Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 8282 874686 714163 2026-06-18T00:47:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874686 wikitext text/x-wiki {{Юханшыв|Ячĕ = Энĕш |Нацилле ячĕ = |Ӳкерчĕк = |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Карттă = Volga_basin.png |Карттăн алпусни = Атăл бассейнĕ |Карттăн анлăшĕ = |Тăршшĕ = 61 |Бассейн лаптăкĕ = 890 |Бассейн = Атăл/Каспи тинĕсĕ |Шыв тăкакĕ =3,3 |Виçнĕ вырăн = вăрринче |Шыв пуçламăшĕ = [[Тавăшкасси (Çĕрпӳ районĕ)|Тавăшкасси]] |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ =[[Çĕрпӳ районĕ]] |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =55 |s_lat_min = 51|s_lat_sec =52 |s_lon_dir = E |s_lon_deg =47 |s_lon_min =34 |s_lon_sec =28 |Шыв вăрри = [[Куйбышев шыв усравĕ]], вăрринчен 1881 км |Шыв вăррин вырнаçăвĕ = [[Куславкка]]ран тăварах |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N |s_lat_deg =55 |s_lat_min = 52|s_lat_sec =30 |m_lon_dir = E |s_lon_deg =48 |s_lon_min =11 |s_lon_sec =59 |Юханшыв тайлăмĕ = |Патшалăх = Раççей Федерацийĕ |Регион =[[Чăваш Республики]] |Бассейн категорийĕ = |Commmons = }} '''Энĕш''', — [[Чăваш Ен]]ри [[юханшыв]]. [[Çĕрпӳ районĕ|Çĕрпӳ]] тата [[Чăваш Енĕн Куславкка районĕ|Куславкка районĕсем]] тăрăх юхать, [[Куславкка]]ран çӳлĕрех [[Атăл]]а юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60,7 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 904 км². Чи пысăк юпписем: [[Мăн Энĕш]], [[Вăта Энĕш]], [[Кĕçĕн Энĕш]]. == Пĕрлехи хыпарсем == [[Аслă Куснар]] çывăхĕнче Пысăк Энĕше Вăтам Энĕшпе (Виртен) пĕрле юхса кĕреççĕ. Виçĕ юханшыв пĕрлешнĕ хыççăн ĕлĕк-авал Енĕш (Пысăк Энĕш) самаях тулли шывлă пулнă пулмалла. Куснарти ватă çынсем каласа хăварнипе, юханшыв çывăхĕнче ашшĕ-амăшĕ ачине асăрхаттарса каланă:<blockquote> Шыва ан кĕр, ан иш, путса вилен! </blockquote> тесе кăшкăрнине час-часах илтме пулнă. Каярахпа ял çыннисем « Куснар» юханшывне « Аниш», тата каярах – «Энĕш» теме пуçланă. Вара ытти ялсене те çав ят сарăлнă. 19-мĕш ĕмĕр варринче ( [[1866]] çул) пирĕн вулăсри Энĕш шывĕ çинче 3 [[шыв арманĕ|шыв арманне]] лартнă. Иккĕ арман [[Çатрăк]] ялĕ тĕлĕнче, тепри — [[Куснар]] патĕнче пулнă. Çывăх ялсенче пурăнакан çĕр ĕçтешĕсем пурте çак армансенче [[тырă]] авăртнă. Çулсем иртнĕ май армансен шучĕ ӳссех пынă. [[1913]] çулта пирĕн вулăсра арман хуçисем тата армана тара илнĕ хуçа (арендатор) шучĕ 14 çынна çитнĕ. ===Ялсем=== Енĕш хĕрринче вырнаçнă ялсем: [[Тавăшкасси (Çĕрпӳ районĕ)|Тавăшкасси]], [[Энĕшкасси]], [[Шĕнер Ишек]], [[Энĕшхĕрри]], [[Туçа (Çĕрпӳ районĕ, ял)|Туçа]], [[Хурамал]], [[Улмалуй]], [[Пишенкасси]], [[Эплес]], [[Куснар]], [[Кĕçен Карач]], [[Çатрăк]], [[Елчĕк (Куславкка районĕ)|Елчĕк]], [[Варасăр]], [[Тĕмшер]]. == Вуламалли == ==Каçăсем== * [https://web.archive.org/web/20110604154328/http://chebgorpr.narod.ru/Water/water4_1.htm Реки Чувашской Республики.] {{Атăл}} [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Атăл юпписем]] 2w26hm3nlr3bo5gzsqpc9qdxd34uzsj 0 9094 874691 768533 2026-06-18T02:49:15Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874691 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Double-decker_trolleybus_in_Moscow.jpg|thumb|Икĕ хутлă троллейбус Мускаври Горьки урамĕнче]] '''ЯТБ-3''', — [[Ярославль]]ти завод кăларнă икĕ хутлă [[троллейбус]]. [[Мускав]]ра [[1939]]-[[1948]] çулсенче усă курнă. [[1937]] çулхи çу уйăхĕнченче [[Англи]]рен EEC («Инглиш элeктрик») фирма кăларнă икĕ виçĕ осьлĕ троллейбуса импортланă. Пĕри икĕ хутли пулнă. Ăна тĕпе хурса Ярославльти завод 10 икĕ хутлă троллейбус хатĕрленĕ. Вĕсем пĕрремĕш çула [[1938]] çулхи [[утă, 26|утă уйăхĕн 26-мĕшĕнче]] тухнă. Çӳреме вара хальхи Мир проспекчĕпе çӳренĕ. Контакт сечĕн çӳллĕшĕ тата тӳнсе каясран хăраса троллейбус çӳллĕшне 4,7 метр кăна тунă. Пĕрремĕш хутан çӳллĕшĕ — 1795 мм, иккĕмĕшĕн — 1770 мм (танлаштарăр, пĕр хутлă ахаль ЯТБ-1 троллейбусăн çӳллĕшĕ 1915 мм). [[Троллейбус]] тăршшĕ — 9,4 метр. Пĕрремĕш хутра 40 лармалли вырăн, иккĕмĕшĕнче — 32 пулнă. Пурĕ троллейбус 100 çына илсе çӳреме пултарнă. Пĕтĕмĕшле йывăрăшĕ 10740 кг., чи пысăк хăвăртлăхĕ — 55 км/сех пулнă. Юлашки троллейбуссене [[1940-мĕш çулсем|1940-мĕш çулсен]] вĕçĕччен усă курнă. Çĕннисене пĕр хутлă тума пуçланă, вĕсене тăрса çӳрекенсене ытларах вырнаçтарма тăрăшнă. [[СССР]]та пурăнакансене ку троллейбус «Подкидыш» кинолентăра асра юлнă. Ăна унта пĕр эпизодра курма май пур. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20130320122603/http://denisovets.narod.ru/yaaz/yaazpages/yatb3.html Автомодель бюровĕ: ЯТБ-3] * Дмитрий Матвеев. [http://www.automag.vrn.ru/99_21/0.html Английский гость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020601004717/http://www.automag.vrn.ru/99_21/0.html |date=2002-06-01 }}/. Журнал «Автомаг» № 21 [[1999]]. * Лев Шугуров. [http://www.gazeta.ru/2003/06/20/aroslavskijd.shtml Ярославль даблдеккерĕ Мускавра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050311073911/http://www.gazeta.ru/2003/06/20/aroslavskijd.shtml |date=2005-03-11 }}. Gazeta.Ru [[çĕртме, 21]], [[2003]] {{ЯТБ троллейбусĕсем}} [[Категори:Иккĕ хутлă троллейбуссем]] [[Категори:ЯАС автомобилĕсем]] [[Категори:Троллейбуссем]] kn78ipu9z35ek7zaf5b8gekahrrj6fi 0 13640 874687 785844 2026-06-18T01:10:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874687 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă |Ят = Эрих Мария Ремарк |Тăван ят = Erich Maria Remarque |Ӳкерчĕк = Erich Maria Remarque1.jpg |Анлăшĕ = 180 px |Ӳкерчĕке ăнлантарни = Ремарк 1928 çулта |Çуралнă чухнехи ят = Эрих Пауль Ремарк |Суя ятсем = Эрих Мария Ремарк Крамер |Гражданлăх = Германи, АПШ |Ĕçлев тĕсĕ = прозăç |Хастар çулсем = |Тĕлĕ = |Жанр = |Ĕçсен чĕлхи = |Чыславсем = {{{!}} {{!}}{{ГФР умĕнче хастарлăхшăн Мăн Хĕрес орденĕн кавалерĕ}} {{!}}} |Викивулавăш = }} '''Эрих Мария Ремарк''' ({{lang-de|Erich Maria Remarque}}, [[çĕртме, 22]] [[1898]], [[Оснабрюк]] — [[авăн, 25]] [[1970]], [[Локарно]]) — [[XX ĕмĕр]]ти паллă нимĕç çыравçисенчен пĕри. == Кун-çулĕ == Ремарк католиксен ĕç çыннисен çемйинче [[Оснабрюк]]ра ([[Германи]]) çуралнă. 18 çулта ăна хĕсмете çара илеççĕ, [[1917]] çулхи [[çĕртме, 12]] Анăç фронта яраççĕ. [[Утă, 31]] сулахай урине, сылтăм аллине тата мăйне амантаççĕ те вăрçăн юлашкине вăл Германире хоспитăльте ирттерет. Вăрçă хыççăн вулавăшра ĕçлет, вĕрентӳçĕ, журналист, редактор, бухгалтер ĕçĕсенче вăй хурать. [[1929]] çулта «[[Анăç фронтĕнче улшăнусăрах]]» Эрих Мария Ремаркăн (иккĕмĕш ятне[[1918]] çулта çĕре кĕнĕ амăшĕнне илет) пичетленет. Кайран татах темиçе вăрçа хирĕçлĕ ĕçсем кăларать; ансат, туйăмлă чĕлхепе вăрçăн тата унăн хыççăнхи ĕçсене тӳррĕн тĕрĕс çырса кăтартать. Ремарк нимĕç нацисчĕсенчен тарса [[1931]] çултанпа [[Швейцари]]ре тăнăç пурнăç тупать. [[1939]] çулта Ремарк Ильза Юта Цимбоннăпа [[АПШ]]-на çитет, [[1947]] çулта вĕсенеамерика гражданлăхне тивĕçтереççĕ.. Ремарк тата Цимбонна икĕ хут пĕрлешнĕ, çав чухлех уйрăлнă. [[1958]] çулта Ремарк холливуд актрисине [[Полетт Годар]]а (Paulette Goddard) арăма илет. [[1958]]çулта Ремарк [[Швейцари]]е таврăнать те ĕмĕрне çакăнтах вĕçлет. 72 çулхи Ремарк [[1970]] [[авăн, 25]] [[Локарно]] хулинче куçĕсене хупать. [[Тичино]] кантонĕн Ронко çăви çине пытарнă. Юнашар Годар вилтăпри. == Ӗçĕсем == * Малтанхи ĕçесем (1916—1929) * [[Ӗмĕтсен усравĕ]] (Die Traumbude) (1920) * [[Гэм]] (Gam) (1924) * [[Горизонт хĕрринчи чарăну]] (Station am Horizont) (1927/28) * [[Анăç фронтĕнче улшăну çук]] (Im Westen nichts Neues) (1928/29) * [[Тăшман (роман)|Тăшман]] (Der Feind) (1930/31) * [[Таврăну (роман)|Таврăну]] (Der Weg zurück) (1930/31) * [[Виçĕ юлташ (роман)|Виçĕ юдташ]] (Drei Kameraden) (1936/37) * [[Возлюби ближнего своего]] (Liebe Deinen Nächsten) (1939/41) * [[Триумфальная арка (роман)|Триумфальная арка]] (Arc de Triomphe) (1945) * [[Пурнăç хĕлхемĕ]] (Der Funke Leben) (1952) * [[Время жить и время умирать]] (Zeit zu leben und Zeit zu sterben) (1954) * [[Юлашки ĕç]] (Der letzte Akt) (1955) * Сыхă пулăр!! (Seid wachsam!!) (1956) * [[Юлашки чарăну]] (Die letzte Station) (1956) * [[Хура палăк (роман)|Хура палăк]] (Der schwarze Obelisk) (1956) * [[Кивçен пурнăç]] (Geborgtes Leben) (1959/61) * [[Лиссабон каçĕ (роман)|Лиссабон каçĕ]] (Die Nacht von Lissabon) (1961/62) * Земля обетованная (Das gelobte Land) (1970) * [[Çăтмахри ĕмĕлкесем]] (Schatten im Paradies) (postum 1971) == Каçăсем == * [http://www.remarque.uos.de/ Remarque Zentrum (нимĕçле)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504231841/http://www.remarque.uos.de/ |date=2006-05-04 }} * [http://remarque.chkebelski.de/ Эрих Мария Ремарк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129191216/http://remarque.chkebelski.de/ |date=2020-11-29 }} * [http://www.peoples.ru/art/literature/prose/roman/remark/ Эрих Мария Ремарк] {{Ремарк}} [[Категори:Çĕртмен 22-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1898 çулта çуралнисем]] [[Категори:Авăнăн 25-мĕшĕнче вилнисем]] [[Категори:1970 çулта вилнисем]] [[Категори:Германи çыравçисем]] 72yro1m28rxy6sexmoge2qlw1m7hq54 0 15917 874689 855631 2026-06-18T01:44:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874689 wikitext text/x-wiki '''Этнографи''' ({{lang-grc|ἔθνος}} — халăх тата {{lang-grc2|γράφω}} — çыратăп) — [[наука]], изучающая халăхсене-[[этнос]]сене тата этносри урăх йĕркеленĕвĕсене, тата вĕсем пулса тухнине ([[этногенез]]), йышне, вырнаçнине, культурăри-пурнăçри уйрăмлăхĕсене, çаплах вĕсен материаллă тата хакаллă культурине тĕпчекен ăслăх<ref>{{статья|автор=В. А. Тишков|пуçелĕк=Этнография|каçă=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4917000|архив=https://web.archive.org/web/20221205042742/https://bigenc.ru/ethnology/text/4917000|архив дата=2022-12-05}}</ref><ref>[[Большой энциклопедический словарь]] / Гл. ред. А. М. Прохоров. Изд. 2-е, перераб. и доп. М.; СПб., 2000.</ref>. == Этнографи объекчĕ == [[File:Chukchi family old.jpg|thumb|300px|[[Чукчăсем|Чукча]] килйышĕ — [[Раççей]]ри пуян культурăллă тата историллĕ кăк халăхĕсенчен пĕри<ref>[http://www.kamchatsky-krai.ru/geografy/korennoe_naselenie/chukchi.htm Коренное население Камчатки — Чукчи. Этнография Камчатки. Камчатский край, Петропавловск-Камчатский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104232615/http://www.kamchatsky-krai.ru/geografy/korennoe_naselenie/chukchi.htm |date=2011-11-04 }} краеведческий сайт о Камчатке</ref>]] [[File:Pygmy shaman.jpg|thumb|300px|Тĕпчевçĕ тата [[Пигмейсем|пигмей]] халăхĕн шаманĕ.]] == Этнографи/этнологи == [[File:Bronisław Malinowski among Trobriand tribe.jpg|thumb|300px|«Полевая этнография, как главный принцип познания народов» — [[Малиновский Бронислав Каспар|Б. Малиновский]]. [[Лăпкă океанăн анăç пайĕнчи аргонавтсем]]]] == Термин историйĕ == Этнос сăмах халăх сăмах пĕлтерĕшĕнчен анлăрах. [[Авалхи грек чĕлхи]]нче этнос темиçе ăнлавпа çӳренĕ: [[халăх]], [[йăх]], [[ушкăн]]. Этнос тесе грексем ытти халăхсене каланă, çапла майпа хăйсене вĕсенчен уйăрнă. Çапла вара ку сăмах ыттисем грексенчен урăхларах пулнине паллă тума кирлĕ пулнă. Паянхи пĕлтерĕше наукăна 1023 çулта С. М. Широкогоров кĕртнĕ. [[Термин]]ĕ вара 1791 [[çул]]та пуçласа тĕл пулать. Хăш чухне этнографи термин вырăнне [[этнологи]] терминпа та усă кураççĕ, анчах та ку терминсем пĕр марри пирки нумай [[ăсчах]] ĕнетерет. == Этнографири «этнос» ăнлав проблеми == {{main|Этнос}} == Этнографи меслечĕсем == [[File:Magic Sankt Petersburg - Kunstkammer at White Nights (Weisse Nächte).jpg|thumb|300px| [[Кунсткамера|Аслă Петĕр ячĕллĕ антропологи тата этнографи музейĕ]]]] {{main|Хирти этнографи}} == == == Чаплă тĕпчевçĕ — этнографсем == * [[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилёв Лев Николаевич]] * [[Итс Рудольф Фердинандович|Итс Рудольф Фердинандович]] * [[Гадло Александр Вильямович|Гадло Александр Вильямович]] * [[Токарев Сергей Александрович|Токарев Сергей Александрович]] * [[Бромлей Юлиан Владимирович|Бромлей Юлиан Владимирович]] * [[Фрэзер Джеймс Джордж|Фрэзер Джеймс Джордж]] * [[Леви-Стросс Клод|Леви-Стросс Клод]] * [[Боас Франц|Боас Франц]] * [[Малиновский Бронислав Каспар|Малиновский Бронислав Каспар]] * [[Миклухо-Маклай Николай Николаевич|Миклухо-Маклай Николай Николаевич]] * [[Тайлор Эдуард Бернетт|Тайлор Эдуард Бернетт]] * [[Морган Льюис|Морган Льюис]] * [[Дюркгейм Эмиль|Дюркгейм Эмиль]] * [[Мид Маргарет|Мид Маргарет]] == Çав. пекех == {{div col}} * [[Этногеографи]] * [[МПУ этнологи кафедри]] * [[СПбГУ этнографи тата антропологи кафедри]] * [[Н. Н. Миклухо-Маклай ячĕллĕ РĂА этнологии и антропологи институчĕ]] * [[Кунсткамера|Аслă Петĕр ячĕллĕ антропологи тата этнографи музейĕ]] * [[Раççей этнографи музейĕ]] * [[Антропологи]] * [[Славистика]] {{div col end}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Литература == * {{кĕнеке |автор = [[Бернардино де Саагун]], [[Куприенко Сергей Анатольевич|Куприенко С.А.]] |пуçелĕк = Общая история о делах Новой Испании. Книги X-XI: Познания астеков в медицине и ботанике |каçă = |яваплă = Ред. и пер. С. А. Куприенко. |вырăн = К. |издательство = Видавець Купрієнко С.А. |çул = 2013 |страниц = 218 |сери = Месоамерика. Источники. История. Человек |isbn = 978-617-7085-07-1 |ref = Саагун}} * ''[[Бромлей Юлиан Владимирович|Бромлей Ю. В.]]'' Этнос и этнография. — М.: 1973 * ''[[Бромлей Юлиан Владимирович|Бромлей Ю. В.]], [[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]'' Этнография. — М.: [[МГУ]], 1982 * ''Громов Г. Г.'' Методика этнографических экспедиций. — М. 1966. * ''[[Итс Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' [http://www.ethnology.ru/doc/its01/its01_ann.htm Введение в этнографию: Учебное пособие]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529165419/http://www.ethnology.ru/doc/its01/its01_ann.htm |date=2007-05-29 }}. — Л.: [[СПбГУ|Издательство Ленинградского университета]], 1991 * {{Кĕнеке|каçă=https://www.etnolog.org.ua/pdf/stories/spadshchyna/2005/kolessa.pdf|автор=[[Колесса Филарет Михайлович|Колесса Ф.]]|пуçелĕк=Історія української етнографії|çул=2005|язык=uk|вырăн=Київ|издательство=[[Институт искусствоведения, фольклористики и этнологии имени М. Ф. Рыльского НАН Украины|ІМФЕ ім. М. Т. Рильського]]|страниц=368|archive-url=https://web.archive.org/web/20240804184808/https://www.etnolog.org.ua/pdf/stories/spadshchyna/2005/kolessa.pdf|archive-date=2024-08-04}} * ''[[Пименов Владимир Владимирович|Пименов В. В.]]'' Основы этнографии: программа дисциплины. — М.: [[МГУ]], 1988. * ''[[Пименов Владимир Владимирович|Пименов В. В.]]'' [https://web.archive.org/web/20101120040659/http://www.suveniri-knigi.ru/Pimenov_V_V_Osnovi_etnologii_Uchebnoe_posobie_sk.html Основы этнологии: Учебное пособие]. — М., [[МГУ]] 2007. * ''[[Тишков Валерий Александрович|Тишков В. А.]]'' [http://valerytishkov.ru/cntnt/publikacii3/knigi/rekviem_po/rekviem_po1.html Реквием по этносу: исследования по социально-культурной антропологии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113073108/http://valerytishkov.ru/cntnt/publikacii3/knigi/rekviem_po/rekviem_po1.html |date=2010-11-13 }}. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]] 2003. * ''[[Токарев Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История русской этнографии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1966. * ''[[Токарев Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Истоки этнографической науки. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1978. * ''[[Токарев Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии. — М.: [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]], 1978. * ''[[Токарев Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Этнография народов СССР. Исторические основы быта и культуры. — М.: [[МГУ]] 1952 * ''[[Чебоксаров Николай Николаевич|Чебоксаров Н. Н.]], Чебоксарова И. А.'' Народы, расы, культуры. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1971 * {{ВТ-ЭСБЕ|Этнография|[[Штернберг Лев Яковлевич|Штернберг Л. Я.]]}} === Вĕренӳ кĕнекисем === * {{кĕнеке|пуçелĕк = Этнология (этнография)|каçă = https://urait.ru/viewer/etnologiya-etnografiya-489011 | яваплă = под ред. [[Козьмин Валериан Александрович|В. А. Козьмина]], [[Бузин Владимир Серафимович|В. С. Бузина]] |вырăн = М. |издательство = Издательство Юрайт|çул = 2022|страниц = 438|сери = Высшее образование|isbn = 978-5-534-00916-3}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20090620183719/http://s81.ulstu.ru/ton/structura/methods.htm#pol Методы, использованные при исследовании этнокультуры] * ''[[Семёнов Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1062.html Предмет этнографии (этнологии) и основные составляющие её научные дисциплины]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209224822/http://scepsis.ru/library/id_1062.html |date=2007-02-09 }} * [http://www.ethnology.ru/lib/publ.html Публикации по этнографии: о народах России]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060508042402/http://www.ethnology.ru/lib/publ.html |date=2006-05-08 }} '''Организацисем''' * [http://iea-ras.ru/ Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429213253/http://iea-ras.ru/ |date=2017-04-29 }} * [https://web.archive.org/web/20101102191900/http://rgo.msk.ru/commissions/ethnography/ Комиссия этнографии Московского центра Русского географического общества] '''Музеийсем'' * [http://www.ethnomuseum.ru/ Российский этнографический музей] {{Архивировано|url=https://www.webcitation.org/65eRDpOXs?url=http://www.ethnomuseum.ru/ |date=2012-02-22 }} {{СПб.}} * [http://www.kunstkamera.ru/ Музей этнографии и антропологии имени Петра Великого (Кунсткамера)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731034721/http://www.kunstkamera.ru/ |date=2010-07-31 }} {{СПб.}} * [https://web.archive.org/web/20101123095656/http://mogilewmuseum.iatp.by/etno/e-exp-zemlikrug.htm Музей этнографии в Могилёве], Беларусь * [http://xutir-savky.com.ua Этнографический музей «Хутор Савки»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227012134/http://xutir-savky.com.ua/ |date=2018-12-27 }}, Украина {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Этнографи|*]] 40newa5qkctvraqvfywtqblg7qbu76k 0 17176 874688 871441 2026-06-18T01:14:17Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874688 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе | тĕс = индии-европа | ят = Эрмен чĕлхи | тăван ят = {{unicode|Հայերեն}} [hayeren] | патшалăхсем = [[Эрмени]] тата 60 çершыва яхăн {{çăлкуç}} | регионсем = | калаçакансем = 8~9 млн.{{çăлкуç}} | рейтинг = | категори = [[Еврази чĕлхисем]] | классификаци = [[инди-европа чĕлхе çемьи|Инди-европа çемьи]] : [[Палеобалкан чĕлхисем|Палеобалкан турачĕ]] :: [[Грек-фриги-эрмен чĕлхисем|Грек-фриги-эрмен ушкăнĕ]] ::: [[Фригио-эрмен чĕлхисем|Фриги-эрмен ушкăн пайĕ]] | алфавит = [[эрмен алфавичĕ|эрмен]] | официаллă чĕлхе = [[Эрмени]], [[Туçи Карабах Республики]] | ГОСТ 7.75–97 = арм 055 | ISO1 = hy | ISO2 = arm (B); hye (T) | ISO3 = hye }} {{Инди-европейсем}} '''Эрмен чĕлхи''' ({{lang-hy|Հայերեն}}) — инди-европа чĕлхисен çемйин тухăç пайне кĕрет, çак ушканăн урăх чĕлхисемпе те çывăх шутланать (балти, славян, иран). Вĕсем хушшинче [[эрмен алфавичĕ|аваллă çурулăхли]] пулать. Эрмен [[алфавит]]не [[Месроп Маштоц]] [[405]]—[[406]] çç туса хунă ([[Эрмен çырулăхĕ]])<ref>[https://armeniagid.com/kultura/armyanskiy-yazyk-k-kakoy-gruppe-yazykov-otnositsya Армян чӗлхи: хӑш чӗлхе шутне кӗрет?]</ref>. Пур тĕнчипе эрменле калаçакан — 9 миллиона яхăн çын. == Чĕлхе аталанăвĕн тапхăрĕсем == [[Ӳкерчĕк:Centum Satem map.png|thumb|left|350px|[[Инди-европа чĕлхисем|инди-европа çемйинчи]] тапхăрĕсене пайланинче эрмен чĕлхин вырăнĕ]] Эрмен калаçупа литература чĕлхин тапхăрĕсен палăртас ĕçре уйрăмлăх пур — литература хорми пуплевĕнчен 1-2 ĕмĕре кая юлса çирĕпленет. Эрмен калаçу чĕлхин (пуплев) кун-çулĕ 5 тапхăртан тăрать: * '''прото-эрмен''' — [[пирĕн эрăччен XX ĕмĕр]]-[[пирĕн эрăччен X ĕмĕр]] * классик эрмен чĕлхи ''' пулса тăнин тапхăрĕ''' — [[пирĕн эрăччен X ĕмĕр]]- [[V ĕмĕр]] * '''классик эрмен''' — [[Vĕмĕр|V]]-[[X ĕмĕр|X]] ĕмĕрсем * '''вăта-эрмен''' — [[X ĕмĕр|X]]- [[XV ĕмĕр|XV]] ĕмĕрсем * '''хальхи эрмен''' — [[XV ĕмĕр|XV]] ĕмĕртенпе Эрмен литература (çыру) чĕлхи 3 тапхăртан тăрать: * '''авалхи''' — [[V ĕмĕр|V]]-[[XI ĕмĕр|XI]] ĕмĕрсем. Çак тапхăрти чĕлхене ''авалхи эрмен'', çыру палăкĕсен чĕлхине — ''[[Грабар (чĕлхе)|грабар]]'' теççĕ * '''вăта''' — [[XI ĕмĕр|XI]]-[[XVII ĕмĕр|XVII]] ĕмĕрсем. Вăтам тапхăр чĕлхине ''вăта эрмен'' теççĕ * '''çĕнĕ''' — [[XVII ĕмĕр]]тенпе хальхи куна çити. Çĕнĕ тапхăрта хальхи эрмен чĕлхи хормăланать, [[XIX ĕмĕр]] вĕçĕнчен пуçласа çĕнĕ эрмен литература чĕлхи пулса тăрать. Темиçе диалектран пуçтарăнакан ''тухăç'' тата ''анăç'' варианчĕсене уйăраççĕ. Армени Республикинче пурăнаканнисем тухăç (''ашхарабар'') варианчĕпе усă кураççĕ. == Эрмен чĕлхин лингвастика уйрăмлăхĕсем == Фонетикăра 6 [[уçă сасă|уçă]] тата 30 [[хупă сасă|хупă]] [[фонема]]: * авалхи тапхăрĕнче — ** инди-европа фонологи системи хăш улăштарусемпе; ** уçă сассен тăсăлăвĕн уйрăмлăхне çухатни; ** сыпăк сонанчĕсем уçă, сыпăклă мар сонанчĕсем хупă сасăсене куçни; ** çĕнĕ фрикативлă фонемсем пулса тăни; ** аффрикатсем пулса тăни; ** изменение взрывных по перебою, герман чĕлхисенчи хупă сасăсем куçăнни; ** виçĕ тĕрлĕ хупă сасăсем (янрав, янравсăр тата сывласа кăларни) пурри; * вăта тапхăрĕнче — ** янрав сассене янравсăрлани, янравсăр сассене янравлани; ** дифтонгĕсене монофтонгизацилени; * çĕнĕ тапхăрĕнче — ** чĕлхен икĕ çĕнĕ диалекчĕ (уйрăмлăхĕ тӳрех консонантисăмра) пуçланса кайни. Морфологире: == Тĕп диалекчĕсем == * Диалектсен тухăç ушкăнĕ тата тухăç эрмен литература чĕлхи — СССР пулнă территорисенче сарăлнă (Анăç Арменирен куçса килнĕ ял çыннисемсĕр пуçне), Иранра, Индире. Литература чĕлхин тухăç эрмен варианчĕ Армени Республикин патшалăх чĕлхи шутланать. * Диалектсен анăç ушкăнĕ тата анăç эрмен литература чĕлхи - эрмен диаспорин диалекчĕ, Çывăх Тухăçра, Европăра тата Америкăра, СССР пулнă хăш çĕрсенче сарăлнă. == Эрмен чĕлхин çырулăхĕ == ''Çавăн пекех '''''[[Эрмен историографийĕ]]''''' статьяна вулăр''. === V ĕмĕрченхи эрмен çырулăхĕ === [[Ӳкерчĕк:armenian alphabet.jpg|left|thumb|]] [[Ӳкерчĕк:aysesahmannartashesi.jpg|right|thumb|[[Арташес I]] патшан [[Арамей алфавичĕ|арамейла çырнисем]], пирĕн эрăччен II ĕмĕр.]] === Çыру несĕлĕ === ''Çавăн пекех '''[[Вăтам ĕмĕрсенчи эрмен литературин хронологийĕ]]''' статьине вулăр.'' [[Ӳкерчĕк:Armenian gospels (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible - Plate XIX).jpg|right|thumb|Манускрипт, V-VI ĕмĕрсем.]] Эрмен çырулăхĕн [[V]]—[[XVIII]] ĕмĕрсенче тунă 25 пинрен ытла ал çыру палăкĕсем, çаплах 4 пинрен чылай вакланчăк-татăк ал çырăвĕсем сыхланса юлнă. Çыру этеплĕхĕн пĕрремĕш палăкĕсене V ĕмĕр тĕлĕпе кăтартнă, каярах темиçе ĕмĕр тăршшипе ют çĕре хапсăнакансем çав тери нумай (XI ĕмĕре кăна пăхсан: [[Стефанос Орбелян]] хаклавĕ 10 пин ал çырăвĕ) пĕтернĕ. Эрмен кĕнеке пичетленевĕнчен ([[1512]] ç.) пуçласа [[1800]] çулчен 1170 ытла ятлă эрмен кĕнеки (вырăс чĕлхи хыççăн [[СССР]] республикисен хушшинче иккĕмĕш вырăна тухнă) пичетлесе кăларнă. [[Акоп Мегапарт]] пархатарлă ĕçлĕхне пула эрмен чĕлхи [[кĕнеке пичетлев]]ĕнче хăйĕн регионĕнче пĕрремĕш чĕлхе пулса тăрать. {| class="wikitable" |- | Авалхи манускрипт (ал çырăвĕ) тата савăл çыру вакланчăкĕсем (фрагменчĕсем) | [[V ĕмĕр|V]]—[[VI ĕмĕр|VI]] ĕмĕрсем |- | Авалхи оргиналлă çыру ĕçĕ («Маштоц пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ») | [[440-мĕш çулсем]]<ref>Армянская советская энциклопедия, т. 5, стр. 660 {{ref-hy}}. Основные рукописи с XIV века. Вопрос оргинального (первоначального) языка «Истории» [[Агатангелос]]а в исторической науке не решен. </ref> |- | Авалхи пурĕпе сыхланса юлнă ал çырăвĕ («Турă амăшĕн евангелийĕ»). | [[VII]] век<ref>Армянская советская энциклопедия, т. 6, стр. 695 {{ref-hy}}</ref> |- | Авалхи тĕнлĕ мар поэзи çырăвĕ | [[VII]] век<ref>Армянская советская энциклопедия, т. 3, стр. 297 {{ref-hy}}. Элегия «Плач на смерть великого князя Дживаншира», сочинённый поэтом-лириком VII в. [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00021/39700.htm?text=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%B0%D0%BA%20%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3 Давтаком Кертогом]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} помещена в труде [[Мовсес Каганкатваци|Мовсеса Каганкатваци]] [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Kalank/text22.phtml?id=621 «История страны Агванк» (кн.II, гл.35)].</ref> |- | Кун-çулне тĕп-тĕрĕс палăртнă чул çинчи авалхи çыру (таса Рипсимэ чиркĕвĕ) | [[618]] çул |- | Кун-çулне тĕп-тĕрĕс палăртнă сыхланса юлнă авалхи ал çырăвĕ | [[862]] год<ref>Армянская советская энциклопедия, т. 7, стр. 628—629 {{ref-hy}}</ref> |- | Кун-çулне тĕп-тĕрĕс палăртнă пурĕпе сыхланса юлнă авалхи ал çырăвĕ | [[887]] çул<ref>Армянская советская энциклопедия, т. 4, стр. 470 {{ref-hy}}</ref> |- | Авалхи хут çырăвĕ (аваллăхĕпе тĕнчере 4-мĕш).<ref name="бумажная рукопись">Армянская советская энциклопедия, т. 6, стр. 160 {{ref-hy}}</ref> | [[981]] çул<ref name="бумажная рукопись">Армянская советская энциклопедия, т. 6, стр. 160 {{ref-hy}}</ref> |- | Сыхланса юлнă чи пысăк çыру | [[1200]]—[[1202]] çулсем<ref>Армянская советская энциклопедия, т. 7, стр. 659 {{ref-hy}}. Манускриптра 601 страницă, йывăрăшĕ — 28 кг, 55,3×70,5.</ref> |- | Сыхланса юлнă чи пĕчĕк çыру | [[XV ĕмĕр]]<ref>104 манускрипт страници, йывăрăшĕ — 19 гр, 3×4 см.</ref> |- | Пĕрремĕш пичетлĕ кĕнеки («[[Урбатагирк]]») | [[1512]] çул<ref>См. [[История армянского книгопечатания]]</ref> |- | Пĕрремĕш тапхăрлă тухакан эрмен чĕлхиллĕ журнал («[[Аздарар]]») | [[1794]] çул<ref>С возникновения армянского периодического издания до 1920 года вышло более 1800 наименований армянских газет и журналов. (самый древний журнал в мире, который издается непрерывно по сей день, армянский «Базмавеп» (с 1843 года, Венеция). </ref> |} Вуншар аваллăх литературăпа çыру палăкĕсем пирĕн куна эрмен куçарăвĕпе çитрĕç, вĕсем ĕретĕнче [[Зенон]], [[Евсевий Кесарийский]], [[Аристид]], [[Филон Александрийский]], [[Иоанн Златоуст]] тата чылай ытти çыравçăсен ĕçĕсем, çаплах [[Аристотель]]пе [[Платон]] ĕçĕсене эрмен чĕлхине куçарнисене автăр çырнине чи çывăххи тесе шутлаççĕ. === Эрмен чĕлхин тĕпчев кун-çулĕ === [[Ӳкерчĕк:Qerakanutyun.jpg|right|thumb|М.Себастаци хатĕрленĕ эрмен чĕлхи грамматики, Венеци, 1730 çул.‎]] Эрмен чĕлхин пĕрремĕш тĕпчевçи [[Маштоц Месроп|Месроп Маштоц]] ([[361]]—[[440]]) шутланать, вăл [[405]]—[[406]] çулсенче [[эрмен алфавичĕ|эрмен алфавитне]] хайлать. [[V ĕмĕр|V]] пуçламăшĕнче — [[VI ĕмĕр|VI]] вĕçĕнче эрмен чĕлхине [[Фраки Дионисийĕ]] ([[пирĕн эрăччен II ĕмĕр|п.э.II]]—[[пирĕн эрăччен I ĕмĕр|п.э. I]] ĕмĕрсем) çырнă ''«Грамматика ӳнерне»'' куçарнă, çак ĕнтĕ эрмен чĕлхине тĕпчес ĕçĕн çĕнĕ тапхăрĕ пулать. === Эрмен чĕлхипе кĕнеке пичетлени тата периодика кăларăмĕсем === [[Ӳкерчĕк:Tagharan1513.jpg|thumb|right|220px|«Тагаран» («Юрă пуххи»), [[1513]] çул, Венеци]] {{main|История армянского книгопечатания}} [[Ӳкерчĕк:Agop meghapart.jpg|left|thumb|[[Акоп Мегапарт]]]] .. <center> <gallery> Ӳкерчĕк:TomarGrigoryan.jpg|[[Григори календарĕ]], Рим, [[1584]] çул Ӳкерчĕк:HarantsVarq.jpg‎|«Житие отцов», Джульфа, [[1641]] çул Ӳкерчĕк:Girk_ashkharhats.jpg|«Книга миров», Амстердам, [[1668]] çул. Ӳкерчĕк:Arhest hamaroghutyan (Christopher Clavius Armenian translation).jpg|«Математика», Марсель, [[1675]] çул </gallery> </center> <center> <gallery> Ӳкерчĕк:Movses Khorenatsi (1695).jpg|«История Армении» [[Мовсес Хоренаци|Мовсеса Xоренаци]], Амстердам, [[1695]] год Ӳкерчĕк:Jashots.jpg|[[Апракос]], Венеци, [[1686]]-[[1688]] çç. Ӳкерчĕк:Agatangeghos, Girk' vipasanut'ean, Constantinople, 1709.jpg|«История Армении» [[Агатангелос]]а, Константинополь, [[1709]] год Ӳкерчĕк:VorogaytParats.jpg| Ш. Шаамирянăн Эрмени [[конституци]]йĕ, Мадрас, [[1773]] çул </gallery> </center> == Антропонимика == {{main|Эрмен ячĕ}} == Вуламалли == * Марр Н. Я., Грамматика древнеармянского яз., СПБ., 1903; * Hübschmann H., Armenische Grammatik, I, Lpz., 1897; * Л. Мсерианц, «О так наз. „ванских“ (урартских) лексикальных и суффиксальных элементах в армянском языке.», М., 1902; * Его же, «Этюды по армянской диалектологии», ч. I, М., 1897; * Meillet A., Ésquisse d’une grammaire comparée de l’arménien classique, Vienne, 1903; * Его же, Altarmenisches Elementarbuch (в серии «Indogermanische Bibliothek», hrsg. von H. Hir und W. Streitberg), Heidelberg, 1913. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Interwiki|code=hy|Գլխավոր էջ|эрменле}} * [http://www.youtube-armenian.com Эрмен Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222222241/http://www.youtube-armenian.com/ |date=2014-12-22 }} * [http://aniv.ru/view.php?numer=7&st=10&rub=13 Ашот МЕЛКОНЯН — «Армянский язык как средство выживания» — Анив журналĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820055410/http://aniv.ru/view.php?numer=7&st=10&rub=13 |date=2011-08-20 }} * [http://homepages.tversu.ru/~ips/Hist_04.htm#4.5 И. П. Сусов. ''«История языкознания»''] * [http://www.hayeren.hayastan.com/ Эрмен чĕлхи çинчен + хăй тĕллĕ вĕрентекенсем (Эрменле-вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102172553/http://hayeren.hayastan.com/ |date=2006-11-02 }} * [http://czudovo.info/list.php?what=1&ln=hy&in=from_ru Вырăс-эрмен сăмахсарĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611010755/http://czudovo.info/list.php?what=1&ln=hy&in=from_ru |date=2012-06-11 }} * [http://shop.haylife.ru/catalog/51/ Эрмен чĕлхине вĕренекене валли пулăшу кĕнекисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520020305/http://shop.haylife.ru/catalog/51/ |date=2007-05-20 }} * [http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/general/IE.html Classical Armenian Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224102027/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/general/IE.html |date=2008-12-24 }} * [http://www.lingvoconverter.com/?keyboard1=rukirilic&keyboard2=armen Эрменпе вырăс чĕлхисен транслитерацийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119093935/http://www.lingvoconverter.com/?keyboard1=rukirilic&keyboard2=armen |date=2012-01-19 }} * [http://medituria.ru/dostoprimechatelnosti/dostoprimechatelnosti-armenii/ Достопримечательности Армении] [[Категори:Эрмен чĕлхи| ]] [[Категори:Эрмен чĕлхин ушкăнĕ]] [[Категори:Эрмени чĕлхисем]] qng3ptd2m8odtknj15r7kl8sjaoh6q0 0 17577 874695 817185 2026-06-18T05:02:06Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874695 wikitext text/x-wiki {{seealso|Украина фрончĕ (пĕлтерĕшсем)}} {{Çар йĕркелĕвĕ |ячĕ = 4-мĕш Украина фрончĕ<br />4Укр.Ф |ӳкерчĕк = [[File:Red Army badge.gif|200px]] |алпусни = [[Хĕçпăшаллă Вăйсем|ХВ]] [[Эмблема|эмблеми]] |çулсем = [[юпа, 20]] [[1943]] ç. — [[çу, 31]], [[1944]] ç., [[çурла, 6]], [[1944]] ç. — [[çурла, 25]], [[1945]] ç. |патшалăх = {{СССР ялавĕ}} [[СССР]] |пăхăну = |йышĕнче = [[СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсем|СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсенче]] |тĕс = |унăн_шутĕнче = |роль = |пысăкăш = |команда_структури = |вырнаçăвĕ = |витлев = |пулăшакан = |йыхрав = |сăрсем = |марш = |талисман = |хĕçпăшаланăвĕ = |çапăçусем = [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]нче |уйăру_паллисем = |хальхи_командир = |паллă командирсем = '''Çарпуçсем''', ят-йыша пăхăр }} [[File:4ty ukraiński.jpg|thumb|4''Укр.Ф'' [[Штандарт|штандарчĕ]]]] '''4-мĕш Украина фрончĕ''' — совет çарĕсен [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] тапхăрĕнчи операци-стратеги пĕрлешĕвĕ. == Кун-çулĕ == Кăнтăр-анăç тĕлĕнче [[1943]] çулхи [[юпа, 20|юпан 20-мĕшĕнче]] [[АТÇ Ставки]]н 1943 çулхи юпан 16-мĕшĕнчи тапăчĕпе татăçуллă [[Кăнтăр фрончĕ (Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи)|Кăнтăр фронтĕнчен]] йĕркелесе хунă. Ун шутне 2-мĕш тата 3-мĕш гварди, 5-мĕш тапăну, 28-мĕш, 44-мĕш, 51-мĕш çарсем тата 8-мĕш сывлăш çарĕсем кĕнĕ. Каярах унăн шутне Тинĕсçум тата 4-мĕш сывлăш çарĕсем те кĕнĕ. 1943 çулăн юпа уйăх вĕçĕнче — чӳк уйăх пуçламăшĕнче 4-мĕш Украина фрончĕн çарĕсем 300 çм таран тапăнса пырса [[Тăнăвар]]ăн тата [[Перекоп пымакĕ]]н анат çĕрне тухса, [[Мелитополь операцийĕ|Мелитополь операцине]] ăнăçлă вĕçленĕ. 1943—1944 çулхи Сылтăм çыран Украинăри стратеги тапăнăвĕнче вĕсем хăйсен сылтăм çуначĕпе 1944 çулăн кăрлач-нарăс уйăхĕсенче [[Никополь-Криворог операцийĕ|Никополь-Криворог операцине]] хутшăннă. [[3-мĕш Украина фрончĕ]]пе пĕрле тăшманăн [[Тăнавар]] çинчи [[никополь]] [[плацдарм]]не пĕтерсе хунă. [[1944]] ака-çу уйăхĕсенче 4-мĕш Украина фрончĕпе Уйрăм Тинĕсçум çарĕсем [[Хура тинĕс флочĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче|Хура тинĕс флочĕпе]] тата [[Азов çар флотилийĕ]]пе пĕрле [[Крым операцийĕ|Крым стратеги операцине]] ĕçе кĕртнĕ, тăшманăн 200 пине яхăн ушкăнне аркатнă та [[Крым]]а ирĕке кăларнă. [[1944]] çулхи [[çу, 31]] 1944 çулăн çăвăн 16-мĕшĕнчи АТÇ Ставки директивипе килĕшӳллĕ 4-мĕш Украина фронтне пĕтерсе хунă, унăн çапăçу хир управленипе пулăшу чаçĕсемпе тата тыл йĕркеленӳсемпе АТÇ Ставки резервне куçарнă. [[1944]] çулăн [[çурла, 6|çурлан 6-мĕшĕнче]] [[АТÇ Ставки]]н 1944 çулхи утăн 30-мĕшĕнчи тапăчĕпе 1-мĕш гварди, 18-мĕш тата 8-мĕш сывлăш çарĕсемпе çĕнĕрен йĕркеленĕ. Фронт шутне тĕрлĕ вăхăтра 38-мĕш тата 60-мĕш çарсем кĕнĕ. 1944 çулхи авăн-юпа уйăхĕсенче 4-мĕш Украина фронт çарĕсем [[1-мĕш Украина фрончĕ]]пе пĕрле [[Тухăç Карпат операцийĕ|Тухăç Карпат стратеги операцинче]] çапăçнă, [[Карпат лешьен Украина|Карпат лешьен Украинăпа]] [[Чехословаки]] территорин пайне тăшманран хăтарнă, [[Словак халăх пăлхавĕ|Словак халăх пăлхавне]] пулăшу панă. [[1945]] çулхи кăрлач-нарăс уйăхĕсенче 4-мĕш Украина фрончĕн çарĕсем [[2-мĕш Украина фрончĕ]]н çарĕсемпе пĕрле [[Анăç Карпат операцийĕ|Анăç Карпат стратеги операцине]] ирттернĕ, [[Польша|Польшăн]] кăнтăр районĕсемпе Чехословакин чылай çĕрне тăшманран тасатнă. Фронтăн [[Краков]]ран кăнтăралла тапăнăвĕ совет çарĕсене [[варшава]]-[[берлин]] тĕлне тапăнассине самай пулăшу панă. Пуш — çу пуçламăшĕнче фронт çарĕсем [[Морави-Острава операцийĕ|Морави-Острава операцинче]] Морави-Острава промăçлă района нимĕç захватчикĕсенчен хăтарни Чехословакин тĕп вар çĕрне кĕме уçă парать. Кайран вĕсем [[Прага операцийĕ|Прага стратеги операцине]] хутшăнаççĕ, Чехословакин пур территорине ирĕке кăлараççĕ. [[1945]] çулăн [[çурла, 25|çурлан 25-мĕшĕнче]] СССР ХХК 1945 çулхи утă, 9 тапăч никĕсĕпе 1945 çулта фронта салатса янă, унăн çапăçу хир управленине [[Карпатçум вăрçă тăрăхĕ|Карпатçум вăрçа тăрăхне]] йĕркелеме хушнă. == Çар пуçлăхĕ == Çарпуçĕсем: * [[çар генералĕ]] [[Толбухин Ф. И.]] (юпа, 1943 ç. — çу, 1944 ç.); * генерал-полковник, юпа, 1944 ç. çар генералĕ [[Петров И. Е.]] (çурла 1944 ç. — пуш, 1945 ç.); * çар генералĕ [[Еременко А. И.]] (пуш, 1945 ç. — вăрçă вĕçлениччен). Вăрçă канашĕн пайташĕсем: * [[генерал-полковник]] [[Щаденко Е. А.]] (юпа, 1943 г. — кăрлач, 1944 ç.); * [[генерал-майор]], ака, 1944 ç. [[генерал-лейтенант]] [[Субботин Н. Е.]] (кăрлач — çу, 1944 ç.). * генерал-полковник [[Мехлис Л. З.]] (çурла 1944 ç. — вăрçă вĕçлениччен). Штаб пуçлăхĕсем: * генерал-лейтенант [[Бирюзов С. С.]] (юпа, 1943 ç. — çу, 1944 ç.); * генерал-лейтенант [[Корженевич Ф. К.]] (çу, 1944 ç., çурла, 1944 ç. — ака, 1945 ç.); * генерал-полковник [[Сандалов Л. М.]] (ака, 1945 — вăрçă вĕçлениччен). == Каçăсем == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224135614/http://bse.sci-lib.com/article117707.html |date=2012-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин пур фрончĕсем] {{RKKA-stub}} {{ТÇАВ фрончĕсем}} [[Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] [[Категори:Украина Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] fkk3ehqfydfkvoa86h0ovxnl46z6olo 0 20295 874699 714429 2026-06-18T06:43:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874699 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Çĕн Якаль |тăван çĕлĕк = Çĕн Якаль |герб = Coat of Arms of Samara oblast.png |ялав = Flag of Samara Oblast.svg |lat_deg =53 |lat_min =56 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =33 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Самар облаçĕ |регион тапăлра = Самар облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Исаклă районĕ |район тапăлра = Исаклă районĕ{{!}}Исаклă |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх = Çĕн Якаль ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Çĕн Яккаль ял хутлăхĕ{{!}}Çĕн Яккаль |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1751{{!}}1751 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 449 |халăх çыравĕн çулĕ = 202 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = чăвашсем |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = çĕн якальсем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 446496 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = +7 84654 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 36 234 846 001 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Çĕн Якаль''' Самар облаçĕн [[Исаклă районĕ]]нчи ял. Ялта [https://web.archive.org/web/20130529211643/http://nov-yakush.ucoz.ru/ вăтам шкул] пур. ==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ== Урамĕсем: *Вăрман урамĕ; *Тĕп урам; *Шкул урамĕ; *Партизан урамĕ; * ==Кун-çулĕ== ==Тавралăхĕ== ==Халăх йышĕ== Халăх йышĕ: в 1762 – 145 çын; 1783 – 118; 1801 – 145 çын; 1811 – 74 арçын; 1830 – 105 çын; 1850 – 241; 1857 – 235; 1870 – 673; 1884 – 876; 1902 – 612; 1910 – 1220; 1929 – 695; 1989 – 459; 2002 – 449 çын. == Паллă çынсем == ==Вуламалли== ==Каçăсем== * [http://enc.cap.ru/?t=world&lnk=1423 Чăваш энциклопедийĕ] {{Samar-obl-geo-stub}} {{Исаклă районĕ}} [[Категори:Самар облаçĕн Исаклă районĕ]] o1oihr05cwqdl4y3zrjm65wmnrb290k 0 20955 874715 868645 2026-06-18T11:27:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874715 wikitext text/x-wiki {{Портал}} '''Авиа́ци''' ({{lang-fr|aviation}}, {{lang-la|avis}} — кайăк) — [[Çĕр атмосфери|атмосферăри]] [[вĕçев]] теорипе практики, çаплах çак ĕç-пуçпа çыхăннă тĕрлĕ тĕслĕ ĕç. Вĕçевсене тухма [[Авиаци инфраструктури]]не туса хунă. == Кун-çулĕ == {{main|Авиаци кун-çулĕ}} Тĕнче авиаци ĕмĕрне [[контр-адмирал]] [[Можайский Александр Федорович|А.Ф. Можайский]] уçнă. Вăл тунă сывлăшра ишекен снаряда ([[самолет]]) [[1882]] çулта тунă. Анчах та пĕр конструкцийĕ те тӳпене çĕкленеймен. Сăлтавĕсем: питĕ йывăр тата ун чухнехи ([[пăс машини]]) двигательсем авиацире усăллă пулайман, вĕçев теорине хатĕрлемен, самолётсене «апăр-тапăр» хатĕрленĕ, тата авиации пионерĕсен инженер хăнăхăвĕ çукки. Вĕçев теорипе практикине нимĕç ăсчахĕ [[Лилиенталь Отто|О. Лилиенталь]] . Пĕрремĕш вĕçевсем: * 1891 — 1896 Отто Лилиенталь проект хатĕрлесе темиçе [[планер]] тунă, вĕçсе тĕрĕсленĕ. * 1903 çулхи раштавăн 17-мĕшĕнче американ [[Райт тăвансем|Уилбер тата Орвилл Райт]] механиксем [[краççын]]па ĕçлекен [[шалта çунтаракан двигатель]] самолёчĕпе вĕçеве хăпарнă. * [[Жуковский Николай Егорович|Жуковскипе]] [[Можайский Александр Фёдорович|Можайский]]. == Тытăмĕ == * [[Граждан авиацийĕ]] ** [[Граждан авиацин тĕнче йĕркелĕвĕ]] ** [[çăмăл авиаци]] *** [[ĕç авиацийĕ]] *** [[кĕçĕн авиаци]] *** [[спорт авиацийĕ]] * [[Патшалăх авиацийĕ]] ** [[Çар авиацийĕ]] ** вăй ведомствисен авиацийĕ ** [[МЧС]] авиацийĕ * [[Экспериментлă авиаци]] * [[Авиаци промăçлăхĕ]] * [[Авиаци инфраструктури]] == Официаллă ăнлантарни == === РФ права акчĕсем === Гл. 3 [[:wikisource:Воздушный кодекс РФ|Воздушного кодекса РФ]] от 19.03.1997 № 60-ФЗ. Ст. 1 [[:wikisource:Федеральный закон «О государственном регулировании развития авиации»|Федерального закона «О государственном регулировании развития авиации»]] от 8.01.1998 № 10-ФЗ. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Раççей Сывлăш Флочĕн кунĕ]] * [[Сывлăш транспорчĕ]] * [[Икĕ тĕллĕ авиаци техники]] * [[Космонавтика]] * [[Авиаци институчĕсем]] * [[Авиасимулятор]] * [[самолёт]], [[вертолёт]] (геликоптер), [[автожир]], [[винтокрыл]], [[аэростат]], [[дирижабль]], [[планер]], [[мускулолёт]]. == Каçăсем == * [http://aerovokzal.net АэроВокзалНет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091121025034/http://aerovokzal.net/ |date=2009-11-21 }} * [http://avia.cybernet.name Авиаци техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091002192413/http://avia.cybernet.name/ |date=2009-10-02 }} * [http://www.aviationtoday.ru Пĕтĕм авиаци. Тĕнче авиаци порталĕ] * Авиация. А. С. Яковлев. Пысăк Совет энциклопедийĕ. [http://daex-sources.narod.ru/0100.html Каçă 1]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, * [http://slovari.yandex.ru/cgi-bin/art.pl?art=bse/00000/42700.htm&encpage=bse&mrkp=/yandbtm7%3Fq%3D-59313614%26p%3D0%26g%3D0%26d%3D0%26ag%3Denc_abc%26tg%3D1%26p0%3D0%26q0%3D1727343072%26d0%3D0%26script%3D/yandpage%253F Каçă 2]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.airforce.ru www.airforce.ru] * [http://www.airwar.ru Тӳпе кĕтесĕ] * [http://scilib.narod.ru/avia.html scilib.narod.ru/avia.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205232656/http://scilib.narod.ru/avia.html |date=2009-12-05 }} — авиаци кĕнекисем * [https://web.archive.org/web/20140810125744/http://avia-forum.ucoz.ru/forum/ АВИА-форум] * [http://tutu.ru/avia/plane Самолет хыпар бази - çырса кăтартни, фотографисем, салон схемисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107021001/http://www.tutu.ru/avia/plane/ |date=2010-01-07 }} * [http://www.wunderwaffe.narod.ru/Magazine/AirWar/index.htm Сывлăшри вăрçă] * [http://www.wunderwaffe.narod.ru/Magazine/AK/index.htm Авиаколлекци] * [http://vmk.vif2.ru/library/essex/plane.htm Эссекс тĕслĕ авианосец çинчи самолётсен ТТП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312171849/http://vmk.vif2.ru/library/essex/plane.htm |date=2008-03-12 }} * ICAO - [http://www.icao.int Граждан авиацин тĕнче йĕркелĕвĕ] * ЕКГА - [http://www.ecac-ceac.org Граждан авиацин европа конференцийĕ] * МАК - [http://www.mak.ru Патшалăхсем хушшинчи авиаци комитечĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191200/http://www.mak.ru/ |date=2009-04-10 }} * НАТО - [http://www.nato.int Çурçĕр Атлантика альянсĕ] * [http://www.avia-board.com/board.php Авиаци пĕлтерӳ хăми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420003828/http://www.avia-board.com/board.php |date=2009-04-20 }} * [http://aviamail.ru/ Авиаци информаци-почтă серверĕ] * [http://www.onixtour.com.ua/books/sh_hb/index.htm Авиаци штурманĕн кĕсье кĕнеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211085754/http://www.onixtour.com.ua/books/sh_hb/index.htm |date=2008-12-11 }} * [http://www.takeplane.ru Аренда, заказ самолета. Сайт о деловой (бизнес) авиации в России.] * [http://www.transportrussia.ru/avia Раççей авиаци пирки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210040911/http://transportrussia.ru/avia |date=2009-02-10 }} {{Авиаци йышĕ}} {{stub}} [[Категори:Авиация|*]] [[Категори:Транспорт]] fgrnhqyb8vg2b54pd2kcy8ykv6qz8xt 0 21308 874696 869647 2026-06-18T05:25:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874696 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Google 2015 logo.svg|thumb|AppÁppaGoogle]] {{coord|display=title|37|25|20|N|122|5|4|W|type:landmark_region:US-CA}} '''Кукăль''', '''Google Inc.''' ({{IPA|/ˈguːgl/}}, «кукăль», {{NASDAQ|GOOG}}) — американ компани, халăх кăмăлланăвĕпе тĕнчере пĕрремĕш (77,04 %<ref>[http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=4&qptimeframe=M&qpsp=107&qpdt=1&qpct=3&qpf=1 По данным компании ][[Net Applications]]<span> в декабре 2007 года рыночная доля Google в мире составляла 77,04 %, </span>[[Yahoo]]<span> — 12,46 %, </span>[[MSN]]<span> — 3,33 %, </span>[[Microsoft Live Search]]<span> — 2,57 %, </span>[[AOL]]<span> — 2,12 %, </span>[[Ask]]<span> — 1,38 %, </span>[[AltaVista]]<span> — 0,13 %, </span>[[Excite]]<span> — 0,07 %, </span>[[Lycos]]<span> — 0,02 %, </span>[[All the Web]]<span> — 0,02 %</span></ref>)[[Google]] [[шырав системи]], уйăхра 41 млрд 345 млн ыйтăва ĕçе йышăнакан (пасарăн 62,4 %).<ref>http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2018 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090405082307/http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2018 |date=2009-04-05 }}</ref><ref>http://habrahabr.ru/blog/yandex/34614.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521211619/http://habrahabr.ru/blog/yandex/34614.html |date=2008-05-21 }}</ref> Шыравçă çинче [[Google AdWords]]-ăн тĕнчери чи пысăк [[онлайн]]-янравĕ вырнаçнă. Компанин [[пасарта хаклани]] — 160 млрд долл. АПШ (2008, авăн). Кукăль — тĕнчери чи хаклă брендсен йышĕнче 7-мĕш вырăн йышăнать (2009, авăн).<ref>http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1241120</ref> == Ячĕ == Google — [[Каснер Эдвард|Эдвард Каснер]] математикăн тăванĕн ывăлĕ [[Милтон Сиротта]] çĕр нульрен тытăнса тăракан хисепе палăртма шутласа кăларнă тĕрĕс мар çырнă ''[[googol]]'' ([[Гугол|гуго́л]]) акăлчан сăмахĕ. Пĕрремĕш чекне инвесторсенчен илнĕ чухне компание йĕркелекенсем Google Inc. ята асăннă, теççĕ.<ref>http://www.fact-index.com/l/li/list_of_company_name_etymologies.html</ref> == Кун-çулĕ == Компание [[1998]] çулхи [[авăн, 4]] никĕсленĕ, офисне [[Менло-Парк (Калифорни)|Менло-Парк]] хулинче ([[Калифорни]], [[АПШ]]) уçнă.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> Халĕ ăна Google Inc. ятпа регистрациленĕ, штаб-хваттерĕ — [[Маунтин-Вью (Калифорни)|Маунтин-Вью]] ([[Калифорни]]) хулара. Унăн инвесторĕсем хушшинче [[Kleiner Perkins Caufield & Byers]] тата [[Sequoia Capital]] пур. Хăйĕн технологи инновацисене пула, Google нумай парнене тивĕçет, çав шутра «Глас Народа» чи лайăх техника çитĕнĕвĕсемшĕн тата Yahoo! Internet Life «Лучшая поисковая система в Интернете» парни. Google çаплах РС журналăн «Техническое Совершенство» тата The Net журналăн «Лучшая поисковая машина» парнине çĕнтерсе илет. Чылай компани, çав шутра [[AOL]] тата [[Washington Post]], хăйсен веб-сайчĕсенче Google шырав технологипе усă кураççĕ. Компани никĕслевçисем — [[Брин Сергей Михайлович|Сергей Брин]] тата [[Пейдж Лэрри|Лэрри Пейдж]]. == Сервис тата инструментсем == {{main|Google сервисĕпе инструменчĕсен ят-йышĕ}} === Шырав машини === {{main|Кукăль (шырав системи)}} === Ытти сервис === == Ырă кăмăллăх == {{main|Google Foundation}} == Google тата пĕрлĕх == == Тиркени == {{main|Кукăле тиркени}} == Кукăль логотипĕсем == Кукăль логотипĕ уявсемпе каçалăксенче — хăйĕн тата паллă çынсен — урăхланать. Çак кунсенче ятăн сасă паллисем темăн тăван ӳкрчĕкĕн пайĕ пулса тăраççĕ. Юлашки пиллĕк çулта вĕсен авторĕ — {{translation2|Деннис Хванг||en|Dennis Hwang}}.<ref>[http://www.google.com/logos/index.html Галерея «праздничного лого»]</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * {{кĕнеке|автор=Вайз Д., Малсид М.|пуçелĕк=Google. Прорыв в духе времени|тăван ят=The Google Story: Inside the Hottest Business, Media, and Technology Success of Our Time|яваплă=Пер. с англ. О. В. Мацака; под ред. Е. М. Бузниковой|вырăн=М.|издательство=[[Эксмо]]|çул=2007|страниц=368|сери=Высший класс|isbn=978-5-699-22216-2, ISBN 978-0-553-80457-7 (акăлч.)|тираж=3000}} * {{кĕнеке |автор = Гусев В. С. |пуçелĕк = Google: эффективный поиск информации в Интернет. Краткое руководство |вырăн = М. |издательство = [[Диалектика (издательство)|Диалектика]] |çул = 2005 |страниц = 240 |isbn = 5-8459-0901-5 }} == Каçăсем == {{Навигаци |Тема = Google |Портал = |Викисăмахсар = Google |Викивĕрентӳкĕнеки = |Викицитатник = |Викитека = |Викитĕссем = |Викиçĕнхыпарсем = Категори:Google |Викисклад = |Метавикисем = |Проект = |Родовод = }} * [http://www.google.com/ Официаллă сайт] {{ref-ru}} * [http://googlerussiablog.blogspot.com Google блогĕ вырăсла] {{ref-ru}} * [http://www.google.ru/ Google вырăс сайчĕ] {{ref-ru}} * [http://googlerussiablog.blogspot.com/2007/06/google.html «Вопросы и ответы» Google] {{ref-ru}} * [http://www.google.ru/intl/ru/corporate/index.html О компании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327151810/http://www.google.ru/intl/ru/corporate/index.html |date=2010-03-27 }} {{ref-ru}} * [http://www.google.com/tenthbirthday/#start Интерактивная временная шкала истории Google] {{ref-ru}} * [http://www.computerra.ru/own/373607/ Око небесное] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219040122/http://www.computerra.ru/own/373607/ |date=2009-12-19 }} Компьютерра-онлайн, 9 октября 2008 {{ref-ru}} * [http://www.google-ping.com/ '''Google Ping Service'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211063708/http://www.google-ping.com/ |date=2012-12-11 }} {{Google}} {{Open Handset Alliance Members}} {{Nasdaq 100}} [[Категори:Google| Google]] [[Категори:АПШ ИТ-компанисем]] [[Категори:ИТ-компанисем]] mrzqal22bm97z3sozx8vugp0a4zktfx 0 22481 874694 718840 2026-06-18T04:57:07Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874694 wikitext text/x-wiki {{current}} {{Авиакатастрофа |Ӳкерчĕк = Tupolev Tu-154M Poland - Air Force.jpg |Ӳкерчĕк ячĕ = ТУ-154М самолёт Польша президенчĕн хорвати визитĕнче (2010 çул) [[Загребри тĕнче аэропорчĕ|Загреб аэропортĕнче]] |Ячĕ = 2010 çулхи акан 10-мĕшĕнчи Смулен патĕнчи авиакатастрофа |Дата = [[2010]] çулхи [[ака, 10|акан 10-мĕшĕ]] |Характер = анса ларнă чухне çапăннă |Сăлтав = Тĕпчев-шыравçăсем виçĕ сăлтава палăртнă: çанталăк уйрăмлăхĕ, вĕçевçĕн йăнăшĕ, техника кăлтăкĕсем<ref>{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/social/164531|title=Следствие рассматривает 3 версии крушения самолёта: погода, ошибка пилота и технические неполадки|last=Емельянов |first=Григорий |date=10.04.2010|work=[[Пĕрремĕш канал]]|accessdate=2010-04-11}}</ref>. |Вырăн = [[Смулен облаçĕ]], <br /> «[[Смоленск-Северный (аэродром)|Смоленск-Северный]]» аэродромĕ |Координатсем = {{Coord|54|49|31.19|N|32|3|10.28|E|display=inline,title}} |Тухнă пункт = [[Варшавăри Фредерик Шопен ячĕллĕ аэропорт]], <br /> [[Варшава]], [[Польша]] |Çитмелли пункт = [[Смоленск-Северный (аэродром)|Смоленск-Северный]], <br /> [[Смоленск]], [[Раççей]] |Инкеклĕ вилнисем = 97 çын<ref>[http://www.rusnovosti.ru/news/84785/ Число жертв авиакатастрофы под Смоленском составило 97 человек] // РСН, 10.04.2010 | 17:35 </ref> |Модель = [[Ту-154М]] |Авиакомпани = |Борт нумерĕ = 101 (90A837) |Пассажирсем = 89<ref name="spisok">[http://archive.is/20120715024615/mchs.gov.ru/emergency/detail.php?ID=31710& Смулен облаçĕнчи Ту-154 авиакатастрофинче сарăмсăр вилнĕскерсен ят-йышĕ] // Раççей ЯХМ, 2010 çулхи акан 10-мĕшĕ</ref> |Экипаж = 8<ref name="spisok" /> |Черĕ юлнă = 0 |nocat=1 }} '''2010 çулхи акан 10-мĕшĕнчи Смулен патĕнчи авиакатастрофа''' — историре патшалăхăн пĕрремĕш çыннисемпе [[Смоленск-Северный (аэродром)|«Смоленск-Северный»]] [[çар аэродромĕ]] çумĕнче [[2010]] çулхи [[ака, 10|акан 10-мĕшĕнче]] 10:56 мускав вăхăчĕпе пулса тухнă<ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=131752 В катастрофе самолёта под Смоленском, погибли все пассажиры, находившиеся на борту, включая президента Польши]</ref>чи пысăк çав тери хăрушлă [[авиаци инкекĕ]]<ref>[http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=131779 Крупнейшая из подобных] // Интерфакс, 2019 çулхи акан 10-мĕшĕ</ref>. Катастрофăра 89 пассажирпа экипажăн 8 пайташĕ пуçне хунă<ref name="spisok" />. Сарăмсăр вилнĕскерсем хушшинче — Польша президенчĕ [[Качиньский Лех Александр|Лех Качиньский]], унăн арăмĕ, паллă поляк политикĕсем, мĕнпур тенĕ пекех [[Польшăн хĕçпăшаллă вăйĕсем|аслă вăрçă çарпуçлăхĕ]], этем пĕрлĕхĕн, тĕн йăлин ĕçченĕсем<ref name="spisok" />. == Самолёт пассажирĕсем == [[Ӳкерчĕк:2010 Polish Tu-154 crash-passengers list.pdf|thumb|250px|Пассажирсен ят-йышĕ]] === Официаллă делегацин пайташĕсем === * [[Качиньский Лех Александр|Лех Качиньский]] — Польша президенчĕ * [[Качиньская Мария|Мария Качиньская]] — Польша президенчĕн мăшăрĕ * [[Качоровский Рышард|Рышард Качоровский]] — [[Польша правительстви ют çĕрте]] * [[Шмайдзиньский Ежи|Ежи Шмайдзиньский]] — [[Польша Республикин Сеймĕ|Польша Сеймĕн]] вице-спикерĕ<ref>[http://www.rian.ru/incidents/20100410/220421887.html На самолете, упавшем под Смоленском, находился президент Польши — МИД]</ref> * [[Путра Кшиштоф|Кшиштоф Путра]] — Польша сеймĕн вице-спикерĕ * [[Бохенек, Кристина|Кристина Бохенек]] — Польша сеначĕн вице-спикерĕ * [[Кремер Анджей|Анджей Кремер]] — ютçĕр ĕçĕсен министр çумĕ * [[Мерта Томаш|Томаш Мертаl|Tomasz Merta]] — этеплĕх министрăн çумĕ * [[Стасяк Владислав|Владислав Стасяк|pl|Władysław Stasiak]] — Польша президенчĕн Канцелярин ертӳçи === Хĕçпăшаллă вăйсен элчисем === === Парламент элчисем === === Тĕн йăлин ĕçченĕсем === === Ыттисем === * [[Агацка-Индецка Йоанна|Йоанна Агацка-Индецка]] — Адвокатсен аслă канашĕн председателĕ * [[Боровская Анна Мария|Анна Мария Боровская]] — Катыньре сарăмсăр вилнĕ офицер çемьисен элчи * [[Бонковская Ева|Ева Бонковская]] — [[Сморавинский Мечислав|Мечислав Сморавинский]] бригада генералĕн мăнукĕ * [[Валентинович, Анна|Анна Валентинович]] — этем пĕрлĕхĕн ĕçченĕ, [[Ыркăмăллăх (профсоюз)|«Ыркăмăллăха»]] никĕс хывакансенчен пĕри * [[Выпых Павел]] — Президент канцелярин патшалăх секретарĕ * [[Казана Мариуш|Мариуш Казана]] — ют çĕр ĕçĕсен министерствин протокол пайĕн ертӳçи * [[Кохановский Януш|Януш Кохановский]] — Польшăн [[омбудсмен]]ĕ * [[Крупский Януш|Януш Крупский]] — Ветерансемпе репрессиленĕскерсен ыйтăвĕсен Управлени директорĕ * [[Куртыка Януш|Януш Куртыка]] — [[Наци астăвăмĕн институчĕ — Польша халăхне хирĕçле киревсĕр тунисене тĕпчекен комисси|Наци астăвăмĕн институчĕн]] пуçлăхĕ * [[Лоек Божена|Божена Лоек]] — Поляк катынь фончĕн ертӳçи * [[Меляк Стефан|Стефан Меляк]] — [[Катынь комитечĕ]]н ертӳçи * [[Микке Станислав|Станислав Микке]] — [[Кĕрешӳпе асаплану астăвăмĕн канашĕ]]н ертӳçин çумĕ * [[Нуровский Пётр|Пётр Нуровский]] — [[Польшăн олимп комитечĕ]]н президенчĕ<ref>[http://ul.kp.ru/online/news/648290/ Жертвами авиакатастрофы Ту-154 стали польские политики, религиозные и общественные деятели]</ref><ref>[http://www.championat.ru/other/news-466384.html Президент НОК Польши погиб в авиакатастрофе под Смоленском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413152155/http://www.championat.ru/other/news-466384.html |date=2010-04-13 }}</ref><ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80273,7752563,Prezydenckim_Tu_154_lecialy_najwazniejsze_osoby_w.html Prezydenckim Tu-154 leciały najważniejsze osoby w państwie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412065931/http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80273,7752563,Prezydenckim_Tu_154_lecialy_najwazniejsze_osoby_w.html |date=2010-04-12 }} {{ref-pl}}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2010/04/10/n_1481415.shtml Опубликован полный список пассажиров, погибших при крушении ТУ-154]</ref> * [[Плажиньский Мацей|Мацей Плажиньский]] — «[[Вспульнота польска]]» мĕнпур тĕнчери поляксен пĕрлешĕвĕн ертӳçи * [[Пшевозник Анджей|Анджей Пшевозник]] — Польшăн вăрçă историйĕн институчĕн секретарĕ * [[Сариуш-Скомпский Анджей|Анджей Сариуш-Скомпский]] — [[Катынь çемьисен федерацийĕ]]н ертӳçи * [[Северин Войцех|Войцех Северин]] — Катыньре сарăмсăр вилнĕ офицер çемьисен элчи * [[Скшипек Славомир|Славомир Скшипек]] — [[Польша наци банкĕ]]н пуçлăхĕ<ref>[http://www.day.az/news/world/203535.html Самолет президента Польши разбился в России]</ref> * [[Цивиньский Чеслав|Чеслав Цивиньский]] — Край Çар еткерĕсен Мĕнпур тĕнчери пĕрлешĕвĕн ертӳçи == Хронологи == ==== Пĕр евĕрлĕ авиакатастрофăсем ==== * [[2004]] —[[Македони]] президенче [[Борис Трайковский]] Боснире çапăнса вилнĕ. * [[1994]] — [[Руанда]] президенчĕ [[Жювеналь Хабиаримана]] тата [[Бурунди]] президенче [[Сиприен Нтарьямира]] Руандăра çапăнса вилнĕ (самолёта икĕ тӳпе ракети тивретнĕ). * [[1988]] — [[Пакистан]] президенчĕ [[Мухаммед Зия-уль-Хак]] [[Лахор]] хули (Пакистан) патĕнче çапăнса вилнĕ. * [[1986]] — [[Мозамбик]] президенчĕ [[Самора Машел]] Кăнтăр Африкăра çапăнса вилнĕ. * [[1981]] — [[Эквадор]] президенчĕ [[Хайме Рольдос Агилера]] Уайрапунг тăвенче ([[Лоха (провинци)|Лоха провинцийĕ]], [[Эквадор]]) çапăнса вилнĕ. * [[1969]] — [[Боливи]] президенчĕ [[Рене Барьентос Ортуньо]] Аркăна çитсен ([[Кочабамба (департамент)|Кочабаба департаменчĕ]], [[Боливи]]) çапăнса вилнĕ. * [[1966]] — [[Ирак]] президенчĕ [[Абдул Салам Ареф]] Иракăн кăнтăрĕнче çапанса вилнĕ. * [[1957]] — [[Филиппинсем|Филиппинсен]] президенчĕ [[Рамон Магсайсай]] ([[Себу (провинци)|Себу провинцийĕ]], [[Филиппинсем]]) çапăнса вилнĕ. * [[1961]] — [[ПНО Тĕп секретарĕ]] [[Даг Хаммаршёльд]] 2-мĕш секретарĕ Çурçĕр Родезире (халĕ [[Замби]]) çапăнса вилнĕ. * [[1943]] — [[Польша]] правительствин (ют çĕрти) ертӳçи [[Владислав Сикорский]] [[Гибралтар]] патĕнче çапăнса вилнĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Навигаци |Тема = Смулен патĕнчи авиакатастрофа |Викиампар = Category:2010 Polish Air Force Tu-154 crash |Викихыпар = :en:Polish President Lech Kaczyński dies as his plane crashes in Russia |Викикаларăш = }} * [http://www.lenta.ru/articles/2010/04/10/catastrophe «Обезглавленная Польша»] — Авиакатастрофа под Смоленском стала трагедией мирового масштаба — [[Lenta.ru]] * [https://web.archive.org/web/20110927161558/http://www.mchs.gov.ru/emergency/detail.php?ID=31710 Инкекре вилнĕскерсем, ЯХМ сайтĕнче] * [http://www.se.pl/wydarzenia/kraj/lech-kaczynski-nie-zyje-kto-zginal-lista-pasazerow_136006.html Пассажирсен ят-йышĕ] {{ref-pl}} [[Категори:2010 çулхи авиакатастрофăсем]] [[Категори:Акан 10-мĕшĕнчи пулăмсем|2010]] [[Категори:2010 çулхи ака уйăхĕ]] [[Категори:2010 çул Раççейре]] [[Категори:2010 çул Польшăра]] [[Категори:Ту-154 авиакатастрофисем]] [[Категори:Раççейри авиакатастрофăсем]] [[Категори:Смулен облаçĕн кун-çулĕ]] 2zlbavp71fqv8juav0nojoyrpu6r3xj 0 23532 874716 719036 2026-06-18T11:45:05Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874716 wikitext text/x-wiki {{Çар карапĕ |Ячĕ = «Адмирал Нахимов» |Тăван ячĕ = |Капăрлату = BCGN Kalinin 1991.jpg |Алпусни = «Калинин» крейсер 1991 çулта |Карап тĕсĕ = [[1144 «Орлан» проекчĕн крейсерĕсем|1144 проекчĕн ПАРК]] |Ялав = [[Раççей]] |Порт = [[Североморск (тинĕс çар бази)|Североморск]] |Йĕркелӳ = [[Раççей Федерацин Çурçĕр флочĕ]] |Тăвакан = [[Балти завочĕ]] |Антарнă = [[1986]] çулхи [[ака, 25]] |Эксплуатацире = [[1988]] çулхи [[раштав, 30]] |Кăларнă = |Статус = [[1999]] çултанпа çĕнетӳ юсавĕнче. [[2012]] çулта хĕсмете кĕртме палăртнă |Шыв кăларăшĕ = 24&nbsp;300 т (стандарт)<br>26&nbsp;190 (пĕтĕмпе) |Карап тăршшĕ = 252 м<br>(230 шыв йĕрĕпе) |Карап анлăшĕ = 28,5 м |Карап çӳллĕшĕ = |Карап анса ларни = 9,1 м |Броньăлани = |Двигательсем = |Винтсем = |Хăват = 2 хуран, [[атомлă реактор]]<br>140&nbsp;000 л.в. |Хăвăртлăхĕ = 32 çыхă (59 км/сех)<br>17 çыхă хурансемпе |Автономлăх = реакторпа вĕçĕмсĕр<br>хуранпа 1000 кун - 17 çыхă |Экипаж = 727 çын (97 офицер) |Тӳпе артиллерийĕ = УВП СМ-233 ПКРК [[П-700 Гранит|П-700]] «Гранит», ПКР П-700 |Торпеда мина хĕçпăшалĕ = ПУ ПЛРК «[[Водопад (кимĕне хирĕçле ракета)|Водопад-НК]]», ПЛУР 91-Р, 533-мм торпедăсем, РБУ-1000 «[[Смерч-3]]», РГБ-10, РБУ-12000 «[[Удав-1]]» |Ракета хĕçпăшалĕ = |Тӳпе ракети хĕçпăшалĕ = УВП Б-203А ЗРК [[С-300#С-300Ф (SA-N-6)|С-300Ф]] «Форт» / «Форт-М», ЗУР 48Н6Е / 48Н6Е2, ПУ ЗиФ-122 ЗРК 4К33 «[[Оса-М]]/МА», ЗУР 9М33М / МА, ЗРАК 3М87 «[[Кортик]]», ПУ ЗУР 9М311, 30-мм автомат АО-18 |Авиаци ушкăнĕ = 3 [[Ка-27]]ПЛ }} '''Пысăк атомлă ракета крейсерĕ «Адмирал Нахимов»''' (ПАРК) — Раççей Федерацин [[Раççей Федерацин ТÇФ Çурçĕр флочĕ|Çурçĕр флочĕн]] [[1144 «Орлан» проекчĕн крейсерĕсем|1144 «Орлан»]] проекчĕпе тунă [[атомлă ракета крейсерĕ]], [[1999]] çултанпа модернизацире. [[1992]] çулчен «Калинин» ятлă пулнă. {{sect-stub}} == Кун-çулĕ == * [[1983]] çулхи [[çу, 17]] тума пуçланă. * [[1986]] çулхи [[ака, 25]] шыва антарнă. * [[1988]] çулхи [[раштав, 30]] хĕсмете тăнă. * [[1992]] çулхи [[ака, 22]] «Адмирал Нахимов» ята тивĕçтернĕ. * [[1997]] çулхи утă — юсава тăричченхи çӳрев * [[1999]] çулхи [[çурла, 14]] çĕнетес тĕллевпе [[Северодвинск]] хулинчи [[Севмаш]] завода ремонта кĕртнĕ. * Юсавлă çĕнетӳ тунă чухне кивелсе ватăлса кайнă радиоэлектроника хатĕрне пĕтĕмпех улăштарĕç. Карап çине хальхи цифрăллă системăсене лартаççĕ — вĕсене пула крейсер радиоэлектроники XXI ĕмĕрĕн шайне хăпарать. [[2008]] çулта юсав планне улăштарнă, çавна пула çĕнетӳ ĕçĕ хăвăртланнă: авăн уйăхĕнчех ĕçлесе пĕтернĕ ядерлă çунчăка кăларса илнĕ. Хута 2012 çулта кĕртме палăртнă.<ref>[http://vpk.name/news/21136_admiral_nahimov_rasstanetsya_s_yadernyim_toplivom.html «Адмирал Нахимов» расстанется с ядерным топливом]</ref> == Фотопухăм == <gallery> Image:ARKR Kalinin bow highlighted.jpg|Крейсерăн пăшалпа пемелли хатĕрсем </gallery> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commonscat|Russian battlecruiser Admiral Nakhimov|«Адмирал Нахимов»}} * http://vs.milrf.ru/armament/marine/kr_pr1144.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601211740/http://vs.milrf.ru/armament/marine/kr_pr1144.htm |date=2008-06-01 }} * https://web.archive.org/web/20070922170037/http://www.atrinaflot.narod.ru/2_mainclassships/02_rkr_1144/0_1144_2.htm * [http://geraldika.ru/symbols.php?coatid=4619 Карапăн гербĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111155027/http://geraldika.ru/symbols.php?coatid=4619 |date=2012-01-11 }} * [http://navsource.narod.ru/photos/02/167/index.html Фотографисем] {{Ship-stub}} {{1144 проекчĕн крейсерĕсем}} [[Категори:Çурçĕр флочĕн çар карапĕсем]] [[Категори:Карапсем, алфавитпа]] 3d48q1yvzzaahi8m9iqcu8yobemhlt9 0 24466 874680 718778 2026-06-17T21:20:12Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874680 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:SB_-_Altay_shaman_with_drum.jpg|thumb|Алтай шаман хĕрарăмĕ бубнăпа, чаадыра (çурт) умĕнче]] [[Ӳкерчĕк:Shona witch doctor (Zimbabwe).jpg|thumb|[[Шона (халăх)|Шона]] халăхĕн [[Зимбабве]] шаманĕ.]] '''Шама́н''' — тĕн ĕненĕвĕпе килĕшӳллĕ, [[Экстаз|экстаз тăрăмне]] кĕрсе чун-чĕмсемпе тата çутçанталăкран хаватлă вăйсемпе калаçакан пултаруллă [[ăс-тăнлă çын|çын]]. == «Шаман» этимологийĕ == Термин тĕнчери чылай челхере тĕл пулать. ''Шаман'' сăмах тунгус-маньчжур чĕлхисенчен пулса тухнă, хĕрсе кайса чун-чĕмсемпе калаçакан этеме пĕлтерет. Раççейре сăмах XVII ĕмĕрте, Çĕпĕртен патшалăх хĕсметĕнчи çыннисен çырăвĕсенчен саралать. Кайран вăл Европăна çитет.<ref>В. Е. Арефьев. Введение в туризм: Учебное пособие. Изд-во АГУ, 2002. — 282 с.</ref> == Шамансен ĕç-хĕлĕ == [[Ӳкерчĕк:Khagdaev1.JPG|300px|thumb|[[Ольхон]]ăн ([[Байкал]]) çӳлти шаманĕ — [[Хагдаев Валентин|Валентин Хагдаев]] — тăван енĕн кун-çулĕпе йăласем пирки каласа парать]] [[Ӳкерчĕк:Schamanin während einer Kamlanie-Zeremonie am Feuer in Kysyl.jpg|300px|thumb|right|Шаман церемони чухне, кăвайт умĕнче. [[Кызыл]], [[Тыва]].]] [[Ӳкерчĕк:Urarina shaman B Dean.jpg|thumb|left|[[Шаман]], 1988 çул.]]. [[Image:Yupik shaman Nushagak.jpg|thumb|Эскимос шаманĕ]] == Вуламалли == * Алексеев Н.А. Шаманизм тюркоязычных народов Сибири (опыт ареального сравнительного исследования)Новосибирск: Наука, Сиб.отделение. 1984. * [[Богораз]] В.Г. К психологии шаманства у народов Северо-Восточной Азии . Богораз В.Г. Этнографическое обозрение.-М.,1910. Т.84-85.Кн. 1-2. * Богораз В.Г. Сказка о Чесоточном шамане “Wapыckalaul [lыmн'ыl]”.- Живая старина, год IX, 1899, вып. I I, c. 263-270 (чукотский текст и русский перевод). * Богораз В.Г. О так называемом языке духов (шаманском) у различных ветвей эскимосского племени. // Известия Академии Наук, серия VI , т.XIII, 1919, с. 489-495. Переиздание: СПб: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунст-камера), 1995, сс. 97-104. * Грачева Г.Н. Шаманы у нганасан /.Н. Грачева // Проблемы истории общественного сознания аборигенов Сибири. Л.1981.- С. 69-89. * Добжанская О.Шаманская музыка самодийских народов Красноярского края. Норильск, 2008.- 272 с. * Егоров А.С. [[Эмпедокл]] и проблема греческого шаманизма // Вопросы философии. М., 2007.№ 8. С. 97-105. * Михайловский В.М. Шаманство (сравнительно-этнографические очерки) / В.М. Михайловский // Этнографическое отделение Московского университета. М., 1892. Вып. 1. -215 с. * Новик Е. С. Обряд и фольклор в сибирском шаманизме. Опыт сопоставления структур. М., 1984. * Смоляк А.В. Шаман: личность, функции, мировоззрение (Народы Нижнего Амура). М.: Наука, 1991. * Уолш Р. Дух шаманизма. Тексты трансперсональной психологии. М.: изд. Трансперсонального Института. 1996. * [[Харнер, Майкл]] Путь шамана. М.: Крон-Пресс, 1996. * [[Элиаде]] М. Шаманизм: архаические техники экстаза. К.: «София», 1998. * Michael Harner: Der Weg des Schamanen, München, Ullstein, 2004, 247 Seiten, ISBN 3-548-74042-1 * Paul Uccusic: Der Schamane in uns. Schamanismus als neue Selbsterfahrung, Hilfe und Heilung Hugendubel Kreuzlingen, ISBN 978-3-7205-2181-9 * Boileau, Gilles. “Wu and Shaman.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 65.2 (2002), 350–78. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20121225212712/http://mesoamerica.narod.ru/mexican_shamans.html ''Доу Дж.'' Шаманы центральной и северной Мексики] * [http://asdmagic.ru/shamanizm/buben_shamana/ Шаманăн тум-тирĕпе атрибучĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606040826/http://asdmagic.ru/shamanizm/buben_shamana/ |date=2010-06-06 }} * [http://alt-vision.ru/ap/fullfrm.aspx?id=topic$31 Мускаври шаман йăлин фестивалĕ: репортаж]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}- видео * [http://www.tvdata.ru/rus/religion/mongolian_shamans Монгол шаманĕсем: профессиллĕ видеокадрсем]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категори:Шаман йăли]] [[Категори:Чиркӳ ĕçченĕсем]] ghhr6pdj0x0t2qqijx7w93gyk7rvlha 0 28034 874675 870060 2026-06-17T14:31:19Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874675 wikitext text/x-wiki {{Урăх пĕлтерĕшсем|Хура хăвăл (пĕлтерĕшсем)}} [[File:M87 jet.jpg|thumb|250px|«[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» телескоп витĕр сăнанă ӳкерчĕк: [[Хастар галактика]] [[M87]]. Галактика тĕшшинче хура хăвăл пулма пултарать. Сăн çинче 5 пин [[çутă çулталакĕ]] тăршшĕ [[релятиви юхăвĕ]]]] {{ПРТ}} '''Хура хăвăл''', çавăн пекех '''Хура шăтăк''' —[[уçлăх-вăхăт]]ăн çав тери вăйлă [[гравитаци|гравитаци туртăмĕллĕ]] пайĕ, унăн таврашĕнчен [[çутă хăвăртлăхĕ]]пе куçакан объектсем те (çав шутра [[çутă]]н хăйĕн [[Фотон|кванчĕсем]] те) уйрăлса каяймаççĕ. Çак пайăн чиккисене [[пулăмсен горизончĕ]], унăн хапин виçине ''[[гравитаци радиусĕ]]'' теççĕ. Сферăлла симметриллĕ хура хăвăл чухне çав виçе [[Шварцшильд радиусĕ]] ятпа паллă, вăл çак формулăпа палăрăнать: : <math>r_s = {2\,GM \over c^2}</math>, кунта c — [[çутă хăвăртлăхĕ]], M — хура хăвăл масси, G — [[гравитаци константти]]. == Хура хăвăлсем пирки пĕлӳн кун-çулĕ == Пĕлӳ кун-çулĕнче виççĕ тапхăра палăртаççĕ: === Мичелăн «хура хăвăлĕ» === {{Касă | Анлăшĕ = 40% | Тикĕслени = right | Пуçелĕк = Мичеллăн «хура хăвăлĕ» | Ăшлăхĕ = Ньютонăн туртăм уйĕнчĕ вĕçĕмсĕрлĕхĕн канăçĕнчи пĕрчĕсемшĕн, энерги управĕн саккунĕпе килĕшӳллĕ: {{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0</math>}} Тепĕр сăмахпа: {{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}</math>}} Пултăр, гравитаци радиусĕ <math>r_g\,\!</math> — расстояние от тяготеющей массы, на котором скорость частицы становится равной скорости света <math>v = c\,\!</math>. Тогда <math>r_g = {2GM \over c^2}\,\!</math>. }} === Мичелл хыççăн, Шварцшильд патнелле === == Хура хăвăлсем валли Эйнштейн танлаштарăвесен тупсăмĕсем == === Шварцшильд шутлани === {{main|Шварцшильд метрики}} [[File:BlackHole.jpg|thumb|250px|Сăнарçă ĕçĕ: хура хăвăл тавра çаврăнакан вĕрӳ [[Плазма (агрегат тăрамĕ)|плазмăн]] [[аккреци дискĕ]].]] === Райсснер — Нордстрём шутлани === === Керр шутлани === === Керр — Ньюмен шутлани=== {{main|Керр — Ньюмен шутлани}} == Термодинамика тата хура хăвăлсем пăсланса пĕтни == == Хура хăвăла ӳкни == == Хĕлĕхсен теорин моделĕпе == == Хура хăвăлсем Çут Тĕнчере == == Çавăн пекех пăхăр == * [[OJ 287]] * [[Шурă хăвăл]] * [[:en:Gravastar]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Вуламалли == * {{кĕнеке |автор = А. М. Черепащук. |пуçелĕк = Чёрные дыры во Вселенной |издательство = Век 2 |çул = 2005 |страниц = 64 |сери = Наука сегодня |isbn = 5-85099-149-2 |тираж = 2500 }} * {{статья | автор = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. | пуçелĕк = Чёрные дыры во Вселенной | каçă = http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf | кăларăм = Успехи физических наук | çул = 2001 | том = 131 | номер = 3 | страницăсем = 307—324 }} == Каçăсем == {{Çӳрев |Тема = Хура хăвăл |Портал = |Викисăмамхсар = |Викикĕнеке = |Викикаларăш = |Викивулавăш = |Викитĕссем = |Викихыпар = Астрономы впервые наблюдали процесс поглощения звезды черной дырой |Викиампар = Category:Black holes |Метавики = |Проект = }} * [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры - что это. Описание. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] * [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru - "Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?" - Термодинамика чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=2012-01-14 }} * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru - Падаем в чёрную дыру] * [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311080833/http://elementy.ru/lib/25531/25536 |date=2017-03-11 }} * [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=2012-05-29 }} * [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг черной дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=2010-10-16 }} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=2016-03-06 }} (видео) * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. "Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 |date=2014-07-15 }}, цикл лекций «[[ACADEMIA]]» (видео) * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование черной дыры в центре Млечного Пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=2013-01-18 }} (видео) * [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ Сверхмассивные чёрные дыры - док. фильм BBC Horizon, посвящённый сверхмассивным чёрным дырам, находящимся в центре галактик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201143704/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ |date=2010-12-01 }} (видео) * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как черная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 {{Çăлтăрсем}} [[Категори:Релятиви тата гравитаци пуламĕсем]] [[Категори:Астрофизика]] [[Категори:Хура хăвăлсем|*]] [[Категори:Метафорăсем]] j3k4jvc7pxhx8prsz15254mf7yt6hks 0 31054 874693 817184 2026-06-18T04:48:55Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874693 wikitext text/x-wiki {{seealso|Украина фрончĕ (пĕлтерĕшсем)}} {{Çар йĕркелĕвĕ |ят = 1-мĕш Украина фрончĕ<br />1Укр.Ф |ӳкерчĕк = [[File:Red Army badge.gif|200px]] |алпусни = [[Хĕçпăшаллă Вăйсем|ХВ]] [[Эмблема|эмблеми]] |çулсем = [[юпа, 20]], [[1943]] ç. - [[çĕртме, 10]], [[1945]] ç. |патшалăх = [[СССР]] |пăхăну = |йышĕнче = [[СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсем]] |тĕс = |унăн_шутĕнче = |роль = |пысăкăш = |команда_структури = |вырнаçăвĕ = |витлев = |пулăшакан = |йыхрав = |тĕссем = |марш = |талисман = |хĕçпăшаланăвĕ = |çапăçусем = [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]нче |уйăру_паллисем = |хальхи_командир = |паллă_командирсем = '''Çарпуçĕсем''', ят-йыша пăхăр }} [[File:1szy ukraiński.jpg|thumb|1''Укр.Ф'' [[Штандарт|штандарчĕ]]]] '''Пĕрремĕш Украина фрончĕ''' – [[СССР|совет]] çарĕсен [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]нчи операци-стратеги пĕрлешĕвĕ. Кăнтăр-анăç тĕлĕнче [[1943]] ç. [[юпа, 20|юпан 20-мĕшĕнче]] [[АТÇ Ставки]]н 1943 ç. юпан 16-мĕшĕнчи тапăчĕпе [[Воронеж фрончĕ|Воронеж фронтĕнчен]] туса хунă. 1945 ç. çĕртмен 10-мĕшĕнче салатнă, унăн уйри тытăмне СССР [[СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсем|Хĕçпăшаллă вăйĕсен]] [[Тĕп çар ушкăнĕ]]н тытăмне куçарнă. == Ирттернĕ операцисем == * [[Кейӳ тапăну операцийĕ (1943)]] * [[Кейӳ хӳтĕлев операцийĕ (1943)]] * [[Житомир-Бердичев операцийĕ]] * [[Корсунь-Шевченко операцийĕ]] * [[Ровно-Луц операцийĕ]] * [[Проскурово-Черновицă операцийĕ]] * [[Львов-Сандомир операцийĕ]] * [[Сандомир-Силези операцийĕ]] * [[Анатри Силези операцийĕ]] * [[Тури Силези операцийĕ]] * [[Берлин операцийĕ]] * [[Прага операцийĕ]] == Йышĕ == [[File:First ukrainian front.jpg|thumb|1-мĕш Украина фрончĕ [[Çĕнтерӳ парачĕ|Çĕнтерӳ парадĕнче]]]] Малтанхи: * [[13-мĕш çар (СССР)|13-мĕш çар]] * [[27-мĕш çар (СССР)|27-мĕш çар]] * [[38-мĕш çар (СССР)|38-мĕш çар]] * [[40-мĕш çар (СССР, 1941-1945)|40-мĕш çар]] * [[47-мĕш çар (СССР)|47-мĕш çар]] * [[60-мĕш çар (СССР)|60-мĕш çар]] * [[3-мĕш гварди танк çарĕ]] * [[2-мĕш сывлăш çарĕ (СССР)|2-мĕш сывлăш çарĕ]] Тĕрлĕ вăхăтра кĕнĕ çар пĕрлешĕвĕсем: * [[1-мĕш гварди çарĕ]] * [[3-мĕш гварди çарĕ (СССР)|3-мĕш гварди çарĕ]] * [[5-мĕш гварди çарĕ (СССР)|5-мĕш гварди çарĕ]] * [[6-я мĕш çар (СССР)|6-мĕш çар]] * [[18-мĕш çар (СССР)|18-мĕш çар]] * [[21-мĕш çар (СССР)|21-мĕш çар]] * [[28-мĕш çар (СССР)|28-мĕш çар]] * [[31-мĕш çар (СССР)|31-мĕш çар]] * [[52-я армия (СССР)|52-я армия]] * [[59-я армия (СССР)|59-я армия]] * [[1-мĕш танк çарĕ (СССР)|1-мĕш танк çарĕ]] * [[2-мĕш танк çарĕ (СССР)|2-мĕш танк çарĕ]] * [[4-мĕш танк çарĕ (СССР)|4-мĕш танк çарĕ]] * [[6-мĕш танк çарĕ (СССР)|6-мĕш танк çарĕ]] * [[4-мĕш гварди танк çарĕ]] * [[8-мĕш сывлăш çарĕ (СССР)|8-мĕш сывлăш çарĕ]] * [[2-мĕш çар (Польша Çарĕ)]] == Çарпуçлăхĕ == Çарпуçĕсем: * [[çар генералĕ]] [[Ватутин Николай Фёдорович|Ватутин Н. Ф.]] (юпа, 1943 ç. — пуш, 1944 ç.); * [[Совет Союзĕн Маршалĕ]] [[Жуков Георгий Константинович|Жуков Г. К.]] (пуш-çу, 1944 ç.); * Совет Союзĕн Маршалĕ [[Конев Иван Степанович|Конев И. С.]] (çу, 1944 ç. — вăрçă пĕтиччен). Вăрçă канашĕн пайташĕсем: * [[генерал-лейтенант]] [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущёв Н. С.]] (юпа, 1943 ç. — çурла, 1944 ç.); * [[генерал-майор]], пуш, 1944 ç. генерал-лейтенант [[Крайнюков Константин Васильевич|Крайнюков К. В.]] (юпа, 1943 ç. — вăрçă вĕçлениччен). [[Штаб]] пуçлăхĕсем: * генерал-лейтенант [[Иванов Семён Павлович (генерал)|Иванов С. П.]] (юпа — чӳк, 1943 ç.); * генерал-лейтенант [[Боголюбов Александр Николаевич (военный)|Боголюбов А. Н.]] (чӳк, 1943 ç. — ака, 1944 ç.); * çар генералĕ [[Соколовский Василий Данилович|Соколовский В. Д.]] (ака, 1944 ç. — ака, 1945 ç.); * çар генералĕ [[Петров Иван Ефимович|Петров И. Е.]] (ака, 1945 ç. — вăрçă вĕçлениччен). == Каçăсем == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224135614/http://bse.sci-lib.com/article117707.html |date=2012-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Фронтсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче] {{RKKA-stub}} {{ТÇАВ фрончĕсем}} [[Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] [[Категори:Украина Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] 51r24ot0q8l3eubznw8fcfk059cqxq8 0 31728 874708 817191 2026-06-18T08:29:26Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874708 wikitext text/x-wiki {{Çар йĕркелĕвĕ |ячĕ= Çеçенхир фрончĕ |ӳкерчĕк = [[File:Red Army badge.gif|200px]] |алпусни = [[Хĕçпăшаллă Вăйсем|ХВ]] [[Эмблема|эмблеми]] |çулсем= [[утă, 9]] - [[юпа, 20]], [[1943]] çул |патшалăх= {{СССР ялавĕ}} [[СССР]] |пăхăну= Çарпуçĕ |йышĕнче = [[СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсем|СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсенче]] |тĕс= [[фронт]] |роль= хӳтĕлев |пысăкăш= [[пĕрлешӳ (вăрçă ĕçĕ)|пĕрлешӳ]] |команда_структури= |вырнаçăвĕ= |витлевсем= |пулăшакан= |йыхрав= |сăрсем= |марш= |талисман= | хĕçпăшаланăвĕ= |вăрçăсем= [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] |çапăçусем= [[Курск çапăçăвĕ]] [[Белгород-Харьков операцийĕ]] <br /> [[Тăнăвар çапăçăвĕ]] |уйăру паллисем= |хальхи_командир= '''[[Çарпуçĕ]]''' пăхăр |паллă_командирсем= [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]] }} '''Çеçенхир фрончĕ''' — совет çарĕсен [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] тапхăрĕнчи операци-стратеги пĕрлешĕвĕ. ''Фронт'' [[1943]] çулта Вăта Раççейре тата Тухăç Украинăра вăрçнă. == Çарпуçĕ == * [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]] (мĕнпур тапхăрĕнче) == Фронт йышĕ == * [[управлени]] ([[штаб]]) * [[27-мĕш çар (СССР)|27-мĕш çар]] ([[утă, 9]] - [[утă, 20]], [[1943]]) * [[47-мĕш çар (СССР)|47-мĕш çар]] ([[утă, 9]] - [[çурла, 1]], [[1943]]) * [[53-мĕш çар (СССР)|53-мĕш çар]] (мĕнпур тапхăрĕнче) * [[5-мĕш сывлăш çарĕ (СССР)|5-мĕш сывлăш çарĕ]] (мĕнпур тапхăрĕнче) * [[7-мĕш гварди çарĕ]] ([[утă, 18]] - [[юпа, 16]], [[1943]]) * [[69-мĕш çар (СССР)|69-мĕш çар]] ([[утă, 18]] - [[авăн, 30]], [[1943]]) * [[57-мĕш çар (СССР)|57-мĕш çар]] ([[çурла, 9]] - [[юпа, 20]], [[1943]]) * [[4-мĕш гварди çарĕ]] ([[авăн, 2]] - [[юпа, 16]], [[1943]]) * [[5-мĕш гварди çарĕ]] ([[авăн, 7]] - [[юпа, 20]], [[1943]]) * [[37-мĕш çар (СССР)|37-мĕш çар]] ([[авăн, 7]] - [[юпа, 20]], [[1943]]) * [[46-мĕш çар (СССР)|46-мĕш çар]] ([[авăн, 11]] - [[юпа, 2]], [[1943]]) * [[5-мĕш гварди танк çарĕ]] ([[юпа, 7]] - [[юпа, 20]], [[1943]]) == Фронт хутшăннă операцисемпе çапăçусем == * [[Курск çапăçăвĕ]] * [[Белгород-Харьков операцийĕ]] * [[Тăнăвар çапăçăвĕ]] == Каçăсем == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224135614/http://bse.sci-lib.com/article117707.html |date=2012-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин мĕнпур фрончĕ] {{RKKA-stub}} {{ТÇАВ фрончĕсем}} [[Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] [[Категори:Украина Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] [[Категори:Çеçенхир фрончĕ|*]] 2iflx98l8d6ihbwhida42ix5a9siuby 0 31912 874697 766553 2026-06-18T06:12:20Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874697 wikitext text/x-wiki {{музей |ячĕ = «Тулă пĕремĕкĕ» музей |sort = |тăван ячĕ = Музей «Тульский пряник» |файл = Tula Gingerbread1.jpg |пысăкăш = 300 |алпусни = Экспозици. [[çурла, 15]], [[2008]]. |region = RU |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min =12 |lat_sec =44 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min =37 |lon_sec = 21 |CoordAddon = type:landmark_region:RU |CoordScale = |никĕсленĕ = 1996 |координатсем = |region = RU |CoordScale = |вырнаçнă = {{RUS}}, {{Тулă облаçĕн ялавĕ}}[[Тулă облаçĕ]] <br /> [[Тулă]] х., Октябрь урамĕ, 45-а ç. |пыракансем = |директор = |телефон = |каçă = [http://www.gotula.ru/tula/29.htm «Тулă пĕремĕкĕ» музей] |Commons = }} '''«Тулă пĕремĕкĕ» музей''' — [[Тулă]] хулин кун-çулне халалланă, [[пĕремĕк]] тăвăмлăхĕн йăлине ăнлантаракан музей. == Кун-çулĕ == Музее [[1996]] çулта пăшал тата [[самовар]] тăвакан [[Лялин]] тăванĕсен филигелĕсенче йĕркеленĕ. Çак çуртрах пĕремĕк цехĕпе лавкки вырнаçнă. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== {{commonscat|Tula gingerbread}} * [http://www.pryanik.net «Тулă пĕремĕкĕ» каталог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214024423/http://www.pryanik.net/ |date=2012-12-14 }} * [http://www.oldtula.ru/040000.html «Ватă Тула» КФ ХАП сайтĕнчи музей]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315065438/http://oldtula.ru/040000.html |date=2009-03-15 }} * [http://www.gotula.ru/tula/29.htm «Тулă пĕремĕкĕ» музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302031133/http://www.gotula.ru/tula/29.htm |date=2008-03-02 }} [[Категори:Тулă музейĕсем]] dl853ik6ig9pac3jprcj7t7ksscf7pe 0 45739 874679 752630 2026-06-17T20:16:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874679 wikitext text/x-wiki {{Юханшыв|Ячĕ =Чусовая |Нацилле ячĕ = |Ӳкерчĕк =Maksimovsky rock Chusovaya river.jpg |Ӳкерчĕке ăнлантарни =Чусовой çинчи Максимово чулĕ |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Карттă = Kama_basin.png |Карттăн алпусни = Чулман Атăл бассейнĕ |Карттăн анлăшĕ = |Тăршшĕ = 592 |Бассейн лаптăкĕ = 23000 |Бассейн = Чулман Атăл/Атăл |Шыв тăкакĕ =222 |Виçнĕ вырăн = |Шыв пуçламăшĕ = [[Мăн Чусовское (кӳлĕ)|Мăн Чусовское кӳлĕ]] (е Сурна кӳлĕ) |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =56 |s_lat_min = 9|s_lat_sec =6 |s_lon_dir = E |s_lon_deg =60 |s_lon_min =20 |s_lon_sec =21 |Шыв вăрри = Чулман Атăл шыв усравĕ |Шыв вăррин вырнаçăвĕ = Чусовой кӳлмекĕ |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N |m_lat_deg =58 |m_lat_min = 9|m_lat_sec =36 |m_lon_dir = E |m_lon_deg =56 |m_lon_min =22 |m_lon_sec =54 |Юханшыв тайлăмĕ = 0,40 |Патшалăх = Раççей |Регион= Челепи облаçĕ/[Свердловск облаçĕ/Перĕм Ен |Бассейн категорийĕ = |Commmons =Chusovaya River }} '''Чусовая ''' — Раççей территоринчи юханшыв. [[Челепи облаçĕ|Челепи]], [[Свердловск облаçĕ|Свердловск]] облаçĕсем, [[Перĕм Ен]] <ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Центральный реестр России Государственного водного кадастра и Гидротехнических сооружений.}}</ref> территорипе юхать<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title= Государственный водный реестр РФ.}}</ref>. пуçласа Чулман Атăл шыв усравĕ юханшыва Чусовой кӳлмекĕ юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 592 км. ==Юпписем== === Притоки === Юханшывăн юписен шучĕ 150 яхăн <ref>{{кĕнеке |автор = Шейдлин А. |пуçелĕк = Чусовая |часть = Горная Чусовая |ссылка = http://www.skitalets.ru/books/chusovaya_sheidlin/index.htm |издание |место = Москва |издательство = Издание Центрального Совета ОПТЭ |год = 1936 |страницы = |isbn = }}</ref>, пысăкрахисем (вăрринчен юппиччен): * [[Ревда (юханшыв)|Ревда]] (сулахай); * [[Мăн Шайтанка]] (сылтăм); * [[Шайтанка (Чусовая юппи)|Шайтанка (Чатаев Шайтанки)]] (сулахай); * [[Мăн Шишим]] (сылтăм); * [[Сулём (юханшыв)|Сулём]] (сылтăм); * [[Межевая Утка]] (сылтăм); * [[Серебрянка (Чусовой юппи)|Серебрянка]] (правый); * [[Койва]] (сылтăм); * [[Усьва]] (сылтăм); * [[Лысьва (Чусовая юппи)|Лысьва]] (сулахай). [[Шыв ресурсĕсен федераци агентстви]] хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе<ref name='МПР России'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=185020|title=Государственный водный реестр РФ: Саврушка|archiveurl=http://www.webcitation.org/6A3bWMbAJ|archivedate=2012-08-20}}</ref>: * Патшалăх шыв реестрĕнчи шыв объекчĕн кочĕ — 10010100512111100010035 * Гидрологи тĕпчевленӳ кочĕ (ГТ) — 111101003 * Бассейн кочĕ — 10.01.01.005 * Том номерĕ, ГТ — 11 * Кăларăм, ГТ — 1 === Вуламалли === [[File:1959 CPA 2381.jpg|200 px|right|thumb|[[Почта марки]] [[СССР]]: <br /> [[Урал]]. Чусовая юханшыв.]] Чусовая юханшыва нумай литертура еçĕсенче асăннăх<ref name="kashin"/>: * [[Решетников Фёдор Михайлович|Ф. Решетников]] «Подлиповцы»; * [[Мамин-Сибиряк Дмитрий Наркисович|Д. Мамин-Сибиряк]] «На реке Чусовой»; * [[Мамин-Сибиряк Дмитрий Наркисович|Д. Мамин-Сибиряк]] «В камнях»; * [[Мамин-Сибиряк Дмитрий Наркисович|Д. Мамин-Сибиряк]] «Бойцы»; * [[Иванов Алексей Викторович|А. Иванов]] «Золото бунта, или Вниз по реке теснин»; * [[Иванов Алексей Викторович|А. Иванов]] «[[Сердце Пармы]]»; * [[Фёдоров, Евгений Александрович|Е. Фёдоров]] «Каменный пояс»; * [[Астафьев Виктор Петрович|В. Астафьев]]. «Веселый солдат. (Солдат женится)»; * [[Бажов Павел Петрович|Бажовăн]] хăшпĕр юмахĕсенче А. Иванов [[non-fiction]] жанрта çырнă кĕнеке юханшывăн географине, флорине, фаунине, хуçалăхра усă курнине кăтартать. «Message: Чусовая»<ref>{{кĕнеке |автор = Алексей Иванов. |пуçелĕк = Message: Чусовая |место = Санкт-Петербург |издательство = Азбука-классика |год = 2007 |страниц = 480 |isbn = 978-5-91181-280-5 }}</ref><ref>[http://porti.ru/afisha/review/13 Афиша " Рецензии " Message: Чусовая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230822121759/https://porti.ru/afisha/review/13 |date=2023-08-22 }}</ref>. === Кино === [[Александров Григорий Васильевич (режиссёр)|Григорий Александров]] «[[Волга-Волга]]» кинон нумай авйне Чусова яçинче ӳкернĕ.<ref>[http://www.kinozapiski.ru/print/844/ Римгайла Салис. У истоков «Волги-Волги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412184049/http://www.kinozapiski.ru/print/844/ |date=2009-04-12 }} // Киноведческие записки</ref>. Слобода салинче Ярополк Лапшин [[Угрюм-река (фильм)|Угрюм-река]] кино ӳкернĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.mnr.gov.ru/ РФ çутçанталăк ресурсĕсемпе экологи министерстви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} {{Тĕрĕслемен юханшыв}} [[Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Перĕм Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Чулман Атăл юпписем]] pugl8v9war7y6kgr8bi7l8z4oanolg5 0 61187 874710 817192 2026-06-18T09:09:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874710 wikitext text/x-wiki {{пĕлтерĕшсем|Çурçĕр-Анăç фрончĕ}} {{Çар йĕркелĕвĕ |ячĕ= Çурçĕр-Анăç фрончĕ<br />ÇАФ |ӳкерчĕк= [[File:Red Army badge.gif|200px]] |алпусни= |çулсем= [[çĕртме, 22]] [[1941]] — [[ака, 24]], [[1944]] |патшалăх= {{СССР ялавĕ}} [[СССР]] |пăхăну= Çарпуçĕ |йышĕнче = [[СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсем|СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсенче]] |тĕс= [[фронт]] |роль= хӳтĕлев |пысăкăш= [[пĕрлештерӳ (вăрçă ĕçĕ)|пĕрлештерӳ]] |команда_структури= |вырнаçăвĕ= |витлевсем= |пулăшакан= |йыхрав= |сăрсем= |марш= |талисман= | хĕçпăшаланăвĕ= |вăрçăсем= [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] |çапăçусем= |уйăру паллисем= |хальхи_командир= '''[[Çарпуçĕ]]''' пăхăр |паллă_командирсем= }} '''Çурçĕр-Анăç фрончĕ''' — [[Хĕрлĕ çар]] (РККА), [[Совет-финн вăрçи (1941—1944)|Совет-финн вăрçи]] тата [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] тапхăрĕнчи [[Йĕркелени (вăрçă ĕçĕ)|йĕркелени]] (операцилле пĕрлештерни) ([[1941]] çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче [[Балтиçум вăрçă тăрăхĕ]]н çарĕсенчен туса хунă). == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * «На Северо-Западном фронте.1941-1943», Москва, 1969 * {{Кĕнеке:Исаев А.:Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова}} == Каçăсем == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224135614/http://bse.sci-lib.com/article117707.html |date=2012-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Все фронты Великой Отечественной войны] {{ТÇАВ фрончĕсем}} [[Категори:Çурçĕр-Анăç фрончĕ]] i6ul59kj5n5qnah0jtn096b9myz4ya2 0 63744 874711 819300 2026-06-18T09:13:38Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874711 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Çурçĕр фрончĕ}} {{Çар йĕркелĕвĕ |ячĕ = Çурçĕр фрончĕ<br />Ç.Ф |ӳкерчĕк = [[File:Red Army badge.gif|200px]] |алпусни = [[Хĕçпăшаллă Вăйсем|ХВ]] [[Эмблема|эмблеми]] |çулсем = [[çĕртме, 24]] - [[çурла, 23]], [[1941]] ç. |патшалăх = {{СССР ялавĕ}} [[СССР]] |пăхăну = фронт çарпуçне |йышĕнче = [[СССР Хĕçпăшаллă Вăйсем|СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсенче]] |тĕс = фронт |унăн_шутĕнче = управлени (штаб), [[Пĕрлешӳ (вăрçă ĕçĕ)|пĕрлешӳсем]], [[вăрçă чаçĕ]]сем тата йĕркеленӳсем |роль = хӳтĕленӳ |пысăкăш = [[Йĕркелев (вăрçă ĕçĕ)|йĕркелев]] |команда_структури = |вырнаçăвĕ = |витлев = |пулăшакан = |йыхрав = |сăрсем = |марш = |талисман = |хĕçпăшаланăвĕ = |çапăçусем = [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]нче |уйăру_паллисем = |хальхи_командир = |паллă_командирсем = [[Попов Маркиан Михайлович|М М. Попов]], [[генерал-лейтенант]]. }} '''Çурçĕр фро́нчĕ''' — [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] тапхăрĕнчи [[Хĕрлĕ Çар]]ăн операци пĕрлешĕвĕ. == Ĕçĕ-хĕлĕ == == Çарпуçлăхĕ == * [[Попов Маркиан Михайлович|М М. Попов]], [[генерал-лейтенант]]. == Каçăсем == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224135614/http://bse.sci-lib.com/article117707.html |date=2012-02-24 }} * [https://archive.is/20121205032514/victory.mil.ru/rkka/ Все фронты Великой Отечественной войны]* http://www.victory.mil.ru/rkka/units/02/25.html{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ |date=2012-12-15 }} * http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2011&Itemid=30 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214014709/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2011&Itemid=30 |date=2010-12-14 }} {{RKKA-stub}} {{ТÇАВ фрончĕсем}} [[Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче]] 6fj5uvcrfx085i6983rpphlq111fn8g 0 75561 874706 777129 2026-06-18T07:33:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874706 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Çĕнĕ Шĕнтĕ |тăван çĕлĕк = Çĕнĕ Шĕнтĕ |герб = Coat of Arms of Samara oblast.png |ялав = Flag of Samara Oblast.svg |lat_deg =53.9879655|lat_min =|lat_sec = |lon_deg =51.5504425|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Самар облаçĕ |регион тапăлра = Самар облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Исаклă районĕ |район тапăлра = Исаклă районĕ{{!}}Исаклă |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх = Çĕн Якаль ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Çĕн Яккаль ял хутлăхĕ{{!}}Çĕн Яккаль |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1751{{!}}1751 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 449 |халăх çыравĕн çулĕ = 202 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = чăвашсем |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = квĕшĕнтĕсем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 446496 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = +7 84654 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 36 234 846 001 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Çĕнĕ Шĕнтĕ''' ({{lang-ru|Новый Шунгут}}) — Самар облаçĕн [[Исаклă районĕ]]нчи ял. Ялта [https://web.archive.org/web/20130529211643/http://nov-yakush.ucoz.ru/ вăтам шкул] пур. ==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ== {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=9 | '''Пĕтĕмĕшле демографи кăтартăвĕсем''' |--- class='bright' | colspan=9 | Пурĕпе|| colspan=2 | |--- class='shadow' |çул || 1710 || 1830 || 1857 ||1884 || 1897 || 1989 || 1997|| 2001 |--- |çын || || || || || || || || |} ==Кунçул== ==Тавралăхĕ== ==Халăх йышĕ== == Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем == ==Вуламалли== * {{кĕнеке|пуçелĕк=Энциклопедия чувашских сёл Самарской области (историко-этнографические материалы)|автор=[[Виктор Симаков|Симаков, В.]]|вырăн=Самара|издательство=Издательство «НТЦ»|çул=2008|isbn=978-5-98229-167-7}} * Симаков В.Е. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000127.pdf Чувашские населённые пункты Самарской области. Краеведческий словарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326212515/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000127.pdf |date=2019-03-26 }} Чебоксары, [[2005]]. * [[Ягафова Екатерина Андреевна|Ягафова Е.А.]] Расселение чувашей в Самарском Заволжье в конце ХУП-ХУЩ вв: проблемы и задачи исследования // История Чувашии: проблемы и задачи изучения. Тезисы докладов и сообщений к наушой конференции. Чебоксары. 30 сентября - 1 октября 1993 г. Чебоксары, 1993. С. 31-33. * Ягафова Е.А. Расселение чувашей в Самарском Заволжье в ХVII-ХVIII вв. // Материальная и духовная культура народов Поволжья и Урала: история и современностъ. Тезисы докладов и сообщений региональной научной конференции. Глазов. 22-23 февраля 1995 г. Глазов, 1993. С. 126-127. * Ягафова Е.А. Конфессиональная ситуация среди чувашей Самарского Заволжья во второй половине XIX - начале XX вв. // Межэтнические отношения, национальные проблемы и движения в Среднем Поволжье и Приуралье в XVIII - XX веках. Тезисы докладов региональной научной конференции, посвященной 90-летию со дня рождения И.Д.Кузнецова. 27-28 мая 1996 г. Чебоксары, 1996. С. 22-25. * Ягафова Е.А. Этнографическое изучение чувашей // Самарская область. Этнос и культура. Информационный вестник.. Самара, 1996. № 1. С. 4. * Ягафова Е.А. [http://cheloveknauka.com/chuvashi-samarskogo-zavolzhya-istoriya-rasseleniya-i-etnicheskaya-kultura Чуваши Самарского Заволжья: история расселения и этническая культура.] — Диссертаци (и.ăславĕсен кандидачĕн) автореферачĕ, [[1996]], [[Мускав]]. * Ягафова Е.А. , [[Матвеев Георгий Борисович|Матвеев Г.Б.]] [http://enc.cap.ru/?t=publ&hry=137&lnk=3933 Чуваши Самарские.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья. * Ягафова Е.А. Самарские чуваши. Самара, [[1998]]. ==Каçăсем== * [http://enc.cap.ru/?t=world&lnk=1423 Чăваш энциклопедийĕ] {{Samar-obl-geo-stub}} {{Исаклă районĕ}} [[Категори:Самар облаçĕн Исаклă районĕ]] 43cvpseg4fiol0ax806qm0iq5a065k0 0 82537 874707 840572 2026-06-18T08:09:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874707 wikitext text/x-wiki [[File:Shawarma stand in central Aleppo, Syria.jpg|thumb|Çавăрма какайне çавăрттарса пĕçерни.]] [[File:Shawarma preparation, Rostov-on-Don, Russia.jpg |thumb|Çӳхе чĕрĕ икерчĕ çинчи çавăрма тултармăшĕ.]] '''Çавăрма''' е '''шаурма''' ([[Вырăс чĕлхи|выр.]] шаверма, {{lang-ar|شاورما}}, {{lang-he|שווארמה}})  — Çывăх Хĕвелтухăçĕнчен тухнă çимĕç. «Шаурма» тени — [[турккă чĕлхи|турккăлла]] ''çevirme'' [tʃeviɾˈme] сăмаха арабсем калани<ref>«Reporter», Мохаммед Н. Аль Хан; «Персонал», 31 июля 2009 г., «Шаурма: арабский фаст-фуд». Gulfnews.com.</ref>. Вăл чăваш чĕлхинчи «çавăрма» [[сăмах]]па тÿр килет ([[когнатсем (лингвистика)|когнат]]). Çапла вара, чăваш чĕлхинчи сăмахпа чăнласах çыхăннине кура, çак япалана чăваш апат-çимĕçĕсен йышне те кĕртме пулать. Чăваш тĕпелĕнче Тутарстан чăвашĕсен çухаçине (пашалу) фарш хăçан чăкăт çавăрса пĕçернĕ кукăля пĕлтерет. Хӑйӗн шаурмичнӑй формине, метро ҫывӑхӗнчи киоска е анса лармалли вырӑнлӑ пӗчӗк пӑнчӑна уҫни обществит сферинчи бизнесӑн чи пӗчӗк формачӗ патне илсе ҫитерме пулать. Анчах вӑл тупнӑ хыҫҫӑн укҫа сирӗн пата юханшыв пек юхса килессе те кӗтме кирлӗ мар. Пӗчӗк ларек уҫма сире 400 000 тенкӗрен пуҫласа 500 000 тенкӗ таран сезонра (кӗркунне, хӗл) 130 000 тенкӗ таран таса тупӑш илме пултаратӑр. Ҫырткаламалли ярса апатланмалли вырӑна ярас тетӗр пулсан, 2 500 000 000 тенкӗрен пуҫласа 3 000 000 тенке ҫитмелле. Ун пек заведенирен эсир уйӑхне 200 000-300 000 таран ӗҫлесе илме пултаратӑр. Шаурмицӑллӑ вӑл-вылямалли бизнес мар, ӑна ҫӑмӑллӑнах масштаблама пулать. Ҫав хушӑрах сирӗн ҫур фабрикатсемпе расход тӑвакансем пӗтӗм сетка валли кӑна пулӗҫ, ку вара компанин пӗтӗм бизнес-процесне тӗп-тӗрӗс ҫӑмӑллатӗ.<ref>[https://рко.рф/stati/kak-otkryt-shaurmichnuyu Хӑйӗн шаурмичнӑйне нульпе мӗнле уҫ]</ref> == Вуламалли == *Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 2. — С. 508. — 770 с. ==Каçăсем== {{wiktionary|шаурма}} * [http://www.rian.ru/infografika/20080521/108003793.html Британские учёные назвали шаурму бомбой замедленного действия] — по материалам The guardian [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2008/may/15/healthandwellbeing.foodanddrink Scientists issue heart warning on fat content of doner kebabs] * [http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece The ultimate chip and perfect mash]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531072835/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece |date=2010-05-31 }} -- [[Heston Blumenthal]] recipes == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Апат-çимĕç]] [[Категори:Аш-какай]] [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] 0l3l3q6ezp16ijc1y7c0ic4krr8139b 0 84038 874684 679923 2026-06-17T23:36:57Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874684 wikitext text/x-wiki [[File:Golden Ratio. Deriving equation.svg|thumb|Ылттăн касăлу]] [[File:Phi uc lc.svg|thumb|[[Фи]] [[саспалли]]]] '''Ылттăн касăлу''' ('''ылттăн пропорци''', '''хĕрринчи тата варринчи шайлашупа пайлани''', '''[[Гармонилле пропорци|гармонилле пайлав]]''') — <math>a</math> тата <math>b</math> капсен [[шайлашăннăлăх|шайлашăвĕ]], пысăкрах капĕ пĕчĕкреххи патне тивни вĕсен сумми пысăкраххи патне тивнипе тан, урăхла каласан: <math>\frac{a}{b} = \frac{a+b}{a}.</math> Историре малтан ([[Авалхи Грецири математика|Авалхи Грецири математикăра]]) ылттăн касăлу тесе <math>AB</math> татăка <math>C</math> пăнчăпа икĕ пая ак çапла пайланине каланă: ''пысăкки пĕчĕкки патне çавăн пек тивет, еплерех пĕтĕм татăк пысăкки патне'': <math>\frac{BC}{AC} = \frac{AB}{BC}</math>. Каярах кунашкал ăнлану ытти тĕслĕхсем тĕлĕшпе те сарăлнă. Хайхи <math>a/b</math> хисеп <math>\varphi</math> ([[фи]]) саспаллипе паллă тăвăнать, — Авалхи Грецири [[Фидий|Фидий]] скульптор тата архитектор ячĕпе<ref name="Савин">Савин А. Число Фидия - золотое сечение (рус.) // "Квант" : Научно-популярный физико-математический журнал (издается с января 1970 года). — 1997. — № 6.</ref>, сайрарах чухне — <math>\tau</math> саспаллипе. Малтанхи танлăхран (сăмахран, a çине е тата a/b çине улшăнакан кап пек пăхса иккĕмĕш капашри танлăха шутласа) çакă тухса тăрать :<math>\varphi=\frac{\sqrt5+1}2</math> Кутăнла <math>\Phi</math><ref name="Савин" /> хисеп, :<math>\Phi=\frac1\varphi=\frac{\sqrt5 - 1}2\approx0.61803</math> : Малалла вара : <math>\varphi = \Phi+1</math>. <math>\varphi</math> хисепе çавăн пекех '''ылттăн хисеп''' те теççĕ. Хисепĕн çывхартнă пĕлтерĕшĕсем: <math>\varphi</math> = 1,618 е <math>\varphi</math> = 1,62. Процентсемпе çывхартса кăтартсан, ылттан касăлу вăл мĕнле те пулин капа 62 % тата 38 % чухлĕ пайсем çине пайлани. == Каçăсем == * ''В. С. Белнин'', [https://web.archive.org/web/20090513042233/http://www.a3d.ru/architecture/stat/182 «Владел ли Платон кодом золотой пропорции? Анализ мифа»] * ''А. В. Радзюкевич'', [http://elib.altstu.ru/elib/books/Files/pv2014_01/pdf/159radzukevich.pdf К вопросу о научном изучении пропорций в архитектуре и искусстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329021957/http://elib.altstu.ru/elib/books/Files/pv2014_01/pdf/159radzukevich.pdf |date=2018-03-29 }}. * ''А. В. Радзюкевич'', [http://marhi.ru/AMIT/2014/4kvart14/radzukevich/radzukevich.pdf Критический анализ Адольфа Цейзинга — основоположника гипотезы «золотого сечения».] * '' Шевелев И. Ш., Марутаев М. А., Шмелев И. П.'' Золотое сечение: Три взгляда на природу гармонии. - М.: Стройиздат, 1990. - 343 с., ил. * ''Статья о золотом сечении в изобразительном искусстве'', [https://web.archive.org/web/20111001125056/http://www.linteum.ru/article44.html Золотое сечение в изобразительном искусстве] * {{cite web |url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/Golden_ratio.html |title = Golden ratio |work = MacTutor History of Mathematics archive |author = J. J. O'Connor, E. F. Robertson |publisher = School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland }} * [http://www.wolframalpha.com/input/?i=fibonacci+&a=*C.fibonacci-_*Function- Функция Фибоначчи] в [[Wolfram alpha]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Харпăр ятлă хисепсем}} [[Категори:Ылттăн касăлу]] [[Категори:Алгебрăлла хисепсем]] [[Категори:Параметрсем]] [[Категори:Плюслă хисепсем]] [[Категори:Хисепсем]] lp7j15f9uevrr02j3terr51x0mgbere 0 84687 874692 846459 2026-06-18T03:29:23Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874692 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Ян III Собеский |тăван ят = Jan III Sobieski |портрет = Schultz John III Sobieski.jpg |портрета ăнлантарни = Ян III Собеский |ĕçлев тĕсĕ = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = }} '''Ян III Собеский''' (польск. Jan III Sobieski, 17 ҫурла 1629, Олеско керменӗ, Вырӑс вăйпутлăхĕ — 17 ҫӗртме 1696, Вилянув керменӗ, Варшава) — паллӑ поляк ҫарпуҫӗ, поляк королӗ тата 1674 ҫултан литва аслӑ кнеҫӗ. Вӑл астулта пулнӑ вӑхӑт [[Осман империйĕ]] хушшинчи вӑраха кайнӑ вӑрҫӑсемпе, Речь Посполитая юлашки хут хӑйне вӑйлӑ европа патшалӑхӗ пек кӑтартнипе паллӑ. == Пурнӑҫӗ == == Ӗҫӗ-хӗлӗ == == Вуламалли == * Gutowska-Dudek K. Portrety wielkiego i niezwyciężonego króla Jana III i ich rola w kreowaniu obrazu jego triumfów militarnych, politycznych i planów dynastycznych // Primus inter pares. Pierwszy wśród równych, czyli opowieść o Janie III. — Warszawa: Muzeum Pałac w Wilanowie, 2013. — S. 98. == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20130702165539/http://wielkisobieski.pl/index.php Polish website about John III Sobieski]{{ref-pl}} * [http://wilanow-palac.pl/jan_iii_sobieski_of_the_janina_coat_of_arms.html Jan III Sobieski of the Janina coat of arms at the Wilanow Palace Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224170225/http://wilanow-palac.pl/jan_iii_sobieski_of_the_janina_coat_of_arms.html |date=2021-02-24 }}{{ref-pl}} {{Аслă Литва кнеçĕсем}} {{Польша королĕсем}} [[Категори:Коронăллă польна гетмансем|Собеский Ян]] [[Категори:Коронăллă аслă гетмансем|Собеский Ян]] [[Категори:Польша королĕсем]] [[Категори:Аслă Литва кнеçĕсем]] [[Категори:Речь Посполитая сенаторĕсем]] [[Категори:Речь Посполитая сеймĕн депутачĕсем]] [[Категори:Ягеллон университетĕнче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Варшавăра вилнисем]] [[Категори:Собескисем]] nk00hwtzpw327fnvbh9nyo6a9bjeb8c 0 87442 874674 802169 2026-06-17T13:25:01Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874674 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Холон |settlement_type = хула |image_skyline = PikiWiki Israel 8157 design museum in holon.jpg |image_blank_emblem = Coat of arms of Holon.svg |website = }} '''Холон''' — (ивр. ‏חולון‏‎) — Тель-Авив тавралӑхӗн [[Израиль]] варринчи пысӑк хули. «Гуш-Дан» агломерацине кӗрет. [[Бат-Ям]]па, [[Ришон ле-Цион]] тата [[Тель-Авив]] хулисемпе чикӗленет. Ытти хула-спутниксемпе Пысӑк Тель-Авив пайӗ пулса тӑрать. Хула пысӑк промыҫлӑхӗпе, муниципалитетӑн культуран пысӑк программипе, Ялхуҫӑлӑх академийӗпе паллӑ. Халӑх шучӗ 192 624 ҫын, (2018 ҫул). [[Ӳкерчĕк:Kugel Sokolov Junction Holon Panorama.JPG |мини|1024px|center|Холон]] == Кун-ҫулӗ == == Паллӑ ҫынсем == * == Тӑванлӑ хуласем == * == Вуламалли == * == Каҫӑсем == *[https://web.archive.org/web/20120103191553/http://holon.muni.il/English/Pages/default.aspx Holon Municipality official site (English)] *[https://web.archive.org/web/20091026162219/http://www.holonfoundation.org.il/ Friends of Holon Foundation (English)] *[http://www.dmh.org.il/default.aspx Design Museum Holon (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128231542/http://www.dmh.org.il/default.aspx |date=2011-01-28 }} *[http://www.hapoel-holon.co.il/ Hapoel Holon Basketball Club official site (Hebrew)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029195737/http://www.hapoel-holon.co.il/ |date=2013-10-29 }} *[http://travel.webshots.com/album/556046455STnbUe Holon's Story Gardens (1/2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118183516/http://travel.webshots.com/album/556046455STnbUe |date=2012-11-18 }} *[http://travel.webshots.com/album/556227905zYeTla Holon's Story Gardens (2/2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118183515/http://travel.webshots.com/album/556227905zYeTla |date=2012-11-18 }} *[https://web.archive.org/web/20100626110526/http://holonoar.co.il/ Youth week in Holon (Hebrew)] *[https://web.archive.org/web/20150709090526/http://www.bholon.co.il/ City blog presents the best part of the Holon city (Hebrew)] *[https://web.archive.org/web/20161228040155/http://www.h-500.com/copy-of The Holon H-500 Information Arena (English and Hebrew)] [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Хула]] [[Категори:Израиль хулисем]] 5zusf9y6sfokatp0qnh5izf8uv96vmx 0 89959 874702 718439 2026-06-18T07:07:35Z Ellodanis5 17302 Ellodanis5 [[Планета ăшăнни]] страницӑн ятне [[Глобаллĕ ăшăту (малтанхи вариант)]] ҫине улӑштарчӗ 718439 wikitext text/x-wiki [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|upright=1.35|right|Планета çинчи вăтам температура: 2011 - 2020 çулсенче. Танлаштармашкăн базăри температура: 1951 - 1980 çç.]] '''Планета ăшăнни''' — [[Çĕр (планета)|Çĕр]] климачĕн системин вăтам температури чылай вăхăта (пĕр ĕмĕр ытла пыракан пулăм) хăпарни<ref name="britannica">{{cite web|author=[[Манн Майкл Эван|Michael E. Mann]], Henrik Selin |title=Global warming |url=https://www.britannica.com/science/global-warming |website=britannica.com |publisher=[[Британская энциклопедия]]|date=2019-04-01|accessdate=2020-01-18|lang=en}}</ref>, унăн тĕп сăлтавĕ çын ĕç-хĕлĕ (антропоген факторĕ) пулать<ref name="un">{{cite web|author=[[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ]]|title=Изменение климата|url=https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html|publisher=Официальный сайт ООН на Русском языке|accessdate=2019-11-24}}</ref>. [[File:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|320px|right|Çĕр сийĕнчи температура XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа хăпарни.]] == Пĕрлехи хыпарсем == {{also|Парник эффекчĕ}} == Çав. пекех == * [[Парник эффекчĕ]] * [[Климатгейт]] * [[Киот протоколĕ]] * [[Планета тĕттĕмленни]] * [[Кĕçĕн пăрлăх тапхăрĕ]] * [[Йĕтре хĕлĕ]] * [[Аномаллĕ сивĕтни (2012)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|group="*"}} {{notelist}} {{асăрхавсем|33em}} == Каçăсем == * [https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226184115/https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html |date=2021-02-26 }} [[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ]]] * [https://archive.ipcc.ch/home_languages_main_russian.shtml [[Правительствăсем хушшинчи климат улшăннине тĕпчекен экспертсен группи]]] {{Планета ăшăнни}} {{Варалани}} {{Экологи}} {{Климат историре}} {{Çĕр}} [[Категори:Планета ăшăнни| ]] mkghzzf2ev98isl3j71tng07wmk3hde 874704 874702 2026-06-18T07:09:41Z Ellodanis5 17302 Ellodanis5 [[Глобаллĕ ăшăту (малтанхи вариант)]] страницӑн ятне [[Глобаллĕ ăшăту (статьян малтанхи варианчĕ)]] ҫине улӑштарчӗ 718439 wikitext text/x-wiki [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|upright=1.35|right|Планета çинчи вăтам температура: 2011 - 2020 çулсенче. Танлаштармашкăн базăри температура: 1951 - 1980 çç.]] '''Планета ăшăнни''' — [[Çĕр (планета)|Çĕр]] климачĕн системин вăтам температури чылай вăхăта (пĕр ĕмĕр ытла пыракан пулăм) хăпарни<ref name="britannica">{{cite web|author=[[Манн Майкл Эван|Michael E. Mann]], Henrik Selin |title=Global warming |url=https://www.britannica.com/science/global-warming |website=britannica.com |publisher=[[Британская энциклопедия]]|date=2019-04-01|accessdate=2020-01-18|lang=en}}</ref>, унăн тĕп сăлтавĕ çын ĕç-хĕлĕ (антропоген факторĕ) пулать<ref name="un">{{cite web|author=[[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ]]|title=Изменение климата|url=https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html|publisher=Официальный сайт ООН на Русском языке|accessdate=2019-11-24}}</ref>. [[File:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|320px|right|Çĕр сийĕнчи температура XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа хăпарни.]] == Пĕрлехи хыпарсем == {{also|Парник эффекчĕ}} == Çав. пекех == * [[Парник эффекчĕ]] * [[Климатгейт]] * [[Киот протоколĕ]] * [[Планета тĕттĕмленни]] * [[Кĕçĕн пăрлăх тапхăрĕ]] * [[Йĕтре хĕлĕ]] * [[Аномаллĕ сивĕтни (2012)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|group="*"}} {{notelist}} {{асăрхавсем|33em}} == Каçăсем == * [https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226184115/https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html |date=2021-02-26 }} [[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ]]] * [https://archive.ipcc.ch/home_languages_main_russian.shtml [[Правительствăсем хушшинчи климат улшăннине тĕпчекен экспертсен группи]]] {{Планета ăшăнни}} {{Варалани}} {{Экологи}} {{Климат историре}} {{Çĕр}} [[Категори:Планета ăшăнни| ]] mkghzzf2ev98isl3j71tng07wmk3hde 0 96079 874709 770838 2026-06-18T08:53:57Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874709 wikitext text/x-wiki [[File:Heptagon (PSF).png|thumb|[[Çичкĕтеслĕх]]сем]] '''Çичкĕтеслĕх''', е ''гептагон'' — çичĕ енлĕ тата çичĕ кĕтеслĕ [[нумайкĕтеслĕх]]. == Вуламалли == *Гептагон // Большой словарь иностранных слов.- Издательство «ИДДК», 2007. *Horton, J. D. (1983), Sets with no empty convex 7-gons, Canadian Mathematical Bulletin Т. 26 (4): 482–484 ==Каçăсем== {{wiktionary|çичкĕтеслĕх}} * [http://www.mathopenref.com/heptagon.html Definition and properties of a heptagon] With interactive animation * [https://divisbyzero.com/2016/03/23/a-geometry-theorem-looking-for-a-geometric-proof/ Heptagon according Johnson] * [https://web.archive.org/web/20200917023109/https://toon.macharis.be/heptagon/ Another approximate construction method] * [https://web.archive.org/web/20120517155805/http://www.coolmath.com/reference/polygons-07-heptagons.html Polygons – Heptagons] * [http://precedings.nature.com/documents/2153/version/1 Recently discovered and highly accurate approximation for the construction of a regular heptagon.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109005725/http://precedings.nature.com/documents/2153/version/1 |date=2017-11-09 }} * [[commons:File:01-Siebeneck_E-11_Animation.gif|Heptagon, an approximating construction as an animation]] * [[commons:File:01-Siebeneck_Seite_gegeben_Animation.gif|A heptagon with a given side, an approximating construction as an animation]] {{Нумай кĕтеслĕхсем}} [[Категори:Нумайкĕтеслĕхсем]] [[Категори:7 (хисеп)]] [[Категори:Планиметри]] b40t46z70qt22oh9zltpnbywmddls1p 0 96957 874682 800229 2026-06-17T23:10:01Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874682 wikitext text/x-wiki [[File:Ybc7289-bw.jpg|thumb|300px|[[Вавилон]]ри [[тăм тапăл]] (пирĕн эрăчченхи 1800—1600-мĕш çулсем) хальхи ăнлантарусемпе. Тапăл çыравĕсем [[2-н иккĕмĕш капашри тымарĕ|иккĕн иккĕмĕш капашри тымарне]] тăватă [[утмăлшарла шутлав|утмăлшарла хисепĕн]] сумми пек çывхартса кăтартаççĕ<ref>[http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html Duncan J. Melville, ''Photograph, illustration, and description of the <math>\sqrt{2}</math> tablet from the Yale Babylonian Collection, Mesopotamian Mathematics, St. Lawrence University, 18 September 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html |date=13 August 2012 }}</ref>:<math> \sqrt{2} \approx 1 + \frac {24} {60} + \frac {51} {60^2} + \frac {10} {60^3} \approx 1{,}41421296</math>]] '''Шутлав математики''' — математикăн тĕрлĕ шутлавсемпе çыхăннă [[математика уйрăмĕсем|уйрăмĕ]]. Тĕллĕхлĕрех калас пулсан, ку математика тĕллевĕсемпе тĕллевчĕкĕсене [[хисеп]]ле меслетсемпе татса панине пĕлтерет. Ку шута [[компьютер]]семпе тăвакан шутлавсем те кĕреççĕ. == Çавăн пекех == * [[Шутлавла геометри]] * [[Шутлавла топологи]] * [[Интервалла арифметика]] * [[Экспериментла математика]] * [[Хисепле дифференцилев]] * [[Хисепле интеграллав]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Вуламалли == * Вычислительные методы для анализа моделей сложных динамических систем : Учеб. пособие для студентов вузов по напр. «Прикладные математика и физика» / ''[[Лобанов, Алексей Иванович|А. И. Лобанов]], [[Петров Игорь Борисович|И. Б. Петров]]''; М-во образования Рос. Федерации. МФТИ (гос. ун-т). — М. : МФТИ, 2000. — 21 см. ** Ч. 1. — 2000. — 168 с. : ил., табл.; ISBN 5-7417-0149-3 ** Ч. 2. — 2002. — 154 с. : ил.; ISBN 5-7417-0199-X * Вычислительная математика : курс лекций / ''А. И. Лобанов, И. Б. Петров''. — Москва : Физматкнига, 2021. — 475 с. : ил.; 22 см. — (Физтеховские курсы).; ISBN 978-5-89155-341-5 : 300 экз. * {{книга|автор=[[Канторович, Леонид Витальевич|Канторович&nbsp;Л.&nbsp;В.]], Крылов&nbsp;В.&nbsp;И.&nbsp;|название=Приближённые методы высшего анализа|место=М.—Л.|издательство=ГИИТЛ|год=1949}} == Каçăсем == * [http://www.uchites.ru/chislennye_metody/ Материалы по численным методам] * [http://chernykh.net/content/view/115/ Из истории вычислительной математики] {{Математика уйрăмĕсем}} [[Категори:Шутлав математики|*]] [[Категори:Шутлав]] [[Категори:Математика]] [[Категори:Математика уйрăмĕсем]] 3s9ocvffbwpkaoq1mb7y0x552qc34re 0 98163 874690 737456 2026-06-18T02:41:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874690 wikitext text/x-wiki {{Фильм |ЧăвЯчĕ = Ют тăван |ТăвЯчĕ = Чужая родня |Ӳкерчĕк = |Жанр = [[драма]] |Режиссёр = [[Михаил Швейцер]] |Сценарист = [[Тендряков Владимир Фёдорович|Владимир Тендряков]] |Актёрсем = [[Рыбников Николай Николаевич|Николай Рыбников]]<br />[[Мордюкова Нонна Викторовна|Нонна Мордюкова]] |Оператор = [[Фастович Вячеслав Ксаверьевич|Вячеслав Фастович]] |Композитор = [[Пащенко Андрей Филиппович|Андрей Пащенко]] |Патшалăх = {{USSR}} |Çул = 1955 |Компани = [[Ленфильм]] |Вăхăт = |imdb_id = 0047938 }} '''Ют тăван''' ({{lang-ru|Чужая родня}}) — [[Ленфильм]] киностудире [[Михаил Швейцер]] режиссёр 1955 çулта ӳкернĕ совет мусăк илемлĕ камичĕ. == Сюжет == {{Çырмалла}} == Рольсенче == * [[Рыбников Николай Николаевич|Николай Рыбников]] — ''Фёдор Гаврилович Соловейков'' * [[Мордюкова Нонна Викторовна|Нонна Мордюкова]] — ''Стеша Ряшкина'' * [[Сергеев Николай Васильевич|Николай Сергеев]] — ''Силантий Петрович Ряшкин'' * [[Денисова Александра Алексеевна|Александра Денисова]] — ''Алевтина Ряшкина'' * [[Максимова Елена Александровна|Елена Максимова]] — ''Варвара Степановна'' * [[Крылов Степан Иванович|Степан Крылов]] — ''Мирон'' * [[Малиновская Любовь Ивановна|Любовь Малиновская]] — ''Пелагея, Мирун арăмĕ'' * [[Забулис Майя Константиновна|Майя Забулис]] — ''Тося'' * [[Кмит Леонид Александрович|Леонид Кмит]] — ''Федот'' * [[Гуляев Владимир Леонидович|Владимир Гуляев]] — ''Субботин'' * [[Соловьёв Юрий Васильевич (актёр)|Юрий Соловьёв]] — ''Пётр Чижов'' * [[Юхтин Геннадий Гаврилович|Геннадий Юхтин]] — ''Вася, купăсçă'' * [[Вольская Елена Ивановна|Елена Вольская]] — ''Глазычева'' * [[Быков Леонид Фёдорович|Леонид Быков]] — ''Лев Захарович, вĕрентӳçĕ'' * [[Румянцева Алевтина Алексеевна|Алевтина Румянцева]] — ''Катя, Тосьăн тус-хĕрĕ'' * [[Жжёнов Георгий Степанович|Георгий Жжёнов]] — ''туйри хăна'' (титрта çук) == Ӳнерлекен ушкăн == * Сценари авторĕсем — [[Тендряков Владимир Фёдорович|Владимир Тендряков]] * Лартакан режиссёр — [[Швейцер Михаил Абрамович|Михаил Швейцер]] * Режиссёр — [[Махтин Лев Вениаминович|Лев Махтин]] * Композитор — [[Пащенко Андрей Филиппович|Андрей Пащенко]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{imdb title | id=0047938 | title=«Чужая родня»}} * {{cite web|url=http://mkrf.ru/registr/detail.php?ID=110211403&ganr=&strana=&year_from=1&year_to=106&kateg=&color=&nud=&firm_z=&keywords=&q=%D7%F3%E6%E0%FF+%F0%EE%E4%ED%FF|title=«Чужая родня»|work=Государственный регистр фильмов|publisher=Министерство Культуры Российской Федерации|accessdate=2013-05-02|archiveurl=|archivedate=}} * [https://web.archive.org/web/20090403033416/http://www.lenfilm.ru/catalogue/cat_1955.htm «Чужая родня»] Аннотированный каталог фильмов киностудии «Ленфильм» 1918—2003 {{USSR-film-stub}} {{Михаил Швейцерĕн фильмĕсем}} [[Категори:ССРП 1955 çулхи фильмĕсем]] [[Категори:«Ленфильм» студин фильмĕсем]] [[Категори:Владимир Тендряковăн хайлавĕсене экранизациленисем]] [[Категори:ССРП хура-шурă фильмĕсем]] tbxy1qxp5au7jc25bworjd62bazmide 0 104120 874698 793111 2026-06-18T06:31:21Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874698 wikitext text/x-wiki [[File:Morakniv Basic 511 Carbon Steel 5.jpg|thumb|]] '''Çĕçĕ''' — кил-тĕрĕшре, йăлара тата ытти тĕлте усă куракан касакан, ваклакан тата чикекен инструмент. == Çавăн пекех == * [[Пекĕ]] == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20130218001946/http://www.forbes.com/2006/03/15/technology-tools-history_cx_de_0315intro.html Нож признан самым полезным изобретением за всю историю человечества]{{ref-en}} по опросам читателей Forbes.com {{dmoz|World/Russian/Досуг/Холодное_оружие/Ножи/|Нож}} [[Категори:Археологилле артефактсем]] [[Категори:Археологилле артефактсем пĕлтерĕшне кура]] [[Категори:Хĕçпăшал]] [[Категори:Çĕçĕсем| ]] [[Категори:Инструментсем]] [[Категори:Столовые приборы]] [[Категори:Сивĕ хĕçпăшал, алфавитпа]] [[Категори:Чул ĕмĕрĕ]] 4z7glkwum1onmgpau61vbahhy47iudv 0 108186 874712 785610 2026-06-18T10:15:54Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874712 wikitext text/x-wiki [[File:Francis Bacon statue, Gray's Inn.jpg|thumb|Francis Bacon statue, Gray's Inn. Лондон]] '''Ăслав филосо́фийĕ''' — [[философи|философи]] уйрăмĕ, вăл ăславăн ăнлавне, чиккисене тата унăн [[ăслав методологийĕ|методологине]] тишкерет<!--Также существуют более специальные разделы философии науки, например [[философия математики]], [[философия физики]], [[философия химии]], [[философия биологии]], [[философия медицины]], [[философия психологии]]. '''Философия науки''' как направление западной и отечественной философии представлена множеством оригинальных концепций, предлагающих ту или иную модель развития науки и [[эпистемология|эпистемологии]]. Она сосредоточена на выявлении роли и значимости науки, характеристик когнитивной, теоретической деятельности. '''Философия науки''' как философская дисциплина, наряду с [[философия истории|философией истории]], [[логика|логикой]], [[методология|методологией]], [[культурология|культурологией]], исследующей свой срез рефлексивного отношения мышления к бытию (в данном случае к бытию науки), возникла в ответ на потребность осмыслить социокультурные функции науки в условиях [[Научно-техническая революция|НТР]]. Это молодая дисциплина, которая заявила о себе лишь во второй половине XX в. В то время как направление, имеющее название '''«философия науки»''', возникло столетием раньше.--> == Çавăн пекех == * [[Пĕлейни]] * [[Ăславсен картлаçĕ]] * [[Демаркаци проблеми]] * [[Техника философийĕ]] * [[Ăславла объективлăх]] * [[Математика философийĕ]] * [[Философи]] * [[Ăслăх|Ăслав]] == Асархавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == {{refbegin|2}} * ''Бряник Н. В., Томюк О. Н., Стародубцева Е. П., Ламберов Л. Д.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/28647/1/978-5-7996-1142-2_2014.pdf История и философия науки]. — Екатеринбург: Изд. Урал. ун-та, 2014. — 288 с. — ISBN 978-5-7996-1142-2 * [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/44115/1/978-5-9909482-2-8_2016.pdf История и философия науки и техники : Словарь для аспирантов и соискателей] / Мин-во образования и науки РФ, Урал. федер. ун-т им. первого Президента России Б. Н. Ельцина, Ин-т соц. и полит. наук, Департамент философии, Каф. онтологии и теории познания; науч. ред. Н. В. Бряник; отв. ред. О. Н. Томюк. — Екатеринбург : Издательско-полиграфическое предприятие «Макс-Инфо», 2016. — 328 с. — ISBN 978-5-9909482-2-8 * Философия науки / Касавин И. Т. // Уланд — Хватцев [Электронный ресурс]. — 2017. — С. 371. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5. * Касавин И. Т., Пружинин Б. И. Философия науки // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с. * ''Кохановский В. П. и др.'' Основы философии науки. — М.: Феникс, 2007. — 608 с. — ISBN 978-5-222-11009-6 * Кузнецов Б. Г. Идеалы современной науки. — М.: Наука, 1983. — 254 с. — 6150 экз. * ''Куликов С. Б.'' Перспективы развития прогрессивистского образа науки. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2011. — 140 с. — ISBN 978-3-8433-1877-8 * Лебедев С. А., Ильин В. В., Лазарев Ф. В., Лесков Л. В. Введение в историю и философию науки. — 2-е издание. — М.: Академический проект, 2007. — ISBN 978-5-8291-0840-3. * ''Липкин А. И.'' (ред.) Философия науки. — М.: [[Эксмо]], 2007. — 608 с. — ISBN 978-5-699-18350-0 * ''[[Никифоров, Александр Леонидович|Никифоров А. Л.]]'' Философия науки: история и методология. — М.: Дом интеллектуальной книги, 1998. — 276 с. — ISBN 5-7333-0127-9 * ''Савельев А. В.'' {{Philosophy.ru|http://www.philosophy.nsc.ru/site/journals/46/%D0%90.%D0%92.%20%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2.pdf|title=Тёмная сторона силы или субъективность в эпистемологии}} // Философия науки. — 2010. — № 3(46). — С. 3-22. * ''[[Сарданашвили, Геннадий Александрович|Сарданашвили Г. А.]]'' Кризис научного познания. Взгляд физика. — М.: [[УРСС]], 2015. — 251 с. * ''[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]'' Философия науки. Общие проблемы. — М.: Гардарики, 2006. — 384 c. — ISBN 5-8297-0148-0 * ''Ушаков Е. В.'' Введение в философию и методологию науки. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Кнорус, 2008. — 592 с. — ISBN 978-5-85971-103-1 * ''Ушаков Е. В.'' Философия и методология науки. — М.: Юрайт, 2017. — 392 с. — ISBN 978-5-534-02637-5 * ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории и философии науки. — М.: [[Московский государственный горный университет]], 2009. — 218 с. {{refend}} == Каçăсем == * Журнал СО РАН [https://web.archive.org/web/20130520104825/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/journals.html Философия науки] * [https://web.archive.org/web/20121117074756/http://journal.iph.ras.ru/ Журнал «Эпистемология и философия науки»] * {{Philosophy.ru|http://philosophy.ru/library/lib2.html|title=Философия языка, философия сознания и философия науки}} * {{Filosof.historic.ru|http://filosof.historic.ru/books/c0028_1.shtml|заглавие=Философия науки и техники}} [[Категори:Ăслав философийĕ|*]] qyv3nhohdyoox3nvo9eanof8dnzh412 0 112894 874681 874271 2026-06-17T22:11:07Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874681 wikitext text/x-wiki [[File:Dodecahedron.png|thumb|Dodecahedron</br>Ку нумайхысаклăхăн Шлефли символĕ {5,3} пек çырăнать]] '''Шлефли символĕ''' — [[тĕрĕс нумайхысаклăх]]сен [[комбинаторика|комбинаторикăлла]] палăрăмлăхĕ, унпа Евклид уçлăхĕнчи мĕнпур [[уçлăх|виçелĕхсенчи]] тĕрĕс нумайхысаклăхсене çырса кăтартма май пур. Швейцари математикĕ [[Шлефли, Людвиг|Людвиг Шлефли]] ячĕпе каланă. == Çавăн пекех== * [[Шлефли формули]] * [[Эйлерла палăрăмлăх]] * [[N-виçеллĕ тĕрĕс нумайхысаклăхсем]] == Литература == * ''Николай Вавилов'' [http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf КОНКРЕТНАЯ ТЕОРИЯ ГРУПП I. ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Wayback|url=http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} |date=20200331155805 } {{Нумайхысаклăхсем}} d6fl103sfk30o1c70vomgb6joxxlysh 0 120793 874683 831899 2026-06-17T23:11:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874683 wikitext text/x-wiki [[File:Computational physics diagram.svg|thumb|Computational physics diagram]] '''Шутлавла физика''' — пахалавлăхла пайне палăртнă хыççăн тĕллевсемпе тĕллевчĕксен шутламалли [[хисепле меслет|хисепле алгоритмĕсене]] кăтарни. == Çавăн пекех == * [[Цифрăлла физика]] * [[Метод классической молекулярной динамики]] * [[Шутлавла гидродинамика]] * [[Америка физика пĕрлĕхĕ]] * [[Математикăлла физика]] * [[Шутлавла математика]] == Литература == * Кунин С. Вычислительная физика. — М.: Мир, 1992. — 418 с. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://phycomp.technion.ac.il/~C20 C20 IUPAP Commission on Computational Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151115112756/http://phycomp.technion.ac.il/~C20 |date=2015-11-15 }} * [http://www.aps.org/units/dcomp/index.cfm APS DCOMP] * [http://www.iop.org/activity/groups/subject/comp/index.html IoP CPG (UK)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213081724/http://www.iop.org/activity/groups/subject/comp/index.html |date=2015-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20150418013304/http://www.scidac.gov/physics/physics.html SciDAC: Scientific Discovery through Advanced Computing] * [http://www.compadre.org/OSP/ Open Source Physics] * [http://www.obacs.com SCINET Scientific Software Framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015234714/http://www.obacs.com/ |date=2017-10-15 }} {{тулаш каçăсем}} {{Физика уйрăмĕсем}} [[Категори:Шутлавла физика| ]] [[Категори:Теорилле физика]] 5mdqsxbv5x8dq9e91v61ahu1f83xst8 0 130127 874685 874342 2026-06-18T00:06:55Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874685 wikitext text/x-wiki [[File:Economic sentiment indicator and its components.JPG|thumb|]Экономикăлла кăмăл-туйăмсен индикаторĕ тата унăн енĕсем (measure, which allows statements about the economic situation in general of national economies)]] '''Эконометри''', е '''Эконометрика''' ( «эконо» — «экономика» тата «метрика» — «виçев», акăлчанла Econometrics), экономикăри шутлавлăхла тата пахалавлăхла пулăмсене [[статистика]] тата [[математика]] майĕсемпе тата мелĕсемпе палăртасси. == Каçăсем == * [http://quantile.ru Электронный журнал «Квантиль»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305134547/http://www.quantile.ru/ |date=2022-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20090218205737/http://www.nsu.ru/ef/tsy/ecmr/ Электронные ресурсы по эконометрике] {{недоступная ссылка|число=13|месяц=05|год=2013|url=http://www.nsu.ru/ef/tsy/ecmr//}} * [http://www.marketds.ru/?sect=journal&id=econometrics Журнал «Прикладная эконометрика»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217061458/http://www.marketds.ru/?sect=journal&id=econometrics |date=2008-12-17 }} {{Тулаш каçăсем}} {{Экономика}} [[Категори:Эконометрика| ]] lddium2bxnufmzpx3qsxmnca7ag65o7 0 130199 874676 2026-06-17T16:43:32Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Solstice equinox sun position.svg|thumb|equinox and solstice]] '''Кунпа çĕр танлашăвĕ''', [[астрономи]]лле пулăм. == Çавăн пекех == * [[Хĕвел тăрăмĕ]] * [[Навруз]] * [[Остара]] * [[Мабон]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == {{Навигаци}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Равноденствия|Островский, Владимир Ма...» 874676 wikitext text/x-wiki [[File:Solstice equinox sun position.svg|thumb|equinox and solstice]] '''Кунпа çĕр танлашăвĕ''', [[астрономи]]лле пулăм. == Çавăн пекех == * [[Хĕвел тăрăмĕ]] * [[Навруз]] * [[Остара]] * [[Мабон]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == {{Навигаци}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Равноденствия|[[Островский, Владимир Маркович|Островский В. М.]]}} * {{Книга:Календарь и хронология}} {{Тулаш каçăсем}} {{Тӳпери механика}} {{Единицы измерения и стандарты времени}} [[Категори:Астрономилле пулăмсем]] [[Категори:Астрономири вăхăт]] a3iq795s00vn6bgyvyoyb1uuc6deubl 10 130200 874677 2026-06-17T18:59:54Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Силуэты газелей-доркас на закате, Марокко» 874677 wikitext text/x-wiki Силуэты газелей-доркас на закате, Марокко 2t425jkdy9cnzga5vy89u45hdjgevn5 10 130201 874678 2026-06-17T19:00:10Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Gazelles of Sunset.jpg» 874678 wikitext text/x-wiki Gazelles of Sunset.jpg pdcs1rakexcwqj2fxx2pany9zwrtaaw 0 130202 874700 2026-06-18T06:48:52Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «{{Main|Климат улшăнасси}} [[File:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|thumb|400px|Surface air temperature change over the past 50 years]] '''Глобаллĕ ăшăту''' — [[Çĕр]]ĕн [[климат]]ла тытăмĕнче вăтам температура вăрах вăхăт ÿссе пыни<ref>«Потепление климатической системы является неоспоримым фактом». ''Р...» 874700 wikitext text/x-wiki {{Main|Климат улшăнасси}} [[File:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|thumb|400px|Surface air temperature change over the past 50 years]] '''Глобаллĕ ăшăту''' — [[Çĕр]]ĕн [[климат]]ла тытăмĕнче вăтам температура вăрах вăхăт ÿссе пыни<ref>«Потепление климатической системы является неоспоримым фактом». ''Резюме для политиков'' стр. 4 в {{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}}.</ref>, ĕнтĕ ку пулăм пĕр ĕмĕр ытла тăсăлать<ref name="britannica">{{cite web |author=[[Манн, Майкл Эван|Michael E. Mann]], Henrik Selin |title=Global warming |url=https://www.britannica.com/science/global-warming |website=britannica.com |publisher=[[Британская энциклопедия]] |date=2019-04-01 |access-date=2020-01-18 |lang=en |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820204300/http://www.britannica.com/eb/article-9037044/global-warming |url-status=live }}</ref>, ăславçăсен консенсусĕ тăрăх, çакăн тĕп сăлтавĕ этем ĕçхĕлĕ пулса тăрать ([[антропогенла фактор]])<ref name="un">{{cite web|author=[[Организация Объединённых Наций]]|title=Изменение климата|url=https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html|publisher=Официальный сайт ООН|access-date=|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621024441/https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html|url-status=unfit}}</ref>. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{cite web |url=https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html |title=Изменение климата |publisher=[[Организация Объединённых Наций]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217163133/http://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html |archive-date=2017-02-17 |url-status=dead}} * [[Межправительственная группа экспертов по изменению климата]]: [https://archive.ipcc.ch/home_languages_main_russian.shtml деятельность] * [https://scientificrussia.ru/articles/globaljnoe-poteplenie-ne-snizhaet-temp Глобальное потепление не замедлялось как минимум с 1950-х годов] // [[Научная Россия]], 5.06.2015 * [https://lenta.ru/articles/2022/12/08/rosklim/ Территория России нагревается быстрее, чем остальная планета. Какие последствия ждут страну?] // [[Лента.ру]], 8 декабря 2022 {{внешние ссылки}} {{Глобаллĕ ăшăту}} {{Загрязнения}} {{Экологи}} {{Климат}} {{Çĕр}} [[Категори:Глобаллĕ ăшăту| ]] [[Категори:Климат]] [[Категори:Çĕр]] kwsiu8frbetaype2quh6iyklw2wleqw 874701 874700 2026-06-18T07:01:32Z Ellodanis5 17302 874701 wikitext text/x-wiki {{Main|Климат улшăнасси}} [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|upright=1.35|right|Планета çинчи вăтам температура: 2011 - 2020 çулсенче. Танлаштармашкăн базăри температура: 1951 - 1980 çç.]] '''Глобаллĕ ăшăту''' — [[Çĕр]]ĕн [[климат]]ла тытăмĕнче вăтам температура вăрах вăхăт ÿссе пыни<ref>«Потепление климатической системы является неоспоримым фактом». ''Резюме для политиков'' стр. 4 в {{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}}.</ref>, ĕнтĕ ку пулăм пĕр ĕмĕр ытла тăсăлать<ref name="britannica">{{cite web |author=[[Манн, Майкл Эван|Michael E. Mann]], Henrik Selin |title=Global warming |url=https://www.britannica.com/science/global-warming |website=britannica.com |publisher=[[Британская энциклопедия]] |date=2019-04-01 |access-date=2020-01-18 |lang=en |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820204300/http://www.britannica.com/eb/article-9037044/global-warming |url-status=live }}</ref>, ăславçăсен консенсусĕ тăрăх, çакăн тĕп сăлтавĕ этем ĕçхĕлĕ пулса тăрать ([[антропогенла фактор]])<ref name="un">{{cite web|author=[[Организация Объединённых Наций]]|title=Изменение климата|url=https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html|publisher=Официальный сайт ООН|access-date=|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621024441/https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html|url-status=unfit}}</ref>. == Пĕрлехи хыпарсем == {{also|Парник эффекчĕ}} == Çав. пекех == * [[Парник эффекчĕ]] * [[Климатгейт]] * [[Киото протоколĕ]] * [[Планета тĕттĕмленни]] * [[Кĕçĕн пăрлăх тапхăрĕ]] * [[Нуклонсарла хĕл]] * [[Аномаллĕ сивĕтӳ (2012)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|group="*"}} {{notelist}} {{асăрхавсем|33em}} == Каçăсем == * [https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226184115/https://www.un.org/ru/sections/issues-depth/climate-change/index.html |date=2021-02-26 }} [[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ]]] * [https://archive.ipcc.ch/home_languages_main_russian.shtml [[Правительствăсем хушшинчи климат улшăннине тĕпчекен экспертсен группи]]] {{Планета ăшăнни}} {{Варалани}} {{Экологи}} {{Климат историре}} {{Çĕр}} [[Категори:Планета ăшăнни| ]] [[Категори:Глобаллĕ ăшăту| ]] [[Категори:Климат]] [[Категори:Çĕр]] e30jljr8b5rjuw4rftffqhy3cc7sp0j 0 130203 874703 2026-06-18T07:07:35Z Ellodanis5 17302 Ellodanis5 [[Планета ăшăнни]] страницӑн ятне [[Глобаллĕ ăшăту (малтанхи вариант)]] ҫине улӑштарчӗ 874703 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Глобаллĕ ăшăту (малтанхи вариант)]] 2xl8cbm89ktqxi3gk03yq4bmgqgjo1v 0 130204 874705 2026-06-18T07:09:41Z Ellodanis5 17302 Ellodanis5 [[Глобаллĕ ăшăту (малтанхи вариант)]] страницӑн ятне [[Глобаллĕ ăшăту (статьян малтанхи варианчĕ)]] ҫине улӑштарчӗ 874705 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Глобаллĕ ăшăту (статьян малтанхи варианчĕ)]] gldrh6wi40qi667mxchjlc5j3vhj3b8 0 130205 874713 2026-06-18T10:51:37Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Moon Earth Comparison.png|thumb|]] [[File:Dscovrepicmoontransitfull.gif|thumb|Dscovrepicmoontransitfull]] '''Çĕр — Уйăх тытăм''', гравитацилле çыхăнура тăракан икĕ ĕскер тата вĕтер-шакăр ытти хăшпĕр ĕскерсем. == Çавăн пекех == * [[Хĕвел — Юпитер тытăм]] * [[Плутон — Харон тытăм]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсе...» 874713 wikitext text/x-wiki [[File:Moon Earth Comparison.png|thumb|]] [[File:Dscovrepicmoontransitfull.gif|thumb|Dscovrepicmoontransitfull]] '''Çĕр — Уйăх тытăм''', гравитацилле çыхăнура тăракан икĕ ĕскер тата вĕтер-шакăр ытти хăшпĕр ĕскерсем. == Çавăн пекех == * [[Хĕвел — Юпитер тытăм]] * [[Плутон — Харон тытăм]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/earth-moon-system Earth-Moon system]{{ref|en}} {{astro-stub}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Çĕр (планета)]] [[Категори:Уйăх]] [[Категори:Астрономилле иккĕлле объектсем]] 53oe182rqi3dcxj1ke9spk2jjk5zqiw 0 130206 874714 2026-06-18T11:08:08Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Weapon Sling 1.jpg|thumb|Home-made sling]] '''Чулрав''' ([[wikt:σγενδονήται|σγενδονήται]]<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Гимнеты}}</ref>, [[wikt:funda|funda]]<ref name="автоссылка2">Funditores // Реальный словарь классических древностей / Авт.-сост. Ф. Любкер ; Под ред. членов Общества классической филол...» 874714 wikitext text/x-wiki [[File:Weapon Sling 1.jpg|thumb|Home-made sling]] '''Чулрав''' ([[wikt:σγενδονήται|σγενδονήται]]<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Гимнеты}}</ref>, [[wikt:funda|funda]]<ref name="автоссылка2">Funditores // Реальный словарь классических древностей / Авт.-сост. Ф. Любкер ; Под ред. членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885.</ref>)  == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Хĕçпăшал, алфавитпа]] [[Категори:Античное оружие]] [[Категори:Метательное оружие]] [[Категори:Метательное оружие по алфавиту]] [[Категори:Военное дело у инков]] [[Категори:Хĕçпăшал]] m78m07z1suuk4ypp9txdipefnl8uonp