Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4967 874662 863769 2026-06-16T14:50:36Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874662 wikitext text/x-wiki {{пĕтернĕ патшалăх|ят=СССР |официаллă ячĕ=Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ |оригинал ячĕ=Союз Советских Социалистических Республик |çулсем=1922-1991 |ялав=Flag of the Soviet Union.svg |герб=Coat of arms of the Soviet Union 1.svg |карта=LocationUSSR.png |патшалăх чĕлхи=пулман, анчах та вăл шайра [[вырăс чĕлхи]] шутланнă |тĕп хула=Мускав |пулса тăнă=саланса кайнă |лаптăк=22 402 200 |шыв пайĕ=паллă мар |халăх йышĕ=290 100 000 |çул=1991 |çын/км²=13 |валюта ячĕ=тенкĕ |пуçласа вăхăчĕ=+2 |таран вăхăчĕ=+12 |гимн ячĕ=Совет Пӗрлешӗвӗн гимнӗ |домен=[[.su]] |телефон префиксĕ=+7 (халĕ [[Раççей]] усă курать) }} '''Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ''' (кĕскен: '''ССРП''', {{lang-ru|Союз Советских Социалистических Республик, СССР}}) — [[1922]]-[[1991]] çулсенче пулнă [[нумай нациллӗ патшалӑх|нумай халăхлă]] [[социализм]] [[патшалăх]]ĕ. == Пӗрлешӳ == [[Ӳкерчĕк:USSR_Republics_Numbered_Alphabetically.png|мини|CCCР тытӑмӗ]]Пӗрлешӗве 15 [[Совет Социализм Республики]] кӗнӗ: * [[Эрмен ССР]] * [[Азербайджан ССР]] * [[Беларуç ССР]] * [[Эстони ССР]] * [[Грузи ССР]] * [[Казах ССР]] * [[Кăркăс ССР]] * [[Латви ССР]] * [[Литва ССР]] * [[Молдави ССР]] * [[Раççей Федерациллĕ Социаллă Совет Республики|Раççей СФСР]] * [[Таджик ССР]] * [[Туркмени ССР]] * [[Украина Советлă Социализмлă Республики|Украина ССР]] * [[Узбек ССР]] == ССРП территори пайланӑвӗ == {{main|ССРП администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ}} Совет Пĕрлешĕвĕн мĕнпур территорин лаптăкĕ [[1991]] ҫулхи ҫурла тӗлне 22,4 млн км² пулнӑ. [[Ӳкерчĕк:Площади республик Советского Союза.png|мини|400px|Республикăсен лаптăкĕ]] Чи малтанах, ССРП йĕркелес Килĕшӳпе татăçуллă ([[1922]] çулхи [[раштав, 30|раштавăн 30-мĕшĕнче]]), ССРП йышне кĕнĕ: * '''[[Раççей Федерациллĕ Социаллă Совет Республики]]''', * '''[[Украина Советлă Социализмлă Республики|Украина Совет Социализм Республики]]''', * '''[[Беларуç Совет Социализм Республики]]''', * '''[[Кавказ лешьен Социаллă Федерациллĕ Совет Республики]]'''. [[1940]] çулта СССР йышне [[Карел-Финн ССР|Карел-Финн]], [[Молдави ССР|Молдави]], [[Литва ССР|Литва]], [[Латви ССР|Латви]] тата [[Эстон ССР]] кĕнĕ. [[1956]] çулта [[Карел-Финн ССР|Карел-Финн республикине]] [[РСФСР]] шутĕнчи [[Карели АССР]] çине улăштарнă. [[1991]] çулхи [[авăн, 6|авăнăн 6-мĕшĕнче]] [[СССР Патшалăх Канашĕ]] СССР йышĕнчен [[Литва ССР|Литва]], [[Латви ССР|Латви]] тата [[Эстон ССР|Эстони]] тухнине йышăнать. [[1991]] çулхи [[раштав, 25|раштавăн 25-мĕшĕнче]] [[СССР президенчĕ]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]] ĕçрен тухса каять. СССР патшалăх тытăмĕ хăй тĕллĕн арканать. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" class="sortable" |+ СССР администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ |- ! style="background:#efefef;" |виçе ! style="background:#efefef;" |[[территори]], пин км² ! style="background:#efefef;" |[[халăх йышĕ]], пин çын ([[1966]]) ! style="background:#efefef;" |[[халăх йышĕ]], пин çын ([[1989]]) ! style="background:#efefef;" |[[хула]] йышĕ ! style="background:#efefef;" |[[хеп]] йышĕ ! style="background:#efefef;" |адм.[[тĕп]]ĕ |- |'''[[РСФСР]]''' | 17075,4 | 126561 | 147386 | 932 | 1786 | [[Мускав]] |- |'''[[Украина Советлă Социализмлă Республики|УССР]]''' | 601,0 | 45516 | 51704 | 370 | 829 | [[Киев]] |- |'''[[БССР]]''' | 207,6 | 8633 | 10200 | 74 | 126 | [[Минск]] |- |'''[[Узбек ССР]]''' | 449,6 | 10581 | 19906 | 37 | 78 | [[Ташкент]] |- |'''[[Казах ССР]]''' | 2715,1 | 12129 | 16538 | 62 | 165 | [[Алматы|Алма-Ата]] |- |'''[[Грузи ССР]]''' | 69,7 | 4548 | 5449 | 45 | 54 | [[Тбилиси]] |- |'''[[Азербайджан ССР]]''' | 86,6 | 4660 | 7029 | 45 | 116 | [[Баку]] |- |'''[[Литва ССР]]''' | 65,2 | 2986 | 3690 | 91 | 23 | [[Вильнюс]] |- |'''[[Молдави ССР]]''' | 33,7 | 3368 | 4341 | 20 | 29 | [[Кишинёв]] |- |'''[[Латви ССР]]''' | 63,7 | 2262 | 2681 | 54 | 35 | [[Рига]] |- |'''[[Киргиз ССР]]''' | 198,5 | 2652 | 4291 | 15 | 32 | [[Бишкек|Фрунзе]] |- |'''[[Таджик ССР]]''' | 143,1 | 2579 | 5112 | 17 | 30 | [[Душанбе]] |- |'''[[Эрмен ССР]]''' | 29,8 | 2194 | 3283 | 23 | 27 | [[Ереван]] |- |'''[[Туркмени ССР]]''' | 488,1 | 1914 | 3534 | 14 | 64 | [[Ашхабад]] |- |'''[[Эстони ССР]]''' | 45,1 | 1285 | 1573 | 33 | 24 | [[Таллинн|Таллин]] |- |'''[[СССР]]''' | 22402,2 | 231868 | 286717 | 1832 | 3418 | [[Мускав]] |} == Халăх == {{main|ССРП халăхĕ}} [[Ӳкерчĕк:Ethnic map USSR 1941.jpg|мини|400px|справа|ССРП нацийĕсем]] ССРП республикисенчи халăх йышĕн улшăнăвĕ: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" class="sortable" ! style="background:#efefef;" |республика ! style="background:#efefef;" |[[1913]] ! style="background:#efefef;" |[[1926]] ! style="background:#efefef;" |[[1939]] ! style="background:#efefef;" |[[1950]] ! style="background:#efefef;" |[[1959]] ! style="background:#efefef;" |[[1966]] ! style="background:#efefef;" |[[1970]] ! style="background:#efefef;" |[[1973]] ! style="background:#efefef;" |[[1979]] ! style="background:#efefef;" |[[1987]] ! style="background:#efefef;" |[[1989]] ! style="background:#efefef;" |[[1991]] |- |[[РСФСР]] | 89900 | 92737 | 108379 | | 117534 | 126561 | 130079 | 132151 | 137410 | 145311 | 147386 | 148548 |- |[[Украина Советлă Социализмлă Республики|УССР]] | 35210 | 29515 | 40469 | | 41869 | 45516 | 47127 | 48243 | 49609 | 51201 | 51704 | 51944 |- |[[БССР]] | 6899 | 4983 | 8910 | | 8055 | 8633 | 9002 | 9202 | 9533 | 10078 | 10200 | 10260 |- |[[Узбек ССР]] | 4366 | 4660 | 6440 | | 8261 | 10581 | 11960 | 12902 | 15389 | 19026 | 19906 | 20708 |- |[[Казах ССР]] | 5565 | 6037 | 5990 | | 9154 | 12129 | 12849 | 13705 | 14684 | 16244 | 16538 | 16793 |- |[[Грузи ССРĕ]] | 2601 | 2677 | 3540 | | 4044 | 4548 | 4686 | 4838 | 4993 | 5266 | 5449 | 5464 |- |[[Азербайджан ССР]] | 2339 | 2314 | 3205 | | 3698 | 4660 | 5117 | 5420 | 6027 | 6811 | 7029 | 7137 |- |[[Литва ССР]] | | | 2880 | | 2711 | 2986 | 3128 | 3234 | 3392 | 3641 | 3690 | 3728 |- |[[Молдави ССР]] | 2056 | 242 | 2452 | 2290 | 2885 | 3368 | 3569 | 3721 | 3950 | 4185 | 4341 | 4366 |- |[[Латви ССР]] | | | 1885 | | 2093 | 2262 | 2364 | 2430 | 2503 | 2647 | 2681 | 2681 |- |[[Киргиз ССР]] | 864 | 1002 | 1458 | | 2066 | 2652 | 2933 | 3145 | 3523 | 4143 | 4291 | 4422 |- |[[Таджик ССР]] | 1034 | 1032 | 1484 | | 1981 | 2579 | 2900 | 3194 | 3806 | 4807 | 5112 | 5358 |- |[[Армян ССР]] | 1000 | 881 | 1282 | | 1763 | 2194 | 2492 | 2672 | 3037 | 3412 | 3283 | 3376 |- |[[Туркмен ССР]] | 1042 | 998 | 1252 | | 1516 | 1914 | 2159 | 2364 | 2765 | 3361 | 3534 | 3576 |- |[[Эстони ССР]] | | | 1052 | | 1197 | 1285 | 1356 | 1405 | 1465 | 1556 | 1573 | 1582 |- |'''[[СССР]]''' | 159200 | 147028 | 190678 | 178500 | 208827 | 231868 | 241720 | 248626 | 262085 | 281689 | 286717 | 289943 |} [[Ӳкерчĕк:Население республик Советского Союза.png|мини|400px|Республикăсенчи халăх]] == Кун-çулĕ == СССР арканса кайни çинчен [[1991]] çулхи [[раштав, 8|раштавăн 8-мĕшĕнче]] пĕлтернĕ. Вăл кунах [[Пăхăнман Патшалăхсен Пĕрлешĕвĕ|Пăхăнман Патшалăхсен Пĕрлешĕвне]] (ППП) йĕркеленĕ. [[1991]] çулхи [[раштав, 25|раштавăн 25]]-[[раштав, 26|26]]-мĕшĕсенче вара СССРа тĕнче правиллĕ субьект шайĕнчен кăларнă. Унăн прависем [[Раççей]] патшалăхне куçнă. === ССРП йĕркелени ([[1922]]—[[1923]]) === {{main|ССРП йĕркелевĕн килĕшĕвĕ}} === Вăрçă умĕнхи тапхăр ([[1923]]—[[1941]]) === {{main|НЭП|Коллективизаци|ССРП индустриализацийĕ|ССРП выçлăхĕ (1932—1933)}} {{main|Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинизм|Сталин репрессисем}} [[Ӳкерчĕк:Rubel 1924.png|мини|100px|[[1924]] çулхи 50 пус тата кĕмĕл тенкĕ]] === Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи ([[1941]]—[[1945]]) === {{main|Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи}} [[Ӳкерчĕк:Voennaia marka Ni shagu nazad!.jpg||мини|справа|210px|[[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] вăхăтĕнчи Совет «Ни шагу назад!» [[Почтă маркки|маркки]]]] vera kobalniak and 32000 riga request documentation of citizenship === Вăрçă хыççăнхи тапхăр ([[1945]]—[[1953]]) === === «Хрущёв ăшăтăвĕ» ([[1953]]—[[1964]]) === {{main|Хрущёв ăшăтăвĕ|ССКП XX съезчĕ}} {{main|Хрущёв Никита Сергеевич}} === «Застой самани» ([[1964]]—[[1985]]) === {{main|Застой самани}} {{main|Брежнев Леонид Ильич}} === Перестройка тата ССРП арканăвĕ ([[1985]]—[[1991]]) === {{main|Перестройка|ССРП арканăвĕ|Август пăтăрмахĕ|Беловежа килĕшĕвĕ}} {{main|Горбачёв Михаил Сергеевич}} == ССРП экономики == {{main|ССРП экономики}} == ССРП Хĕçпăшаллă вăйĕсем == {{ССРП Хĕçпăшаллă вăйĕсем}} {{Совет Çарĕ}} {{РККА}} {{Чикĕ çарĕсем}} {{Шалти çарсем}} {{Граждан хӳтĕлев çарĕсем}} == ССРП-ти тĕн == {{main|ССРП-ти тĕн}} == [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]]сем == * [[Коккинаки Владимир Константинович]] — авиаци [[генерал-майор]]ĕ. == ССРП çинчен юрăсем == * [http://ru.youtube.com/watch?v=M7UsNhIoscM&feature=related Back In The U.S.S.R.] [[The Beatles]] * [http://www.youtube.com/watch?v=RmDcsZ1z9kI Сделан в СССР] [[Газманов, Олег Михайлович|Олег Газманов]] * [http://www.youtube.com/watch?v=4sBwVBGTrks Широка страна моя родная] * [http://www.youtube.com/watch?v=ALfJiS5aacc С чего начинается Родина] [[Бернес, Марк Наумович|Марк Бернес]] * [http://youtube.com/watch?v=5xHb9xcFYMo Советская Москва] [[Любэ]] * [http://ru.youtube.com/watch?v=IXnoePuBv54 Мой адрес Советский союз] [[Самоцветы (вокально-инструментальный ансамбль)|ВИА «Самоцветы»]] * [http://ru.youtube.com/watch?v=JIdPdBF85DU Рождённый в СССР] [[DDT]] * [http://moskprf.ru/content/view/935/9/ Очень хочется в Советский Союз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512131659/http://moskprf.ru/content/view/935/9 |date=2010-05-12 }} [[Ундервуд]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Çавăн пекех == * [[Советсем]] * [[Раççей территори экспансийĕ]] * [[ССРП чĕлхисем]] * [[ССРП республикисен йышĕ]] * [[ССРП дипломати хутшăнăвĕсем]] * [[Суверенитет Патшалăхĕсен Пĕрлешĕвĕ]] * [[Советологи]] * [[Постсовет территорийĕ]] * [[Совет çынни]] * [[Совет паспорчĕ]] * [[ССР Пĕрлешĕвне упрас пĕтĕм Пĕрлешӳри референдум]] * [[Пăхăнман Патшалăхсен Пĕрлешĕвĕ]] * [[ССРП пирки ностальжи]] == Каçăсем == * [http://happynation.su Советский союз: счастливая нация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330020353/http://happynation.su/ |date=2018-03-30 }} СССР пурнăçĕ пирки ностальжи сайчĕ {{Раççей кун-çулĕ}} * ССРП Конституцийĕ: ** [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1924.htm 1924 г.] ** [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1936.htm 1936 г.] ** [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1977.htm 1977 г.] * [http://www.kprf.org/forumdisplay-f_7.html Преимущества и недостатки СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613035118/http://www.kprf.org/forumdisplay-f_7.html |date=2009-06-13 }} * [http://ussr.km.ru/ Сайт про СССР — USSR.KM.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202151905/http://ussr.km.ru/ |date=2009-02-02 }} * [http://www.praviteli.org/ Правители России и Советского Союза, биографическо-хронологический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804052749/http://www.praviteli.org/ |date=2020-08-04 }} * [http://www.sovmusic.ru/ Совет мусăкĕ] * [http://souz.info/ SouzInfo — библиотека политической литературы и аудиодокументы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125103741/http://souz.info/ |date=2013-01-25 }} * [https://web.archive.org/web/20071219151102/http://geta1.narod.ru/INTERS/ISTORIYA.HTM Новейшая история моими глазами] * [http://www.soldat.ru/files/4/10/102/ Карты СССР] * ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Юрий Семёнов]].'' [http://scepsis.ru/library/id_128.html «Россия: что с ней случилось в XX веке»] * [http://noogen.2084.ru/zametki.htm «Посторонние заметки» (автор неизвестен)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615232822/http://noogen.2084.ru/zametki.htm |date=2013-06-15 }} * ''[[Боффа, Джузеппе]].'' [http://www.scepsis.ru/library/id_809.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994»] * ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]].'' [http://scepsis.ru/library/id_666.html «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе»] * Подборка статей и книг на сайте журнала «[http://scepsis.ru/tags/id_112.html Скепсис]» * [http://www.youtube.com/watch?v=q3otha3TCso Сюжет программы "Взгляд" о коррупции в СССР] ** [http://scepsis.ru/tags/id_112.html История СССР (1917—1991)] ** [http://scepsis.ru/tags/id_154.html История Советской России 20-х гг.] * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }} это региональная научная база данных, содержащая библиографические сведения о вышедшей на немецком языке литературе, имеющей отношение к России, СССР и постсоветским странам * [http://wiki.laser.ru/index.php/Автономные_советские_социалистические_республики_и_автономные_области Автономные советские социалистические республики и автономные области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104054948/http://wiki.laser.ru/index.php/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8 |date=2009-01-04 }} статья [[МСЭ]] 1931 г. * [http://www.cccp-here.blogspot.com Блог про вещи и быт СССР, неповторимость стиля и практичность] * [http://www.sovunion.info СССР: 20-мĕш 30-мĕш çулсем] * [http://1-day.ru/tags_sssr.html СССР хыпарсемпе пулăмсенче] * [http://www.sovworld.ru/ Совет Союзĕн тата ютçĕр хулисен 1940-мĕш - 1980-мĕш çулсенчи фоторафисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930040056/http://www.sovworld.ru/ |date=2013-09-30 }} * [http://www.maps-world.ru/usssr.htm СССР, чикӗ, республика тата СССР территорийӗ] Unione Sovietica. {{ССРП республикисем}} {{ВКЙ}} {{ЭПТ}} {{ССРП темăсенче}} [[Категори:ССРП|*]] [[Категори:1991 çулта çухалнисем]] [[Категори:Социализм патшалăхĕсем]] [[Категори:Европăри тахçанхи патшалăхсем]] [[Категори:Азири тахçанхи патшалăхсем]] [[Категори:Çĕнĕ Саманари тахçанхи патшалăхсем]] [[Категори:Çухалнă патшалăхсем]] nwq8s36egow9qol63sa95sgf6b4rcdc 0 5495 874670 870883 2026-06-17T03:16:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874670 wikitext text/x-wiki {{Франци департаменчĕ |Департамент = Тури Марна |номер = 52 |регион = [[Шампань — Арденна]] |Префектура = [[Шалон-ан-Шампань]] |Супрефектурăсем = [[Лангр]]<br />[[Сен-Дизье]] |халăх йышĕ = 194,9 пин |çул = 1999 |вырăн = 78 |плотность = 31 |лаптăкĕ = 6 211 |округсем = 3 |кантонсем = 32 |коммунăсем = 432 |президент = Брюно Сидо |pres_party = |герб = Blason département fr Haute-Marne.svg }} '''Тури Марна''' ([[франци чĕлхи|франц.]] ''Haute-Marne'') — [[Франци]]н çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, [[Шампань — Арденна]] регионне кĕрекен [[Франци департаменчĕсем|департамент]]. Департамент номерĕ 52. Администрациĕ [[Шомон]] хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 194,9 пин ([[1999]]) çын. == Географи == Департамент лаптăкĕ 6 211 км² танлашать. Департамент урлă [[Марна (юханшыв)|Марна]] [[юханшыв]] юхать. Департамент шутне 3 округ, 32 кантон тата 432 коммуна кĕреççĕ. == Истори == Тури Марна — [[1790]] çулхи [[пуш]] уйăхĕнче пулса иртнĕ [[Францин Аслă революциĕ]] вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. [[Шампань]] провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ [[Марна (юханшыв)|Марна]] юханшывран пулса кайнă. == Каçăсем == * [http://www.haute-marne.pref.gouv.fr/ Префектура сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217115402/http://www.haute-marne.pref.gouv.fr/ |date=2009-02-17 }} (французла) * [http://www.cg52.fr/ Conseil Général website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609125526/http://www.cg52.fr/ |date=2007-06-09 }} (французла) * http://www.tourisme-hautemarne.com/publi04/pubgb04.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204094221/http://tourisme-hautemarne.com/publi04/pubgb04.html |date=2004-12-04 }} (акăлчанла) * [http://www.chambresdhotesfrance.com/haute-marne-chambres-d-hotes.html/ Chambres D’Hotes directory for Haute Marne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409141044/http://www.chambresdhotesfrance.com/haute-marne-chambres-d-hotes.html |date=2007-04-09 }} {{Франци департаменчĕсем}} [[Категори:Франци департаменчĕсем]] dct99yh9k1cjffvhbvim9gdt85sg56s 0 13825 874671 851676 2026-06-17T04:51:32Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874671 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Dromedary_at_Tierpark_Berlin.jpg|left|thumb|Дромедар]] '''Тĕве''' ({{lang-la|Camelus}}) — [[тир хытнă ураллă]] кĕçĕн ушкăнĕн [[Сĕтпе ӳсекенсем|сĕт ĕçекенсен]] ăрачĕ. Тĕве — [[пушхир]]те пурăнма хăнăхнă пысăк чĕрчун. Тĕвесен икĕ тĕсне те 5000 çул каялла алла вĕрентнĕ. Çутçанталăкри тискер тĕвисене [[Гоби]] пушхирĕнче [[Пржевальский Николай Михайлович|Н. М. Пржевальский]] çулçӳревçĕ тĕпчесе уçнă. Халĕ икĕ курпунлă тĕвесене Якутире [[плейстоцен паркĕ]]нче пурăнма хăнăхтарас енĕпе ĕçлеççĕ. Çапах та тискер тĕвесем сайра тĕл пулаççĕ. Çурçĕр Америкăпа [[Австрали]]н типĕ çĕрĕсенче çак выльăха ирĕке кăларнă — кунта вĕсем лайăх ĕрченĕ. Çитĕннĕ тĕве йывăрăшĕ — 500—800 кг, 2-3 çулти тĕве пĕтĕленме пултарать. Тĕве 20 çула çити пурăнать. Çак сĕт ĕçекенсем хаяр типĕ çĕрсенче хăйсене тĕреклĕ туяççĕ. Çăра çăм ăна кăнтăрлахи шăрăхпа çĕрлехи сивĕрен упраççĕ. Икĕ пӳрнеллĕ икĕ ура — [[сапăнакан хăйăр]]па е вак-тĕвек чул çине пусса утаççĕ. Тĕве тарламасть, шăнă чух та сахал шыв çухатать. Сăмса шăтăкĕнчен сывлăшпа пĕрле тухакан нӳрĕкĕ пĕрмечере пуçтарăнса калех çавара лекет. Шывсăр тĕве кĕлеткин 40 % йывăрăшне çухатса та, ура çинчех тăрать. Янтă шыв тĕлне çитсен, нӳрĕксĕр асап тӳснĕ тĕве пĕр самантра тӳрех 57 литр шĕвеке хырăма кӳпет. Тĕвен пушхирте çӳреме ятарлă меллĕхĕ — курпун — пур. Унăн [[çу (биологи)|çу]] янтăхĕ çав тери йăвăр пулассенче [[шыв]] çăлкуçне ылмаштараççĕ. Тĕве вара шывсăр икĕ эрне, апат çимесĕр икĕ уйăха тарин утма пултарать. Пысăк шыв кӳлленчĕкĕсене хăйĕн ĕмĕрĕнче курман пулсан та, тĕве шывра лайăх ишет. [[Тĕве евĕрлисем|Тĕве евĕрлисен]] шутне çаплах [[альпака]], [[Лама (чĕрчун)|лама]], [[гуанако]] тата [[викунья]] чĕрчунĕсем кĕреççĕ. Альпакăпа лама — килти выльăх, вĕсемпе çăм тупăçĕ енĕпе усă кураççĕ. Çак чĕрчунсен икĕ тĕсе тĕл пулать: * [[Бактри]] е "Икĕ курпунлă тĕве" (''C. bactrianus'') * [[Дромедар]] е "Пĕр курпунлă тĕве" (''C. dromedarius'') == Тĕве символикăра == [[Ӳкерчĕк:CoA of Chelyabinsk (2000).svg|thumb|100px|right|Челепи гербĕ]] Тĕве хăйпе, чи малтанах, тӳсĕмлĕхе кăтартать. Тĕвене [[Исет провинцийĕ]]н гербĕнче ӳкернĕ. Халĕ тĕве [[Челепи]] хулипе [[Челепи облаçĕ|облаçĕн]] [[герб]]ĕпе ялавĕ çинче. [[1830]] çулта пичетрен тухнă «Полное собрании законов Российской империи» çапла ăнлантарнă: <blockquote> «Навьюченный верблюд в знак того, что оных в сей город довольно с товарами приводят»</blockquote> Тĕве сутă-илӳ палăртăвĕн симвăлĕ шутланать, çавăнпа ĕнтĕ караван çулĕ хула витĕр тухни паллă пулать. <ref>[http://www.chelpress.ru/newspapers/ucourier/archive/06-08-2002/4/a670.html Мĕншĕн вара тĕвене хула гербĕ пулса тăнă?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517053225/http://www.chelpress.ru/newspapers/ucourier/archive/06-08-2002/4/a670.html |date=2009-05-17 }} — «[[Уральский курьер]]» хаçат, [[çурла, 6]] [[2002]]</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == * [http://www.bethlehem.ru/russian/creatmom/creatmom8.htm Пушхир карапĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415162812/http://www.bethlehem.ru/russian/creatmom/creatmom8.htm |date=2008-04-15 }} * [http://camelus.info/ Тĕве – Camelus] [[Категори:Килти чĕрчунсем]] [[Категори:Выльăха ĕрчетни]] [[Категори:Сĕтпе ӳсекенсем]] [[Категори:Килти чĕрчунсем]] [[Категори:Чĕрчунсем]] [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] 0b4pdvfo51r9oivnavvjw7utysbsrpg 0 35780 874673 584415 2026-06-17T06:52:34Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874673 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубĕ |фон = #CC0000 |текст = #FFFFFF |ячĕ = {{Раççей ялавĕ}} Урал |логотип = |тулли ячĕ = «Урал» футбол клубĕ |йĕркеленĕ = [[1930]] |стадион = [[Центральный (стадион, Екатеринбург)|Центральный]] |шанăçулăх = 27 500 куравçă |президент = {{Раççей ялавĕ|20px}} [[Григорий Иванов]] |тренер = {{Раççей ялавĕ|20px}} [[Павел Гусев]] |капитан = {{Раççей ялавĕ|20px}} [[Денис Тумасян]] |сайт = [http://www.fc-ural.ru/ Официаллă сайт] |ăмăрту = [[Раççей футбол чемпионачĕ|РФПЛ]] |сезон = [[Наци Футбол Лигин 2012/2013|2012/2013 ăмăртăвĕ]] |вырăн = [[File:Зелёная стрелка.png|12px]] [[Наци Футбол Лигин Ăмăртăве|НФЛ]] 1-мĕш вырăнта | pattern_la1 =_ural1617h | pattern_b1 =_ural1617h | pattern_ra1 =_ural1617h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 =FF6000 | body1 =FF6000 | rightarm1 =FF6000 | shorts1 =FF6000 | socks1 =FF6000 | pattern_la2 =_novara1617a | pattern_b2 =_novara1617a | pattern_ra2 =_novara1617a | pattern_sh2 =_dumbarton1617h | pattern_so2 = | leftarm2 =FFFFFF | body2 =FFFFFF | rightarm2 =FFFFFF | shorts2 =FFFFFF | socks2 =FFFFFF | pattern_la3 =_novara1617t | pattern_b3 =_novara1617t | pattern_ra3 =_novara1617t | pattern_sh3 =_ural1617a | pattern_so3 = | leftarm3 =000000 | body3 =000000 | rightarm3 =000000 | shorts3 =000000 | socks3 =000000 }} '''«Урал» футбол клубĕ''' — [[Екатеринбург]]ри [[раççей]] [[футбол клубĕ]]. 1930 çулта никĕсленĕ. == Малтанхи ячĕсем == * Команда «Уралмашстроя» (1930—1932) * Команда «Уралмашзавода» (1933—1946) * ФК «Авангард» (1947—1957) * ФК «Машиностроитель» (1958—1959) * ФК «Уралмаш» (1960—2002) * ФК «Урал» (с 2003) == Клуб тĕсĕсем == {| border="1" cellspacing="0" |- | style="background:black;color:orange;padding:2em" |'''хура''' | style="background:orange;color:black;padding:2em" |'''хĕрлĕ<br />сарă''' |} == Каçăсем == * [http://www.fc-ural.ru/ Клубан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217192943/http://fc-ural.ru/ |date=2020-12-17 }} {{ref-ru}} {{soccer-team-stub}} {{Урал ФК йышĕ}} {{Урал ФК тренерĕсем}} {{Раççей футбол чемпионачĕ}} [[Категори:СССР футбол клубĕсем]] [[Категори:Раççей футбол клубĕсем]] k2kvhyf5zv0ib4p4fuc52weyti6lxo2 0 50782 874668 721974 2026-06-16T20:50:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874668 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă |Ят = Таво Бурат |Тăван ят = Tavo Burat |Ӳкерчĕк = Tavo Burat.jpg |Анлăшĕ = 200px |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Çуралнă чухнехи ят = Gustavo Buratti Zanchi |Суя ятсем = |Çуралнă вăхăт = [[1932]] çулхи [[çу, 22|çăвăн 22-мĕшĕ]] |Çуралнă вырăн = Стеццано, Итали |Вилнĕ вăхăт = [[2009]] çулхи [[раштав, 8|раштавăн 8-мĕшĕ]] |Вилнĕ вырăн = Бьелла, Итали |Гражданлăх = {{ITA}} |Ĕçлев тĕсĕ = çыравçă, журналист |Хастар çулсем = |Тĕлĕ = журналистика |Жанр = публицистика |Ĕçсен чĕлхи = [[Пьемонт чĕлхи|пьемонт]] тата [[Франк-провансаль чĕлхи|франк-провансаль]] }} '''Таво Бурат''' (Gustavo Buratti Zanchi, [[çу, 22]], [[1932]] çул, Стеццано, Итали - [[раштав, 8]], [[2009]] çул) — итал [[Вальденсем|вальденс]] çыравçи тата журналисчĕ. Бурат хăйĕн пурнăçĕнче [[Пьемонт]] утравĕ çинчи чĕлхене хӳтĕлес енĕпе чылай ĕçленĕ. [[1964]] çултанпа Бурат Тĕнчери çухалса пыракан чĕлхесемпе культурăсене хӳтĕлекен ассоциацире секретарь пулса тăрăшнă. Унăн чунĕ уйрăмах [[Пьемонт чĕлхи|пьемонт]] тата [[Франк-провансаль чĕлхи|франк-провансаль]] чĕлхисем пирки çуннă <ref>[http://www.gioventurapiemonteisa.net/?p=3589 ''A cosa “servono” le lingue locali? Parole profonde di Tavo Burat''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714154154/http://www.gioventurapiemonteisa.net/?p=3589 |date=2014-07-14 }}</ref>. == Кун-çулĕ == Таво Бурат 1938 çулта Стеццано хулинче çуралнă. Вăл юридици факультетĕнче аслă пĕлӳ илнĕ. Вăтам шкулта 1968-94 çулсенче франци чĕлхине вĕрентнĕ. Регионри Slòira ревю кăларăма çутта кăларма тытăннă, çаплах 1974 çулта альпинизм енĕпе ALP хаçата йĕркелесе янă, виличченех ăна редакциленĕ. Бурат политикăна хастар хутшăннă, экологин йывăр ыйтăвсемпе тăрмашланнă. Таво Бурат 2009 çулта çĕре кĕнĕ <ref>[http://biellaprotestante.blogspot.com/2009/12/e-morto-tavo.html ''È morto Tavo Burat'']</ref><ref>[http://rifondazionebiella.it/altrobiellese/roberto/e-morto-tavo-burat-che-la-terra-ti-sia-lieve-gustavo ''È morto Tavo Burat. Che la terra ti sia lieve Gustavo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715025240/http://rifondazionebiella.it/altrobiellese/roberto/e-morto-tavo-burat-che-la-terra-ti-sia-lieve-gustavo |date=2014-07-15 }}</ref>. == Ĕçĕсем == === Итал чĕлхипе === * 1957: ''Diritto pubblico nel Cantone dei Grigioni'' * 1974: ''La situazione giuridica delle minoranze linguistiche in Italia'', dins ''I diritti delle minoranze etnico-linguistiche'' * 1976: ''In difesa degli altri'', dins U. Bernardi, ''Le mille culture, Comunità locali e partecipazione politica'' * 1981: ''Decolonizzare le Alpi'', dins ''Prospettive dell'arco alpino'' * 1989: ''Carlo Antonio Gastaldi. Un operaio biellese brigante dei Borboni'' * 1997: ''Federalismo e autonomie. Comunità e bioregioni'' * 2000: ''Fra Dolcino e gli Apostolici tra eresia, rivolta e roghi'' * 2002: ''L'anarchia cristiana di Fra Dolcino e Margherita'' (Ed. Leone & Griffa) * 2004: ''Eretici dimenticati. Dal Medioevo alla modernità'' (Ed. DeriveApprodi) * 2006: ''Banditi e ribelli dimenticati. Storie di irriducibili al futuro che viene'' (Ed. Lampi di Stampa) === Пьемонтла === * 1979: ''Finagi'' (Ca dë studi piemontèis) * 2005: ''Lassomse nen tajé la lenga'', (ALP) * 2008: ''Poesìe'', (Ca dë studi piemontèis) == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{DEFAULTSORT:Burat, Tavo}} [[Категори:1932 çулта çуралнисем]] [[Категори:2009 çулта вилнисем]] [[Категори:Итали экологĕсем]] [[Категори:Итали журналисчĕсем]] [[Категори:Итали çыравçисем]] {{journalist-stub}} q14dg227uha16qx04a26qwe24livp8a 0 52466 874660 835695 2026-06-16T12:25:45Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874660 wikitext text/x-wiki {{урăх пĕлтерĕшсем|Сармат}} [[File:028 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel XXVIII (Ausschnitt 01).jpg|thumb|300px|<center>Сармат [[катафрактсем|катафракчĕсем]] [[Траянăн дак вăрçисем|дак вăрçинче]]. [[Траян колонни]]н барельефĕ.</center>]] '''Сарма́тсем''' ({{lang-grc|Σαρμάται}}, {{lang-la|Sarmatae}}) — малтанхи [[Тимĕр ĕмĕрĕ]]н вĕçĕнче (п. эрч. VI—IV ĕм.) [[Тиса|Тисăпа]] [[Тăнай|Дунай]] шыв уйрăлăвĕнчен пуçласа Дон шывĕн бассейне çити (хальхи Украина территорийĕ) çеçенхир çĕрĕсенче пурăннă куçса çӳрен [[выльăх ĕрчетевĕ|выльăх ĕрчетекен]] [[иран чĕлхисем|иран чĕлхиллĕ]] йăхсем. Тĕпчевçĕсен шухăшĕпе<ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 109.</ref> сарматсене, «савроматсем» ятпа, пĕрремĕш [[Геродот]] асăнать: «Танаис (хальхи [[Тан (юханшыв)|Дон]]) шывĕ урлă каçсан, унта скифсен çĕрĕ мар, савроматсен облаçĕ»<ref>Геродот. «История», 4. 21.</ref>. Н. Лысенко шухăшĕпе, «[[Марк Випсаний Агриппа]] тĕнче карттине хатĕрленĕ вăхтран шутласан (п.эрч. I ĕм.) „савроматсем“ тата „сарматсем“ этнонимсем синонимсем шутланнă»<ref>''Н. Лысенко''. Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э. — С. 3—4.</ref>. Авалхи авторсем сарматсен йышне кĕртнĕ йăхсем<ref name="Britannica">[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524377/Sarmatian Sarmatian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511125915/https://global.britannica.com/topic/Sarmatian |date=2020-05-11 }}. // Britannica.</ref>: [[аорссем]], [[языгсем]], [[сираксем]], [[алансем]], [[роксолансем]], [[сайă сармат йăхĕ|сайăсем]]<ref>Сайăсем (''ασάιοι'') — Хура тинĕс таврашĕнче галат кельт йăхĕ тапăнса киличчен пурăннă сармат йăхĕ. Сайăсен чи паллăрах патши — Сайтафарн.</ref>. == Кун-çулĕ == === Малтанхи кун-çулĕ === == Вуламалли == * ''Тадеуш Сулимирский''. [http://www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 Сарматы. Древний народ юга России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129040302/http://www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 |date=2014-11-29 }}. — М., 2008. * ''Вельтман А. Ф.'' [http://az.lib.ru/w/welxtman_a_f/text_0340.shtml#TOC_id20240075 Аттила и Русь IV и V века]. — М., 1858. * ''М. А. Балабанова''. [http://new.volsu.ru/upload/medialibrary/c54/1_stgbamjdoepmrbwmdzlc.pdf Хозяйственно-культурный уклад и образа жизни сарматских племен по данным античных письменных источников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054012/http://new.volsu.ru/upload/medialibrary/c54/1_stgbamjdoepmrbwmdzlc.pdf |date=2013-09-21 }}. // Вестник Волгоградского государственного университета. Сер. 4, История 2011. No 1. * ''А. А. Немировский''. [http://kronk.spb.ru/library/nemirowsky-aa-2005.htm Массагеты Геродота и саки тиграхауда]. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224. * ''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' [http://sno.pro1.ru/lib/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota.pdf Народы нашей страны в «Истории» Геродота] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921061545/http://sno.pro1.ru/lib/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota.pdf |date=2013-09-21 }}. — М., 1982. * ''Н. Лысенко''. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/N_Lysenko_Yazigi_na_Dunay.pdf Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055803/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/N_Lysenko_Yazigi_na_Dunay.pdf |date=2013-09-21 }} * ''[[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], [[Грантовский, Эдвин Арвидович|Грантовский Э. А.]]'' От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история. — 2-е изд., доп. и испр. — М.: Мысль, 1983. * ''Зобов Ю. С.'' [http://www.samgaps.ru/oren/istor_1_2.htm Древние обитатели приуральских степей: сарматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520102456/http://www.samgaps.ru/oren/istor_1_2.htm |date=2021-05-20 }} * ''[[Иловайский, Дмитрий Иванович (историк)|Иловайский Д. И.]]'' Начало Руси. — М.: Астрель; АСТ, 2006. — 629 c. — (Историческая библиотека). ISBN 5-17-012509-7 ; ISBN 5-271-05355-5 * ''[[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]]'' Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // [[Вестник древней истории]]. 1966. № 2. * ''[[Латышев, Василий Васильевич|Латышев В. В.]]'' Известия древних писателей о Скифии и Кавказе. СПб., 1993. * ''Хазанов А. М.'' [http://liberea.gerodot.ru/a_hist/sarmaty02.htm Материнский род у сарматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807003435/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/sarmaty02.htm |date=2014-08-07 }}. * ''R. Brzezinski и др.'' The Sarmatians 600 BC — AD 450 (in series Men-At-Arms 373). ISBN 1-84176-485-X * [http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~29832~1140567:Sarmatia---Fenner-Sc-,-Paternoster- Sarmatia. Fenner Sc., Paternoster Row] (London, Joseph Thomas, 1835) * ''Н. Ф. Шевченко''. [http://www.archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf Сарматы в восточном Приазовье (I в. до н. э. — II в. н. э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422111502/http://archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf |date=2015-04-22 }} // Кочевники Евразийский степей а античный мир (проблемы контактов). Материалы 2-го археологического семинара. — Новочеркасск, 1989. == Каçăсем == * [http://osetini.com/view_post.php?id=8 Скифсем тата сарматсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223075402/http://osetini.com/view_post.php?id=8 |date=2015-02-23 }}. * [http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Ancient/Earliron/Sarmats/sarmat.htm Предметы сарматского быта и украшения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205171549/http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Ancient/Earliron/Sarmats/sarmat.htm |date=2009-02-05 }}. * Научно-популярный фильм [http://www.youtube.com/watch?v=dMXHSeO6kEI «Сокровища сарматов»]. * [http://annals.xlegio.ru/sarmat/piiks.htm Проблемы истории и культуры сарматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204135531/http://annals.xlegio.ru/sarmat/piiks.htm |date=2011-12-04 }}. * [http://www.silk-road.com/artl/sarmatian.shtml The Women Warriors — the Sarmatians]. * {{YouTube|Jbr9tj1RN5s|logo=1|О чем молчат степные курганы...}} * {{YouTube|If3-9Lz-TB0|logo=1|Над временем}} {{Иран йăхĕсем}} {{Раççей археологийĕ}} [[Категори:Сарматсем]] [[Категори:Иран халăхĕсем]] [[Категори:VIII ĕмĕрченхи Раççей историйĕ]] [[Категори:Украина çĕрĕсен VIII ĕмĕрченхи историйĕ]] [[Категори:Казахстан историйĕ]] [[Категори:Археологи культурисем]] 7gz2ptm4n99i27iuoqyftdpyuxfki2g 0 55135 874666 838585 2026-06-16T18:42:45Z КӗлчечекМ 15937 874666 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Рерих}} {{Ӳкерçĕ |фон= |ят=Николай Константинович Рерих |тăван ят= |çуралнă чухнехи ят= |ӳкерчĕк= N_Roerich.jpg |анлăш= |ӳкерчĕке ăнлантарни= |çуралнă вăхăт=[[1874]] çулхи юпа, 9 |çуралнă вырăн=Санкт-Петербург, [[Раççей империйĕ]] |вилнĕ вăхăт=[[1947]] çулхи раштав, 12 |вилнĕ вырăн=Наггар, Химачал-Прадеш, [[Инди]] |пулса тухни= |гражданлăх= [[Раççей империйĕ]] |жанр= ÿкерÿçĕ, сăрă ÿнер, ту-сăрт сăнарĕ, истори сăрă ӳнерĕ, фреска, мозаика, театр ӳкерçи |стиль= |ĕçсем= |пулăшакансем= |сĕм= |сĕм янă= |чыславсем= |хисепсем= |парнесем= |сайт= |викиампар= Category:Nicholas Roerich }} '''Никола́й Константи́нович Ре́рих''' (1874 çулхи авăн уйăхĕн 27-мĕшĕ (юпа уйăхĕн 9-мĕшĕ), [[Санкт-Петербург]] — 1947 çулхи раштав уйăхĕн 13 -мĕшĕ, Наггар, Химачал-Прадеш, [[Инди]]) — [[Вырăссем | вырăс]] ӳкерӳçĕ, шухăшлавçă, [[çыравçă]], çулçӳревçĕ, археолог<ref>Скумин В.А., Ауновская О.К. [http://biblmdkz.ru/svet.html Светоносцы (о семье Рерихов)]. — Новочебоксарск: Терос, 1995. — 114 с.</ref>. Пурнăç тăршшĕпе тĕнчери паллă галерейăсенче упранакан 7000-е яхăн картина ӳкернĕ, нумай литература ĕçĕ хатĕрленĕ. Рерих Пакчĕн пуçаруçи тата авторĕ. Рерих 42 çул Раççейре, 20 çул [[Инди]]ре, 3 çул Америкăра, 2 çул [[Финлянди]]ре, 1 çул [[Франци]]ре, 1 çул [[Англи]]ре, 2 çул [[Китай Халăх Республики|Китайра]], çулталăк çурă [[Тибет]]ра, 7-8 уйăх [[Монголи]]ре пурăннă. 1920-мĕш çултанпа тĕнчери тĕрлĕ çĕршывра Рерих музейĕсем ĕçлеççĕ. Унăн идейисене, [[Агни Йога]] философилле вĕрентĕве тытса тăракан, ăна пурнăçласа пыракансен ушкăнĕ [[рерихизм]] юхăмне йĕркеленĕ.<ref>Скумин В.А. [http://biblmdkz.ru/j10_2.html Фуяма — огненный гуру-покровитель духовного человечества]// [[К здоровью через культуру (журнал)|К Здоровью через Культуру]]. — 2004. — № 10. — С. 31-34. — ISSN 0204-3440</ref> == Кун-çулĕ == 1874-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 9-мĕшĕнче Санкт-Петербургра çуралнă. 1897-мĕш çулта Император ӳнер ăкадемине пĕтернĕ, 1898-мĕш çулта вара - Санкт Петербургри Император университечĕн юридици факультетне. 1901 çулта Николай Рерих [[Рерих Елена Ивановна|Елена Ивановна Шапошниковăна]] качча илнĕ. Вăл Н.К.&nbsp;Рерихшăн кил управçи анчах мар, икĕ талантлă ывăлăн - [[Рерих Юрий Николаевич|Юрийпе]] [[Рерих Святослав Николаевич|Святославăн]] - амăшĕ те, пур ĕçĕнчи юлташĕ те, ĕçлеме хавхалантараканĕ те пулса тăнă.<ref>{{cite web |url=https://science.fandom.com/ru/wiki/Рерих,_Николай_Константинович |title=Рерих Николай Константинович|publisher=science.fandom.com|accessdate=16 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://altermed.wikia.org/ru/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%85 |title=Николай Константинович Рерих|publisher=altermed.wikia.org|accessdate=09 October 2020}}</ref> Н.К.&nbsp;Рерих 1901 çулта ӳнере хавхалантаракан Общество секретарĕ, 1906-мĕш çулта — ӳнер шкулĕн директорĕ, 1909-мĕш çулта Раççейри ӳнер академийĕн академикĕ пулса тăнă, 1910-мĕш çулта «[[Илемлĕх тĕнчи]]» ӳнер пĕрлешĕвне ертсе пыма пуçланă. Николай Константинович Раççейри ӳнерĕ чĕрĕлĕвĕн Обществине йĕркелекенĕсенчен тата унăн ĕçне активлă хутшăнаканĕсенчен пĕри пулнă, Раççейре ӳнер тата аваллăх палăкĕсене хӳтĕлекенсен тата сыхлакансен Обществине, тата ытти нумай пĕрлешӳсене тăван енре анчах мар, чикĕ леш енче те пуçарса ертсе пынă. [[Нью-Йорк]]ра 1920-1922 сулсенче Н.К. Рерих пĕрлешӳллĕ ӳнер институтне йĕркеленĕ. Унтах, 1923-мĕш çулта, Рерих Музейĕ уçăлнă. 1924-1928-мĕш çулсенче Николай Константинович Гималай, Тибет, Монголи урлă, 1934-1935- мĕш çулсенче вара Маньчжурипе Китай урлă наука-ӳнер экспедицине йĕркелес шухăш тытать. 1942-мĕш çулта вăл пуçарнипе [[Пĕрлешнĕ Штатсем|АПШра]] Америка-вырăс культурин ассоциацийĕ йĕркеленет, Н.Рериха унăн хисеплĕ президентне суйлаççĕ. 1928-мĕш çулта Рерихсен çемйи Хĕвеланăç Гималайри Кулу тăрăĕнче пурăнма пуçланă. Унта «Урусвати» Гималай наука тĕпчев институчĕ йĕркеленнĕ. Анăçлă ĕçленĕ пирки вăл тĕнчипех палăрнă. 285 институтпа, университетсемпе, наука обществисемпе, медицина учрежденийĕсемпе, музейсемпе тата библиотекăсемпе çыхăну тытнă.<ref>{{cite web |url=https://science.fandom.com/ru/wiki/Гималайский_институт_научных_исследований_%27%27Урусвати%27%27 |title=Гималайский институт научных исследований ''Урусвати''|publisher=science.fandom.com|accessdate=16 June 2026}}</ref> Рерихăн культура анинчи ĕçне Çветтуй Анна, Çветтуй Владимир,Çветтуй Станиславăн III- мĕш степеньлĕ вырăс орденĕсемпе, Çветтуй Саввăн I-мĕш степеньлĕ Югослави орденĕпе, [[Швеци|Швед]] патшалăхĕн Çурçĕр çăлтăрĕн I-мĕш степеньлĕ орденĕпе, [[Франци]]н çӳллĕ шайри наградипе — Хисеплĕ Легион орденĕпе хисеплесе палăртнă.<ref>Скумин В.А. [https://biblmdkz.ru/kz.html Культура Здоровья — фундаментальная наука о человеке]. — [[Çĕнĕ Шупашкар|Новочебоксарск]]: Терос, 1995. — С. 59-60. — 132 с.</ref> == Курав речĕ == <gallery perrow=5 widths=160 heights=160> Nicholas Roerich, Guests from Overseas.jpg| Варяксем. Николай Рерих. Le Sacre du printemps by Roerich 03.jpg| Н.К. Рерих, Игорь Стравинскин "Таса Çуркунне" балечĕн декорацийĕ,1910. Lélue (Sacre du printemps, ballets russes) (4557057918).jpg| Н.К. Рерих, Игорь Стравинскин "Таса Çуркунне" балечĕн тумтир ӳкерчĕкĕ, 1910. Russian prince takes tribute by Roerich.jpg| Полюдье, Н.К. Рерих ӳкерчĕкĕ. Fiat Rex.jpg |<div style="text-align:center">Н.К. Рерих. Fiat Rex. 1931. Na visotah Tummo.jpg |<div style="text-align:center">Н.К. Рерих. Туммо. 1936. Chintamani.jpg |<div style="text-align:center">Н.К. Рерих. Чинтамани. Blagoslovennaj dusha.jpg |<div style="text-align:center">Н.К. Рерих.<br />Бхагаван Шри Рамакришна. Command of Rigden Djapo.jpg |<div style="text-align:center">Н.К. Рерих.<br />Ригден-Джапо хушăвĕ. 1924. Guru Guri Dhar.jpg ||<div style="text-align:center">Н.К. Рерих.<br />Гуру Гури Дхар. 1931. </gallery> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Çавăн пекех пăхăр== *[[Агни Йога]] *[[Илемлĕх тĕнчи]] *[[:en:Roerichism | Roerichism]] *[[Рерихизм]] *[[:en: Nicholas Roerich |Nicholas Roerich]] *[[Скумин Виктор Андреевич]] *[[Рерих Елена Ивановна]] *[[Рерих Юрий Николаевич]] *[[Рерих Святослав Николаевич]] ==Каçăсем== * [http://www.roerich.org Nicholas Roerich Museum (New York)] * [https://roerich.spb.ru/news/150-letie_so_dnya_rozhdeniya_nikolaya_konstantinovicha_reriha_-_9_oktyabrya Санкт-Петербургский государственный музей-институт семьи Рерихов] ==Видео== * {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=u8l3AZc1ldc |author=Сергей Марчихин. Кинокомпания Чебоксары.|title=Николай Рерих. 232 картины великого художника |publisher=Youtube.com |accessdate=30 Jule 2019}} [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа]] [[Категори:Философсем, алфавитпа]] [[Категори:Çыравçăсем, алфавитпа]] jyr4v7267eoe2x2s5s4ar7flu0g84e5 0 59035 874663 779638 2026-06-16T16:39:54Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874663 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Хокинг (пĕлтерĕшсем)}} {{Ăсчах | Ят = Стивен Уильям Хокинг | Тăван ят = Stephen William Hawking (1942-2018) | Ӳкерчĕк = Stephen Hawking.StarChild.jpg | Анлăшĕ = 250px | Ӳкерчĕке ăнлантарни = Стивен Хокинг [[НАСА]]-ра, [[1980-мĕш çулсем]] | Ăслăх сфери = [[теорилле физика]], [[космологи]] | Ĕç вырăнĕ = {{s|[[Кембридж университечĕ]],}}<br /> [[Канада теорилле физика институчĕ]]<br /> ({{акăл|Perimeter Institute for Theoretical Physics|Perimeter Institute}}) | Паллă вĕренкенсем = | Паллă = | Чыславсемпе парнесем = [[Альберт Эйнштейн медалĕ]] (1979)<br /> [[Вольф парне лауреачĕсем (физика)|Вольф парни]] (1988)<br /> [[Астури тиккин парни]] (1989)<br /> [[Копли медалĕ]] (2006)<br /> [[Фундаментлă физика парни]] (2013)<br /> {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Британи империн орденĕ|граждан|CBE}}{{!!}}{{Чысланă Кавалерсен орденĕ}}{{!!}}{{Ирĕклĕх президент медалĕ}} {{!}}} }} '''Сти́вен Уи́льям Хо́кинг''' ({{lang-en|Stephen William Hawking}}, [[кăрлач, 8]] [[1942]], [[Оксфорд]], [[Аслă Британи]] — [[пуш, 14]] 2018 ç.) — акăлчан [[Теорилле физика|физик-теоретикĕ]] тата [[Ăслăха популяризацилени|ăслăх популяризаторĕ]]. Оксфордре, кайран Кембриджре вĕреннĕ, унта математика профессорĕ пулса тăнă. [[Пысăк сирпĕну]] хыççăн тĕнче пулса тăнин теорине, çаплах [[Хура хăвăл|хура хăвăлсене]] тĕпченĕ. Унăн гипотезипе, пĕчĕк хура хăвăлсем [[Хокингăн пайăркăланăвĕ]]н энергине пĕтерсе, вĕçĕнче «пăсланса каяççĕ»<ref>{{cite web |url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/ntes/5343 |title = Хокинг |work = Научно-технический энциклопедический словарь |publisher = dic.academic.ru |accessdate = 2015-02-08 }}</ref>. == Биографи == == Çавăн пекех == * [[Пенроуз Роджер|Роджер Пенроуз]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == === Стивен Хокинг пирки === * [http://hawking.org.uk/ Официальный веб-сайт Стивена Хокинга]{{ref-en}}. * {{ВТ-ЛП|Хокинг, Стивен}} * {{cite web | url = http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2012.html | title = Миры Стивена Хоукинга | author = Александр Волков | publisher = [[Знание-сила]] | archiveurl = http://web.archive.org/web/20090415084741/http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2012.html | archivedate = 2009-04-15 }} * {{cite web | url = http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/8610/13/Hawking1.pdf | title = Стивен Хокинг – Ньютон XX века? | author = Степановский Ю. П. }} * {{Кĕнеке:Храмов Ю. А.:Физики|пай = Хокинг Стивен Уильям |с =290-291 }} * {{кĕнеке |автор=Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г |пуçелĕк=Астрономы: Биографический справочник. — 2-мĕш кăл., тӳрл. тата хуш.|яваплă= |пай = Хокинг Стивен Уильям |каçă пайĕ =http://slovari.yandex.ru/хокинг/Астрономы/Хокинг%20Стивен%20Уильям/ |вырăн=Киев |издательство=Наукова думка |çул=1986 |том= |страниц=512|страницы= |isbn= |ref= }} * {{cite web | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/257505/Stephen-W-Hawking | title = Stephen W. Hawking (British physicist) | publisher = [[Энциклопедия Британника|Britannica]] | archiveurl = http://www.webcitation.org/6FHAh3iSw | archivedate = 2013-03-21 }} * Dictionary of scientists. Oxford, Охford University Press, 1993, 2-nd edition 1999 * {{cite web | url = http://postnauka.ru/longreads/13353 | title = Стивен Хокинг, главы из книги | author = Хуберт Мания | archiveurl = http://www.webcitation.org/6HuPg0yuO | archivedate = 2013-07-06 }} * {{кĕнеке | автор = Kitty Ferguson | пуçелĕк = Stephen Hawking: His Life and Work | каçă = http://books.google.com/books?id=nZLMWpujVUcC | издательство = Transworld | çул = 2011 | isbn = 978-1-4481-1047-6 | ref = Ferguson }} * {{cite web | url = http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Hawking.html | title = Hawking biography | author = J.J. O’Connor, E.F. Robertson | publisher=School of Mathematics and Statistics. University of St Andrews, Scotland | archiveurl = http://archive.is/rbNwE | archivedate = 2014-04-12 | ref = O_Connor_and_Robertson }} * {{кĕнеке|автор= Kristine Larsen |пуçелĕк=Stephen Hawking: A Biography |издательство=Greenwood biographies|çул=2005 | isbn = 0313323925, ISBN 9780313323928 |ref =Larsen}} === Стивен Хокинг кĕнекисем (вырăсла) === * Хокинг С., Эллис Дж. [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/HawkingEllis1977ru.djvu Крупномасштабная структура пространства-времени]. ''Пер. с англ. Э. А. Тагирова. Под ред. Я. А. Смородинского.'' — М.: Мир, 1977. — 432 с. * Хокинг С. [http://lib.aldebaran.ru/author/hoking_stiven/hoking_stiven_kratkaya_istoriya_vremeni/ Краткая история времени: от Большого взрыва до чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223233000/http://lib.aldebaran.ru/author/hoking_stiven/hoking_stiven_kratkaya_istoriya_vremeni |date=2015-02-23 }}. ''Пер. с англ. Н. Я. Смородинской.'' — СПб.: «Амфора», 2001. — 268 с — ISBN 5-94278-564-3. * Хокинг С. [http://lib.aldebaran.ru/author/hoking_stiven/hoking_stiven_chernye_dyry_i_molodye_vselennye/ Чёрные дыры и молодые вселенные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607123800/http://lib.aldebaran.ru/author/hoking_stiven/hoking_stiven_chernye_dyry_i_molodye_vselennye/ |date=2013-06-07 }}. ''Пер. с англ. М. В. Кононова.'' — СПб.: «Амфора», 2001. — 189 с — ISBN 5-94278-612-7. * Стивен Хокинг и Леонард Млодинов. Кратчайшая история времени. ''Пер. с англ. Бакиджана Оралбекова.'' — СПб.: «Амфора», 2006. — 184 с — ISBN 5-367-00164-5. * Хокинг С. [http://elementy.ru/lib/430539 Мир в ореховой скорлупке.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203025921/http://elementy.ru/lib/430539 |date=2017-02-03 }} ''Пер. с англ. А. Г. Сергеева.'' — СПб.: «Амфора», 2007. — 218 с — ISBN 978-5-367-00614-8. * Стивен Хокинг и Роджер Пенроуз. [http://www.amphora.ru/book.php?id=1336/ Природа пространства и времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527045506/http://www.amphora.ru/book.php?id=1336%2F |date=2016-05-27 }}. ''Пер. с англ. А. Беркова, В.Лебедева.'' — СПб.: «Амфора», 2007. — 171 с — ISBN 978-5-367-00590-5. * Хокинг С., Хокинг Л., Гальфар К. [http://pgbooks.ru/books/book/?ELEMENT_ID=456 Джордж и тайны вселенной. ]. ''Пер. с англ. Е. Канищевой'' — Детское издательство «Розовый жираф», 2008. — 331 с — ISBN 978-5-903497-13-3. * Хокинг С., Хокинг Л. [http://pgbooks.ru/books/book/?ELEMENT_ID=3335 Джордж и сокровища Вселенной.] ''Пер. с англ. Е. Канищевой'' — Детское издательство «Розовый жираф», 2010. — 352 с — ISBN 978-5-903497-22-5. * Хокинг С. [http://www.amphora.ru/book.php?id=1739/ Теория всего] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310012324/http://amphora.ru/book.php?id=1739%2F |date=2016-03-10 }}. ''Пер. с англ. Н. Н. Иванова. Под ред. Г. А. Бурбы.'' — СПб.: «Амфора», 2009. — 160 с — ISBN 978-5-367-00991-0. * Хокинг С. [http://www.amphora.ru/book.php?id=1502/ Большое, малое и человеческий разум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307173142/http://amphora.ru/book.php?id=1502%2F |date=2016-03-07 }}.— СПб.: «Амфора», 2008. — 192 с — ISBN 978-5-367-00779-4. * Хокинг С. [http://www.amphora.ru/book.php?id=1804/ Будущее пространства — времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311055028/http://amphora.ru/book.php?id=1804%2F |date=2016-03-11 }} .— СПб.: «Амфора», 2009. — 256 с — ISBN 978-5-367-01085-5. * Хокинг С., Млодинов Л. [http://www.amphora.ru/book.php?id=2234 Высший замысел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706154810/http://www.amphora.ru/book.php?id=2234 |date=2016-07-06 }}. ''Пер. с англ. М. В. Кононова. Под ред. Г. А. Бурбы.'' — СПб.: «Амфора», 2012. — 208 с — ISBN 978-5-367-02218-6. * Хокинг С., Хокинг Л. Джордж и большой взрыв. ''Пер. с англ. Е. Канищевой'' — Детское издательство «Розовый жираф», 2012.-328 с — ISBN 978-5-4370-0021-2 [[Категори:Стивен Хокинг|*]] [[Категори:Халĕ пурăнакансем]] [[Категори:Аслă Британи физикĕсем]] [[Категори:Физиксем, алфавитпа]] [[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]] [[Категори:Космологсем]] [[Категори:Астрономсем, алфавитпа]] [[Категори:Шалкăм çапнисем]] [[Категори:Оксфорд университетĕнче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Лондонри патшалăх пĕрлĕхĕн пайташĕсем]] [[Категори:Папа ăслăхсен академин пайташĕсем]] [[Категори:Копли медалĕпе чысланисем]] [[Категори:Альберт Эйнштейн медалĕпе чысланисем]] [[Категори:Эндрю Гемант парне лауреачĕсем]] [[Категори:Хьюз медалĕпе чысланисем]] [[Категори:Физика популяризаторĕсем]] [[Категори:Кембридж университечĕн профессорĕсем]] [[Категори:Астрономи популяризаторĕсем]] [[Категори:Эддингтон медалĕпе чысланисем]] ktkprclxb6henlck5u8ufip5d4vhr25 0 72576 874669 818555 2026-06-16T21:51:09Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874669 wikitext text/x-wiki '''Танлаштаруллă-историлле чĕлхе пĕлĕвĕ''' (çавăн пекех '''лингвистикăлла компаративистика''') — лингвистикăн чĕлхесен историлле-генетикăлла çыхăнăвĕпе майлашăннă тăванлăхне тĕпчекен пайĕ. Чĕлхесен тăванлăхне тишкернĕ май вĕсен генеалогилле классификацине тăваççĕ, [[кăк чĕлхе]]сене реконструкцилеççĕ, диахронилле процессене тĕпчеççĕ, [[сăмах]]сен [[этимологи]]не палăртаççĕ. [[Чĕлхе]]сен аяккарахри тăванлăхне [[макрокомпаративистика]] тишкерет. == Çав. пекех == * [[Индоевропеистика]] * [[Танлаштаруллă грамматика]] * [[Танлаштаруллă меслет]] * [[Глоттогони]] * [[Эволюциллăĕ лингвистика]] == Литература == ;Вырăсла * {{кĕнеке |автор = |пуçелĕк = Аспекты компаративистики |каçă = |яваплă = |вырăн = М. |издательство = [[РГГУ]] |çул = 2005 |том = |страницы = |страниц = 500 |сери = Orientalia et Classica VI. Труды Института восточных культур и античности |isbn = 5-7281-0660-9 |тираж = }} (хупл.) — периодическое издание Центра компаративистики Института восточных культур и античности РГГУ. * {{кĕнеке |автор = |пуçелĕк = Аспекты компаративистики 2 |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = М. |издательство = [[РГГУ]] |çул = 2007 |том = |страницы = |страниц = 380 |сери = Orientalia et Classica XI. Труды Института восточных культур и античности |isbn = 978-5-7281-0903-7 |тираж = }} (хупл.) * ''[[Котляревский Александр Александрович|Котляревский А. А.]]'' [http://vrn-id.ru/filzaps623.htm Сравнительное языкознание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101023447/http://vrn-id.ru/filzaps623.htm |date=2011-11-01 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1862. * ''Шапиро М. М.'' [http://vrn-id.ru/filzaps743.htm Новый взгляд на современную систему сравнительного языкознания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101020932/http://vrn-id.ru/filzaps743.htm |date=2011-11-01 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1874. * ''[[Кареев Николай Иванович|Кареев Н. И.]]'' [http://vrn-id.ru/filzaps741.htm О «новом взгляде» г. Шапиро на современную систему сравнительного языкознания. (Возражение)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919051211/http://vrn-id.ru/filzaps741.htm |date=2016-09-19 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1874. * ''Бодров Н. Н.'' [http://vrn-id.ru/filzaps82.htm Рудольф фон Раумер. Еврейский вопрос в сравнительном языкознании на западе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101021800/http://vrn-id.ru/filzaps82.htm |date=2011-11-01 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1882. * ''[[Мейе Антуан|Мейе А.]]'' Введение в сравнительное изучение индоевропейских языков, 3 изд., пер. с франц. — {{М.}}—{{Л.}}, 1938. * ''Томсен В.'' История языковедения до конца IX в. / Пер. с дат. — {{М.}}, 1938. * Общее и индоевропейское языкознание. — {{М.}}, 1956. * {{кĕнеке |автор = [[Чемоданов Николай Сергеевич|Чемоданов Н. С.]] |пуçелĕк = Сравнительное языкознание в России: Очерк развития сравнительно-исторического метода в русском языкознании |каçă = |яваплă = Н. С. Чемоданов |кăларăм = |вырăн = М. |издательство = [[Учпедгиз]] |çул = 1956 |страниц = 96 |сери = Библиотека «Вопросы советского языкознания» |тираж = 30&nbsp;000 }} (хупл.) * ''[[Ахатов Габдулхай Хурамович|Ахатов Г. Х.]]'' Местные [[диалект]]ы — надежный [[источник]] для сравнительно-исторического изучения [[язык]]ов. // «Вопросы диалектологии тюркских языков». — {{Б.}}, 1963. * ''[[Иванов Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. В.]]'' Общеиндоевропейская, праславянская и анатолийская языковые системы. — {{М.}}, 1965. * ''[[Щербак Александр Михайлович (филолог)|Щербак А. М.]]'' Сравнительная фонетика тюркских языков / А. М. Щербак. — {{Л.}}: Наука, 1970. — 204 с. * ''[[Иллич-Свитыч Владислав Маркович|Иллич-Свитыч В. М.]]'' Опыт сравнения ностратических языков. — Т. 1. — {{М.}}, 1971. — С. 38—102 (обзор литературы). * ''[[Долгопольский Арон Борисович|Долгопольский А. Б.]]'' Сравнительно-историческая фонетика кушитских языков. — {{М.}}, 1973. * Основы финно-угорского языкознания. — {{М.}}, 1974. * Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд, в. 1. — {{М.}}, 1974. * ''[[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]'' Сравнительно-историческое языкознание и лексикостатистика // Лингвистическая реконструкция и древнейшая история Востока: (Материалы к дискуссиям международной конференции). Т. 1. — {{М.}}, 1989. — С. 3—39. * ''[[Щербак Александр Михайлович (филолог)|Щербак А. М.]]'' Введение в сравнительное изучение тюркских языков / А. М. Щербак; [[Институт лингвистических исследований РАН]]. — {{СПб.}}, 1994. — 192 с. * ''[[Бурлак Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]'' Сравнительно-историческое языкознание. — {{М.}}, [[2004]]. * ''[[Реформатский Александр Александрович|Реформатский А. А.]]'' Введение в языковедение, 5-е изд. — {{М.}}: Аспект Пресс, [[2007]]. * ''Лазарев А.'' [http://vrn-id.ru/jasly.htm Воронеж — ясли отечественного сравнительного языкознания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101023113/http://vrn-id.ru/jasly.htm |date=2011-11-01 }}. — Воронеж, [[2010]]. * ''[[Тимонина Людмила Георгиевна|Тимонина Л. Г.]]'' [http://www.dissercat.com/content/tyurkskie-zaimstvovaniya-v-eniseiskikh-yazykakh-v-sravnitelno-istoricheskom-osveshchenii Тюркские заимствования в енисейских языках в сравнительно-историческом освещении]: Автореф. дисс. … кандидат филологических наук. — Ростов-на-Дону, 1984. * [http://textus-pro.ru/load/petrenko_d_i_shtajn_k_eh_lingvisticheskaja_paleontologija_kultury_rostov_na_donu_poligraf_servis_2017/1-1-0-90 Петренко Д.И., Штайн К.Э. Лингвистическая палеонтология культуры: Языкознание. Кавказоведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424005832/http://textus-pro.ru/load/petrenko_d_i_shtajn_k_eh_lingvisticheskaja_paleontologija_kultury_rostov_na_donu_poligraf_servis_2017/1-1-0-90 |date=2017-04-24 }}. — Ростов-на-Дону: "Полиграф-Сервис", 2017. — 462 с. — ISBN 978-5-9906581-6-5 ;Ют çĕршыв чĕлхисемпе * ''Hoenigswald H.'' Language change and linguistic reconstruction. — Chi., 1966. * Current trends inlinguistics, v. 1-12; The Hague — {{P.}}, 1963—1974. * ''Haas M.'' The prehistory of languages. — {{P.}} — The Hague, 1969. * ''Kurilowicz J.'' Inflectional categories of Indo-European. — {{Hdlb.}}, 1964. * ''Kurilowicz J.'' Indogermanische Grammatik, Bd. 2, 3. — {{Hdlb.}}, [[1968]]-69. * ''Zvelebil К.'' Comparative Dravidian phonology. — The Hague — {{P.}}, 1970. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://elementy.ru/lib/430720 Лекция А. А. Зализняка «О профессиональной и любительской лингвистике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119223243/http://elementy.ru/lib/430720 |date=2016-11-19 }} * [http://elementy.ru/lib/430714 Лекция А. А. Зализняка «Об исторической лингвистике»] * [http://tapemark.narod.ru/les/486a.html Лингвистический энциклопедический словарь (1990) / Сравнительно-историческое языкознание] {{Лингвистика историйĕ}} {{Ling-stub}} [[Категори:Лингвистика]] [[Категори:Тахçанхи чĕлхесене танлаштарса пĕлни]] [[Категори:Этимологи]] 7p9028vzkib7td4aoqhk0eymk4szudx 0 73248 874659 844975 2026-06-16T12:00:28Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874659 wikitext text/x-wiki {{Çавăн пекех|Веда чĕлхи}} {{Чĕлхе |тĕс=инди-европа |ят=Санскрит |тăван ят={{unicode|संस्कृता वाक्, संस्कृता भाषा}} |патшалăхсем=[[Инди]] тата [[Кăнтăр Ази]]н хăшпĕр районĕсем |регионсем= |официаллă чĕлхе = {{Ялавлани|Инди}}<br> [[индуизм]]па урах этепсен, классикăлла [[инди литератури]]н, ăслăхĕн чĕлхи |йĕркелекен= |калаçакан йышĕ=14 346 çын санскрита тăван чĕлхе тесе кăтартнă (Индири 2001 çулта халăха çырса тухни)<ref name="Census">{{cite web |url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm|title=Comparative speaker's strength of scheduled languages − 1971, 1981, 1991 and 2001|work=Census of India, 2001|publisher=Office of the Registrar and Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411183701/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm |archive-date=11 April 2009 |accessdate=31 December 2009}}</ref> |рейтинг= |çухалнă= |категори=[[Еврази чĕлхисем]] |классификаци= [[Индоевропа чĕлхисем|Индоевропа çемьи]] : [[Индоиран чĕлхисем|Индоиран турачĕ]] :: [[Индоари чĕлхисем|Индоари группи]] |çыру=[[деванагари]] тата ур. |ГОСТ 7.75–97=сан 581 |ISO1=sa |ISO2=san |ISO3=san }} '''Санскри́т''' ([[деванагари]]: संस्कृता वाच्, {{IAST|saṃskṛtā vāc}}, «литература чĕлхи») — Индин авалхи [[Синтетикăлла чĕлхе|синтетикăлла]] кăткăс [[Грамматика|грамматикăллă]] [[Синтетикăлла чĕлхе|синтетикăлла]] [[Грамматика|грамматикăллă]] [[литература чĕлхи]]. «Санскрит» сăмахĕ хăйĕ «туптанă, якатнă» тени пулать<ref>{{кĕнеке|автор=[[Кочергина Вера Александровна|Кочергина В. А.]]|пуçелĕк=Санскрит|вырăн=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]]|çул=2007|страницы=3|isbn=978-5-8291-0851-9}}</ref>. == Çав. пекех == * [[Санскритăн тĕнчери транслитераци алфавичĕ]] * [[Ĕнчĕ-вырăс практикăлла транскрипци]] == Литература == * {{кĕнеке|автор= [[Гильфердинг Александр Фёдорович|Гильфердинг А. Ф.]]|пуçелĕк= [[commons:File:Гильфердинг А.Ф. - О сродстве языка славянского с санскритским (1853).djvu|О сродстве языка славянского с санскритским]]|вырăн= СПб.|издательство= Тип. Императорской Академии Наук|çул= 1853|том= |страницы= |страниц= 288, VI|серия= |isbn= |тираж=}} * {{кĕнеке |автор = [[Иванов Вячеслав Всеволодович|Иванов В. В.]], [[Топоров Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]] |пуçелĕк = Санскрит |вырăн = {{М.}} |издательство = [[Издательство восточной литературы]] |çул = 1960 |страниц = 134 |серия = [[Языки зарубежного Востока и Африки]] |тираж = }} * ''[[Кочергина Вера Александровна|Кочергина В.А]].'' Начальный курс санскрита. М.: [[Издательство АН СССР]], 1956. * {{кĕнеке |автор=[[Кочергина Вера Александровна|Кочергина В.А]]. |пуçелĕк=Санскритско-русский словарь: около 30000 слов |оригинал= |яваплă= ред. [[Кальянов Владимир Иванович]]. С приложением "Грамматического очерка санскрита" [[Зализняк Андрей Анатольевич|А. А. Зализняка]] |кăларăм= 2-мĕш кăл., тӳр. тата хуш |вырăн=М. |издательство=[[Русский язык (издательство)|Русский язык]] |çул=1987 |isbn= |тираж=4250}} * {{кĕнеке |автор=[[Аделунг, Фридрих|Аделунг Ф]] |пуçелĕк=О сходстве санскритского языка с русским |оригинал= |яваплă=Франс чĕлхинчен Павел Фрейганг куçарнă |вырăн=СПб |издательство=Императорская типография |çул=1811 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=20 |серия= |isbn= |тираж= }} * Кнауэр Ф.И. Учебникъ санскритскаго языка Лейпциг. 1907. 343 стр. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == {{Interwiki|code=sa|मुख्यपृष्ठम्||санскрит}} * SanDic — бесплатный онлайн/офлайн словарь санскрита ~200000 слов * [http://sanscrit.ru Учебники и статьи о санскрите и других языках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819194656/http://sanscrit.ru/content/view/44/58/ |date=2016-08-19 }} * [http://www.learnsanskrit.ru/ Санскритско-русский/русско-санскритский словарь онлайн ок 50 000 слов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311045951/http://learnsanskrit.ru/ |date=2022-03-11 }} * [http://www.czudovo.info/book.php?what=sa-gram Грамматический очерк санскрита] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505031028/http://czudovo.info/book.php?what=sa-gram |date=2009-05-05 }} * [http://elementy.ru/lib/431350 О языке древней Индии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204175720/http://elementy.ru/lib/431350 |date=2016-12-04 }} Лекция академика [[Андрей Анатольевич Зализняк|Андрея Зализняка]] на сайте [[Элементы.ру]] * [http://pankajjain.bizland.com/IndicUniversity/Rutgers/SanskritStudies.htm Academic Courses on Sanskrit Around The World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104212755/http://pankajjain.bizland.com/IndicUniversity/Rutgers/SanskritStudies.htm |date=2009-01-04 }} * [http://www.user.uni-hannover.de/nhtcapri/sanskrit-alphabet.html Sanskrit Alphabet in Devanagari, Gujarati, Bengali, and Thai scripts with an extensive list of Devanagari, Gujarati, and Bengali conjuncts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922132212/http://www.user.uni-hannover.de/nhtcapri/sanskrit-alphabet.html |date=2013-09-22 }} * [http://sanskritdocuments.org/home.html Sanskrit Documents] * [http://uwest.edu/sanskritcanon/dp/ Digital Sanskrit Buddhist Canon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611002010/http://www.uwest.edu/sanskritcanon/dp/ |date=2010-06-11 }} * [[:en:Sanskrit|Gretil: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages, a cumulative register of the numerous download sites for electronic texts in Indian languages]] * [https://web.archive.org/web/20080419034430/http://chitrapurmath.net/sanskrit/step-by-step.htm Sanskrit Self Study by Chitrapur Math] * [http://warnemyr.com/skrgram/ An Analytical Cross Referenced Sanskrit Grammar By Lennart Warnemyr] {{Инди чĕлхисем}} {{Индоари чĕлхисем}} [[Категори:Санскрит|*]] [[Категори:Ĕнчĕ чĕлхисем]] b0xihtjfh0o87xlu8c5yu5q0v6mma68 0 73705 874672 862797 2026-06-17T05:30:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874672 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Уйăх}} {| class="infobox" style="width: 18em;" |+ '''Уйăх''' [[file:decrescent symbol (black).svg|20px|☾]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" bgcolor=000 | [[Ӳкерчĕк:FullMoon2010.jpg|frameless|center]] |- | категори | спутник |- ! bgcolor="#E8AB79" colspan="2" | '''[[Орбита|Орбита палăрăмĕсем]]''' |- |[[Афели]] | |- | [[Перигели]] | |- | периапсида | 363 104 км<br>(356 400 – 370 400 км) |- | апоапсида | 405 696 км<br>(404 000 – 406 700 км) |- | [[Мăн çуртĕнĕл]] | 384 399 км 0,00257 а. е. |- | [[Орбитăллă эксцентриситет]] | 0,0549 (вăтам) |- | [[Орбитăллă тапхăрĕ]] | |- | [[Сидери тапхăрĕ]] | 27,321582 кун {{nowrap|27 кун 7 сехет 43,1 мин}} |- | [[Орбитăллă хăвăртлăхĕ]] | 1,023 км/ç (вăтам)<ref>{{кĕнеке|пуçелĕк = Солнечная система|ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин Владимир Георгиевич|В.Г. Сурдин]]|место = М.|издательство = Физматлит|год = 2008|страницы = 69|isbn=978-5-9221-0989-5}}</ref> |- | [[Вăтам аномали]] | |- | [[Тайăм (астрономи)|Тайăмĕ]] | 5,145° [[Эклиптика|эклиптики]]<ref name="AK">{{кĕнеке |пуçелĕк = Астрономический Календарь. Постоянная часть. |ответственный = Редактор Абалакин В.К. |место = М. |издательство = Наука, главная редакция физико-математической литературы |год = 1981 |страницы = 555 }} </ref> |- | [[Хăпаракан çыххин долготти]] | (чакни) 1 пĕр çаврăм 18,6 çулта |- | [[Перицентрăн аргуменчĕ]] | (хăпарни) 1 пĕр çаврăм 8,85 çулта |- ! bgcolor="#E8AB79" colspan="2" | '''Физика пахалăхĕсем''' |- | Размер | |- | Экваториаллă радиусĕ | 1738,14 км 0,273 çĕрĕн |- | Полярлă радиусĕ | 1735,97 км 0,273 земных |- | [[Çаврăну эллипсоичĕ|Планета пичĕн лаптăкĕ]] | 3,793{{e|7}} км² 0,074 çĕрĕн |- | Хĕсĕнни | |- | [[Калăпăш]] | 2,1958{{e|10}} км³ 0,020 çĕрĕн |- | [[Масса]] | 7,3477{{e|22}} кг 0,0123 çĕрĕн |- | Вăтам [[йăвăлăх]] | 3,3464 г/см³ |- | Экватăрти йывăрăшăн вăйĕ | 1,62 м/ç² |- | [[Иккĕмĕш космос хăвăртлăхĕ]] | 2,38 км/ç |- | Сидерлĕ çаврăнăвăн тапхăрĕ | [[Синхронлă çаврăну|синхронлă]] (яланах Çĕр патне пĕр енĕпе çăврăннă) |- | [[Çаврăну хăвăртлăхĕ|Экватăрти çаврăну йĕрлĕ хăвăртлăхĕ]] | |- | [[Планетăн çаврăну тĕнĕлĕн тайăмĕ|Çаврăну тĕнĕлĕ эклиптика тайăмĕ]] | 1,5424° (эклиптика тĕлĕшĕпе) |- | çурçĕр полюсĕнче [[Тӳррĕн хăпарни]] | |- | Тайăнни | |- | [[Альбедо]] | 0,12 |- ! bgcolor="#E8AB79" colspan="2" |'''Планета пичĕн температури''' |- | Чи сивĕ | 100 К (−173 °C) (экватор) 33 К (−240 °C) |- | Вăтам | 220 К (−53 °C) 130 К (−143 °C) |- | Чи вĕри | 390 К (117 °C) 230 К (−43 °C) |- ! bgcolor="#E8AB79" colspan="2" | '''[[Атмосфера|атмосферăн]] йышĕ''' |- | Планета питĕнчи пусăмĕ | |} '''Уйăх''' — [[Çĕр]]е чи çывăх астрономилле объект тата унăн [[çулташ (космос)|çулташ]]ĕ, эппин лешĕн йĕри-тавра çаврăнса тăрать. [[Хĕвел]] системинче пысăккăшĕпе пиллĕкмĕш çулташ. Атмосфери çук<ref>[https://moon-info.com/moon-posts/libratsiya-luny.html Уйӑх либраци тӗсӗсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110184447/https://moon-info.com/moon-posts/libratsiya-luny.html |date=2020-11-10 }}</ref>. Курăнакан [[çăлтăрла кап]] - −2,5/−12,9 −12,74 (тулли чухне). Çĕр çине, туллилле, 0,25 — 1 [[Люкс|лк]] çутăлăх парать. == Ят == Вырăсла ''Луна'' сăмах {{lang-x-slav|*luna}} < {{lang-x-ie|*louksnā́}} «çутă» сăмахпа çыхантараççĕ, çак индоевропа формине {{lang-lat|lūna}} «уйăх»<ref>{{кĕнеке|автор=Фасмер М.|пуçелĕк=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=533&vol=2|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=533}}</ref> сăмах та тухать. [[Грексем]] [[Çĕр]] спутникне [[Селена]] ({{lang-grc|Σελήνη}}) тенĕ, [[авалхи египт]] — [[Ях]] (Иях)<ref>{{кĕнеке | автор = Коростовцев Михаил Александрович | пуçелĕк = Религия древнего Египта | место = М. | издательство = Наука | год = 1976 | том = 3 | страниц = 336 }}</ref>, [[вавилон]]та — [[Син (мифологи)|Син]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Син, божество}}</ref>. [[Ӳкерчĕк:STS-107 Shuttle Mission Imagery STS107-E-05695 STS107-E-05697.gif|мини|[[Колумбия (шаттл)|«Колумбия»]] 2003-мĕш çулхи кăрлачăн 26-мĕшĕнче Уйăхăн тĕслĕ тĕрлĕ çӳллешенчен ӳкерчĕкĕсем]] <ref>{{Cite web|url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05695.html|title=STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05695|author=NASA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05697.html|title=STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05697|author=NASA}}</ref>. [[Ӳкерчĕк:1967 CPA 3546.jpg|thumb|«НУйăх çинче. Çĕр тухать.» СССР почта маркки, 1967 ç.]] ==Сăнав== [[Ӳкерчĕк:Moon phases ru.jpg|мини|центр|500пкс|Уйăх фазисем Хĕвелпе Çĕр тĕлĕшĕнче вырнаçнипе çыханни. Симĕс тĕспе ''[[Сидери тапхарĕ|сидери уйăхĕ]]'' пĕтсен ''синоди уйăхĕ'' пĕтичен Уйăх çавранакан кĕтесе кăтартнă.]] [[Ӳкерчĕк:Blue Moon over Perth 31DEC2009.jpg|thumb|Ку австрали ӳкерчĕкĕнче уйăх 180 градус таран пăрăннă — [[кăнтăр çурчăмăрĕ]]н уйрăмлăхĕ.]] Уйăхăн [[Кĕтес виçи#астрономинче|кĕтес виçийĕ]] хĕвелĕнине питĕ çывăх - çур [[Градус (геометри)|градус]] яхăннелле. [[Ӳкерчĕк:Lunation animation April 2007.gif|мини|Уйăх [[либраци|либрацийĕ]]]] == Ту породисем == Уйăх грунчĕн хуташĕ тинĕс тата материк районĕсенче самях ылмашать. Уйăх породисенче тимĕр, шыв, вĕçекен компанентсем сахал. [[Ӳкерчĕк:Lunar Thorium concentrations.jpg|thumb|Уйăх çинчи тори концентрацин картти, ''[[Lunar Prospector]]'' сăнанипе.]] {| class="wikitable sortable" |+Уйăх [[реголит|реголичĕн]] хими хутăше [[процент]]па<ref>{{статья|автор=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка|пуçелĕк=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»|издание=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|ответственный=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1975|страницы=156—166}}</ref>. |- !Элементсем ||«Луна-20» аппаратпа илсе килнĕ|| «Луна-16» илсе килнĕ |- |[[Кремни|Si]] ||20,0 ||20,0 |- |[[Титан (элемент)|Ti]]||0,28||1,9 |- |[[Алюмини|Al]]||12,5 ||8,7 |- |[[Хром|Cr]]||0,11||0,20 |- |[[Тимĕр|Fe]]||5,1||13,7 |- |[[Магни|Mg]]||5,7||5,3 |- |[[Кальци|Ca]]||10,3||9,2 |- |[[Натри|Na]]||0,26||0,32 |- |[[Кали|K]]||0,05||0,12 |} «[[Луна-20]]» АМС материк районĕнчен, «[[Луна-16]]» тинĕс районенчен грунт илсе килнĕ<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw Геофизические и геохимические особенности Луны.]</ref>. <!-- {{Нет АИ|18|05|2009}}это советский или американский грунт? Из разных мест кажется был разный грунт. * 43,0 % — [[кислород]] * 21,0 % — [[кремни]] * 10,0 % — [[алюмини]] * 09,0 % — [[кальци]] * 09,0 % — [[тимĕр]] * 05,0 % — [[магни]] * 02,0 % — [[Титан (элемент)|титан]] * 00,6 % — [[никĕл]] * 00,3 % — [[натри]] * 00,2 % — [[хром]] * 00,1 % — [[кали]] * 00,1 % — [[марганец]] * 00,1 % — [[кӳкĕрт]] * 500 [[Миллион пайĕ|ppm]] — [[фосфор]] * 100 ppm — [[углерод]] * 100 ppm — [[азот]] * 050 ppm — [[водород]] * 020 ppm — [[гели]] --> == Çавăн пекех пăхăр == == Литература == === Кĕнекесем === * {{кĕнеке|автор=Петров В.П|ответственный=Петров В.П., Юревич П.П|пуçелĕк=Здравствуй, Луна!|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|тираж=24500|год=1967|страниц=191}} * {{кĕнеке |автор=Шевченко В.В. |пуçелĕк=Луна и ее наблюдение |издание=|место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1983 |серия=Библиотека любителя астрономии |тираж=100000 |страниц=192 |isbn2=|ref=Шевченко }} * {{кĕнеке|автор=Уманский С.П.|пуçелĕк=Луна — седьмой континент|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|тираж=45000|год=1989|страниц=117|isbn=5-07-000408-5}} * {{кĕнеке |автор=Шкуратов Ю. Г. |пуçелĕк=Луна далёкая и близкая |ответственный= |ссылка=http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/4667/2/...Shkuratov_Moon_near_far_2.pdf |место=Харьков |издательство=Харьковский нац. университет им. В. Н. Каразина |год=2006 |том= |страниц=182 |страницы= |isbn= 966-623-370-3 |ref=Шкуратов }} * {{кĕнеке| автор = [[Хейзен, Роберт Миллер|Роберт Хейзен]] | пуçелĕк = История Земли: От звездной пыли — к живой планете: Первые 4 500 000 000 лет | оригинал = Robert Hazen. The Story of Earth. The First 4.5 Billion Years, from Stardust to Living Planet | место = М| издательство = Альпина Нон-фикшн | год = 2017 | allpages = 364 | isbn = 978-5-91671-706-8 | тираж = | ref = Хейзен}} === Статьясем === * {{публикация|кĕнеке|часть=Луна|часть ответственный=[[Михайлов Александр Александрович (астроном)|Михайлов А. А.]], [[Виноградов Александр Павлович|Виноградов А. П.]]|пуçелĕк=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=3-е изд|год=1974|том=15 : Ломбард — Мезитол|ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Советская Энциклопедия]]|страницы=60—63|тираж=629000|ref=Михайлов, Виноградов}} * {{ФЭ|том=2|страницы=613—615|автор=Шевченко В. В.|статья=Луна|ссылка=http://femto.com.ua/articles/part_1/1995.html|ref=Шевченко}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html Луна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220054226/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html |date=2011-02-20 }} — статья из энциклопедии «Кругосвет» * [http://selfire.com/2008/09/1535/ Теории и версии происхождения Луны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909155142/http://selfire.com/2008/09/1535/ |date=2009-09-09 }} * [http://www.moonphaseinfo.com/lunarus.php Фазы Луны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428154327/http://www.moonphaseinfo.com/lunarus.php |date=2017-04-28 }} * [http://astrotourist.info/fazy-luny-v-2011-godu Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звезд и затмения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219000832/http://astrotourist.info/fazy-luny-v-2011-godu |date=2011-02-19 }} * [http://selena.sai.msu.ru/Home/SolarSystem/moon/moon.htm Данные о Луне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119131731/http://selena.sai.msu.ru/Home/SolarSystem/moon/moon.htm |date=2011-11-19 }} ([[ГАИШ]]) * ''[[Бурба Георгий Александрович|Бурба Г.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/549/ Большая одиссея] (Популярная статья о полётах на Луну) * [http://planetarium-kharkov.org/?q=color-moon Цветная фотография Луны] * [http://www.shvedun.ru/fotomoon.htm Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов] * [http://www.google.com/moon Сайт Google Moon с фотографиями и картами лунной поверхности] * [http://sourceforge.net/projects/virtualmoon Virtual Moon Atlas Software (GPL)]{{ref-en}} * [http://www.penpal.ru/astro/map.shtml Интерактивная карта Луны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319200120/http://www.penpal.ru/astro/map.shtml |date=2011-03-19 }}{{ref-en}} * [http://selenographia.narod.ru/page_3.htm История лунной картографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412205428/http://selenographia.narod.ru/page_3.htm |date=2015-04-12 }} ;Лекцисем * [https://www.youtube.com/watch?v=mvwI1KyulGg «Вода сухой Луны»] Шевченко В. В., лекция в Московском планетарии, 20.03.2013 (видео) ;Документаллă фильмсем * «[[С точки зрения науки]]: Тайны Луны» ({{lang-en|Naked Science: Moon Mysteries}}) — научно-популярный фильм, 2005, [[National Geographic Channel|National Geographic]] * «С точки зрения науки: Загадки Луны» ({{lang-en|Naked Science: Moon Mysteries}}) — научно-популярный фильм, 2007, National Geographic * «С точки зрения науки: Заселение Луны» ({{lang-en|Naked Science: Living on the Moon}}) — научно-популярный фильм, 2009, National Geographic * «С точки зрения науки: Земля без Луны» ({{lang-en|Naked Science: Earth without the Moon}}) — научно-популярный фильм, 2010, National Geographic * «Добыча полезных ископаемых на Луне» ({{lang-en|Mining the Moon}}) — научно-популярный фильм, 2011, [[Discovery (телеканал)|Discovery]] * [http://tvroscosmos.ru/frm/planeta/2010/luna1.php Битва за Луну] документальный фильм, 2010, ([[Телестудия Роскосмоса]]) {{Хĕвел системи}} {{Уйăх}} {{Çĕр ушкăнĕнчи планетăсен спутникĕсем}} {{Хĕвел системин спутникĕсем}} [[Категори:Анакан аппаратсем ларнă тӳпери ĕскерсем]] [[Категори:Уйăх| ]] i1nzk8qcqbd5kzah3p2zfcta131ri86 0 114520 874661 812558 2026-06-16T13:58:48Z Д.Ильин 10695 874661 wikitext text/x-wiki [[File:Barium nitrate.svg|thumb|Barium nitrate]] [[File:Dusičnan barnatý.JPG|thumb|Dusičnan barnatý]] '''Ба́рий нитрачĕ''' (''тепĕр чухне — азотла йÿçĕ бáрий, бáрийле [[селитра]], бáрий динитрáчĕ, баритла селитра'') — [[Химилле пĕрлешӳ|органикăлла мар япалалăх]], [[азот йӳçекĕ]]н [[барий]]ле тăварĕ. Химилле формула — Ba(NO₃)₂. <center><big><big><big>'''Ba(NO₃)₂'''</big></big></big></center> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Çăлкуçсем == * Kresse, Robert; Baudis, Ulrich; Jäger, Paul; Riechers, H. Hermann; Wagner, Heinz; Winkler, Jocher; Wolf, Hans Uwe (2007). "Barium and Barium Compounds". In Ullman, Franz (ed.). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a03_325.pub2. ISBN 978-3527306732. [[Категори:Нитратсем|барий]] [[Категори:Азот пĕрлешĕнĕвĕсем, алфавитпа]] [[Категори:Барий пĕрлешĕнĕвĕсем, алфавитпа]] [[Категори:Барий тăварĕсем]] l61lax366yzo0kqdra6egt4jfj66bvq 0 130139 874667 874378 2026-06-16T19:39:06Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874667 wikitext text/x-wiki [[File:Gartengewächshaus.JPG|thumb|Gartengewächshaus]] {{Пĕлтерĕшсем|Панча}} {{Пĕлтерĕшсем|Тăп}} :{{ан арпаштарăр|Оранжерея|Оранжерейăпа}} :{{ан арпаштарăр|Хĕллехи сад|Хĕллехи садпа}} :{{ан арпаштарăр|Ботаника сачĕ|Ботаника сачĕпе}} '''Тăп панча''', е '''Теплица''' == Каçăсем == {{Навигаци|Тема=Фото и видео}} * {{youtube|LUI9iERvXi0|Киножурнал, «Хочу всё знать»}} * [http://selskaja-zhizn.ru/2760.htm История возникновения теплицы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208213707/http://selskaja-zhizn.ru/2760.htm |date=2015-12-08 }} * [http://recn.ru/vidy-parnikov-i-ih-ustrojstvo Виды парниковых конструкций]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708182722/http://recn.ru/vidy-parnikov-i-ih-ustrojstvo |date=2014-07-08 }} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Хапавсем]] [[Категори:Ӳсентăран çитĕнтерни]] [[Категори:Ӳсентăран çитĕнтересси]] [[Категори:Ӳсентăрансене çитĕнтересси]] 5hmccencgv9vy0qrxkcvtbhn580lp40 10 130197 874664 2026-06-16T17:36:47Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Золотоглазая тимелия, Бхигван, Махараштра, Индия» 874664 wikitext text/x-wiki Золотоглазая тимелия, Бхигван, Махараштра, Индия jaielysfaa0l64vrxhppv2qyi9qe1ty 10 130198 874665 2026-06-16T17:37:11Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Yellow-eyed Babbler in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg» 874665 wikitext text/x-wiki Yellow-eyed Babbler in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg 8jdo1ulwr0eqbpi5xhf5edsxeq5cwsz