳтсе явмалли:Раççей Федерацин орденĕсем]] страницӑн ятне [[Категорине сӳтсе явмалли:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] ҫине улӑштарчӗ: кириллетӳ 874552 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Категорине сӳтсе явмалли:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] r9z1p6u8ykimdb84r708ni74wq8ehv0 14 130189 874629 2026-06-14T06:50:42Z Max Tenche 25572 Max Tenche [[Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа]] страницӑн ятне [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] ҫине улӑштарчӗ: кириллетӳ 874629 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[:Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] kqjmchr5e3sxqdcu3su5e0ovunoot10